Uyghur Élidiki Jaza Lagérliri Qazaqistandiki Uyghurlarni Bi’aram Qilmaqta


2018-12-26

Uyghur élidiki weziyetke béghishlan'ghan pa'aliyettin bir körünüsh. 2018-Yil almuta.

Uyghur élidiki weziyetke béghishlan’ghan pa’aliyettin bir körünüsh. 2018-Yil almuta.

 RFA/Oyghan00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Uyghur élidiki weziyetke béghishlan'ghan pa'aliyettin bir körünüsh. 2018-Yil almuta.

Uyghur élidiki weziyetke béghishlan’ghan pa’aliyettin bir körünüsh. 2018-Yil almuta.RFA/Oyghan

Kéyinki waqitlarda dunyaning her qaysi ammiwi axbarat wasitiliride, bolupmu ijtima’iy taratqularda Uyghur élidiki atalmish “Qayta terbiye” lagérliri heqqidiki xewerler köplep bérilmekte. Yéqindin buyan rusiyening moskwa, qazan qatarliq sheherliride yalghuz kishilik namayishlar élip bérilip, xitayning Uyghur élidiki jaza lagérlirini yépishi telep qilinmaqta. 

26-Dékabirda rusiyening “Kommérsant” heptilik gézitide élan qilin’ghan “Qazanda xitaydiki musulmanlarni qirghin qilishqa qarshi namayish ötküzüldi” namliq maqalida éytilishiche, tataristan paytexti qazan shehiridiki tinchurin baghchisida Uyghur élidiki Uyghur, qazaq we bashqa türk-musulmanlarni qollash boyiche namayish bolup ötken. Namayish qatnashquchiliri “Terbiyelesh lagérlirining tutqunlirigha azadliq”, “Tatarlar! bizning qandash qérindashlirimiz bolghan Uyghur we qazaqlarni qoghdashqa atlinayli”, “Amérika, rusiye, büyük britaniye, firansiye! silerning xitaydiki qirghinchiliqni eyiblishinglarni telep qilimiz” dégen’ge oxshash waraqlarni kötürüp chiqqan. 

Maqalida éytilishiche, buningdin ilgiri “Pütkül tatarlarning jem’iyetlik merkizi” xitaydiki musulmanlarning qirghinchiliqi toghriliq bildürüsh tarqatqan bolup, uningda xitayning islam dunyasigha we türkiy xelqlerge qarshi ochuq urush élan qilghanliqi, shuningdek 3 milyon Uyghurning türmilerge qamalghanliqi tilgha élin’ghan. Mezkur merkez buninggha qarshi birliship heriket qilishqa hemde dunya jama’etchilikini xitay dölitining qirghinchiliq siyasitini toxtitishqa chaqirghan. 

Qazaqistandiki qazaqlarning “Atajurt” yashlar teshkilatining Uyghur élidiki jaza lagérlirini yépishni telep qilish boyiche köpligen heriketlerni élip barghanliqi melum. Yéqinda “Azadliq” radiyosida élan qilin’ghan nurtay laxan’ulining “Xitayning almutadiki konsulxanisi shinjangda tutqun qilin’ghan tutqunlarning qazaqistandiki tughqanliri sun’ghan ötünüshini qobul qilmidi” namliq maqalida körsitilishiche, “Él-amanat” jem’iyetlik birleshmisining ezaliri yéqinda xitayning almutadiki konsulxanisigha kélip, ötünüsh tapshurmaqchi bolghan. Ular bu ötünüshte Uyghur élidin köchüp kelgen 26 ademning namida lagérlardiki tughqanlirini boshitishni we qazaqlarni teqib qilishni toxtitishni telep qilghan. Emma konsulxana wekilliri bu ötünüshni qazaqistanning tashqi ishlar ministirliqigha yollash kéreklikini éytip, ularni qobul qilmighan. 

Buningdin tashqiri, xelq’ara axbarat wasitiliridin melum bolushiche, yéqinqi waqittin buyan hindonéziye, pelestin, türkiye qatarliq memliketlerde Uyghur élidiki jaza lagérlirigha, xitayning milliy, diniy, basturush siyasitige qarshi keng kölemlik namayishlar élip bérilghan idi. 

Uyghur élidiki jaza lagérlirini yépishni telep qilish boyiche dunyaning her qaysi memliketliride yashawatqan Uyghurlarning her xil mezmundiki heriketlerni élip bériwatqanliqi melum. Mushundaq bir jiddiy peytte qazaqistandiki Uyghurlar buninggha qandaq inkas qayturuwatidu? ular Uyghur élidiki jaza lagérlirigha qarita qandaq qarshiliqlarni bildürüwatidu?

Igilishimizche, qazaqistan Uyghurliri yéqinda xitayning jaza lagérlirigha qarshi namayishqa chiqish heqqide qazaqistan hökümitige ötünüsh yollighan bolsimu, emma ularning bu iltimasi her xil sewebler bilen kéyinge qaldurulghan. Melum bolushiche, Uyghur élidiki weziyet heqqidiki melumatlar Uyghurlarning bu yerdiki her xil pa’aliyetliride, shundaqla ijtima’iy torlarda üzlüksiz yetküzülüp turmaqta.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependining pikriche, xitayning Uyghurlargha qaratqan basturush we qirghinchiliq siyasitige bolghan naraziliq qazaqistanliq Uyghurlar arisida barghanséri kücheymektiken. 

Qehriman ghojamberdi mundaq dédi: “Bu yerde dunya Uyghur qurultiyining qazaqistandiki wekilliri teripidin yawropada ötken pa’aliyetler hemde xitayning jaza lagérlirini yapquzush boyiche heriketlerning tepsilati yetküzüldi. Weziyet burunqidek emes. Hazir oyghinishning bar ikenliki éniq. Emma munasiwetlik hökümet orunliri teripidin bizge bésim bar.”

Qehriman ghojamberdi yene Uyghur élidiki weziyetke qarita peqet Uyghurlarningla emes, belki qazaq, qirghiz qatarliq xelqlerningmu oyghan’ghanliqini, bolupmu almutadiki sérikjan bilesh rehberlikidiki “Atajurt” yashlar teshkilatining, qirghizistandiki, rusiyediki bezi teshkilatlarning éniq bir heriketlerni emelge ashurghanliqini hem buning tesirining bolidighanliqini otturigha qoydi. 

Qehriman ghojamberdi ottura asiya memliketlirining shangxey hemkarliq teshkilatigha eza bolushining qéliplashqan weziyetke tesir yetküzüwatqanliqini bildürdi. 

Almuta shehiridiki Uyghur pa’aliyetchilerdin sheherbanum seydullayéwa xanim ziyaritimizni qobul qilip, mundaq dédi: “Qazaqistanda xitay bilen chégra yéqin bolghanliqtin resmiy melumatlardin bashqa weten’ge bérip kéliwatqanlardinmu uchurlar kéliwatidu. Bu yerdiki xelqler wetendiki weqeler toghriliq pat-pat sözleydighan boldi. Bizmu bu heqte her xil pa’aliyetlerde xelqqe yetküzüwatimiz. Bu yerdiki Uyghurlarni teshwishlendüridighan mesile u yaqtiki anilarning ehwali. Döletlerde namayishlar peqet hökümetning ruxsiti bilen uyushturulidu. Bizdimu buninggha ruxset bérilmise, uninggha chiqalmaymiz. Elwette, biz yighinchaq pa’aliyetlerni élip bériwatimiz. Uninggha hökümet ruxset béridu.”

Almuta wilayitide yashawatqan diniy zat sedirdin hajimning éytishiche, qazaqistanning xitay bilen yéqin qoshnidarchiliq munasiwiti tüpeyli bu yerdiki Uyghurlarning Uyghur élidiki weziyetke qarita süküt qilishida bir qanche sewebler mewjut iken. U mundaq dédi: “Bu yerdiki qérindashlirimiz meyli iqtisadiy jehettin bolsun, meyli pikir jehettin bolsun, özlirining chet’ellerdiki qérindashlirigha yardem bérish arqiliq öz ipadisini bildürüwatidu. Yene birliri hökümetning bésimidin éhtiyat qilidu. Yene birliri bolsa, mundaq ishlar öz béshigha kélip baqmighachqa, sekrep turup yardem qilip kételmeywatidu.”

Sedirdin hajimning pikriche, pütkül dunya musulmanliri Uyghur musulman qérindashlirigha hésdashliq bildürüsh üchün hindonéziye, malaysiya we türkiye musulmanlirigha oxshash kötürülüshi kérek iken. Lékin emeliyette weziyet undaq bolmighan. Sedirdin hajim shundaq bolsimu dunya musulmanlirining haman bir küni birliship meydan’gha chiqidighanliqigha bolghan ishenchini bildürdi.
Ix oyghan

Munasiwetlik xewerler

About The Eastturkistan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: