Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Asasiy Qanuni

( Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ushbu asasiy qanuni muhajirettiki Sherqiy Türkistan xelqining teliwige asasen 2019-Yili 04.Ayning 20-, we 21-künliri Amerika payitexti Washingtonda jumhur reyisi teripidin chaqrilghan pewqullade yighinda qarap chiqilip, bezi maddilar nöwettiki weziyetke uyghun halda tüzütildi)

Kirish söz
Bu asasiy qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi xitay kommunist hökümiti teripidin ishghal qiliwélin’ghan wetinimiz tupraqliridin chet’elge chiqip kétishke mejbur bolghan sherqiy türkistanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.
Ushbu asasiy qanun sherqiy türkistan xelqining we ularning ewlatlirining milliy musteqilliqini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we hörriyetke érishkendin kéyin dölitimizning emel qilishqa tégishlik siyasiy tüzümi we yolini körsütüp bérishni mexset qilidu.
Birinchi bölüm
Dölet ismi, dölet tüzümi, dölet bayriqi, dölet gérbi, dölet gémini, milliy marshi, dölet tili, dölet dini we paytexti

  1. madda. Dölet ismi: sherqiy türkistan jumhuriyiti.
  2. madda. Dölet tüzümi: démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’iy bir pütün qanun dölitidur. Sherqiy türkistan dölitining zémin pütünlükini, milletning birlikini parchilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.
  3. madda. Dölet bayriqi. Ay-yultuzluq kök bayraq.
  4. madda: dölet gérbi. Hilal ayning ong we sol teripide toqquzdin marjan bolghan we marjanlarning yipi hilalning astida baghlan’ghan; Hilalning otturisida hösnixet bilen yézilghan «bismillahirrehmanirrehim», hilalning ikki uchi arisidiki boshluq üch yultuz bilen tutushup goya bir chember hasil qilghan bir shekildin ibarettur.
    Dölet gérbidiki on sekkiz marjan — sherqiy türkistanda yashighan on sekkiz türk qebilisining simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta sherqiy türkistanda qurulghan kök türk, uyghur we qaraxanilar döletlirining simwolidur.
  5. madda: döletning istiqlal we milliy marshliri
    Döletning istiqlal marshi 1933-yili memtili ependi teripidin yézilip, ahanggha sélin’ghan, sherqiy türkistanliqlar teripidin oqulghan «qurtulush yolida» namliq shé’irdur. Döletning milliy marshi — memtili ependining «tarixtin ewwel biz iduq, tariitin songre yene biz» dégen shé’iridur.
  6. madda: dölet tili, dini we paytexti
    Sherqiy türkistan jumhuriyitining dölet tili uyghur türkchisidur. Qazaq we qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollunuludu.
    Dini islamdur. Dölet bashqa dinlarghimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.
    Döletning paytexti — ürümchi.
  7. madda: asasiy qanunning yoqurida yézilghan 1-,2-,3-,4-, 5-, 6- maddiliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.
    Ikkinchi bölüm
    Sherqiy türkistan jumhuriyitining sürgündi hökümiti
  8. madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni amérika qoshma shitatlirining paytexti washingtonda qurulghan sürgündi hökümet, wetinimiz tajawuzchi xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder sherqiy türkistan xelqige wakaliten hoquq yürgüzidighan, sherqiy türkistan jumhuriyitige wekillik qilidighan birdin-bir hoquqluq organ bolup hisaplinidu.
  9. madda: sherqiy türkistan jumhuriyiti sürgündi hökümitining asasiy wezipisi — dunyadiki barliq démokratiyini, heqqaniyetni, ténchliqni söyüdighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, birleshken döletler teshkilati bashchiliqidiki barliq xelqaraliq teshkilatlar, xelqaradiki kishilik hoquq oganliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp, sherqiy türkistan xelqini tajawuzchi kommunist xitay hakimiyiti yürgüzüwatqan dölet térorigha qarshi köreshke teshkillesh, wetinimiz sherqiy türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.
  10. madda: dölet re’isi, mu’awin re’is, parlamént re’isi, mu’awin re’isi, bash ministér, mu’awin bash ministérlarni öz ichige alghan yette kishilik sherqiy türkistan jumhuriyiti sürgündi hökümitining «da’imiy meslihetchiler hey’iti» qurup chiqilidu. Bu da’imiy hey’et, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining pa’aliyetlirige meslihet we yol körsütidighan aliy meslihetchiler orgini bolup hisaplinidu.
  11. madda: da’imiy meslihet hey’iti, yilda bir qétim, zörür tépilghanda dölet re’isining tekliwi bilen xalighan yerge jem bolup, dölet we hökümetke munasiwetlik barliq barliq mesililer, qararlar, bayanlarning emeliylishish ehwali, hökümet we hökümet ezalirigha a’it barliq mesililer heqqide muzakire qilip, üchte ikkidin köp awaz bilen tewsiye qarari chiqiridu. Bu tewsiye qararini bash ministér mohim qarar süpitide ijra qilidu.
  12. madda: sherqiy türkistan jumhuriyiti sürgündi hökümitining ministérliri bashministérning qol astida ministérlar kabénti bolup teshkillinidu. Ministérlar kabéntida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministérlar üch qétim agahlanduruludu. Bu agahlandurushlargha itibar qilmighan teqdirde ministérlar kabéntining qarari we dölet re’isining testiqi bilen bash ministér teripidin kabénttin chiqirilidu.
  13. madda: hökümetning ministérlar kabénti yilda bir qétim yaki ikki qétim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministér we kabéntqa doklad sunudu we da’imiy meslihet hey’itining tewsiye qarari we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip békitidu.
    Xitay bilen siyasiy, iqtisadiy munasiwiti bolghan herqandaq sherqiy türkistanliqni parlamént ezasi we ministér qilip saylashqa bolmaydu hemde parlamént we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqandaq sewep bilen xitaygha we xitay mustemlikisidiki dölet we rayonlargha bérishigha ruxset qilinmaydu.
    Üchinchi bölüm
    Sherqiy türkistanning parlamént saylimi we wetendashliq
  14. madda: parlamént özige bir re’is we mu’awin re’is, bir pash katip, ikki katipni parlamént ezaliri ichidin tört yilliq muddet üchün köp sanliq awaz bilen saylap chiqidu. Parlamént ezalirining teklipi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin démokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen parlamént alahide ehwallardin sirt her tört yilning birinchi yilining 11-ayning 10-küni échilip, törtinchi yili 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlamént bu asasiy qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlamént ezalirini saylap chiqip, parlaméntni wujutqa keltürüdu. 11-ayning 12-küni saylan’ghan parlamént ezaliri qesem bérip wezipe tapshuruwaldiu. Yéngi parlaméntning teshkillishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamént belgilimilirini asas qilidu.
  15. madda: sherqiy türkistan jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chétishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenliki sézilgen herqandaq kishining parlamént ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.
  16. madda: döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenleree yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, sherqiy türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche sherqiy türkistanda yashighan herqandaq kishi sherqiy türkistanliq hisaplinidu. Sherqiy türkistanning sirtida özini sherqiy türkistanliq dep hisaplighan, sherqiy türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir sherqiy türkistanning tebi’iy wetendishi bolalaydu.
    Törtinchi bölüm
    Parlamént ezaliri
  17. madda: parlamént — parlamént ezaliridin teshkil qilinidu. Parlamént ezalirini 18 yashqa tolghan, wetenning siyasiy teqdirige köngül bölüdighan, chet’ellerde hazirghiche qolidin kelgen hertürlük siyasiy pa’aliyetlerge, wetenperwerlik pa’aliyetlirige aktip qatniship kéliwatqan herbir sherqiy türkistanliq jinsi perqige qarimay démokratik usullar bilen awaz bérish arqiliq saylap chiqidu.
  18. madda: esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddette parlamént ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma saylam waqtidin eng az üch ay burun istipa bérish sherti bilen ular saylash, saylinish hoquqigha ige bolalaydu.
  19. madda: dölet ichide her atmish ming nopustin bir adem parlamént ezasi bolup saylinidu. Sügündi hökümet parlaménti üchün parlamént ezaliri yashawatqan döletlerdiki sherqiy türkistanliqlarning nopus sanigha we ularning emeliy ehwaligha asasen tunji qurghuchi parlaméntning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündi parlamént ezalirining sani 60 kishidin kem bolmasliqi kérek.
  20. madda: parlamént xadimliri parlamént re’isi teripidin teyinlinidu.
  21. madda: parlamént ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeyli wezipisidin ayrilghanlarning ornigha parlaméntning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil tewelikidiki rayon teripidin parlamént ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündi parlaméntning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlamént ezasi turushluq dölettiki sherqiy türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.
    Beshinchi bölüm
    Qanunlar we qararlar
  22. madda: barliq qanunlar parlamént teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.
  23. madda: barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministér bir yaki ikki ministérni hökümet bayanatchisi qilip belgileydu.
    Altinchi bölüm
    Parlamént we dölet armiyisi
  24. madda: dölet re’isi dölet armiyisining aliy bashqomandanidur.
  25. madda: ténchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsütülgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yoquri derijilik ofitsér dölet armiyisige dölet re’isige wakaliten qomandanliq qilidu we bashqomandan qilip teyinlinidu.
  26. madda: parlamént döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbiy seperwerlik, urush élan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen boludughan shertnamilerni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke béridu.
    Yettinchi bölüm
    Dölet re’isining saylinishi we hoquqliri
  27. madda: sherqiy türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, sherqiy türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, aliy mektepni püttürgen, parlamént ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa tolghan, türk neslidin bolghan herqandaq sherqiy türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz wezipisini tapshurup aludu. (qoshumche: «qesemler»ge qarang)
  28. madda: dölet re’isining hoquqliri: dölet re’isi bash ministér namzatini körsütüdu. Bash ministér teripidin sunulghan hökümet kabéntini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshleshke we emeldin qaldurush heqqide bash ministérgha yazma teklip béridu.
    Dölet re’isining késellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisidin ayrilghan mezgillerde, parlamént ezasi bolghan mu’awin dölet re’isi, dölet re’isi xizmet ornigha qaytip kelgen’ge qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini üstige aludu we yürgüzüdu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlamént teripidin yéngi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini öteydu. Bu madda sürgündiki sherqiy türkistan jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige boludu.
    Dölet re’isi qanun-pirinsiplargha xilap halda öz béshigha herket qilip, parlaméntning yaki aliy kéngeshning qararliri, pikirlirige hörmet qilmastin xatani üch qétim tekrarlisa ali kéngeshtikilerning teklipi we parlaméntning awaz bérishi arqiliq dölet re’isilik wezipisidin qalduruludu. Bundaq hallarda mu’awin dölet re’isining muddet tolghiche wezipini ötküzüwélishi yaki yéngidin dölet re’isi saylap chiqishmu awazgha qoyulup belgilinidu.
    Dölet re’isi dölet birlikining simwolidur. Dölet re’isi parlamént testiqlighan qanun, shertnamilar, qararnamilerni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elchilirini qobul qilidu. Edliye ministirining tekliwi bilen éghir gunahlarni kechürüm qilidu yaki jazasini yéniklitidu.
    Sekkizinchi bölüm
    Bash ministérning saylinishi we hoquqliri
  29. madda: sherqiy türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa tolghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milliy alahidiliklirini saqlighan, parlamént ezasi bolup saylan’ghan, türk neslidin bolghan herqandaq sherqiy türkistanliq sherqiy türkistan dölet re’isi teripidin bash ministérlik namzatliqigha körsütülüdu. Bash ministér ministérlar kabéntini teshkillep, dölet re’isining testiqidin kéyin parlaméntqa sunidu. Parlamént uning hökümet programmisini maqullighandin kéyin, bu ministérlar kabéntini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabént öz xizmitini dawamlashturudu.
  30. madda: bash ministér parlaméntqa wetenning omumiy ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az dégende yilda bir qétim melumat béridu we özi toghra tapqan teqdirde parlaméntning saylimi élip bérilip bir dewr axirlashqandin kéyin, sherqiy türkistan xelqini yéngi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini békitishke, urush we ténchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabint ezalirining pa’aliyetlirini nazaret qilishqa, ministérlar kabéntining qararlirigha zit herket qilghan ministérlarni üch qétim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha étibar bermigen teqdirde, bash ministér dölet re’isining testiqi bilen ularni kabénttin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchke baraber qararlarni chiqirishqa, parlamént qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.
    Toqquzinchi bölüm
    Parlaméntning hoquqliri
  31. madda: mezkür parlamént hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanuni chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumiy baj bilen import-éksport tawarliridin élinidighan baj qanunini chiqirishqa bajning sherqiy türkistanning chégrisi ichide baraber we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlamént yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:
  32. madda: sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining chet’eldin qerz élishigha, soda-sétiq ishliri bilen tashqi sodini kontrol qilishigha;
  33. madda: wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kirizske sewepchi boludughan banka pul paxalliqining aldini élishqa we bankilar qanuni chiqirishqa;
  34. madda: pul bésish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini békitishke;
  35. madda: saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
  36. madda: pochtixana, doxturxana, mekteplerni échish we binakarliq qurulushlirini élip bérishqa;
  37. madda: yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi bérish, ularning ijadiye hoquqini qoghdash we erkin pa’aliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;
  38. madda: aliy sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
  39. madda: dölet chégrisidiki etkeschilik, gümrüktiki köz boyamchiliq hadisilirini éniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;
  40. madda: sirtqa urush élan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ihtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;
  41. madda: dölet armiyisini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
  42. madda: döletning bir pütünlükini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbiy wezipige seperwer qilishqa;
  43. madda: eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsérlarni wezipige teyinlesh, parlaméntning herbiy tüzümge bina’en herbiy telim-terbiye élip bérishqa;
  44. madda: sherqiy türkistan parlaménti sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yoqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan pütün qanunlarni chiqirishqa we qanunlashrushqa hoquqluqtur.
    Oninchi bölüm
    Wetendashlarning heqliri we parlaméntining heqliri
  45. madda: parlamént sherqiy türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, diniy étiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlamént töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:
    Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyudighan, chüshenche we söz erkinlikini, neshriyat erkinlikini chekleydighan, yighilish erkinliki bilen hökümetke xalighan témida iltimas sunush erkinlikini chekleydighan, wetndashlarning imtiyaz we alahidilikini töwenlitidighan qanunlar.
  46. madda: sherqiy türkistan hökümitining ruxsiti bilen xelq saqlash we qoral élip yürüsh erkinlikige ige.
  47. madda: tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichilik qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkare yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining éghir-yéniklikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.
  48. madda: qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli ténchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülük igisining maqulluqini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.
  49. madda: kishiler yanlirini, xet-cheklirini, chong-kichik boyumlirini we özini qanunsiz axturush we chéqilishqa qarita qanuniy qoghdunush hoquqigha ige bolup uninggha dexli qilinmaydu.
  50. madda: urush yüz bermigen, herbiy halet élan qilinmighan yaki omumiy xelqning bixeterliki tehditke uchrimighan ehwallarda hichkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha élinmaydu. Herqandaq kishi oxshash jinayiti üchün ikki qétim eyplenmeydu. Hichkim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal-mülkidin, hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hichkimning xususiy mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip bérilmeydu.
  51. madda: herqandaq jinayi déloni bir terep qilishta, jawapkar biterep sot aldida qanun boyiche sotlinidu, jawapkar gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendürülüdu, guwahchilar bilen yüzleshtürülüdu, öz menpe’eti üchün guwahchilarni chaqiralaydu we adwukat tutalaydu.
  52. madda: qarilan’ghuchini qebih we gheyri normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining éghir-yéniklikige asasen jazalinidu.
  53. madda: wetendashlarning asasiy qanunda bérilgen hoquqliri, behrimen bolushqa tégishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.
  54. madda: sotta jinayetchilerge bérilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwélish, mejburi emgekke sélish we ijtima’iy ornigha qarap kemsitish men’iy qilinidu. Sherqiy türkistan wetendashliri qanun aldida baraberdur.
    On birinchi bölüm
    Hökümetning hoquq cheklimisi
  55. madda: hökümetning qanunda körsütülgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma, döletni tonutush we uning bixeterlikini saqlash üchün bash ministér parlaméntning qoshulishidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlamént döletning bir yilliq xamchot we rasxot piolanini közdin kechürüp testiqlaydu. Munasiwetlik ministérlik we organlardin her yili rasxotning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hésap alidu. Teptish hey’iti parlamént ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3, 5, 7, 9 … Kishidin teshkil qilinidu.
  56. madda: sherqiy türkistan höümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlamént ezasi parlaméntning ruxsitisiz dölet ichi we sirtidiki hichkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma, döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire boyumlirini élish we bérish hoquqigha ige qilinidu.
    On ikkinchi bölüm
  57. madda: sherqiy türkistan hökümitining edliye sistémisi parlamént teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasiy qanun mehkimisi, aliy sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq pa’aliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministéri teripidin aliy mektepning qanun fakultétlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen béjiridu.
  58. madda: sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yoquri sot mehkimisi hisaplkan’ghan aliy sot mehkimisige erz qilish hoquqigha ige.
  59. madda: sherqiy türkistan edliye sistémisi asasiy qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelqara kélishimlerde sherqiy türkistan jumhuriyiti terepte turup xelqara qanunlarni közde tutqan asasta ish béjiridu.
    Sherqiy türkistan hökümiti asasiy qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kélishimlerning we sherqiy türkistan jumhuriyiti imzalighan pütün xelqara qanuniy ehdinamilerning emelge ashurulushigha mes’ul boludu.
  60. madda: barliq jinayi ishlar déloliri teptishning qanuniy shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshuruludu.
  61. madda: dölet ichide sherqiy türkistan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip bérish — weten’ge asiyliq jinayiti bolup hisaplinidu. Weten’ge asiyliq jinayiti eng éghir, eng rezil jinayet bolup, eng qattiq jazagha tartilidu.
    Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining étrap qilishi bolmighan ehwal astida héchkimni «weten’ge asiyliq jinayiti» bilen eypleshke bolmaydu.
  62. madda: parlamént «weten’ge asiyliq qilish» qinayiti heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.
    On üchinchi bölüm
    Asasiy qanun’gha tüzütüsh kirgüzüsh
  63. madda: mezkür parlamént herqandaq waqitta parlaméntning üchte ikki awazi bilen asasiy qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, törtinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzütüsh kirgüzüshke bolmaydu. Tüzütüsh kirgüzülgen maddilar asasiy qanunning qoshumche qismida éniq körsütülüdu.
  64. madda: bu asasiy qanun we uninggha asasen tüzütülgen sherqiy türkistanning qanunliri, sherqiy türkistan jumhuriyiti téritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish béjiridu. Sherqiy türkistanning parlamént ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem bérip wezipe tapshurup alidu.
  65. madda: sürgündiki sherqiy türkistan parlaméntining ezaliri her tört yilda bir qétim 10-ayning 1-heptiside sherqiy türkistan wetendashliri teripidin démokratik usulda awaz bérish arqiliq saylinidu. Sherqiy türkistanni azat qilghandin kéyin parlamént saylimi her tört yilda bir qétim, 11-ayning deslepki heptiside élip bérilidu. 11-ayning 12-küni yéngi parlamént eng pishqedem parlamént ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin kéyin parlamént 14-maddigha asasen pa’aliyetlirini élip baridu.
  66. madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlamént ezaliri we ministérlar tört yil kéyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.
    On törtinchi bölüm
    Asasiy qanun mehkimisi
  67. madda: asasiy qanun mehkimisi — sherqiy türkistan parlaménti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we sherqiy türkistan parlaménti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasiy qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret élip baridu.
    Asasiy qanun mehkimisi 11 neper resmiy eza, tört neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasiy qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasiy qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.
  68. madda: asasiy qanun mehkimisi eng aliy mehkime süpitide siyasiy partiyilerning emeldin qaldurulushi we melum siyasiy partiyini emeldin qaldurushqa tégishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklad we teklipini közdin kechürüp bu heqte qarar chiqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyining re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatini anglaydu.
  69. madda: asasiy qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlaméntning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini éghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministér we ministérlarni asasiy qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshurudu. Asasiy qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uninggha étiraz bildürüshke bolmaydu.
  70. madda: ushbu asasiy qanun on tört bölüm, 70 maddidin terkip tapqan bolup, miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche washingtonda chaqirilghan qurultayda parlamént ezaliri teripidin maqullandi we élan qilindi. Bu asasiy qanunning uyghurche nusqisi asas qilinidu.
    Qoshumche:

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)

(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

  1. dölet re’isining qesimi
    Dölet re’isi bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünlükini qoghdaydighanliqimgha, wetenning musteqilliqini mudapi’e qilidighanliqimgha, qanuniy asasta qanunning aliyliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilidighanliqimgha, döletning shan-sheripini qoghdaydighanliqimgha, döletni güllendürüsh üchün pütün küchüm bilen xizmet qilidighanliqimgha ulugh allah we sherqiy türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.
    Parlamént ezalirining qesimi
    Parlamént ezasi bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünlükini qoghdaydighanliqimgha, wetenning musteqilliqini mudapi’e qilidighanliqimgha, qanuniy asasta qanunning aliyliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilidighanliqimgha, döletning shan-sheripini qoghdaydighanliqimgha, döletni güllendürüsh üchün pütün küchüm bilen xizmet qilidighanliqimgha ulugh allah we sherqiy türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

https://etge.org/index.php/2019-02-23-23-08-11/2019-02-23-23-09-51/1-2018-12-29-19-09-46

About The Eastturkistan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: