“5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” ning 10 yilliq xatiriside

BASH BET | TEPSILIY XEWER

(2)

Muxbirimiz méhriban
2019-07-09

5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.

5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.

 AP00:00/00:00 

Awazni köchürüsh
5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.

5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.AP

7-Ayning 5-küni ürümchide Uyghurlarning naraziliq namayishi yüz bergendin kéyin, xitay da’iriliri 5-iyul küni kéchisidin bashlap ürümchide herbiy halet yürgüzülgenlikini élan qildi. Da’iriler weqe heqqidiki xewerlerni qamal qilghan bolsimu, emma da’irilerning 5-iyul kéchidin bashlap, qoralliq saqchi we eskerlerni ishqa sélip namayishqa qatnashqanlarni tutqun qilishi hemde qanliq basturush élip barghanliqi heqqidiki deslepki melumatlar 5-iyul künining özide radiyomiz Uyghur bölümi we bashqa xelq’aradiki chong taratqular teripidin ashkarilan’ghan idi.

Eyni chaghdiki Uyghur aptonom rayonining re’isi nur bekri 7-ayning 6-küni seherde téléwiziye nutqi élan qilip, weqening 26-iyun shawgu’ende yüz bergen qanliq weqe sewebidin kélip chiqqanliqini étirap qilghan. Emma u bu weqeni rabiye qadir bashchiliqidiki dunya Uyghur qurultiyining shawgu’en weqesidin paydilinip, weten ichidiki Uyghurlargha qutratquluq qilghanliqi sewebidin bolghan dégen hemde dunya Uyghur qurultiyi we chet’ellerdiki teshkilatlargha hujum qilghan. Nurbekri yene ürümchi ghulja, qeshqer qatarliq sheherlerde herbiy halet yürgüzülgenlikini, weqening kéngiyip kétishining aldini élish kéreklikini tekitligen. 

Xitay hökümiti rayonda herbiy halet yürgüzüp uchurlarni kontrol qilghan bolsimu, emma shu künki xelq’ara taratqularning xewerliride ürümchide élip bérilghan Uyghurlarning naraziliq namayishining xitay hökümiti teripidin qanliq basturulghanliqi we namayishtin kéyin keng-kölemlik tutqun élip bérilghanliqi ilgiri sürülgen. 

2009-Yili 6-iyul künidiki erkin asiya radiyosi, amérika awazi, CNA, birleshme agéntliq, roytérs, b b s agéntliqi, nyuyork waqti géziti xelq’ara taratqularning xewerliride xitay hökümiti élan qilghan reqemlerning peqetla deslepki sanliq melumatlar ikenliki eskertilgen. Xewerlerde weqede ölgüchilerning sanining yenimu köp bolushi mumkinliki tilgha élin’ghan. Xewerlerde yene xitay hökümitining uchurlarni qamal qiliwatqanliqi tekitlinip, 6-iyul küni bir qisim chet’el muxbirliri teripidin süretke éliwélin’ghan ürümchide yüz bergen Uyghur ayallirining naraziliq namayishi heqqidiki melumatlar ashkarilan’ghan. Chet’el xewerliride namayish qilghan ayallarning erliri we baliliri namayishqa qatnashqan dégen bahane bilen tutqun qilin’ghanliqi, emma xitay hökümet da’irilirining bu heqte uchur bermigenliki tilgha élin’ghan. 

CNA Muxbirining 6-iyul xongkongdin bergen xewiride dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat réshit teminligen melumati neqil élinip, 5-iyul küni ürümchide yüz bergen qanliq basturushta 150 tin artuq Uyghurning xitay saqchiliri teripidin étip öltürülgenliki, 900 din artuq ademning yaridar bolghanliqi, 1000 din artuq Uyghurning tutqun qilin’ghanliqi xewer qilin’ghan. Qolgha élin’ghanlar ichide oqughuchilar, tijaretchiler hetta ayallarningmu barliqi eskertilgen. 

Erkin asiya radiyosi Uyghur bölümi muxbirlirining 2009-yili 5-iyuldin bashlap ürümchi qeshqer, ghulja qatarliq jaylargha téléfon qilip igiligen uchurlirida mezkur qanliq weqedin kéyin Uyghur élide omumyüzlük herbiy halet yürgüzülgenliki heqqidiki bezi tepsilatlar melum bolghan.

5-Iyul namayish yüz bériwatqanda ürümchi shehiridin ziyaritimizni qobul qilghan bir ayal 5-iyul künidiki ehwal heqqide melumat bérip, “Namayishqa özi barmighan bolsimu, ürümchi shehirining jenubiy qowuq (nenmin) etrapidiki jaylar, xantengri meschiti bilen rabiye qadir soda sariyi otturisidiki jaylarda namayish bolghanliqini bildürgen idi. U xanim yene zor köpchiliki oqughuchilar bolghan namayish rayonini saqchilarning qamal qiliwalghanliqini bildürgen idi.

Ürümchidiki namayishni öz közi bilen körgen bir Uyghur yigiti namayish ehwali heqqide melumat bérip, “Namayish boluwatqanda, yeni sa’et 5 lerde men jenubiy qowuqtiki junggo bankisi yénida idim. Banka yénida adem bekla jiq, döngköwrüktin nenmin (jenubiy qowuq) ghiche bolghan ariliqni saqchilar qorshiwaptu. Saqchilar hem qoralliq saqchilar bar iken, ular toluq qoralliniptu, béshida polat qapaqlirimu bar iken. Bankining aldida bireylen nutuq sözlewétiptu, kishiler uninggha alqish yangritiwétiptu, warqirashqan ademlermu jiq, asasliqi oqughuchilar iken. Saqchilar ularni qatmu-qat qorshiwaptu, biz ichige kirelmiduq, yolda kétiwatsam bezi qiz oqughuchilar gu’angdung shawgu’ende bizning nurghun yashlirimizni öltürüwetti, buninggha chidighili bolattimu dep yighlishiwétiptu. 1000 Din artuq adem bar iken, u yerde adem bekla jiq,” dégen idi.

Ürümchidiki namayish heqqide 5-iyul küni radiyomiz ziyaritini qobul qilghan xitay xitay saqchisimu 5-iyul künidiki naraziliq namayishi heqqidiki so’allargha jawab bérip, “Döngköwrük 2-doxturxanining aldida topilang yüz berdi. U yerde hazir herbiy halet yürgüzüldi, adem yarilinip, hetta ölüm weqesi yüz berdi. Buni choqum yaman niyetlik ademler pilanlap qilghan bölishi mumkin” dégen idi.

“5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” yüz bérip 10 yildin kéyinmu chet’ellerde muhajirette yashawatqan bezi Uyghurlar öz eslimilirini feysbok twittér qatarliq ijtima’iy taratqularda ortaqlashmaqta.

Muhajirettiki Uyghurlardin beziler yene erkin asiya radi’osi, amérika awazi, b b s agéntliqi qatarliqlarning ziyaritini qobul qilip eyni chaghda özliri körgen ehwallarni bayan qilip, Uyghurlarning tinchliq sheklide bashlighan namayishining shu kéchisi xitay da’iriliri teripidin qanliq basturulghanliqi heqqidiki bezi ehwallarni ashkarilidi. 

Hazir amérikada yashawatqan, 2009-yili 5-iyul küni kéchisi 2‏-doxturxanida dawalashqa qatnashqan tumaris almas xanim eyni chaghdiki ehwalni eslep, özlirige peqet xitay yaridarlarnila qutquzushqa ruxset qilinip, Uyghur yaridarlarning köz aldida ölüp ketkenlikini bayan qilidu.

2009-Yili 5-iyul küni erkin asiya radiyosi ghuljidin ehwal igiligende ghuljidiki bir sheher ahalisi muxbirning ghulja weziyiti heqqidiki so’allirigha jawab bérip, ghulja sheher kochilirida toluq qorallan’ghan, polat qalpaq kiygen qoralliq saqchi qisimlirining qaplap ketkenliki, ghulja kochilirida saqchi mashiniliri we bronéwiklar charlash élip bériwatqanliqini bildürgen idi.

2009-Yil 5-iyul küni qeshqerdin ziyaritimizni qobul qilghan bir Uyghurning ashkarilishiche qeshqer shehiridimu 5-iyul küni 300 din artuq amma qeshqerning héytgah, güze, xelq meydani qatarliq jaylargha yighilip namayish qilghan bolsimu, emma namayish nahayiti tézlikte basturuwétilgen. 6-Iyuldin bashlap qeshqer shehiridimu saqchilar öy-öyge kirip, axturush élip barghan.

2009-Yildiki 5-iyul weqesidin kéyin, chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliri weqe heqqide musteqil taratqularning rayon’gha kirip ehwal igilishini telep qilghan we dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghurlarning xitay hökümitige qarshi keng-kölemlik naraziliq namayishliri yüz bergen idi.

Chet’ellerdiki Uyghur pa’aliyetchiliridin, amérika Uyghur birleshmisining re’isi élshat hesen ependining qarishiche, gerche 2009-yildiki “5-Iyul ürümchi weqesi” ge 10 yil bolghan bolsimu, emma bu 10 yilda xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan basturushi barghanche kücheygen hetta bügünki kün’ge kelgende rayonda milyondin artuq Uyghurning lagérlargha qamilish weziyiti barliqqa kelgen bolup, bu xil yüzlinish eyni chaghda Uyghur diyarida yüz bergen “5-Iyul qetli’amigha nisbeten xelq’araning yéterlik inkas qayturmighanliqi seweb bolghan déyish mumkin.” 

Hörmetlik anglighuchilar, “5-Iyul ürümchi weqesining 10 yilliq xatiriside” namliq yürüshlük programmimizning kéyinki sanlirida mezkur weqe heqqidiki tepsilatlar dawamliq diqqitinglargha sunulidu.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/5-iyul-07092019235413.html?encoding=latin

Muxbirimiz méhriban
2019-07-10

Uyghurlarning tinchliq namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay qoralliq eskerliri. 2009-Yili 8-iyul, ürümchi.

Uyghurlarning tinchliq namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay qoralliq eskerliri. 2009-Yili 8-iyul, ürümchi.

 AP00:00/09:27 

Awazni köchürüsh

2009-Yili 7-ayning 5-küni ürümchide yüz bergen Uyghur yashlirining naraziliq namayishi we xitay da’irilirining namayishni qanliq basturushi Uyghur hazirqi zaman tarixidiki untulmas bir weqe. “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” gha 10 yil tolghan bügünki künde eyni chaghdiki arxiplar qaytidin waraqlandi. Uyghur shahitlar 5-iyul qirghinchiliqida körgenlirini qaytidin eslep ötti. Diqqitinglar muxbirimiz méhriban teyyarlighan mezkur programmining 3-qismida bolsun.

Radiyomiz Uyghur élidin biwasite alghan uchurlargha asaslan’ghanda, 5-iyul künidiki Uyghurlarning naraziliq namayishi 2009-yili 5-iyul yekshenbe küni chüshtin kéyin sa’et 5 lerde bashlan’ghan. Uyghur yashliri deslep ürümchi shehirining döngköwrük, jenubiy qowuq, xelq meydani qatarliq jaylarda toplinip namayish qilghan. Uyghur diyaridin téléfon qilip igiligen ehwallargha qarighanda, namayish deslepte 1000 din artuq adem bilen bashlan’ghan bolsa, kech sa’et 9 larda texminen nechche minggha yetken.

Radiyomiz Uyghur bölümi 2009-yili 5-iyul ürümchidin igiligen melumatlargha qarighanda, xelq meydanida texminen 3000 din artuq kishi, döngköwrük etrapida texminen 5000 etrapida xelq deslep tinch halette namayish qilghan, kech sa’et 9 lar etrapida namayish toqunushqa aylan’ghan. Saqchilar bilen namayishchilar otturisida toqunush yüz bergen, saqchilar namayish qiliwatqan xelqqe qaritip oq chiqarghan.

Uchi bergüchiler, xitay da’irilirining döngköwrük, jenubiy qowuq, yen’en yoli, ürümchi xelq meydani qatarliq rayonlarda jiddiy herbiy halet yürgüzgenliki, hetta bronéwiklarnimu ishqa sélip, namayishchilarni tarqiwétish üchün yash aqturush bombisi ishletkenliki radiyomizgha inkas qilin’ghan idi. 

Eyni chaghda saqlan’ghan arxiplardin 5-iyul küni kéchidin bashlap xitayning yuku qatarliq torlirigha yollan’ghan filimlar we erkin asiya radiyosigha kelgen téléfon inkasliridin ashkarilinishiche, 5-iyul küni kech sa’et 7:00 din bashlap xitay hökümiti namayishni basturush üchün deslep xelq meydanigha saqchilarni ewetip namayishchilarni qorshiwalghan. Sa’et 9:00 din kéyin ürümchi shehirining tokini öchürgen qoralliq saqchi we herbiy qoshunlarni yötkep kélip namayishchilarni tutqun qilishni bashlighan. 5-Iyul kéchisidiki deslepki tutqun ürümchi beyge meydani, dawan, tik quduq, bulaqbéshi, döngköwrük qatarliq Uyghurlar köp sanliq mehellilerde élip bérilghan.

Halbuki tutqundin kéyinmu yene ürümchide, 6-iyul Uyghur ayallirining naraziliq namayishi, 7-iyul xitay puqralirining zorawanliq weqesi, bir türküm Uyghur yashlirining 12-iyul jüme künidiki namayishi qatarliq bir yürüsh zenjirsiman weqeler arqa-arqidin yüz bergen. Emma xitay hökümet da’iriliri 6-iyuldiki ayallar namayishi we 7-iyuldiki xitay puqralirining kaltek kötürüp Uyghurlargha hujum qilish weqesi heqqidiki xewerler kontrol qildi.

6-Iyul ayallar namayishi heqtiki deslepki xewerler we sin körünüshliri ürümchige kirishke ruxset qilin’ghan xongkong we chet’el muxbirliri arqiliq dunyagha ashkarilandi.

2009-Yili 6-iyul küni ürümchide éri we balilirini telep qilip kochigha chiqqan Uyghur ayallirining namayishida tursun’gül isimlik Uyghur anining hasisi bilen xitay eskerliri we xitayning bronéwiklirini keynige chékindürgen körünüshi, xitay qoralliq saqchiliri aldida merdanilik bilen sözlewatqan natonush kök maykiliq Uyghur qizining jesur qiyapiti xelq’ara taratqulardiki sin körünüshliride tunji qétim dunyagha ashkarilan’ghan idi.

6-Iyul küni namayish meydanida chet’el taratqulirining ziyaritini qobul qilghan Uyghurlar xitay hökümitining Uyghurlargha adaletsiz siyaset yürgüzgenliki üstidin shikayet qilghan.

Nöwette amérikida yashawatqan bir Uyghur xanim 10 yil ilgiriki 5-iyul ürümchi qirghinchiliqini eslep, eyni chaghda bolghan tik quduq rayonidiki erlerni öz ichige alghan Uyghur yashlirining zor köp qismining tutqun qilin’ghanliqini bildürdi.

7-Iyuldiki xitaylarning kaltek kötürüp Uyghurlarni urush weqeside, xitay puqralirigha uchrap qalghan Uyghurlarning yaridar bolush hetta öltürülüsh weqeliri yüz bergenliki heqqidiki xewerler ashkarilan’ghan bolsimu, emma xitay da’iriliri mezkur hujum heqqidiki xewerlerni üzlüksiz kontrol qilip kelmekte.

Nöwette amérikida turuwatqan tumars almas xanim, 2009-yili 5-iyul qirghinchiliqi we 7-iyuldiki xitaylarning Uyghurlarni urush weqesini öz közi bilen körgenliki heqqide 10 yildin kéyin guwahliq bergen Uyghurlarning biri. 

Tumars almas xanim 2009-yili 5-iyul ürümchi qirghinchiliqi yüz bergen chaghda özining xelq doxturxanisida ishlewatqanliqini we 2-doxturxanining 12-qewitidin körgen ehwallarni eslep ötti.

Xitayning hökümet taratquliri 2009-yili 5-iyuldiki tutqunlar heqqide 13-iyuldin bashlap xewer bérishke bashlidi. Eyni chaghda xitayning shinxu’a agéntliqining xewiridin melum bolushiche, qolgha élin’ghan 40 neper kishining 3 nepirining 7-iyul künidiki xitaylar namayishida adem öltürüshke qatnashqan xitay ikenliki eskertilgendin bashqa qalghanlirining hemmisi Uyghur ikenliki ashkarilandi.

Xitay da’iriliri 2009-yil29-iyul küni yene 253 ademning qolgha élin’ghanliqini élan qilip, bu kishilerning “Ürümchi weqesi” ge qatnashqanliqini bildürdi. Da’iriler 31-iyul jüme küni yene ikki ayalni öz ichige alghan 14 neper Uyghur bilen bir xitay üstidin tutush buyruqi chiqardi.

2009-Yili 30-iyul küni xitay j x ministirliqi élan qilghan qara tizimlikte abduxélil memtimin, abduréshit ömer, roshen’gül telet we xeyrigül ömer qatarliq 14 neper Uyghur yash we jang jawpen isimlik bir xitay üstidin tutush buyruqi chiqardi. Xitay da’iriliri tutush buyruqi chiqarghan bu 14 kishining tizimliki chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliri we weziyettin xewerdar kishilerde jiddiy guman qozghidi. Bu heqtiki inkaslarda tizimliktiki bezi kishilerning tutush buyruqi chiqirilishtin ikki hepte burunla qolgha élin’ghanliqini, bu ehwal xitay tutush buyruqi chiqarghan kishilerning aqiwitige nisbeten shübhe peyda qilidighanliqi tekitlendi.

Xitay da’iriliri 5-iyul ürümchi qirghinchiliqida qolgha élin’ghan Uyghurlar üstidin 2009-yili awghustning otturilirida tunji qétimliq sotni achti. Eyni chaghda xitay merkizi téléwiziye istansisida mexsus xewer bérildi.

Xewerde abduqéyum abduwayit, ghéni yüsüp, abdulla mettoxti, adil rozi, nur’eli hoshur qatarliq 5 Uyghur 5-iyul ürümchi weqeside qesten adem öltürüsh, öt qoyup jama’et mülkige ziyan sélish bilen eyiblinip ölüm jazasigha höküm qilin’ghanliqi tilgha élindi.

Xitay da’irilirining kéyinki xewerliride, 2009-yildiki “5-Iyul ürümchi weqesige chétishliq 253 ademning qolgha élin’ghan” liqini élan qildi. Emma chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliri “5-Iyul qirghinchiliqi” da 1000 din artuq Uyghurning tutqun qilin’ghanliqini, weqede ölgen ghayib bolghanlar heqqidiki uchurlarning qamal qilin’ghanliqini bildürdi we xitay hökümitidin heqiqiy sanliq melumatlarni élan qilishini we xelq’aradin musteqil organlarning tekshürüshi kéreklikini telep qildi.

“5-Iyul ürümchi qirghinchiliqida” oghli ghayib bolghanliqini dunya anglatqan jesur ana patigül ghulamgha oxshash Uyghurlardin igiligen uchurlargha asasen tutqundin kéyin iz-dériki bolmighan 30 din artuq kishining kimliki radiyomiz arqiliq dunyagha ashkarilandi.

Xitay da’iriliri yene 2009-yili 5-iyuldin étibaren ürümchini öz ichige alghan nurghun sheherlerde intérnét, téléfon alaqe qatarliq barliq uchur wasitilirini pütünley qamal qildi. Gerche xitay hökümiti 2009-yil 28-iyul küni xewer bérip, ürümchide intérnét we uchur wasitilirige bolghan kontrolluqning melum derijide boshitilghanliqini élan qilghan bolsimu, emma, intérnétni öz ichige alghan uchur alaqe wasitilirini kontrol qilish 2010-yilgha qeder 10 ay dawamlashti.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/5-iyul-07102019171958.html?encoding=latin

About The Eastturkistan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: