Sedirdin: lagérdiki ayalimdin “Emdi men tügeshtim. . .” dep uchur keldi

Muxbirimiz gülchéhre
2019-07-10

Muyesser muhemmet xanim lagérdiki waqtida doxturxanigha apirilghan chaghdiki süriti. 2018-Yili.

Muyesser muhemmet xanim lagérdiki waqtida doxturxanigha apirilghan chaghdiki süriti. 2018-Yili.

 RFA/Gülchéhre00:00/09:11 

Awazni köchürüsh
Muyesser muhemmet xanim yurtigha qaytishtin burun qazaqistanda chüshken süriti.

Muyesser muhemmet xanim yurtigha qaytishtin burun qazaqistanda chüshken süriti.RFA/Gülchéhre

Qazaqistanliq Uyghurgha toy qilip 3 perzentlik bolghan muyesser muhemmetning pasporti.

Qazaqistanliq Uyghurgha toy qilip 3 perzentlik bolghan muyesser muhemmetning pasporti.RFA/Gülchéhre

Qazaqistanliq Uyghurgha toy qilip 3 perzentlik bolghan muyesser muhemmetning uch perzenti.

Qazaqistanliq Uyghurgha toy qilip 3 perzentlik bolghan muyesser muhemmetning uch perzenti.RFA/Gülchéhre

2017-Yili, 3-ayda atushta tunji türkümde lagérgha qamalghan, bu yil 33 yashqa kirgen muyesser muhemmet qeshqer pédagogika instituti, yeni hazirqi qeshqer uniwérsitétining xitay tili oqutush kespini püttürgen aliy melumatliq qiz. U, 2006-yili misirgha oqushqa chiqip, qazaqistanliq Uyghur sedirdin bilen tonushup toy qilghandin kéyin 2007-yilidin bashlap qazaqistan yashawatqan bolup, qazaqistan girazhdanliq iltimasi izchil ret qilinip kelgen. 2016-Yili, 9-ayda u anisining “Siz qaytip kelmisingiz bolmaydiken, dadingizni saqchilar élip ketti” dégen sözidin kéyin ikki oghul, bir qizini érige qoyup yurti atushqa qaytishqa mejbur bolghan. Halbuki u chégradin kirgen haman pasporti tartiwélinip öyige nezerbend qilin’ghan, 2017-yili, 3-aygha aygha kelgende da’iriler uni misirda oqughanliqini bahane qilip lagérgha qamighan. Bu uning éri sedirdinning ilgiri radiyomizgha bergen melumatliri idi. Emma sedirdinning telipi boyiche bu xewer tarqitilmighan idi. Sedirdin bu nöwet qayta radiyomiz bilen alaqiliship ayalining ehwalini melum qildi.

Ilgiri xitayning rehim qilishidin ümid kütken iduq

Sedirdinning 7-iyul küni xewer tépishiche, ayali muyesser zawuttin yene jaza lagérigha qayturup kétilgen. U lagérgha qayturulush aldida bir tonushi arqiliq sedirdin’ge “Bular méni yene lagérgha élip kétidiken, qandaqla qilip méni qutquzmisingiz, bu qétim emdi men tügeshtim” dep uchur bergen. 

Sedirdin ayalining atushtiki lagérdin zawutqa chiqishi bilen uning lagérdin qutulidighanliqigha ishench peyda qilghan bolup, shunga u radiyomizda xewer bérishtin yaltayghan iken. Emma bu qétim u ümidini pütünley üzgenlikini, qazaqistan da’irilirining yardimidinmu ümidi yoqlighini, gerche intayin kéchikken bolsimu yenila xelq’araliq metbu’atlar arqiliq yardem izdeshke urunuwatqanliqini bildürdi.

Bu yilning béshida muxbirimizning atushtiki lagérlar heqqide ilip barghan téléfon ziyaretliri dawamida lagérlarda “Ipadisi yaxshi” dep qaralghan bir qisim tutqunlarning kesipke chiqirilghanliqi, kesipke chiqqanlarning yenila shu lagér ichide heqsiz ishlewatqanliqi ashkarilan’ghanidi. 

Amérikiliq kishilik hoquq pa’aliyetchisi maykél kestér 21-yanwar “Xongkong erkin axbarat” torida maqale élan qilip, dawusta “Xitayning shinjangdiki étnik tazilash qilmishi tenqid qilinishi kérekliki” ni bildürgen. U, ötken yili 12‏-aydin bashlap lagérdiki tutqunlarning mejburiy emgekke séliniwatqanliqigha da’ir ishenchlik delillerning otturigha chiqqanliqi, mejburiy emgek “Zamaniwi qulluqning bir xil shekli” dep qarilip, xelq’ara qanunlarda cheklensimu, emma buning xitayda uzun tarixi barliqini tekitligen idi.

Derweqe, sedirdin ayali muyesserning bu yil 5-ayda atushtiki lagérdin zawutqa ishleshke yötkelgenlikidin we da’irilerning uni bezi tughqanliri bilen körüshtürgenlikidin xewer tapqan. Muyesser tughqanliri arqiliq sedirdin’ge uchur yollap, özining jaza lagéridin zawutqa yötkelgenliki, bir qanche ay ishligendin kéyin qoyup bérilish éhtimalliqi barliqini yetküzgen iken. Epsus buning netijisi ularning kütkinidek bolmighan.

Éghir ayagh atushqa qaytqan muyesserning hamilisi lagérda “Yoq” bolghan 


Sedirdin ayalining salametlikidin bekmu ensirimektiken. Chünki u xitay pasporti bilen 2016-yili, 9-ayda atushqa qaytqinida 4-perzentige yéngila éghir ayagh iken. Muyesser lagérgha élip kétilgendin kéyin sedirdin ayali muyesser bilen teng hamilisining ehwalidinmu xewer alalmighan. Bir mezgildin kéyin u lagérning doxturxanisidin muyesser bilen alaqe qilip, balini sorighanda muyesser “Bala yoq boldi” dep jawab bergen.

Lagérida hamilidar ayallarning balilirining mejburiy chüshürüwétilidighanliqi, qiz-ayallargha mejburiy dora bérilidighanliqidek ehwallar yéqinqi mezgillerde lagér shahitlirining bergen guwahliqliri arqiliq ashkarilinishqa bashlidi. Sedirdin gerche ayalining qorsiqidiki hamilisini da’iriler mejburiy chüshürüwetti dep guman qilsimu emma u muyesserdin we uning a’ilisidikilerdin balining qandaq bolup chüshüp ketkinini sorighanda hemmisi oxshashla éghiz achmighaniken.

Pütün a’ile lagér we qamaqta 

Sedirdinning xewer tépishiche, muyesserla emes uning pütün a’ilisi da’iriler teripidin lagér we qamaqlargha solan’ghan bolup, muyesserning 57 yashlardiki anisi toxtigül hejge barghanliqi, teblighlerni téléfonida saqlighanliqi we bashqilar bilen alaqileshkenliki üchün “Térrorluqni terghib qilghan” dégen jinayet bilen eyiblep 19 yilliq késilgen. Bir akisi, inisi we hetta 14 yashtiki singlisimu lagérgha élip kétilgen, biraq kéyinche 14 yashliq singlisi yéshi kichik dep qoyup bérilgen bolsimu, emma toluqsiz ottura mektepte qattiq nazaret astida oquwatqaniken. 

Lagérlar heqqide igiligen uchurlirimizdin lagérlargha qamalghanlargha asasliqi alaqidar siyaset, qanun we “Dölet tili”, yeni xitay tili ögitiliwatqanliqi ashkarilan’ghanidi. Sedirdinning éytishiche, muyesser xitay tili pédagogika kespini ela püttürgen aliy melumatliq qiz, xitay tili öginishke éhtiyaji yoq. 

Ilgiri radiyomizda xewer berginimizdek, bir saqchi xadimining sözliridin atushtiki yéngi sana’et rayonigha tesis qilin’ghan lagérlarning ichide tutqunlarni kesipke chiqirish üchün yataq binalirining yénigha zawut-fabrika qurghanliqini ashkarilan’ghanidi. Alaqidar kent kadirlirining bayan qilishiche, atushtiki lagérlarda “Ipadisi yaxshi” dep qaralghanlarning kesipke chiqirilghinigha birqanche ay bolghaniken.

Ayalining teqdiridin endishe qiliwatqan sedirdin, atushtiki lagérda ikki yildin artuq turghan ayali muyesserning lagérdin zawutqa yötkelgen bolsimu yenila ikki ay ötmey lagérgha qayturulushi, “Xitayning lagérdiki Uyghurlarni atalmish esebiylik idiyelirini yoqitish üchün terbiyelewatimiz, kesip ögitiwatimiz, ipadiliri yaxshi bolghanlar bir mezgildin kéyin öylirige qaytidu dégendek tashqi dunyani aldawatqan teshwiqatlirining yalghanliqini ispatlaydu” dep qaraydighanliqini bildürdi. U, bu uchurlarning muyesserge oxshash lagérlargha qamalghan milyonlarche bigunah insanlarning hayatining yenila tehdit astida ikenliki we xitayning heddidin ashqan zulumlirini dunyagha yorutup bérishini ümid qildi.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/muyesser-muhemmet-07102019170634.html?encoding=latin

About The Eastturkistan Government in Exile
The Official Website of Eastturkestan Government in Exile

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: