Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Waqitliq Saylam Pirinsipliri

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki hökümiti we parlaméntining aliy qurultiyi asasiy qanunimizning rohigha asasen her 4 yilda bir qetim xelqimizni seperwer qilghan halda xelqaraliq demokratik ölchemler asasida élip bérishta töwendikidek pirinsiplargha emel qilinidu.

1) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki parlaméntining aliy qurultiyi asasiy qanunimizning rohigha asasen her 4 yilda bir qetim xelqimizni seperwer qilghan halda xelqaraliq demokratik ölchemler asasida élip bérilidu.
2)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin, herqaysi dewlet we rayonlarda xeliq seperwer qilinghan yerlilik saylam paaliyiti saylam tertiwige uyghun we qanunluq shekilde teshkillinidu.
3) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultayda xeliq demokrattik ölchemler asasida saylap chiqqan, kona we yengi qurultay wekilliridin terkip tapqan shexisler arqiliq, yengi bir nöwetlik kandidat millet wekilliri barliqqa keltürülidu.
4) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen kandidat millet wekilleri ilgiri hökümet ezasi bolghan we bolmighanliqigha asasen, kona kandidat millet wekilleri we yengi kandidat millet wekilleridin terkip tapidu. 
5) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri asasiy qanun we qararlarning rohigha asasen mawjut parlamentimiz teripidin tekshürülip, hökümitimizning aliy kengishi teripidin qanuniy, siyasiy we ijtimayi jehetlerdin layaqetlik, dep qaralghanlar resmiy millet wekili süpitide étirap qilinidu. 
6)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri terkiwidiki kona millet wekilliri özining parlament ezasiliq salahiyiti bilen aliy qurultay resmiy bashlanghanda wezipisidin istipa bergen waqitqiche hökümet xizmetlirini dawamlashturidu.
7) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda kona we yengi ezalardin bashqidin saylap chiqilghan millet wekilleri qurultayda qesem berip, parlamentqa eza bolup, yengi parlament resmiy shekillengendin keyin wezipisidin istipa bergen aldinqi bir qarar millet wekillerning yeni parlament ezalirining ornida hökümet xizmetlirini üstige élish salahiyitige ige bolghan bolidu.
8) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin aliy qurultay bashlinishtin awal Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti qurup chiqilidu. 
9) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti ezaliri hökümitimizning munasiwetlik tarmaqliri teripidin tekshürep chiqilip, aliy kingeshning resmiy testiqidin ötkendin keyin, qurultaygha yitekchilik qilidighan resmiy qanuniy organgha aylinidu.
10) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti saylamning qanuniy we demokrattik ölchemler asasida muwepeqiyetlik élip berilishigha hökümitimizge wakaliten kapaletlik qilidu.
11) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti özining reyisining yetekchilikide qurultaygha riyasetchilik qilidu. Saylam mexpiy awaz berish sheklide bilet tashlap elip berilidu.
12) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti, hökümetke we parlamentqa wakaliten, saylam hoquqini waqitliq ötküziwalidu we qanuniy tertiplerge asasen kona bir nöwetlik hökümet we parlametning rehberliri we ezalirini wezipisidin istipa bergüzidu.
13) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti, hökümetke wakaliten, hoquqni waqitliq ötküziwalidu we qanuniy tertiplerge asasen kona bir nöwetlik hökümet we parlametning rehberliri we ezalirini wezipisidin istipa bergüzüp, herqaysi jaylardin bashqidin millet wekili bolup saylinip parlament ezasiliqigha sherti toshqanlardin yengi bir nöwetlik Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaméntini wujutqa chiqiridu.
14) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti Parlament ezalirini seperwer qilish arwiliq, mexpiy awaz bérip saylash shekli bilen, awal özini parlamentimizning parlamet reyislikige namzat körsetken 1-3 giche wekiller ichidin özining parlament reyisini, andin özini parlamentimizning muawin parlament reyisilikige namzat körsetken 1-3 giche millet wekilleri ichidin muawin parlament reyisini, andin özini parlamentning bash katipliqigha körsetken 1-3 giche namzatlar ichidin, parlamentimizning bash katibini saylap chiqidu. 
15) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti yengidin saylanghan sürgündiki parlament wujutqa chiqqandin keyin, rehberlik ornini parlamentqa automatik ötküzüp beridu we yengi nöwetlik parlamentning orunlashturishigha asasen saylamgha yitekchilik qilidu.
16) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti bilen hemkarlashqan halda Parlamet ezalirini seperwer qilip, asasiy qanunimizning rohigha asasen toluq demokrattik we milliy dawa pirinsiplirigha uyghun shekilde Özini Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Jumhur Reyislikige körsetken 1-3 giche namzatlargha, ular pilan we pirogrammilirini otturgha qayghandin keyin mexpiy awaz berish arqiliq, hökümitimizning yengi nöwetlik pirezidentini saylap chiqidu we arqidinla yene özini hökümitimizning muawin jumhur reyislikige namzat qilip körsetken 1-3 giche wekiller arisidin, ular özining pilan we pirogrammilirini qisqiche ortigha qoyghandin keyin asasiy qanunimizning rohigha asasen hökümitimizning bir neper muawin pirezedintini saylap chiqidu.
17) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining rehberliri Pirezidentning rehberliki we Aliy Qurultay Saylam Kommetitining hemkarliqida qurultaygha yetekchilik qilidu we Bash menistirlik, Qanun Chiqirish kommetiti, Edeliye, Sot we Teptish qatarliq organlarni wojutqa chiqiridu.
18) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Prezidenti parlamet ezaliri teripidin bash menistirlik kabintigha namzat körsütülgen üch wekil ichidin, ularning pilan we programmilirini qisqiche anglap bolghandin keyin asasiy qanunimizning rohigha asasen birni bash menistirlikke, ikkinchisini birinchi bash menistir yardemchilikige, üchünchisini ikkinchi bash menistir yardemchilikige békitip chiqidu. 
19) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining reyisi parlamet ezaliri teripidin körsütülgen üch namzatning pilan we pirogrammisini anglap bolghandin keyin birinchisini Jumhuriyetlik Qanun Chiqirish Kommetitining pirezidentliqigha , ikkinchisini Jumhuriyetlik Aliy Sot Mehkimisining Wezirlikige, üchünchisini Jumhuriyetlik Teptish Mehkimisining Wezirlikige mesul qilip belgüleydu.
20) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti aliy qurultayning yoqarqi jeryanlirini bashtin kechürgendin keyin resmiy shekilde deweletning xizmetlerni ötküziwalidu.
21) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti Milliy Armiye ichidiki abroyluq bir zatni milliy armiyening qomandani qilip teyinleydu.
22) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti milliy dawaning ihtiyajigha asasen Hökümitimizde uzaqtin beri jan köydürüp xizmet qilghan, tejiribilik, bilimlik we qabiliyetlik zatlardin, her qitege birdin kishini hökümet wakaletchisi qilip belgüleydu. Hökümet wakaletchiliri biwaste pirezident bilen birlikte xizmet qilidu we jaylarning xizmetlirige pirezidentqa wakaliten nazaretchilik qilidu.
23)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti yene bash menistirgha menistirlar kabentini teshkillesh heqqide buyruq chüshüridu we bash menistir awal dewlet mudapiye menistirini, tashqiy ishlar menistirini, maliye menistirini, ichkiy ishlar menistirini, maarip menistirini, diniy ishlar menistiri, alie hem köchmenler menistirini, pen-texnika hem tereqqiyat menistirini, teshwiqat menistirini, maarip menistirlikini, neshriyat we axbarat menistirini, Insan heqliri we kishlik hoquq kommetiti we hökümet sözchilikini bekitish elip baridu.
24) ) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde qurulup, Jumhur reyisining testiqini alghandin keyin xizmetlirini Aliy kengeshning yetekchilikide resmiy bashlap ketish üchün qanuniy salahiyetke ige bolghan bolidu.
25) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde qurulup, Jumhur reyisining testiqini alghandin keyin xizmetlirini Aliy kengeshning yetekchilikide resmiy bashlap ketish üchün qanuniy salahiyetke ige bolghandin keyin dewlitimizning Aliy Qurultay Saylam Kommetiti automatik küchtin qalidu.
Qoshumche madda:
26) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining aliy derijilik rehberliridin teshkil tapqan 7 kishlik aliy kengesh hökümitimizning eng hoquqluq orgini bolup, bu kengeshning bezi alahiyde dep qaralghan pewqulade yighinlirigha, kespiy ehtiyajgha qarap bash qomandan, dewlet mudapiye menistiri, parlamentning bash katibi, Bash Sotchi, Edeliye weziri, Bash Teptish qatarliqlardin zörül dep qaralghan ikki kishi alahiyde teklip bilen qatnashturilidu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti

Parlamet Reyisi: Korash Omar Atahan

24.07.2019

Xitayning Aq Tashliq Kitabigha Qarshi Kök Tashliq Kitabimiz!

Uyghurlarning Mawiy Tashliq Kitabi

1. Sherqiy Türkitan Xitay mustemlikisidiki Uyghur qatarliq birbirige qandash kelidighan Türkiy xeliqlerning ata miras wetinidur!
2.Sherqiy Türkitan Ezeldin Xitay Teritoriyesining bir parchisi emes bolup, Xuddi Xitay tupraqlirigha oxshashla, oxshimighan dewirde bir qanche qétim tajawuzchilarning mustemlikisi astida qalghan!
3.Sherqiy Türkistan digen söz Atalmish “Xin Jiang” gha oxshash yengi bir atalghu emes, belki qanche ming yillardin beri Türkistan dep atalghan büyük jughrapiyening Sherqiy teripidiki parchisidur!
4.Uyghur milliiti özining qan qerindashliri bilen birge hazirqi Sherqiy Türkistanghan jughrapiyesige Xitaylardek yengidin köchüp kelgen bir xeliq bolmastin, belki 10 ming yillardin beri Tengritagh wadisini makan tutup kelgen qedimiy Turaniy qan sistemisidiki yiltizi chongqur xeliqtur!
5.Uyghur xelqi Awropa qan sistimisidiki Turaniy bir xeliq bolup, Xitay qan sistimisidiki bir xeliq emes.
6.Uyghur medeniyiti Misir, Babilon, Hindistan we Xitay medeniyitige oxshashlar qedimiy bir medeniyet bolup, bu medeniyetning bashqa medeniyetler bilen jiddiy munasiwetliri bar bolghanni hesapqa almighanda, Xitay medeniyiti bilen hichqandaq munasiwiti yoqtur!
7.Sherqiy Türkistan xelqi Uyghurlar bashta bolush bilen birge ming yilliq islamiy bir xeliq bolup, ahalisi bashqa tillargha ishenmeydu!

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti

22.07.2019

Isobél yang: Yeslide Yekshenbidimu Balilarning Barliqidin Perishan Bolduq


2019-07-12

Ways axbarat agéntliqining muxbiri isobél yang. 2019-Yili iyul.

Ways axbarat agéntliqining muxbiri isobél yang. 2019-Yili iyul.

Photo: RFA00:00/09:28 

Awazni köchürüsh

Uyghur diyarining eng yéngi ehwali süretlen’gen, “Xitaydiki yoqiliwatqan musulmanlar” namliq bir höjjetlik filim bir nechche kündin béri tarqilip ijtima’iy taratqularda zor gholghila qozghidi.

Filimni yutubtila körgen adem sani bir yérim milyon’gha yéqinlashti. Bu filimni ways axbarat agéntliqining talantliq muxbiri isobél yang Uyghur diyarigha xupiyane bérip ishlen’gen.

U, radi’omiz ziyaritini qobul qilip rayonda kirgenliri we bu filim ishleshke seweb bolghan amillar üstide toxtaldi. U, Uyghurlargha qaritilghan lagér siyasitini 2-dunya urushidin kéyinki eng keng kölemlik tutqun qilish herikiti, dep atidi. 

Uyghur rayonida körgen, anglighanliringiz sözlep bergen bolsingiz?

Men xelq’ara we xitayda shinjang dep atilidighan Uyghur rayonigha 5 ay ichide ikki qétim, yeni bu yil yanwarda bir qétim we mayda bir qétim bardim. 

Xewiringiz bolghinidek, u yerde meyli qeyerge béring keyningizge adem chüshüwélip bashqilarni ochuq-ashkara ziyaret qilip muxbir süpitide xewer ishlesh intayin qéyin. Shunga biz sayahetchi siyaqida xupiyane barduq. 

Ular bashlap barghan yerge barsingiz sizge körsitilidighini xuddi bbch, roytérs we npr larda xewer qilin’ghinidek sehnileshtürülgen teshwiqat oyunliri.

Shunga biz bashqichirek usul bilen u yerde hazir ijra qiliniwatqan mutleq teqib dölitining heqiqiy ehwalini igilesh, yerlik Uyghurlarning inkaslarni élish hemde bu ré’alliqlarning arqisida balilarning béshigha kelgen qismetlerni bilip béqish ümidide u yerge barghan iduq.

Bu yanwarda bir qétim we mayda bir qétim bardim dédingiz. Bu arida némilerning özgergenlikini bayqidingiz? 

Her ikki qétimda oxshimaydighan rayonlargha bardim. Birinchi qétim ürümchi we qeshqerge bardim. Ikkinchi qétim xoten’ge bardim.

Ikkinchi qétim barghinimda bixeterlik tedbirliri téximu kücheygendek tuyuldi we sel teshwish hés qildim. Köp qétim tosulduq. Meyli negila barayli süret tartish we ziyaret qilish her jehettin qéyin boldi.

Siz özingizning twittér yollanmingizda buning ikkinchi dunya urushidin kéyinki eng zor kölemlik qamash qilmishi ikenlikini depsiz, buni sherhlep bergen bolsingiz?

Bu, yehudiylar uchrighan chong qirghinchiliqtin buyanqi her qandaq bir irq we diniy guruppining eng zor kölemge tutqun qilinishi bolup hésablinidu. Buning kölimige ademning ishen’güsi kelmeydu. B d t tutulghanlar sanining bir milyon ikenlikini perez qildi. Yéqinqi texminlerde bir yérim milyondin artuq ademning Uyghur rayonning her qaysi jayliridiki tutup turush lagérlirigha qamalghanliqi ilgiri sürülidu. Buning payani yoq. Bu hazir dunyadiki eng éghir jinayetlerning biri.

Siz filimda tilgha alghan héliqi dostane xitay déhqan ayal. Siz uningdin xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasetlirige qandaq qaraydighanliqni sorighan idingiz. U hetta xitayche ortaq tilnimu yaxshi sözliyelmeydiken. Shundaq turupmu u, shu lagérlargha qamalghan, doktor we dunyagha tonulghan alimlarningmu qalaq ikenlikige ishinidiken. U özining hökümetning Uyghurlargha qaratqan mu’amilisini qollaydighanliqi we ularning terbiyilinip, héch bolmighanda shu ayaldek sewiyesige yétishi kéreklikini bildürgende qandaq oylidingiz? 

Xitay kompartiyisi shinjangda xewpsizlik tehditi bar, u choqum dölet bixeterlik siyasiti we pilanining merkiziy nuqtisida bolushi kérek, dégen obrazni yaritishta özining teshwiqat apparatliridin bek ünümlük paydilandi. Uningdin bashqa ötken on yil mabeynide rayonining bashqa jaylirida bir qisim zorawanliq weqeliri yüz berdi, bir qisim Uyghurlar bashqa döletlerdiki térror teshkilatlirigha qatnashti. 

Emme, méningche xitay peqet we peqet buningdiki tehdit amiligha bekrek ésiliwélip, bu siyasetlerni yolgha qoydi. , méningche bu, bunchiwala jiq ademning atalmish qayta terbiyilesh lagérlirigha qamilishigha seweb bolalmaydu. Lékin ular bu tehditni yoghinitip körsitip, netije qazandi. Chünki bir partiyelik dölette uchur alidighan bashqa menbe bolmighanliqi üchün, hemmeylen emes, emma nurghunlighan xitaylar bu xildiki teshwiqatlargha ishinip qaldi, dep qaraymen.

Sizge oxshash muxbirlarning erkin, cheklimisiz xewer ishlishishi tosqunluqqa uchrawatqan shara’itta, nurghunlighan ékskursiyelerning teshkilligenlikini körduq. Sizningche xitay néme üchün shundaq qilidu? sizningche xitay bu chitliq simlar, tosulghan kochilarning arqisida bir nersilerni yoshurmaqchi boluwatamdu?

Elwette. Xitay u rayondin uchurlarning chiqip ketmeslikini kontrol qilish üchün intayin küchlük tedbirlerni alghan. Bu jay hazir xitayda xewer ishlesh eng sezgür bolghan rayondur. Chünki, u yerdiki uchur-melumatlarning ashkarilinip kétishi xitayni bekmu bi’aram qilidighan bolghachqa, arqingizgha bashtin-ayaq adem chüshiwalidu. Shunga men sözleshken zhurnalistlarning hemmisi u yerge bérip toghra uchur igileshning intayin müshkül ikenlikini dep berdi.

Men u yerdin yene qandaq uchurlarning chiqidighanliqigha bir nerse déyelmeymen. Silermu u rayondin uchurlarni ashkarilap bek yaxshi qiliwatisiler. U yerdin chiqiwatqan uchur mesilige kelgende xitay hökümiti uningdiki hékayini kontrol qilishqa bekrek ehmiyet béridu. 

Siz u yerge dostingiz bilen bérip nurghun xeterge tewekkül qildingiz. U yerde béshingizgha herqandaq bir bala kélishi mumkin idi. Bextke yarisha siz u yerge saq-salamet bérip keldingiz. ? néme üchün shunche köp xeterge tewekkül qilip, bu témida xewer ishleshni layiq kördingiz?

Men burun tekitlep ötkendek, bu hazir dunyadiki eng éghir kishilik hoquq jinayetlirining biri. Hazir u yerge bérip kéleleydighan ademlermu köp emes. Men sözleshken nurghun xitay muxbirlar buni xewer qilishini xalaydighanliqi, emma özlirining xitayda uruq-tughqanliri barliqi, a’ile-tawabi’atlirini balagha tiqishni xalimaydighanliqini éytishti. Chünki yéqindin buyan xitay hökümiti kishilerni tutup we ularni yoq qiliwétish mumkinchilikini ashurdi. U yerde yéqin tughqanlirim bolmighanliqi üchün shunga men özümni u yerge baralaydighan ehwalda dep qaridim. Uningdin bashqa menche bu téma u yerde boluwatqan ishlar we uning kölimige qarimastin özi layiq bolghan dunyawi diqqetke érishelmidi, dep oylidim. Échinishliq yéri, siz kishilerdin Uyghurlar heqqide sorisingiz, ular héch nerse dep bérelmeydu hemde u yerde némilerning boluwatqanliqinimu xewersiz. Zhurnalist bolushi süpitimiz bilen u yerdiki weziyetke bolghan tonushini östürüshte mes’uliyitimiz bar.

Balilar yeslisi, siz filimingizda bezi balilarning yekshenbe künlirimu öyige qaytmaydighanliqini dep öttingiz, ularni körginingizde qandaq tuyghuda boldingiz? 

Istanbul, qazaqistan we amérikida yashawatqan köpligen Uyghurlar bilen sözlishi jeryanida, nurghunlighan ata-anilarning öz perzentlirining hökümet bashqurushidiki orunlargha qamalghanliq dep perez qilidighanliqini bilduq. Biz shuninggha asasen, u balilarning qamilishi mumkinchiliki bolghan jaylarning ornini békitip chiqtuq. Bular asasen ötken bir nechche yildin buyan yasalghan her xil yesliler idi. Shuninggha oxshash waqitta yene yüzligen, minglighan chong Uyghurlar yighiwélinishqa bashlidi. Shunga biz, bu orunlarda ata-aniliri tutup turush merkezlirige élip kétilgen balilarning bar-yoqluqini éniqlashqa urunduq. 

Shundaq qilip biz shu yeslilerge barduq, bularning bir nechchisi xotenning sheher etrapigha jaylashqan. Biz u yeslilerde ghelite ishlarni körduq. Biz u yerde yekshenbe künidimu balilarning yürüwatqinini bayqiduq. Elwette bu normal meshghulat waqti emes idi. 

Biz yene bashqa bir yeslige barduq. U yerdin mektep tügigen sa’etlerdimu birmu balining qaytiwatqanliqini körmiduq. Bu binalarning köpinchisi weyrane mehellilerge yasalghan bolup, shundaq yerlerge bundaq chong tiptiki yeslilerning sélinishi méni heyran qaldurdi. Bu ademning könglini ghesh qilidighan bir ish. Bizning perzimizche buning kölimi nahayiti zor. Bu, ularni peqet ata-aniliridinla emes belki ularni kimliki, medeniyiti, tilidin ayriwétip kelgüsi ewladni assimilyatsiye qilishtur. Elwette bularni körüsh ademning könglini heqiqeten perishan qilidu. 

Uyghur rayonida turup ishligen bu ésil programmingiz seweblik siz qara tizimlikke élinip xitaygha yene baralmasliqingiz mumkin. Buningdin pushayman qilamsiz? 

Yaq, pushayman qilmaymen. Méni perishan qilidighan ishlar bu emes. Méning bir yérim xitaygha tutishidu, méning bezi a’ile ezalirim yenila xitayda. Men xitayda bir nechche yil turghan. Men ömrümning yérimini xitayni tetqiq qilish we xitay tilini öginishke serp qildim. Bu elwette méni perishan qilidu. Bu dölette nurghun ésil nersiler bar, men u tupraqqa hergiz öch emes. Emma, oxshash waqitta bir zhurnalist bolush süpitim bilen hoquqdarlarni soraqqa tartimen we dunyaning her qaysi jaylirida yüz bériwatqan jinayetlerge diqqet jelp qilimen. Shunga bularni qilalighanliqimdin hergiz pushayman qilmaymen. Chünki men bularni qilalighanliqimdin özümni teleylik hésablaymen. jüme 

Munasiwetlik xewerler

Yawropa elliride “5-Iyul qirghinchiliqi” keng kölemde xatirilendi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-07-08


00:00/06:25 

Awazni köchürüsh

Gallery could not load.

5-Iyul küni gérmaniye, norwégiye, bélgiye, shiwétsiye qatarliq döletlerdimu “5-Iyul qirghinchiliqi” ning 10 yilliqi keng kölemde xatirilendi.

D u q ning chaqiriqi bilen 7-ayning 5-küni dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghurlar topliship olturaqlashqan 14 dölet, 22 sheherde “5-Iyul qirghinchiliqi” ning 10 yilliqini keng kölemde xatirilesh pa’aliyetliri élip bérilghanidi. Yawropadiki birqisim döletlerdimu bu pa’aliyet oxshimighan kölemde ötküzüldi. 

5-Iyul küni gérmaniyening myunxén shehiride “5-Iyul qirghinchiliqi” ni xatirilesh namayishi ötküzülüpla qalmay, shu küni yene gérmaniyening karlsruhe shehiridimu namayish élip bérildi. 

Bu qétimqi namayishqa ishtirak qilghan d u q ayallar komitétining mudiri aman’gül xanimning bildürüshiche, karlsruhediki namayishni “Karlsruhe kishilik hoquq teshkilati”, “Xeter astidiki xelqler teshkilati” qatarliq teshkilatlar birlikte uyushturghan. 

Néluper xanimning bayan qilishiche, bu qétimqi namayishta nuqtiliq halda jaza lagérliri mesilisi tonushturulghan. 

7-Ayning 6-küni karlsruhe shehiride yene jaza lagérliri mesilisini tonutush üchün gérmaniyede yalghuz kishilik namayishni bashlighan abdulla bilen d u q tetqiqat merkizi mudiri enwer ehmet ependiler resim körgezme pa’aliyiti ötküzgen. Abdulla ependi bu heqte öz qarashlirini bayan qilip ötti. Enwer ehmet ependimu bu pa’aliyetning nahayiti yaxshi ötkenlikini tekitlidi.

5-Iyul küni norwégiyedimu “Norwégiye kishilik hoquq komitéti” ning uyushturushida keng kölemde namayish élip bérilghan. Norwégiyede turushluq d u q teptishi perhat yaqup ependining eskertishiche, bu namayish nahayiti daghdughiliq ötküzülgen. Namayishqa qatnashqan rena xanim bu qétimqi namayishning xitay elchixanisi aldida ötküzülgenlikini qeyt qildi.

Bélgiyening paytexti biryussél shehiridimu “Bélgiye Uyghur jem’iyiti” ning teshkillishi bilen 5-iyul küni hayajanliq bir namayish bolup ötken. Bélgiye Uyghur jem’iyitining re’isi yashar ependi bu heqte toxtalghanda, bu qétimqi namayishning yawropa parlaménti aldidiki luksimburg meydanida ötküzülgenlikini eskertti. 

“5-Iyul qirghinchiliqi” ni xatirilesh namayishi yene shiwétsiyening sitokholm shehiridimu ötküzülgen. Shiwétsiyediki “Sherqiy türkistan ma’arip jem’iyiti” ning rehberliridin abdullam ependi bizni bu heqte melumatlar bilen teminlidi. 

5-6-Iyul künliri yawropadiki firansiye, gollandiye, shiwéyitsariye qatarliq döletlerdimu “5-Iyul qirghinchiliqi” ni xatirilesh pa’aliyetliri oxshimighan shekillerde ötküzülgen.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/5-iyul-07082019121117.html?encoding=latin

Bir shahitning “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” heqqidiki bayani

Muxbirimiz sada
2019-07-05

Xitay qoralliq küchliri 5-iyuldiki tinchliq namayishini qoralliq basturghandin kéyin, erliri we balilirining iz-dérikini bilelmey yigha-zar qiliwatqan ayallar. 2009-Yili 9-iyul, ürümchi.

Xitay qoralliq küchliri 5-iyuldiki tinchliq namayishini qoralliq basturghandin kéyin, erliri we balilirining iz-dérikini bilelmey yigha-zar qiliwatqan ayallar. 2009-Yili 9-iyul, ürümchi.

 AP00:00/08:57 

Awazni köchürüsh

2009-Yili 25-iyun kéchisi gu’angdung ölkisi shawgu’en shehiri shüri oyunchuq zawutida ishlewatqan Uyghur ishchilar shu jaydiki xitaylarning kolléktip hujumigha uchraydu. Weqedin kéyin xitay hökümitining bu weqede ölgen Uyghurlarning sanini yoshurushi, birmu xitayning jinayi jawabkarliqi sürüshtürülmesliki seweblik 5 ‏-iyul küni ürümchidiki aliy mektep oqughuchiliri xelq meydanigha yighilip aptonom rayonluq hökümetning bu mesilige chüshendürüsh bérishini tinchliq bilen telep qilidu.

Halbuki, xitay hökümiti ularning qanunluq teleplirini anglashning ornigha ulargha zorawanliq qollinip, namayishchilargha oq chiqirishqa bashlaydu.

Namayishchilar her terepke qéchishqa mejbur bolidu. Saqchilar xelq meydanigha yighilghan Uyghurlarnila emes, belki közge körün’gen barliq Uyghurlarni nishanlighanliqi üchün bashqa Uyghurlarmu qéchishqa mejbur bolidu. Bezi Uyghurlar xitay saqchilirining bigunah Uyghurlarni oqqa tutqanliqigha chidimay, udul kelgen xitay puqralirigha hujum qilidu.

Guwahchilarning bildürüshiche, shu küni kechte ürümchining Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlirida tok öchürülidu. Xitay saqchi we qoralliq saqchilirining Uyghurlarni qoghlap étishi dawamlishidu. Xitay axbarati shu küni ölgenlerning 190 din, tutulghanlarning ikki mingdin ashidighanliqini, ölgenlerning köpinchisining xitaylar ikenlikini xewer qilidu.

Xitay hökümiti axbarat we sanliq melumatlarni qattiq kontrol qilghanliqi, Uyghur diyaridiki téléfon we intérnét alaqisini pütünley üzüp tashlighanliqi üchün 5-iyul kéchisi bigunah étip öltürülgen, tutulghan, késilgen we türmide qaza qilghan Uyghurlargha a’it melumatlar hazirghiche sir bolup kelmekte. Emma chet’ellerdiki Uyghur közetküchiler shu küni bir nechche ming Uyghurning étip öltürülgenliki, 10 mingdin artuq ademning tutqun qilghanliqini ilgiri sürüp kelmekte. Mana bu weqe bügünki zaman Uyghur tarixidiki untulmas qanliq weqe- “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” dur.

Bu yil “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” ning 10 yilliq xatirisidur. Mushu munasiwet bilen muhajirette yashawatqan bezi Uyghur shahitlar buningdin 10 yil ilgiriki shü küni öz-közi bilen körgen-bilgenlirini ashkarilimaqta. Nöwette gollandiyede yashawatqan Uyghur közetküchi asiye xanimmu del shularning biridur. 

Yuqiriqi awaz ulinishidin muxbirimiz sadaning asiye xanim bilen élip barghan söhbitining tepsilatini anglighaysiler.

Munasiwetlik xewerler

Qazaqistan Uyghurliri Uyghur élidiki xitay siyasitige qarshi naraziliqlirini bildürmekte

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-07-08

00:00/09:09 

Awazni köchürüsh

Gallery could not load.

2009-Yili 5-iyulda Uyghur élining ürümchi shehiride yüz bergen “5-Iyul qirghinchiliqi” ning 10 yilliqi munasiwiti bilen qazaqistandiki Uyghurlar xatirilesh pa’aliyetlirini ötküzüp, özlirining xitayning bolupmu Uyghurlargha qaratqan milliy, medeniy, diniy qirghinchiliq siyasitige naraziliqini bildürmekte. 

Yéqinda, yeni 3-iyulda almuta shehiri we nahiyelerdiki Uyghurlar sheherdiki “Qorghan” réstoranigha jem bolup, Uyghur élining ürümchi shehiride yüz bergen “5-Iyul qirghinchiliqi” ning 10 yilliqini xatiriligenidi. Igilishimizche, mundaq xatirilesh pa’aliyetliri bashqimu yéza we mehellilerde ötküzülgen bolup, ularni uyushturushqa bolupmu yurt-jama’etchilik ishtirak qilghan. 

5-Iyulda ene shundaq murasimlarning biri almuta wilayitining jambul nahiyesige qarashliq uzunaghash yézisida bolup ötken. 

Qazaqistandiki Uyghur pa’aliyetchiliridin biri tursun hajim arziyéfning éytishiche, uzunaghash yézisining yurt-jama’etchiliki yigit bashlirining rehberlikide bu küni bashqimu yéza we mehellilerdin wekillerni, ziyaliylarni, jem’iyetler wekillirini teklip qilip, Uyghur élide yüz bériwatqan xitayning qirghinchiliq siyasitidin qurban bolghanlargha atap du’a-tilawet qilghan. 

Tursun hajim arziyéf radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: “Bu hem siyasiy, hem diniy murasim boldi. Chong taxta qilip, shu yerde wetende qamilip ketken, jaza lagérlirida olturghan tughqanlarning resimlirini ésip, uning sirtigha ay-yultuzluq bayriqimizni tiklep, u yerde chong we yaxshi murasim ötti. Andin sa’et 3 te sherqiy türkistan baturlirining biri ghéni baturning qebrisige bérip, du’a-tekbir boldi.”

U yene almuta shehirining Uyghurlar zich olturaqlashqan gorniy gigant mehellisidiki yurt-jama’etchilikningmu 7-iyul küni ürümchi qanliq weqesige béghishlap chong murasim ötküzgenlikini tekitlidi. Tursun hajim arziyéfning éytishiche, ilgiri bu mehellini bashqurghan sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining milliy armiye jengchilirining biri jamalidin qemirdinof hemde milletperwer insan abduréshit mexsutof bashqurghan bolup, ularning rehberlikide köpligen pa’aliyetler ötken iken. Hazir bolsa bu mehellini yash yigit béshi tarim tayirof bashquruwatmaqtiken. 


Biz shu munasiwet bilen gorniy gigant mehellisining “Dilnaz” réstoranida ötken murasimni uyushturghuchilarning biri telet hemrayéf ependini ziyaret qilduq, uning éytishiche, murasimgha gorniy gigant we bashqimu yéza-mehellilerdin qatnashqanlar bolup 400 etrapida adem yighilghan iken. U mundaq dédi: “Bügün qehriman ghojamberdi, shéripjan nadirof oxshash alimlar bügünki weqeler heqqide sözlidi. Murasimgha her türlük étno-medeniyet merkezlirining wekilliri kélip, bizge köngül éytti we teziye bildürdi. Bashqilar qatarida menmu sözge chiqip, on yil burun namayish, nezir ötküzüsh üchün qanchilik heriketlerni qilghanliqimizni sözlidim.”

Gorniy gigant mehelliside ötken murasimdin melum bolushiche, uningda siyasetshunas qehriman ghojamberdi, Uyghurlarning milliy birleshmisining re’isi hakim memetof, jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizining almuta sheherlik shöbisining re’isi ebeydulla japparof we bashqilar sözge chiqqan. Ular özlirining Uyghur élidiki ehwal, xelq’ara weziyet, xitay siyasiti, Uyghur milliy herikiti, ürümchi qirghinchiliqi we bashqimu mesililer heqqide öz pikirlirini otturigha qoyghan.

Sözligenler ichide “Atayurt pida’iyliri” teshkilatining hazirqi re’isi yérbol da’ulétbék mundaq dégen: “Barliqimiz bilimiz, bügün sherqiy türkistanda azablar yüz bériwatidu. Insan hoquqining saqlinishining eng töwenki derijisi orun éliwatidu. Sherqiy türkistandiki qérindashlirimiz ene shu eng töwenki derijide bolmaqta. Allata’ala bizge ene shundaq éghir sinaqlarni bériwatidu. U yerdikiler tirik yürelmeydu. Bizge allata’ala mushundaq éghir sinaqlarni bériwatidu. Bizning ‘atayurt pida’iyliri’ oghlanimiz sérikjan bilashoghlining yétekchilikide üch yilgha yéqin waqittin buyan köpligen pakitlarni yighdi. Bu dewr axbarat dewri. Axbarati küchlük elning idé’ologiyesi küchlük boldi. Idé’ologiyesi küchlük elni héch kim istila qilalmaydu. Bizning ayrim teshkilatlardin, memliketlerdin yardem soraydighan heqqimiz bar. Sewebi özimizning chamisi yetmeydu. Mana mushundaq waqitta biz bashqilardin yardem sorashqa mejburmiz” 

Igilishimizche, qazaqistandiki Uyghurlar Uyghur élidiki qirghinchiliq siyasiti aqiwitidin, shundaqla jaza lagérlirida, türmilerde qurban bolghanlargha atap xatirilesh murasimliridin bashqimu pa’aliyetlerni ötküzüsh üchün heriketler qilghan iken. Bu heqte tursun hajim arziyéf mundaq dédi: “Bultur biz almutadiki 3-5 ming adem patidighan meydanni élip, chong tinchliq namayishi ötküzimiz dep teyyarliq qilghan iduq. Uninggha Uyghur milliy birleshmisi igidarchiliq qilghan. Biz hakimiyet aldigha kirip, iltimas qilghan iduq. Ular yaq démidi, lékin mushu kün’giche arqigha tartiwatidu. Shuning üchün biz xetme qur’an qilduq. Biz wetinimizde millitimizge kelgen zulum héch qandaq bir milletke kelmigen. Asasen musulman döletler we bashqilarmu sükütte turidu. Biz bolsaq qirilip tügewatimiz.”

Tursun arziyéf Uyghurlarning béshigha kelgen zulumning éghir bolushigha qarimay, yenila musteqilliqqa, azadliqqa bolghan ümid-ishenchisini yoqatmighanliqini tekitlep, Uyghur xelqige birlik, ittipaqliq tilidi. 

Melum bolushiche, 2009-yilidiki 5-iyul ürümchi paji’esi munasiwiti bilen qazaqistanliq Uyghurlar buningdin on yil ilgiri, yeni 2009-yili 19-iyulda almuta shehiridiki eng chong imaretlerning biri jumhuriyet sariyida chong murasim ötküzgen. Bezi melumatlar boyiche uninggha 8 minggha yéqin adem yighilghan iken. 


Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining meslihetchisi, siyasetshunas qehriman ghojamberdi bu heqte mundaq dédi: “Qazaqistan hökümiti namayishqa ruxset béridu. Bu ruxsetni sheherlik hakimiyettin élish kérek. Sheherlik hakimiyet héch qachan ruxset bermeydu. Gep mushu yerde. Asasiy qanunda namayish qilishqa ruxset déyilgen. Mesilen, tünügün bezi sheherlerde kochigha chiqqanlar boldi. Ular hemmisi tutulup, bügün jazaliniwatidu. 2009-Yilqini biz namayish deymiz, lékin u namayish emes. U jumhuriyet sariyi ichide bolghan yighin.”

Qazaqistandiki Uyghurlar Uyghur élide yüz bériwatqan weqelerdin qandaq qilip axbarat alidu?

Qehriman ghojamberdining éytishiche, Uyghur élide yüz bériwatqan weqelerdin qazaqistandiki Uyghurlar, birinchidin, shexsen uning özi chiqiriwatqan axbaratnamilerdin, ikkinchidin, Uyghurlarning nezir-chiragh we toy-tökünliride we bashqimu her qandaq pa’aliyetliride sözligen nutuqliridin alidiken. Üchinchidin, “Erkin asiya” radiyosidin bu heqte melumatlar alidighanlarmu yoq emes iken. Qehriman ghojamberdi öz sözide yene Uyghur élidiki weqelerning yerlik ammiwi axbarat wasitiliride, shu jümlidin Uyghur tilliq metbu’atlarda yorutulmay kéliwatqanliqigha qattiq epsuslinidighanliqini bildürdi.

Munasiwetlik xewerler

“5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” ning 10 yilliq xatiriside

BASH BET | TEPSILIY XEWER

(2)

Muxbirimiz méhriban
2019-07-09

5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.

5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.

 AP00:00/00:00 

Awazni köchürüsh
5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.

5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.AP

7-Ayning 5-küni ürümchide Uyghurlarning naraziliq namayishi yüz bergendin kéyin, xitay da’iriliri 5-iyul küni kéchisidin bashlap ürümchide herbiy halet yürgüzülgenlikini élan qildi. Da’iriler weqe heqqidiki xewerlerni qamal qilghan bolsimu, emma da’irilerning 5-iyul kéchidin bashlap, qoralliq saqchi we eskerlerni ishqa sélip namayishqa qatnashqanlarni tutqun qilishi hemde qanliq basturush élip barghanliqi heqqidiki deslepki melumatlar 5-iyul künining özide radiyomiz Uyghur bölümi we bashqa xelq’aradiki chong taratqular teripidin ashkarilan’ghan idi.

Eyni chaghdiki Uyghur aptonom rayonining re’isi nur bekri 7-ayning 6-küni seherde téléwiziye nutqi élan qilip, weqening 26-iyun shawgu’ende yüz bergen qanliq weqe sewebidin kélip chiqqanliqini étirap qilghan. Emma u bu weqeni rabiye qadir bashchiliqidiki dunya Uyghur qurultiyining shawgu’en weqesidin paydilinip, weten ichidiki Uyghurlargha qutratquluq qilghanliqi sewebidin bolghan dégen hemde dunya Uyghur qurultiyi we chet’ellerdiki teshkilatlargha hujum qilghan. Nurbekri yene ürümchi ghulja, qeshqer qatarliq sheherlerde herbiy halet yürgüzülgenlikini, weqening kéngiyip kétishining aldini élish kéreklikini tekitligen. 

Xitay hökümiti rayonda herbiy halet yürgüzüp uchurlarni kontrol qilghan bolsimu, emma shu künki xelq’ara taratqularning xewerliride ürümchide élip bérilghan Uyghurlarning naraziliq namayishining xitay hökümiti teripidin qanliq basturulghanliqi we namayishtin kéyin keng-kölemlik tutqun élip bérilghanliqi ilgiri sürülgen. 

2009-Yili 6-iyul künidiki erkin asiya radiyosi, amérika awazi, CNA, birleshme agéntliq, roytérs, b b s agéntliqi, nyuyork waqti géziti xelq’ara taratqularning xewerliride xitay hökümiti élan qilghan reqemlerning peqetla deslepki sanliq melumatlar ikenliki eskertilgen. Xewerlerde weqede ölgüchilerning sanining yenimu köp bolushi mumkinliki tilgha élin’ghan. Xewerlerde yene xitay hökümitining uchurlarni qamal qiliwatqanliqi tekitlinip, 6-iyul küni bir qisim chet’el muxbirliri teripidin süretke éliwélin’ghan ürümchide yüz bergen Uyghur ayallirining naraziliq namayishi heqqidiki melumatlar ashkarilan’ghan. Chet’el xewerliride namayish qilghan ayallarning erliri we baliliri namayishqa qatnashqan dégen bahane bilen tutqun qilin’ghanliqi, emma xitay hökümet da’irilirining bu heqte uchur bermigenliki tilgha élin’ghan. 

CNA Muxbirining 6-iyul xongkongdin bergen xewiride dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat réshit teminligen melumati neqil élinip, 5-iyul küni ürümchide yüz bergen qanliq basturushta 150 tin artuq Uyghurning xitay saqchiliri teripidin étip öltürülgenliki, 900 din artuq ademning yaridar bolghanliqi, 1000 din artuq Uyghurning tutqun qilin’ghanliqi xewer qilin’ghan. Qolgha élin’ghanlar ichide oqughuchilar, tijaretchiler hetta ayallarningmu barliqi eskertilgen. 

Erkin asiya radiyosi Uyghur bölümi muxbirlirining 2009-yili 5-iyuldin bashlap ürümchi qeshqer, ghulja qatarliq jaylargha téléfon qilip igiligen uchurlirida mezkur qanliq weqedin kéyin Uyghur élide omumyüzlük herbiy halet yürgüzülgenliki heqqidiki bezi tepsilatlar melum bolghan.

5-Iyul namayish yüz bériwatqanda ürümchi shehiridin ziyaritimizni qobul qilghan bir ayal 5-iyul künidiki ehwal heqqide melumat bérip, “Namayishqa özi barmighan bolsimu, ürümchi shehirining jenubiy qowuq (nenmin) etrapidiki jaylar, xantengri meschiti bilen rabiye qadir soda sariyi otturisidiki jaylarda namayish bolghanliqini bildürgen idi. U xanim yene zor köpchiliki oqughuchilar bolghan namayish rayonini saqchilarning qamal qiliwalghanliqini bildürgen idi.

Ürümchidiki namayishni öz közi bilen körgen bir Uyghur yigiti namayish ehwali heqqide melumat bérip, “Namayish boluwatqanda, yeni sa’et 5 lerde men jenubiy qowuqtiki junggo bankisi yénida idim. Banka yénida adem bekla jiq, döngköwrüktin nenmin (jenubiy qowuq) ghiche bolghan ariliqni saqchilar qorshiwaptu. Saqchilar hem qoralliq saqchilar bar iken, ular toluq qoralliniptu, béshida polat qapaqlirimu bar iken. Bankining aldida bireylen nutuq sözlewétiptu, kishiler uninggha alqish yangritiwétiptu, warqirashqan ademlermu jiq, asasliqi oqughuchilar iken. Saqchilar ularni qatmu-qat qorshiwaptu, biz ichige kirelmiduq, yolda kétiwatsam bezi qiz oqughuchilar gu’angdung shawgu’ende bizning nurghun yashlirimizni öltürüwetti, buninggha chidighili bolattimu dep yighlishiwétiptu. 1000 Din artuq adem bar iken, u yerde adem bekla jiq,” dégen idi.

Ürümchidiki namayish heqqide 5-iyul küni radiyomiz ziyaritini qobul qilghan xitay xitay saqchisimu 5-iyul künidiki naraziliq namayishi heqqidiki so’allargha jawab bérip, “Döngköwrük 2-doxturxanining aldida topilang yüz berdi. U yerde hazir herbiy halet yürgüzüldi, adem yarilinip, hetta ölüm weqesi yüz berdi. Buni choqum yaman niyetlik ademler pilanlap qilghan bölishi mumkin” dégen idi.

“5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” yüz bérip 10 yildin kéyinmu chet’ellerde muhajirette yashawatqan bezi Uyghurlar öz eslimilirini feysbok twittér qatarliq ijtima’iy taratqularda ortaqlashmaqta.

Muhajirettiki Uyghurlardin beziler yene erkin asiya radi’osi, amérika awazi, b b s agéntliqi qatarliqlarning ziyaritini qobul qilip eyni chaghda özliri körgen ehwallarni bayan qilip, Uyghurlarning tinchliq sheklide bashlighan namayishining shu kéchisi xitay da’iriliri teripidin qanliq basturulghanliqi heqqidiki bezi ehwallarni ashkarilidi. 

Hazir amérikada yashawatqan, 2009-yili 5-iyul küni kéchisi 2‏-doxturxanida dawalashqa qatnashqan tumaris almas xanim eyni chaghdiki ehwalni eslep, özlirige peqet xitay yaridarlarnila qutquzushqa ruxset qilinip, Uyghur yaridarlarning köz aldida ölüp ketkenlikini bayan qilidu.

2009-Yili 5-iyul küni erkin asiya radiyosi ghuljidin ehwal igiligende ghuljidiki bir sheher ahalisi muxbirning ghulja weziyiti heqqidiki so’allirigha jawab bérip, ghulja sheher kochilirida toluq qorallan’ghan, polat qalpaq kiygen qoralliq saqchi qisimlirining qaplap ketkenliki, ghulja kochilirida saqchi mashiniliri we bronéwiklar charlash élip bériwatqanliqini bildürgen idi.

2009-Yil 5-iyul küni qeshqerdin ziyaritimizni qobul qilghan bir Uyghurning ashkarilishiche qeshqer shehiridimu 5-iyul küni 300 din artuq amma qeshqerning héytgah, güze, xelq meydani qatarliq jaylargha yighilip namayish qilghan bolsimu, emma namayish nahayiti tézlikte basturuwétilgen. 6-Iyuldin bashlap qeshqer shehiridimu saqchilar öy-öyge kirip, axturush élip barghan.

2009-Yildiki 5-iyul weqesidin kéyin, chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliri weqe heqqide musteqil taratqularning rayon’gha kirip ehwal igilishini telep qilghan we dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghurlarning xitay hökümitige qarshi keng-kölemlik naraziliq namayishliri yüz bergen idi.

Chet’ellerdiki Uyghur pa’aliyetchiliridin, amérika Uyghur birleshmisining re’isi élshat hesen ependining qarishiche, gerche 2009-yildiki “5-Iyul ürümchi weqesi” ge 10 yil bolghan bolsimu, emma bu 10 yilda xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan basturushi barghanche kücheygen hetta bügünki kün’ge kelgende rayonda milyondin artuq Uyghurning lagérlargha qamilish weziyiti barliqqa kelgen bolup, bu xil yüzlinish eyni chaghda Uyghur diyarida yüz bergen “5-Iyul qetli’amigha nisbeten xelq’araning yéterlik inkas qayturmighanliqi seweb bolghan déyish mumkin.” 

Hörmetlik anglighuchilar, “5-Iyul ürümchi weqesining 10 yilliq xatiriside” namliq yürüshlük programmimizning kéyinki sanlirida mezkur weqe heqqidiki tepsilatlar dawamliq diqqitinglargha sunulidu.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/5-iyul-07092019235413.html?encoding=latin

Muxbirimiz méhriban
2019-07-10

Uyghurlarning tinchliq namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay qoralliq eskerliri. 2009-Yili 8-iyul, ürümchi.

Uyghurlarning tinchliq namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay qoralliq eskerliri. 2009-Yili 8-iyul, ürümchi.

 AP00:00/09:27 

Awazni köchürüsh

2009-Yili 7-ayning 5-küni ürümchide yüz bergen Uyghur yashlirining naraziliq namayishi we xitay da’irilirining namayishni qanliq basturushi Uyghur hazirqi zaman tarixidiki untulmas bir weqe. “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” gha 10 yil tolghan bügünki künde eyni chaghdiki arxiplar qaytidin waraqlandi. Uyghur shahitlar 5-iyul qirghinchiliqida körgenlirini qaytidin eslep ötti. Diqqitinglar muxbirimiz méhriban teyyarlighan mezkur programmining 3-qismida bolsun.

Radiyomiz Uyghur élidin biwasite alghan uchurlargha asaslan’ghanda, 5-iyul künidiki Uyghurlarning naraziliq namayishi 2009-yili 5-iyul yekshenbe küni chüshtin kéyin sa’et 5 lerde bashlan’ghan. Uyghur yashliri deslep ürümchi shehirining döngköwrük, jenubiy qowuq, xelq meydani qatarliq jaylarda toplinip namayish qilghan. Uyghur diyaridin téléfon qilip igiligen ehwallargha qarighanda, namayish deslepte 1000 din artuq adem bilen bashlan’ghan bolsa, kech sa’et 9 larda texminen nechche minggha yetken.

Radiyomiz Uyghur bölümi 2009-yili 5-iyul ürümchidin igiligen melumatlargha qarighanda, xelq meydanida texminen 3000 din artuq kishi, döngköwrük etrapida texminen 5000 etrapida xelq deslep tinch halette namayish qilghan, kech sa’et 9 lar etrapida namayish toqunushqa aylan’ghan. Saqchilar bilen namayishchilar otturisida toqunush yüz bergen, saqchilar namayish qiliwatqan xelqqe qaritip oq chiqarghan.

Uchi bergüchiler, xitay da’irilirining döngköwrük, jenubiy qowuq, yen’en yoli, ürümchi xelq meydani qatarliq rayonlarda jiddiy herbiy halet yürgüzgenliki, hetta bronéwiklarnimu ishqa sélip, namayishchilarni tarqiwétish üchün yash aqturush bombisi ishletkenliki radiyomizgha inkas qilin’ghan idi. 

Eyni chaghda saqlan’ghan arxiplardin 5-iyul küni kéchidin bashlap xitayning yuku qatarliq torlirigha yollan’ghan filimlar we erkin asiya radiyosigha kelgen téléfon inkasliridin ashkarilinishiche, 5-iyul küni kech sa’et 7:00 din bashlap xitay hökümiti namayishni basturush üchün deslep xelq meydanigha saqchilarni ewetip namayishchilarni qorshiwalghan. Sa’et 9:00 din kéyin ürümchi shehirining tokini öchürgen qoralliq saqchi we herbiy qoshunlarni yötkep kélip namayishchilarni tutqun qilishni bashlighan. 5-Iyul kéchisidiki deslepki tutqun ürümchi beyge meydani, dawan, tik quduq, bulaqbéshi, döngköwrük qatarliq Uyghurlar köp sanliq mehellilerde élip bérilghan.

Halbuki tutqundin kéyinmu yene ürümchide, 6-iyul Uyghur ayallirining naraziliq namayishi, 7-iyul xitay puqralirining zorawanliq weqesi, bir türküm Uyghur yashlirining 12-iyul jüme künidiki namayishi qatarliq bir yürüsh zenjirsiman weqeler arqa-arqidin yüz bergen. Emma xitay hökümet da’iriliri 6-iyuldiki ayallar namayishi we 7-iyuldiki xitay puqralirining kaltek kötürüp Uyghurlargha hujum qilish weqesi heqqidiki xewerler kontrol qildi.

6-Iyul ayallar namayishi heqtiki deslepki xewerler we sin körünüshliri ürümchige kirishke ruxset qilin’ghan xongkong we chet’el muxbirliri arqiliq dunyagha ashkarilandi.

2009-Yili 6-iyul küni ürümchide éri we balilirini telep qilip kochigha chiqqan Uyghur ayallirining namayishida tursun’gül isimlik Uyghur anining hasisi bilen xitay eskerliri we xitayning bronéwiklirini keynige chékindürgen körünüshi, xitay qoralliq saqchiliri aldida merdanilik bilen sözlewatqan natonush kök maykiliq Uyghur qizining jesur qiyapiti xelq’ara taratqulardiki sin körünüshliride tunji qétim dunyagha ashkarilan’ghan idi.

6-Iyul küni namayish meydanida chet’el taratqulirining ziyaritini qobul qilghan Uyghurlar xitay hökümitining Uyghurlargha adaletsiz siyaset yürgüzgenliki üstidin shikayet qilghan.

Nöwette amérikida yashawatqan bir Uyghur xanim 10 yil ilgiriki 5-iyul ürümchi qirghinchiliqini eslep, eyni chaghda bolghan tik quduq rayonidiki erlerni öz ichige alghan Uyghur yashlirining zor köp qismining tutqun qilin’ghanliqini bildürdi.

7-Iyuldiki xitaylarning kaltek kötürüp Uyghurlarni urush weqeside, xitay puqralirigha uchrap qalghan Uyghurlarning yaridar bolush hetta öltürülüsh weqeliri yüz bergenliki heqqidiki xewerler ashkarilan’ghan bolsimu, emma xitay da’iriliri mezkur hujum heqqidiki xewerlerni üzlüksiz kontrol qilip kelmekte.

Nöwette amérikida turuwatqan tumars almas xanim, 2009-yili 5-iyul qirghinchiliqi we 7-iyuldiki xitaylarning Uyghurlarni urush weqesini öz közi bilen körgenliki heqqide 10 yildin kéyin guwahliq bergen Uyghurlarning biri. 

Tumars almas xanim 2009-yili 5-iyul ürümchi qirghinchiliqi yüz bergen chaghda özining xelq doxturxanisida ishlewatqanliqini we 2-doxturxanining 12-qewitidin körgen ehwallarni eslep ötti.

Xitayning hökümet taratquliri 2009-yili 5-iyuldiki tutqunlar heqqide 13-iyuldin bashlap xewer bérishke bashlidi. Eyni chaghda xitayning shinxu’a agéntliqining xewiridin melum bolushiche, qolgha élin’ghan 40 neper kishining 3 nepirining 7-iyul künidiki xitaylar namayishida adem öltürüshke qatnashqan xitay ikenliki eskertilgendin bashqa qalghanlirining hemmisi Uyghur ikenliki ashkarilandi.

Xitay da’iriliri 2009-yil29-iyul küni yene 253 ademning qolgha élin’ghanliqini élan qilip, bu kishilerning “Ürümchi weqesi” ge qatnashqanliqini bildürdi. Da’iriler 31-iyul jüme küni yene ikki ayalni öz ichige alghan 14 neper Uyghur bilen bir xitay üstidin tutush buyruqi chiqardi.

2009-Yili 30-iyul küni xitay j x ministirliqi élan qilghan qara tizimlikte abduxélil memtimin, abduréshit ömer, roshen’gül telet we xeyrigül ömer qatarliq 14 neper Uyghur yash we jang jawpen isimlik bir xitay üstidin tutush buyruqi chiqardi. Xitay da’iriliri tutush buyruqi chiqarghan bu 14 kishining tizimliki chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliri we weziyettin xewerdar kishilerde jiddiy guman qozghidi. Bu heqtiki inkaslarda tizimliktiki bezi kishilerning tutush buyruqi chiqirilishtin ikki hepte burunla qolgha élin’ghanliqini, bu ehwal xitay tutush buyruqi chiqarghan kishilerning aqiwitige nisbeten shübhe peyda qilidighanliqi tekitlendi.

Xitay da’iriliri 5-iyul ürümchi qirghinchiliqida qolgha élin’ghan Uyghurlar üstidin 2009-yili awghustning otturilirida tunji qétimliq sotni achti. Eyni chaghda xitay merkizi téléwiziye istansisida mexsus xewer bérildi.

Xewerde abduqéyum abduwayit, ghéni yüsüp, abdulla mettoxti, adil rozi, nur’eli hoshur qatarliq 5 Uyghur 5-iyul ürümchi weqeside qesten adem öltürüsh, öt qoyup jama’et mülkige ziyan sélish bilen eyiblinip ölüm jazasigha höküm qilin’ghanliqi tilgha élindi.

Xitay da’irilirining kéyinki xewerliride, 2009-yildiki “5-Iyul ürümchi weqesige chétishliq 253 ademning qolgha élin’ghan” liqini élan qildi. Emma chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliri “5-Iyul qirghinchiliqi” da 1000 din artuq Uyghurning tutqun qilin’ghanliqini, weqede ölgen ghayib bolghanlar heqqidiki uchurlarning qamal qilin’ghanliqini bildürdi we xitay hökümitidin heqiqiy sanliq melumatlarni élan qilishini we xelq’aradin musteqil organlarning tekshürüshi kéreklikini telep qildi.

“5-Iyul ürümchi qirghinchiliqida” oghli ghayib bolghanliqini dunya anglatqan jesur ana patigül ghulamgha oxshash Uyghurlardin igiligen uchurlargha asasen tutqundin kéyin iz-dériki bolmighan 30 din artuq kishining kimliki radiyomiz arqiliq dunyagha ashkarilandi.

Xitay da’iriliri yene 2009-yili 5-iyuldin étibaren ürümchini öz ichige alghan nurghun sheherlerde intérnét, téléfon alaqe qatarliq barliq uchur wasitilirini pütünley qamal qildi. Gerche xitay hökümiti 2009-yil 28-iyul küni xewer bérip, ürümchide intérnét we uchur wasitilirige bolghan kontrolluqning melum derijide boshitilghanliqini élan qilghan bolsimu, emma, intérnétni öz ichige alghan uchur alaqe wasitilirini kontrol qilish 2010-yilgha qeder 10 ay dawamlashti.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/5-iyul-07102019171958.html?encoding=latin

Sedirdin: lagérdiki ayalimdin “Emdi men tügeshtim. . .” dep uchur keldi

Muxbirimiz gülchéhre
2019-07-10

Muyesser muhemmet xanim lagérdiki waqtida doxturxanigha apirilghan chaghdiki süriti. 2018-Yili.

Muyesser muhemmet xanim lagérdiki waqtida doxturxanigha apirilghan chaghdiki süriti. 2018-Yili.

 RFA/Gülchéhre00:00/09:11 

Awazni köchürüsh
Muyesser muhemmet xanim yurtigha qaytishtin burun qazaqistanda chüshken süriti.

Muyesser muhemmet xanim yurtigha qaytishtin burun qazaqistanda chüshken süriti.RFA/Gülchéhre

Qazaqistanliq Uyghurgha toy qilip 3 perzentlik bolghan muyesser muhemmetning pasporti.

Qazaqistanliq Uyghurgha toy qilip 3 perzentlik bolghan muyesser muhemmetning pasporti.RFA/Gülchéhre

Qazaqistanliq Uyghurgha toy qilip 3 perzentlik bolghan muyesser muhemmetning uch perzenti.

Qazaqistanliq Uyghurgha toy qilip 3 perzentlik bolghan muyesser muhemmetning uch perzenti.RFA/Gülchéhre

2017-Yili, 3-ayda atushta tunji türkümde lagérgha qamalghan, bu yil 33 yashqa kirgen muyesser muhemmet qeshqer pédagogika instituti, yeni hazirqi qeshqer uniwérsitétining xitay tili oqutush kespini püttürgen aliy melumatliq qiz. U, 2006-yili misirgha oqushqa chiqip, qazaqistanliq Uyghur sedirdin bilen tonushup toy qilghandin kéyin 2007-yilidin bashlap qazaqistan yashawatqan bolup, qazaqistan girazhdanliq iltimasi izchil ret qilinip kelgen. 2016-Yili, 9-ayda u anisining “Siz qaytip kelmisingiz bolmaydiken, dadingizni saqchilar élip ketti” dégen sözidin kéyin ikki oghul, bir qizini érige qoyup yurti atushqa qaytishqa mejbur bolghan. Halbuki u chégradin kirgen haman pasporti tartiwélinip öyige nezerbend qilin’ghan, 2017-yili, 3-aygha aygha kelgende da’iriler uni misirda oqughanliqini bahane qilip lagérgha qamighan. Bu uning éri sedirdinning ilgiri radiyomizgha bergen melumatliri idi. Emma sedirdinning telipi boyiche bu xewer tarqitilmighan idi. Sedirdin bu nöwet qayta radiyomiz bilen alaqiliship ayalining ehwalini melum qildi.

Ilgiri xitayning rehim qilishidin ümid kütken iduq

Sedirdinning 7-iyul küni xewer tépishiche, ayali muyesser zawuttin yene jaza lagérigha qayturup kétilgen. U lagérgha qayturulush aldida bir tonushi arqiliq sedirdin’ge “Bular méni yene lagérgha élip kétidiken, qandaqla qilip méni qutquzmisingiz, bu qétim emdi men tügeshtim” dep uchur bergen. 

Sedirdin ayalining atushtiki lagérdin zawutqa chiqishi bilen uning lagérdin qutulidighanliqigha ishench peyda qilghan bolup, shunga u radiyomizda xewer bérishtin yaltayghan iken. Emma bu qétim u ümidini pütünley üzgenlikini, qazaqistan da’irilirining yardimidinmu ümidi yoqlighini, gerche intayin kéchikken bolsimu yenila xelq’araliq metbu’atlar arqiliq yardem izdeshke urunuwatqanliqini bildürdi.

Bu yilning béshida muxbirimizning atushtiki lagérlar heqqide ilip barghan téléfon ziyaretliri dawamida lagérlarda “Ipadisi yaxshi” dep qaralghan bir qisim tutqunlarning kesipke chiqirilghanliqi, kesipke chiqqanlarning yenila shu lagér ichide heqsiz ishlewatqanliqi ashkarilan’ghanidi. 

Amérikiliq kishilik hoquq pa’aliyetchisi maykél kestér 21-yanwar “Xongkong erkin axbarat” torida maqale élan qilip, dawusta “Xitayning shinjangdiki étnik tazilash qilmishi tenqid qilinishi kérekliki” ni bildürgen. U, ötken yili 12‏-aydin bashlap lagérdiki tutqunlarning mejburiy emgekke séliniwatqanliqigha da’ir ishenchlik delillerning otturigha chiqqanliqi, mejburiy emgek “Zamaniwi qulluqning bir xil shekli” dep qarilip, xelq’ara qanunlarda cheklensimu, emma buning xitayda uzun tarixi barliqini tekitligen idi.

Derweqe, sedirdin ayali muyesserning bu yil 5-ayda atushtiki lagérdin zawutqa ishleshke yötkelgenlikidin we da’irilerning uni bezi tughqanliri bilen körüshtürgenlikidin xewer tapqan. Muyesser tughqanliri arqiliq sedirdin’ge uchur yollap, özining jaza lagéridin zawutqa yötkelgenliki, bir qanche ay ishligendin kéyin qoyup bérilish éhtimalliqi barliqini yetküzgen iken. Epsus buning netijisi ularning kütkinidek bolmighan.

Éghir ayagh atushqa qaytqan muyesserning hamilisi lagérda “Yoq” bolghan 


Sedirdin ayalining salametlikidin bekmu ensirimektiken. Chünki u xitay pasporti bilen 2016-yili, 9-ayda atushqa qaytqinida 4-perzentige yéngila éghir ayagh iken. Muyesser lagérgha élip kétilgendin kéyin sedirdin ayali muyesser bilen teng hamilisining ehwalidinmu xewer alalmighan. Bir mezgildin kéyin u lagérning doxturxanisidin muyesser bilen alaqe qilip, balini sorighanda muyesser “Bala yoq boldi” dep jawab bergen.

Lagérida hamilidar ayallarning balilirining mejburiy chüshürüwétilidighanliqi, qiz-ayallargha mejburiy dora bérilidighanliqidek ehwallar yéqinqi mezgillerde lagér shahitlirining bergen guwahliqliri arqiliq ashkarilinishqa bashlidi. Sedirdin gerche ayalining qorsiqidiki hamilisini da’iriler mejburiy chüshürüwetti dep guman qilsimu emma u muyesserdin we uning a’ilisidikilerdin balining qandaq bolup chüshüp ketkinini sorighanda hemmisi oxshashla éghiz achmighaniken.

Pütün a’ile lagér we qamaqta 

Sedirdinning xewer tépishiche, muyesserla emes uning pütün a’ilisi da’iriler teripidin lagér we qamaqlargha solan’ghan bolup, muyesserning 57 yashlardiki anisi toxtigül hejge barghanliqi, teblighlerni téléfonida saqlighanliqi we bashqilar bilen alaqileshkenliki üchün “Térrorluqni terghib qilghan” dégen jinayet bilen eyiblep 19 yilliq késilgen. Bir akisi, inisi we hetta 14 yashtiki singlisimu lagérgha élip kétilgen, biraq kéyinche 14 yashliq singlisi yéshi kichik dep qoyup bérilgen bolsimu, emma toluqsiz ottura mektepte qattiq nazaret astida oquwatqaniken. 

Lagérlar heqqide igiligen uchurlirimizdin lagérlargha qamalghanlargha asasliqi alaqidar siyaset, qanun we “Dölet tili”, yeni xitay tili ögitiliwatqanliqi ashkarilan’ghanidi. Sedirdinning éytishiche, muyesser xitay tili pédagogika kespini ela püttürgen aliy melumatliq qiz, xitay tili öginishke éhtiyaji yoq. 

Ilgiri radiyomizda xewer berginimizdek, bir saqchi xadimining sözliridin atushtiki yéngi sana’et rayonigha tesis qilin’ghan lagérlarning ichide tutqunlarni kesipke chiqirish üchün yataq binalirining yénigha zawut-fabrika qurghanliqini ashkarilan’ghanidi. Alaqidar kent kadirlirining bayan qilishiche, atushtiki lagérlarda “Ipadisi yaxshi” dep qaralghanlarning kesipke chiqirilghinigha birqanche ay bolghaniken.

Ayalining teqdiridin endishe qiliwatqan sedirdin, atushtiki lagérda ikki yildin artuq turghan ayali muyesserning lagérdin zawutqa yötkelgen bolsimu yenila ikki ay ötmey lagérgha qayturulushi, “Xitayning lagérdiki Uyghurlarni atalmish esebiylik idiyelirini yoqitish üchün terbiyelewatimiz, kesip ögitiwatimiz, ipadiliri yaxshi bolghanlar bir mezgildin kéyin öylirige qaytidu dégendek tashqi dunyani aldawatqan teshwiqatlirining yalghanliqini ispatlaydu” dep qaraydighanliqini bildürdi. U, bu uchurlarning muyesserge oxshash lagérlargha qamalghan milyonlarche bigunah insanlarning hayatining yenila tehdit astida ikenliki we xitayning heddidin ashqan zulumlirini dunyagha yorutup bérishini ümid qildi.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/muyesser-muhemmet-07102019170634.html?encoding=latin

“Sherqiy türkistanning qisqiche tarixi” namliq kitab istanbulda neshrdin chiqti

Ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim
2019-07-10

"Sherqiy türkistanning qisqiche tarixi" namliq kitabning muqawisi.

“Sherqiy türkistanning qisqiche tarixi” namliq kitabning muqawisi.RFA/Erkin Tarim00:00/00:00 

Awazni köchürüsh

Chet’eldiki Uyghurlarning sanining künsayin köpiyishige egiship neshriyatchiliq xizmetlirimu kücheymekte. 

Uyghur ziyaliysi, neshriyatchi abdujélil turan ependi yazghan “Sherqiy türkistanning qisqiche tarixi” namliq kitab neshrdin chiqti. Mezkur kitab: birinchi bab islamiyettin burunqi Uyghur döletliri, ikkinchi bab sherqiy türkistanda islamiyet, üchinchi bab sherqiy türkistanda boran-chapqunluq yillar, tötinchi bab sherqiy türkistan tarixida ötken bir qisim namayendiler qatarliq 4 bab, 282 bettin terkib tapqan. Biz kitab heqqide tepsiliy melumat igilesh üchün kitabni yazghan abdujélil turan ependi bilen téléfon söhbiti élip barduq. 

Abdujélil turan ependi chet’elde yash-ösmürlerning köpiyishige egiship ana tilda Uyghur tarixini ögitish éhtiyaji tughulghanliqini, shunga “Sherqiy türkistanning qisqiche tarixi” namliq bu kitabni yézip chiqqanliqini bayan qildi. 

Kitabta Uyghurlarning miladidin burundin 1949-yilghiche bolghan tarixi bayan qilin’ghan. Abdujélil turan ependi kitabning mezmuni toghrisida qisqiche melumat berdi. 

Ötken hepte istanbuldiki teklimakan Uyghur neshriyati teripidin neshr qilin’ghan “Sherqiy türkistanning qisqiche tarixi” namliq kitabning axirqi babida tarixta Uyghur diyarida ötken meshhur shexslergimu orun bérilgen. Abdujélil turan ependi bu heqte melumat berdi. 

Mezkur eser yash-ösmürlerning Uyghur tarixini öginishini obyékt qilghan bolup, aptor eserni yézishta qazaqistanliq Uyghur tarixchi sabit abduraxman yazghan “Uyghurname”, tonulghan tarixchi turghun almas yazghan “Uyghurlar”, “Uyghur edebiyat tarixi” qatarliq kitablardin paydilan’ghan. Abdujélil turan ependi bu heqte toxtaldi. 

“Sherqiy türkistanning qisqiche tarixi” namliq kitabni bashtin axir oqup chiqqan, hazir shiwétsiyede turuwatqan Uyghur ziyaliysi abdushükür memet ependi mezkur kitabning hon mezgilidin bügün’giche bolghan Uyghur tarixini addiylashturulup bayan qilin’ghan kitab ikenlikini, burun neshr qilin’ghan tarix kitablirigha oxshimaydighan teripining Uyghurlarning 2000 yilliq tarixining ammibab til bilen chüshinishlik qilip bayan qilin’ghanliqi éytti.

Izmirdiki ege uniwérsitéti proféssori doktor alimjan inayet ependi “Sherqiy türkistanning qisqiche tarixi” namliq kitabni sétiwalghan. U, gerche bu kitabni kespiy tarixchi yazmighan bolsimu, biraq hazir chet’eldiki Uyghurlar milliy kimlikni qoghdap qélishning charilirini izdewatqanda ammibab til we uslub bilen bundaq bir kitabning élan qilinishining Uyghur yash-ösmürlirining öz tarixini öginishide paydiliq bolidighanliqini bayan qildi. 

Teklimakan Uyghur neshriyati xojayini, Uyghur ziyaliysi abdujélil turan tüzgen “Uyghur ösmürler üchün edebiyat” namliq kitabmu neshr qilin’ghan bolup, buni yéngi Uyghurche öginiwatqan ösmürler üchün oqushluq süpitide qollinishqa bolidiken. Uning burun “Uyghurlarda islamiyet”, “Hej qa’idiliri” namliq kitabliri we köp sanda maqalisimu élan qilin’ghan.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/mulahize/tarix-kitab-07102019172458.html?encoding=latin

“Atayurt” teshkilatining rehbiri sérikjan bilash’oghligha bérilgen mirza qamaq jazasi 3-nöwet yene bir ay uzartilghan

Muxbirimiz gülchéhre
2019-07-09

"Ata yurt pida'iyliri" ning qurghuchisi we bashlamchisi sérikjan bilash'oghli ependi(otturida).

“Ata yurt pida’iyliri” ning qurghuchisi we bashlamchisi sérikjan bilash’oghli ependi(otturida).

 Sérikjan Bilash’oghli teminligen00:00/08:05 

Awazni köchürüsh

Qazaqistanda “Atayurt pida’iyliri” namliq kishilik hoquq teshkilati qurup, Uyghur élidin ata yurti qazaqistan’gha köchüp kelgen qazaqlarning, xitay teripidin lagérlargha qamalghan uruq-tughqanliri heqqide guwahliqlirini ikki yildin buyan metbu’atlargha anglitip kelgen sérikjan bilash’oghli bu yil 3‏-ayda almuta shehiride qolgha élinip qazaqistan paytexti nursultan shehirige élip kétilgen we “Étnik öchmenlikke qutratquluq qilish” bilen eyiblen’genidi.

Nursultan shehiride 7-iyun échilghan aldin qétimliq sotta bilash’oghlining 10-iyulgha qeder mirza qamaqta tutup turulidighanliqi höküm qilin’ghan idi. Uning mirza qamaqtin boshutilidighinigha ikki kün qalghanda, yeni 8-iyul qayta nur sultan sheherlik sotqa chaqirtilip, sot mehkimisi uninggha bérilgen mirza qamaqni 3-qétim tekrar bir ay uzatqan.

20 Yildin buyan almutada yashawatqan sérikjan 3-ayning 10-küni nursultan shehirige tutup kétilgende, xelq’araliq metbu’atlarda zor ghulghula qozghalghan we birinchi qétimliq sotta uninggha héchqandaq jinayet artilmighan bolsimu, uning adwokati aymanning tirishchanliqi we xelq’araliq jem’iyetning bésimi bilen bilash’oghli qamaqtin qoyup bérilgen, emma da’irilerning uni tutup turushqa héchqandaq qanuni asasi bolmisimu yenila u paytext nursultan shehiridin ayrilmasliq sherti bilen mirza qamaqqa höküm qilin’ghanidi. Uning almutadiki ayali we ikki perzentidin ayrip mejburiy nursultan shehiride yashawatqinigha 100 kündin ashti. 

Bilash’oghlining sotigha uning adwokati ayman bu qétim qatnishalmighan. Aymanning ijtima’iy taratqular arqiliq tarqatqan uchurigha qarighanda, da’iriler bilash’oghlining soti bolidighanliqini uninggha 7-iyul axshimi uqturghan. 

Sérikjanning qollighuchiliridin musteqil tetqiqatchi jin bonn ziyaritimizni qobul qilip, öziningmu sérikjanning soti bolidighanliqini sot bashlinishidin bir qanche sa’et burun xewer tapqanliqi, almuta bilen paytextining musapisi 1300kilométir kélidighan bolghachqa. Qisqa waqitta sotqa ülgürüp bérish mumkinchiliki bolmighanliqini epsusluq bilen tilgha aldi.

“Atayurt pida’iyliri” ning éytishiche, 6-iyul qazaqistan sabiq prézidénti nursultanning nazarbayéfning tughulghan küni bolup, paytextte hemme orunlar mexsus 3 künlük bayramliq aram élishqa orunlashturulghan. Ata yurt teshkilatning wekilliri bilash’oghlining sotining del bayram künige tuyuqsiz orunlashturulushi we uning adwokatigha kéchikip uqturulushini meqsetlik orunlashturush dep qarimaqta iken.

8-Iyul sérikjan bilash’oghlining soti heqqide, bezi qazaq pa’aliyetchilerning teminligen sin körünüshide, sérikjan sotning özige bérilgen mirza qamaqni tekrar uzartishining qanuni asasi yoqlighini otturigha qoyup, adwokati qatnashmighan bu sotta özini aqlashqa tirishqan. U؛ “Yigirme yildin buyan yashawatqan öyüm almutada, méni astanada tutup turushunglarningmu esla qanuni asasi yoq, qanche uzun tutup tursanglarmu méni qarilap jinayet artishqa qanuniy ispatinglar yoq, chünki men ömrümde héchqachan jinayet ötküzüp baqmighan, qazaqistan qanunigha xilapliq qilip sotlinipmu baqmighan. Méni sotqa chaqirghanlar méni eyibleydighan’gha hazirghiche héchqandaq ispat körsitip bérelmidinglar, chünki méning bashqa jinayitim yoq. Méning xitay teripidin ata-ana we baliliri qamilip tirik yétimge aylan’ghan we zulumgha uchrighan qazaqistan puqralirining awazini anglitish, adalet telep qilishtin bashqa héchqandaq gunahim yoq” dégen.

“Atayurt pida’iyliri” teshkilatining nursultan shehiridiki wekilining özini ashkarilimasliq sherti bilen bergen uchurlirigha qarighanda, bu qétimqi sotqa qazaqistanning her qaysi sheherliridin yétip kelgen 100 ge yéqin qazaq qatnashqan. Gerche bu qétimgha sot aldinqi qétimqidek yépiq shekilde bolmisimu emma ilgirikidin qattiq bixeterlik tedbirliri élin’ghan bolup, sotning sirtida 6 herbiy aptomobil we qoralliq alahide qisim hemde bir bosh aptobus sot axirliship, amma tarqap ketküche turghan. 

Sérikjan sot axirlashqanda özini qollash üchün kelgen qérindashlirigha alahide rehmet éytqan we kinaye qilip: “Biz hemmimiz qérindash bolsaqmu oxshash tupraqtin kelgen bolsaqmu héch zaman tonushmighan iduq, qazaqistan hökümitining méni sotlishi bilen jem bolup tonushtuq, buning üchün qazaqistan hökümitige rehmet éytishimiz kérek” dégen.

“Atayurt pida’iyliri” teshkilati we sérikjanning wekillirining radi’omizgha yetküzgen süretlik we sinliq uchurlirigha qarighanda sérikjanning qollighuchiliri sot mehkimisining aldida qollirida in’glizche, rusche, qazaqche we xitayche lozunkilarni kötürüp, uning mirzaqamaqtin boshitilishini telep qilip bayanat bergen.

Qazaqistanning almuta shehiridiki bir sot mehkimisi bu yil 2‏-ayda sérikjanni qanunsiz teshkilatqa rehberlik qilish bilen eyiblep, uninggha 670 dollar jerimane qoyghan. Emeliyette sérikjanning “Atayurt pida’iyliri” teshkilatini qanunluq tizimgha aldurush telipi edliye tarmaqliri teripidin 4 qétim ret qilin’ghan. 

“Atayurt” teshkilatining almutadiki aktip pa’aliyetchiliridin biri ziyaritimizni qobul qilip, bilash’oghlining tutqun qilinishi bilen teng “Atayurt” teshkilatining Uyghur rayonidiki qazaqlarning kishilik hoquqni qoghdash yolidiki pa’aliyetlirimu barghanche palech haletke chüshüwatqan bolsimu, özlirining lagérgha solan’ghanlar heqqide guwahliq toplash pa’aliyetlirini toxtatmay dawamlashturuwatqanliqini, shuning bilen birge gunahsiz mirza qamaqta turuwatqan bilash’oghlining erkinlikini qolgha keltürüsh üchünmu dawamliq tirishiwatqanliqini bildürdi.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/serikjan-07092019232710.html?encoding=latin

Amérika tashqi ishlar ministirliqida qurulghan “Waz kéchilmes hoquqlar komitéti” we amérika tashqi siyasiti

Muxbirimiz irade
2019-07-09

Amérika dölet mejliside ötküzülgen amérika-xitay soda munasiwiti we xewpsizlik söhbitide, amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompyo ependi Uyghurlar mesilisini alahide tilgha aldi. 2018-Yili 9-noyabir, washin'gton.

Amérika dölet mejliside ötküzülgen amérika-xitay soda munasiwiti we xewpsizlik söhbitide, amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompyo ependi Uyghurlar mesilisini alahide tilgha aldi. 2018-Yili 9-noyabir, washin’gton.

 state.gov00:00/07:55 

Awazni köchürüsh

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo 8-iyul küni chüshtin kéyin mexsus axbarat élan qilish yighini arqiliq amérika tashqi ishlar ministirliqida qurulghan yéngi bir komitétni jakarlidi.

U sözini töwendiki sözler bilen bashlidi: “Men bu yil 5-ayda klarmont institutida qilghan bir sözümdimu tramp hökümitining tashqi siyasitini bu döletni qurghuchilarning tüp prinsipi bolghan kishilik erkinlik we asasiy qanun’gha tayan’ghan bir hökümet bolush asasida yürgüzüshni birinchi orun’gha qoyidighanliqini, gerche bu prinsiplar uzundin buyan amérika tashqi siyasitide zor rol oynighan bolsimu, emma bezen démokratik döletler kündilik ishlar bilen bolup kétip, asasiy mewqeni nezerdin saqit qilidighan ehwallar yüz bérip qalidu. Shunga biz bezi waqitlarda toxtap bir özimizge nezer sélishimiz we nege kelduq, nege kétiwatimiz dep oylinishimiz kérek. Mana bu seweblik men töwende silerge yéngidin qurulghan waz kéchilmes hoquqlar komitétini tonushturmaqchimen”. 

Amérika tashqi ishlar ministiri pompéyoning tonushturushiche, mezkur komitét kishilik hoquq mutexessisliri, pa’aliyetchiler we jumhuriyetchiler we démokratlar hem shundaqla oxshimighan arqa körünüsh we dini guruppilargha tewe wekillerdin terkib tapqan bolup, ular amérika tashqi siyasitining amérikaning qurulush prinsiplirigha asasen élip bérilishi üchün meslihet béridiken. 

Pompéyo sözide yene töwendikilerni bayan qildi: “Epsuski, uniwérsal kishilik hoquq xitabnamisi élan qilinip aridin 70 yil ötken bügünki kündimu dunyaning herqaysi jaylirida éghir zulumlar dawamliq yüz bériwatidu. Bezi waqitlarda bular hetta kishilik hoquq dégen nam astida élip bériliwatidu. Kishilik hoquqni qoghdisun dep qurulghan xelq’araliq organlar bolsa özining esli qurulush meqsitidin éghip kétiwatidu. Kishilik hoquq uqumliri bir-biri bilen zitlishishqa, bir-birini ret qilishqa bashlidi. Herqaysi döletler we xelq’araliq organlar özlirining kishilik hoquqni ilgiri sürüshtin ibaret mes’uliyitide qaymuqushqa bashlidi. Mana mushundaq bir weziyet amérikaning kishilik hoquqni öz tashqi siyasitidiki roligha qaytidin qarap chiqishni zörür qildi” 

Amérikadiki Uyghur adwokat nuriy türkel ependining qarishiche, bu amérika asasiy qanunidiki kishilik erkinlik we kishilik hoquq prinsiplirining qaytidin amérika tashqi siyasitining qiblisi bolidighanliqining ipadisi iken. 

Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyomu mezkur yéngi qurulghan komitétqa izahat bérip “Wal sitrit zhurnili” da bu heqte élan qilghan maqalisidimu töwendikilerni bayan qilghan: “Kishilik hoquq burun bir-biridin pütünley perqliq bolghan milletler we medeniyetlerni tüp erkinlikini kapaletke ige qilish we shundaqla natsistlar, kommunistlar we irqiy ayrimichilargha oxshash qebih küchlerge qarshi küresh yolida birleshtürgenidi. Biraq biz hazir bu nishanimizni yoqitip qoyduq. . . Kishilik hoquq dégen bu söz kéyin bérip menpe’etchi guruppilarning meqsetliri üchün qollinilip, kishiler arisida bölünüshke yol achti. . . Iran we kuba qatarliq réjimler bu tengpungsizliqtin paydilandi we hetta özini kishilik hoquqning jengchiliridek bazargha saldi. . .” 

U yene mundaq dédi: “Bu komitétning xizmetliri yene birleshken döletler teshkilati qatarliq mexsus kishilik hoquqni qoghdash üchün qurulghan xelq’araliq organlarni qaytidin onglap chiqip, ularni esli nishanini tépiwélishqa yardem béridu. Ularning köpi kishilik hoquq ibarilirining köpiyishini keltürüp chiqarghan bilen emeliyette asasiy kishilik hoquqni qoghdashni untup qaldi” 

Nuriy türkel ependi sözide, derweqe amérika tashqi siyasitide bir mezgil kishilik hoquq mesilisining ikkinchi pilan’gha qoyulushi seweblik bügünki künde xitayning Uyghur élide lagérlarni yolgha qoyushtek jasaretke ige boldi, dep qaraydighanliqini bildürüsh bilen birge, eger amérika tashqi siyasitide kishilik hoquq asasiy orun’gha ötken teqdirde Uyghurlarning mesilisi üchün paydiliq weziyet shekillinidighanliqini bildürdi. 

Mayk pompéyo sözi axirida yuqiridiki bu komitét xizmetlirining amérika tashqi siyasitining exlaqiy prinsiplarni asas qilghan halda yürgüzülüshi we uning peqetla amérikaliqlar üchün emes belki pütün insaniyetning erkinliki üchün xizmet qilishini kapaletke ige qilishini ümid qilidighanliqini ipade qildi.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/waz-kechilmes-hoquqlar-kometiti-07092019235722.html?encoding=latin

Nearly Two Dozen Nations Urge China to End Mass Incarcerations in Xinjiang at UN Rights Council

2019-07-10

Members of the Uyghur diaspora protest outside of UN headquarters in Geneva, Switzerland on the first day of the Human Rights Council, June 24, 2019.

Members of the Uyghur diaspora protest outside of UN headquarters in Geneva, Switzerland on the first day of the Human Rights Council, June 24, 2019.

 Photo courtesy of an RFA listener

Nearly two dozen countries at the United Nations’ Human Rights Council in Geneva have urged China to end mass arbitrary detentions, as well as widespread surveillance and restrictions, on Uyghurs and other Muslim minorities in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR).

“We call on China to uphold its national laws and international obligations and to respect human rights and fundamental freedoms, including freedom of religion or belief, in Xinjiang and across China,” the representatives of 22 nations said in a joint statement issued earlier this week.

“We call also on China to refrain from the arbitrary detention and restrictions on freedom of movement of Uighurs, and other Muslim and minority communities in Xinjiang.”

In an unprecedented move, the countries also called on China to allow the U.N. high commissioner for human rights and other U.N. experts “meaningful access” to the XUAR to investigate the region’s internment camps, where authorities are believed to have detained up to 1.5 million Uyghurs and other Muslim minorities accused of harboring “strong religious views” and “politically incorrect” ideas since April 2017.

This week’s statement came after the vice governor of the XUAR, Erkin Tuniyaz, defended his government’s policy of incarcerating Uyghurs and other Muslim minorities in internment camps to the Rights Council, repeating for the U.N. Beijing’s claims that the camps are part of a vocational training program that is saving those influenced by religious extremism.

Reporting by RFA’s Uyghur Service and other media organizations, however, has shown that those in the camps are detained against their will and subjected to political indoctrination, routinely face rough treatment at the hands of their overseers, and endure poor diets and unhygienic conditions in the often overcrowded facilities.

Tuniyaz’s comments at the end of June came a day after U.N. human rights czar Michelle Bachelet opened the three-week rights council session by saying that she has continued to press China on issues related to the XUAR, including unfettered access to the region to investigate reports of persecution and suffering in the camps.

Ahead of the session, after China’s ambassador to the U.N. invited Bachelet to visit the XUAR to “see for herself” what he called “education training centers” in the region, the Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR) told RFA’s Uyghur Service that she would not accept unless given access to the camps on her own terms.

Dolkun Isa, president of the Munich-based World Uyghur Congress exile group, called this week’s statement “a positive step in the right direction” and said it shows that “China has failed to deceive the international community with its lies by bringing Erkin Tuniyaz to whitewash its repressive policies … as a counter-terrorism measure.”

He expressed “deep appreciation” to the 22 nations that issued the statement and called for others to add their support, but also called it “shamefully regrettable” that no majority Muslim nation had joined in condemning China’s policies in the XUAR.

“I call on Muslim leaders not to stick their heads in the sand, but rather to … show courage and do their part in saving the lives of millions of Uyghur Muslims from Chinese concentration camps,” he said.

The statement was also welcomed by New York-based Human Rights Watch, with the group’s Geneva director John Fisher calling it “important not only for Xinjiang’s population, but for people around the world  who depend on the U.N.’s leading rights body to hold even the most powerful countries to account.”

The previous joint statement on China at the Human Rights Council was led by the U.S. in March 2016 with 12 signatories, and Human Rights Watch said that nearly double the number of countries that joined the current effort reflects growing international concern over the situation in the XUAR.

Little action

But while an increasing number of governments have spoken out against the persecution of Uyghurs and other Muslim minorities in the XUAR, little concrete action has been taken to hold China accountable.

Last week, U.S. Representative Adam Schiff, who is also the chairman of the House Intelligence Committee, introduced the third piece of legislation to Congress that includes provisions addressing the situation in the XUAR as part of the Intelligence Authorization Act for Fiscal Year 2020.

The act includes a section that would require the Director of National Intelligence to submit to congressional intelligence committees a report on activity by China to repress ethnic Muslim minorities in the XUAR no later than 150 days after the legislation’s enactment.

The report must include an assessment of the number of individuals in internment camps, and the conditions in such camps, as well as whether detainees endure torture, forced renunciation of faith, or other mistreatment.

It also requires a description for the location of the camps, the methods used by China to “re-educate” detainees and who is responsible for those methods and any forced labor in the camps, as well as an assessment of the level of access China grants foreign persons observing the situation in the XUAR and the surveillance, detection and control methods used by China to target ethnic minorities.

In May, the U.S. Senate Foreign Relations Committee passed the Uyghur Human Rights Policy Act, which would appoint a special State Department coordinator on Xinjiang and require regular reports on the camps, the surveillance network and the security threats posed by the crackdown—if endorsed by the full U.S. Senate and ratified by the House of Representatives.

A complimentary bill—HR 649—was proposed in January by U.S. Representatives Chris Smith of New Jersey and Tom Suozzi of New York, who warned in a statement at the time that the XUAR has “become nothing short of a police state” and urged fellow lawmakers to “take a stand against this violation of human rights and show the Chinese government that this is unacceptable.”

Tough rhetoric ‘not enough’

Earlier this week, Congressional-Executive Commission on China (CECC) chair and cochair U.S. Representative Jim McGovern and Senator Marco Rubio—who co-authored the Uyghur Human Rights Policy Act—issued a statement calling on U.S. President Donald Trump’s administration to do more to address the situation in the XUAR.

“For the last year, we have urged the Administration, without success, to take actions to hold Chinese officials and businesses accountable for what may constitute crimes against humanity in the XUAR,” the statement said, adding that while “rhetoric has been tough … it’s not enough given the egregious scope of abuses.”

“We note that there has still been no response to the April 3, 2019 letter we sent, along with 41 of our Congressional colleagues, urging the Administration to urgently address what is one the world’s worst human rights situations.”

Reported by RFA’s Uyghur Service. Translated by Alim Seytoff. Written in English by Joshua Lipes.

Related Stories

https://www.rfa.org/english/news/uyghur/incarcerations-07102019163208.html