“51 Chiler” ning Uyghuristan Jumhuriyiti Qurush Telipining Arqisidiki Seypidin Eziz Layihesining Berbat Bolushi

Muxbirimiz ümidwar
2019-10-10

ziya-51-chiler.jpg

ziya-51-chiler.jpg

Photo: RFA00:00/00:00 

Awazni köchürüsh

1944-1949-Yilliridiki sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabigha qatnashqan ghuljidiki “51 Ziyaliy” ning 1951-yili, 4-mart küni achqan Uyghuristan jumhuriyiti qurush mesilisi heqqidiki yighinining arqa körünüshi tasadipiy emes idi.

1949-Yili, 12-ayghiche xitay kompartiyesi 1944-yili, 12-noyabir küni qurulghan sherqiy türkistan hökümitini toluq axirlashturup, uning yéshil dölet bayriqini bikar qilip, milliy armiyesini özgertip bolghandin kéyin Uyghur diyarining siyasiy hoquq salahiyiti qandaq bolidighanliqi heqqide sherqiy türkistan jumhuriyiti qurghan milliy azadliq inqilab qatnashquchiliri, rehbiriy kadirlar we milliy armiye ofitsérliri arisida her xil qarashlar izchil dawamlashti. Gerche, xitay kompartiyesi hökümiti xitayda milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyidighanliqini jakarlighan hem uni özining “Ortaq programmisi” gha kirgüzgen bolsimu, biraq Uyghur diyaridiki milliy azadliq inqilab qatnashquchiliri, ziyaliylar arisida xitay kompartiyesi özining uzundin buyan tekitlep kelgen milletlerning öz teqdirini özliri belgilesh hoquqini étirap qilish hem fédératsiyelik sistéma qurush sho’ari boyiche milletlerge sowét ittipaqi modéli boyiche ittipaqdash yaki aptonom jumhuriyet hoquqi bérishi kérek dep qaraydighanlarmu bar idi. Seypidin eziz özining neshr qilinmighan “Ömür dastani” ning 3-tomida 1950-1951-yilliri del bu mesilide, yeni milliy aptonomiye mesilisi heqqide muzakiriler we munaziriler bolghanliqi, özi we bashqilarning xitay kompartiyesining ashu burunqi sho’arlirini otturigha qoyup, fédératsiye siyasiti milliy aptonomiye mesilisini hel qilishni otturigha qoyghanliqi, emma buninggha déng lichün qatarliqlarning qarshi chiqip, junggo kompartiyesining ilgiriki bu siyasiy teshebbusining emeldin qalghanliqini chüshendürüp, shinjangda ittipaqdash, yaki aptonom jumhuriyet qurush pikirige qattiq qarshi chiqqanliqini eskertidu.

Xitay kompartiyesining gherbiy shimal byurosi 1951-yilining bashlirida “Shinjangda milliy térritoriyelik aptonomiye” ni yolgha qoyush heqqidiki pikir-tekliplerni teyyarlash doklati telep qilghan bolup, bu ene shu jumhuriyetlik aptonomiye, yeni Uyghuristan jumhuriyiti telipining resmiy shekilde otturigha qoyulup, xitay hökümitige sunulushigha asas bolghanidi.

1947-1949-Yili ghuljidiki “Inqilabiy sherqiy türkistan” géziti we 1950-1954-yilliri “Ili géziti” ishligen, hazir almuta yashawatqan 92 yashliq tarixiy shahit munir yérzin ependining éytishiche, u “51 Chiler yighini” dep atalghan yighinning mezmunidin eyni waqitta xewerdar bolup, ularning otturigha qoyghan “Uyghuristan jumhuriyiti qurush” qa oxshash telepliri sherqiy türkistan inqilabigha qatnashqanlarning ortaq telipi idi.

Uning éytishiche, chünki, bir qisim ziyaliylar we rehbiriy kadirlar xitay kompartiyesining ilgiri fédératsiye tüzümi yolgha qoyidighanliqi, milletlerning öz teqdirini özliri belgilesh hoquqini étirap qilidighanliqini izchil jakarlap kelgenlikini bilgenliki üchün shinjanggha sowét ittipaqidikige oxshash jumhuriyetlik aptonomiye hoquqi bérilishi kérek, milliy térritoriyelik aptonomiye hoquqi töwen derijilik hoquqtur dep qaraytti.

Amérikadiki wodrow wilson merkizi élan qilghan sowét ittipaqining 1957-1958-yilliridiki Uyghur diyarida élip bérilghan yerlik milletchilikke zerbe bérish herikitige a’it arxip höjjetliri ichidiki abdulla zakirofning 1958-yili 21-iyun küni ghuljidiki sowét ittipaqi konsuli yé. I malunof bilen ötküzgen söhbitige a’it mexpiy doklatta qeyt qilinishiche, eyni waqitta xitay kompartiyesining milliy aptonomiye siyasiti boyiche milliy rayonlargha milliy térritoriyelik aptonomiye hoquqi bérish tüzümi yolgha qoyush qararigha shinjangdiki milliy rehbiriy kadirlar qoshulmighan bolup, ular özlirining burunqi köz qarashlirida, yeni shinjangda Uyghur jumhuriyiti qurush köz qarishida ching turghan.

Mezkur sowét mexpiy arxipidin ashkarilinishiche, seypidin eziz özimu milliy aptonomiye mesilisige a’it bir layihe teyyarlighan bolup, mezkur layihede shinjangda Uyghuristan qurush körsitilgen. Seydulla seypullayéf seypidin ezizning körsetmisi boyiche, ghuljida 51 ziyaliy qatnashqan, mezkur layiheni muzakire qilish yighinigha riyasetchilik qilghan. Seypidin eziz yene 5-korpusning ratsiyesi arqiliq qeshqerdiki 13-déwiziye komandiri muhemmedimin iminofning qeshqerdimu shundaq yighin échishigha teklip bergen. Démek, qeshqerdimu bu xil mezmundiki yighin échilghan bolup, xuddi 1951-yili, 3-ayning 4-küni ghuljida chaqirilghan 51 ziyaliyning Uyghuristan aptonom jumhuriyiti qurush telep lahiyesige oxshash pikir qeshqerdimu otturigha chiqqan. Bundaq pikir ürümchidimu bolghanliqi qeyt qilinidu.

Ghuljidiki yighin’gha sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining rehbiriy kadirliridin seypullayéf, qeyumbeg ghoja, osman ziyam, yasin xudaberdi, hetta milliy armiye, yeni 5-korpus komandiri fatiy léskin we bashqa 51 adem qatnashqanidi.

Ghuljida échilghan mezkur “51 Chiler” mejlisining ehwali we Uyghuristan jumhuriyiti qurush heqqidiki qarari wang jin qatarliq xitay kommunist rehberlirige we merkezge melum bolghandin kéyin, ular nahayiti ghezeplinip, 1951-yili, 13-19-aprél künliri xitay kompartiyesi shinjang shöbe byurosi ürümchide milliy siyasiy jehettiki idiyeni birlikke keltürüshni meqset qilghan kéngeytilgen yighin chaqirdi. Bu yighin’gha 225 neper kadir qatnashturulghan bolup, buning 120 nepiri az sanliq millet, yeni xitay emes millet kadirliri idi.

Yighinda xitay kompartiyesi shinjang shöbe byurosining sékrétari wang jin qatarliqlar “51 Chiler” ning Uyghuristan jumhuriyiti qurush telipini “Xata” dep qattiq eyiblidi. Yighin’gha qatnashqan mongghul wekili gérshaning “Tarixning sadasi” namliq eslimiside qeyt qilinishiche, hetta wang jin “51 Chiler” yighinigha riyasetchilik qilghan seydulla seypullayéfni mezkur kéngeytilgen yighinda eng qopal sözler bilen eyibligen, shuningdek “51 Chiler” yighinigha qatnashqan 5-korpus, yeni milliy armiye qomandani fatiy léskinnimu hayatigha tehdit salidighan sözler bilen sökken. Gerche, yighinda Uyghuristan jumhuriyiti qurush telipi qattiq eyiblen’gen we xata qarash dep békitilgen bolsimu, emma eyni waqitta bu pikirni otturigha qoyghan héchkim qattiq jazalanmidi. Eksiche, ularni qedemmu-qedem jazalash ussuli qollinildi.

Qazaqistandiki tarixchi, “Uyghurlarning qedimdin hazirghiche milliy siyasiy tarixi” namliq kitabning aptori qehriman ghojamberdi xitay kompartiyesining bu telepni otturigha qoyghuchilargha qarita eyni waqitta qattiq basturush élip barmasliqidiki seweb heqqide toxtilip, buning eyni waqitta xitayning téxi Uyghur diyarida muqim weziyet yaritip bolalmighanliqini körsetti. Uning éytishiche, bu waqitta milliy armiye 5-korpus namida téxi mewjut bolup, xitaylar téxi Uyghur diyarini qaplap bolalmighan, xitaylarning nopusi 6% etrapida idi. Qattiq basturush élip barsa belki zor qarshiliqlar we milliy armiyening qozghilangliri kélip chiqishi mumkin idi.

Xitay hökümiti axiri, fédératsiye tüzüm sho’arlirini üzül-késil bikar qilip, 1955-yili, 10-ayda Uyghurlargha Uyghuristan jumhuriyitimu emes, yaki Uyghuristan aptonom hökümitimu emes, belki “Shinjang” sözini bash orun’gha qoyghan “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” namidiki ölke derijilik aptonomiye hoquqi berdi. Seypidin eziz shu aptonom rayonning re’isi boldi. Shundaq qilip, xitay ilgiri-kéyin Uyghur, mongghul, tunggan tibet, ju’ang qatarliq 5 milletke aptonom rayon nami bilen aptonomiye hoquqi bergenlikini jakarlidi.

Qehriman ghojamberdining qarishiche, aptonom rayon nahayiti töwen derijilik bir hoquq bolup, özlirini marksizmchi, léninizimchi dep atiwalghan xitay kompartiyesi sowét ittipaqining, yeni lénin, stalinlarning jumhuriyetlik aptonomiye prinsiplirini qollanmastin, belki sowét ittipaqidiki aptonomiyelik hoquq tüzümidiki nopusi eng az milletlerge bérilidighan derijisi eng töwen bir xil hoquqni Uyghur we bashqa milletlerge yürgüzdi.

Emma, sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti qurushqa we rehberlik qilishqa qatnashqan rehbiriy kadirlar, ziyaliylarning jumhuriyet arzusi héchqachan toxtap qalmidi. Shuningdek xitay kompartiyesining ularni qattiq jazalishimu axiri 1957-1959-yilliri “Yerlik milletchilikke zerbe bérish herikiti” arqiliq emelge ashuruldi.

Seypidin eziz öz eslimisining 3-tomida bayan qilishiche, 1957-1959-yilliri élip bérilghan “Yerlik milletchilikke zerbe bérish herikiti” ene shu 1951-yilidiki “51 Chiler” ge zerbe bérishtin bashlan’ghan, yeni mezkur heriketning nishani Uyghuristan jumhuriyiti qurush, sherqiy türkistan qurush we yaki ittipaqdash jumhuriyet hoquqi telep qilghanlarni bir terep qilishtin ibaret idi.

1957-1959-Yilliri élip bérilghan “Yerlik milletchilikke qarshi turush” kürishide “51 Chiler” yighinigha qatnashqanlarning köpi, jümlidin sabiq sherqiy türkistan inqilabining rehbiriy kadirliridin abduréhim eysa, ibrahim turdi, ziya semedi, abduréhim se’idi we bashqilar, “Uyghuristan jumhuriyiti”, “Sherqiy türkistan” qurush idiyesige ige dep atilip “Yerlik milletchi” süpitide qattiq jazalandi. Shu qétimda yene seydulla seypullayéf, es’het is’haqof, tursun isra’il, muhemmedimin iminof we bashqa rehbiriy kadirlarmu tenqid astigha élindi. Pütün Uyghur diyari boyiche 1600 din artuq kishige “Yerlik milletchi” qalpiqi kiydürülüp jazalandi. Sabiq sherqiy türkistan inqilabining rehbiriy kadirlirining bir qismi we “51 Chiler” ning bir qismi 1955-1962-yilliri sowét ittipaqigha kétip shu yerde yashidi, bir qismi atalmish medeniyet inqilabida öldi we azablarni chekti.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/51-chiler-10102019165633.html?encoding=latin

Sherqiy Türkistan Yaki Uyghuristandin “Shinjang Uyghur Aptonom Rayonigha”

Muxbirimiz Ümidwar
2019-10-17

Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining herbiy we siyasiy kadirliri, Uyghur jumhuriyet hoquqi terepdarliri we milletperwerliri.  Ongdin birinchi kishi ziya semidi, soldin birinchi kishi qasimjan qembiri. 1950-1953-Yilliri. Ürümchide.

Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining herbiy we siyasiy kadirliri, Uyghur jumhuriyet hoquqi terepdarliri we milletperwerliri. Ongdin birinchi kishi ziya semidi, soldin birinchi kishi qasimjan qembiri. 1950-1953-Yilliri. Ürümchide.Photo: RFA00:00/11:29 

Awazni köchürüsh

1949-Yili, 10-ayda xitay xelq jumhuriyiti qurulghandin kéyin, xitaydiki her qaysi milletlerge qandaq milliy muxtariyet hoquqi bérish, yeni fédératsiyelik tüzüm boyiche, ichki mongghuliye, Uyghur diyari, tungganlar rayoni, tibet we bashqa rayonlargha milliy jumhuriyetlik aptonomiye hoquqi, bolupmu sowét ittipaqi modéli boyiche ittipaqdash jumhuriyet hoquqi bérish kérekmu yaki xitay kompartiyesi 1949-yili, 9-ayda testiqlighan “Ortaq programmisi” boyiche “Milliy térritoriyelik aptonomiye” hoquqi bérish kérekmu dégen mesililerde talash-tartishlar dawamlashti. Lékin, seypidin ezizning öz eslimisining 3-tomida qeyt qilishiche, xitay kompartiyesi 1954-yili béyjingdiki aptonomiyege a’it yighinda hetta mongghul wekillirimu birleshme jumhuriyet hoquqini telep qildi, emma xitay kompartiyesi junggoning ehwalining sowétlar ittipaqigha oxshimaydighanliqi, az sanliq milletlerning junggoda aran 6% ikenlikini körsitip, bundaq yolgha mangmaydighanliqini qet’iy jakarlap, peqet birla yol, yeni milliy térritoriyelik aptonomiye ikenlikini tekitlidi.

Qazaqistandiki tarixchi munir yérzin ependining qarishiche, xitay kompartiyesi özining burunqi izchil tekitligen fédératsiye tüzümi qarishidin waz kéchip peqet milliy térritoriyelik aptonomiye charisinila qollandi, bu uning öz milliy menpe’etidin chiqish qilin’ghanidi. Xitay kompartiyesi egerde milletlerge sowét ittipaqidek ittipaqdash yaki aptonom jumhuriyet berse, hoquqni merkezleshtürüshning tes bolidighanliqini, hetta jumhuriyetlerning ayrilip kétish hoquqini bolidighanliqini chüshinip, buni özi üchün ziyanliq hésablidi. Chünki, sowét ittipaqidiki ittipaqdash jumhuriyetlerning öz asasiy qanunliri, öz bayraqliri, öz dölet teshkilati sheklen bolsimu bar idi.

Xitayda her qaysi milliy rayonlardiki aptonomiyelik hoquqlarning yolgha qoyulushi her xil usul we waqit perqi boyiche élip bérilghan bolup, eyni waqitta xitay üchün qandaq aptonomiye bérish mesilisi eng murekkep rayon 1944-yili, musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti qurup, besh yil musteqil hakimiyet mewjut bolghan Uyghurlar diyari idi. Seypidin ezizning eslimiside qeyt qilinishiche, ju énley qatarliq xitay kommunist rehberliri uning “Shinjang Uyghur muxtariyet hökümiti” qurush teklipigimu qoshulmay, bu mesilini muzakire qilishqa qaldurghan. Shuningdin kéyin 1951-yili, 3-ayda sherqiy türkistan jumhuriyitining sabiq kadirliridin, ghuljidiki 51 ziyaliyning “Uyghuristan jumhuriyiti” qurush teklip layihisi wang jin qatarliq xitay kommunist kattiwashliri teripidin qattiq tenqid qilindi we xitay kompartiyesi merkiziy komitéti shinjangda milliy muxtariyet qurushqa jiddiy tutush qilmastin, belki muzakire qilish, jaylardiki milletler ehwalini omumyüzlük tekshürüsh, aptonomiyelik orunlarni qurushqa mes’ul organlarni qurush, rehberlerni békitish, aptonomiye kadirlirini terbiyelesh we axirida aptonomiye hoquqini asasiy millet Uyghurlardin emes, belki töwendin bashlash, yeni sani az milletlerning hoquqidin bashlash charilirini qollandi. 

Tarixiy menbelerge qarighanda, xitay merkiziy hökümiti, 1951-yili, sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining 51 neper kadirining Uyghuristan jumhuriyiti qurush layihisi qattiq tenqid qilin’ghandin kéyin, 1952-yili, 8-awghust küni “Jungxu’a xelq jumhuriyiti milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush programmisi” ni élan qilip, milliy térritoriyelik aptonomiyening asasiy mezmunliri we prinsiplirini békitti shuningdek xitay kompartiyesi shinjang shöbe komitétigha milliy aptonomiye teyyarliq qilish xizmitini asasiy xizmet qilip élip bérishni körsetti, shuningdek milliy aptonomiyelerni yolgha qoyushni yer islahati xizmiti axirlashqandin kéyin bashlashni belgilidi.

Seypidin ezizning öz eslimiside qeyt qilishiche, 1952-yili, wang jin uninggha maw zédungning uning milliy aptonomiye toghrisida konkrét pikir qoyushini telep qilghanliqini yetküzgen, shuning bilen u derhal tutush qilip bir pikir layihisi teyyarlighan bolup, u özining bu layihede Uyghur muxtariyitini “Ittipaqdash aptonom réspublika depmu atimay”, “Shinjang Uyghur muxtariyet hökümiti” dep atash pikirini yazghanliqini qeyt qilidu.

Seypidin eziz özining mezkur pikir layihisini muzakire qilghanda léninning “Milletler öz teqdirini özliri belgilesh hoquqi” mesilisi otturigha qoyulghanda, déng lichünning qarshi pikirde bolghanliqini qeyt qilidu. Uning ashkarilishiche, u, bu prinsipni Uyghur diyaridimu ishqa ashurushni tekitligen bolsimu, emma déng lichün qarshi chiqip, buni sowét ittipaqidiki milletlergila qaritilghan dep turuwalghan. Seypidin eziz bu heqte: “Ish qilip bu mesilide xéli talash-tartishlarni qilduq, déng lichünmu léninning eserlirini élip chiqti, menmu léninning, stalinning eserlirini élip chiqip, mejliste xéli munazirileshtuq, lékin bu muzakiride her ikkila terep bir-birimizni qayil qilalmiduq, shu boyiche ish shundaq qéliwerdi” deydu.

Xitay hökümiti, 1952-yili, 8-ayda ürümchide shinjang ölkilik milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush teyyarliq komitéti qurup chiqip, burhan shehidini mudirliqqa, gaw menchün, seypidin eziz, enwer jakulinni mu’awin mudirliqqa teyinlidi. Buningda her millettin 40 kishi kirdi, abdulla zakirof bu komitétning kündilik xizmetlirige mes’ul boldi. 

1953-Yili, 2-aprél küni xitay kompartiyesi shinjang shöbe biyurosi yighin échip xitay merkiziy hökümitining milliy aptonomiye xizmitige a’it körsetmisini uqturdi, xitay merkizi hökümiti töwendikidek qoshumche körsetme bergen. Bu körsetmide shinjangda 13 millet barliqi, ularning ichide Uyghurlar asasiy millet, shunga Uyghurlar milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush jeryanida we yolgha qoyup bolghandin kéyin, teshebbuskarliq bilen bashqa qérindash milletlerge yardem körsitishi kérek, shuningdek qazaqlar aptonom rayonida ichide 13 millet bolghanliqi üchün qazaqlarmu öz aptonom rayoni ichide bashqa azsanliq milletlerge köngül bölüshi kérekliki tekitlen’gen. Axirida yene milliy térritoriyelik aptonomiyeni “Töwendin yuqirigha”, “Kichiktin chonggha” qarap yolgha qoyush belgilen’gen. Bu pilan boyiche aldi bilen rayon-yéza derijilik aptonom rayonlarni qurush, ikkinchi qedemde, nahiye derjiliklerni qurush, 3-qedemde, wilayet derijiliklerni, 4-qedemde, memuriy mehkime, yeni mu’awin ölke derijilik aptonom rayonni qurush, 5-qedemde ölke derijilik aptonom rayon qurush qarar qilindi. 1954-Yili, aptonom rayonlarni qurush ishliri bashlinip, 1954-yilining axirighiche barliq aptonom yéza, aptonom, nahiye, oblastlarning hemmisi bolup, 27 aptonomiyelik hoquq orunlirini qurulup boldi.

1954-Yili, xitay merkiziy hökümitining pilanlishi boyiche aldi bilen atushni merkez qilip qizilsu qirghiz aptonom rayoni, korlini merkez qilip, mutleq köp qisim teklimakan wadilirini öz ichige alghan bayin’gholin mongghul aptonom rayoni. Ili, tarbaghatay we altayni öz ichige alghan ili qazaq aptonom rayonliri quruldi. Seypidin eziz eslimiside özining qizilsu qirghiz aptonom oblastigha atush qatarliq déhqanchiliq jaylirini kirgüzüsh, ilini öz ichige alghan üch wilayetni asas qilip, qazaq aptonom oblasti qurush hemde bayin’gholin mongghul oblasti qurush mesiliside bir qisim Uyghur kadirlarning bu pikirning hemmisige qoshulmaydighan qarashlardimu bolghanliqi, emma özining chüshendürüp qayil qilghanliqini yazghan.

Emma, 1954-yilidin bashlap, taki 1955-yili, 9-ayghiche Uyghurlargha téxi aptonomiye hoquqi bérilmigen bolup, Uyghur diyaridiki qazaq, qirghiz, tunggan, mongghul, tajik, shiwelerge aptonom hoquqlar bérilip, ularning chégraliri ayrilip, yashighan zéminliri belgilinip bolun’ghan. 1955-Yili barliq “Aptonom rayonlar” aptonom oblastqa, aptonom nahiye we aptonom yézilargha özgertilip, Uyghurlargha bolsa töwen derijilik “Aptonom rayon” namida hoquq bérilgen. 

Shuningghiche bolghan ariliqta xitay barliq aptonom jaylarni ili qazaq aptonom rayoni, qizilsu qirghiz aptonom rayoni, sanji tunggan aptonom rayoni dégendek namlar bilen atighanidi. Emma, 1955-yili, 7-aydin kéyin bularni “Oblast”, emma, Uyghurlargha bérilgen aptonom hoquqni “Aptonom rayon” gha almashturdi.

Lékin, Uyghurlar arisida özlirige bérilidighan aptonomiyelik hoquqning zadi qanchilik derijide bolidighanliqi, choqum aptonom jumhuriyet yaki ittipaqdash jumhuriyet hoquqi bérilish-bérilmesliki mesilisi yenila ayding emes bolup, 1953-yili, 12-ayda Uyghurlargha ölke derijide aptonom hoquqi bérilidighanliqi jakarlan’ghandin kéyin naraziliqlar yene kücheydi. Merhum tarixiy shahit hashir wahidining 1990-yillarda qazaqistandiki “Yéngi hayat” gézitide élan qilghan eslimisige qarighanda, 1953-yilidiki milliy aptonomiye mesilisi heqqidiki yighinda Uyghur wekilliri shinjangning namini “Uyghuristan” gha özgertish we ölkidin yuqiri derijilik aptonomiye bérish mesilisini otturigha qoyghan bolsimu, wang énmaw bashliq xitay wekilliri we bashqa bir qisim wang énmaw terepdarliri qazaq, mongghul qatarliq millet wekilliri qarshi chiqqan.

Xitay menbeliride qeyt qilinishiche, axiri 1951-1955-yili arisida xitay merkizi hökümiti aldigha Uyghur diyari da’irisidiki aptonomiyelik birlikning nami heqqide bir qanche xil teshebbuslar qoyulghan bolup, bular: bu aptonom jayning namini “Uyghuristan aptonom yaki ittipaqdash jumhuriyiti” dep atash, yeni biri “Uyghur aptonom rayoni”, yene biri bolsa “Shinjang aptonom rayoni” dep atash idi. Hetta yene “Tyanshan aptonom rayoni” dep atashmu otturigha chiqti. Seypidin eziz öz eslimiside qeyt qilishiche, u 1954-yili béyjinggha barghanda, shi jongshün maw zédongning uningdin “Shinjanggha bérilidighan aptonomiye” ni “Shinjang aptonom rayoni” dep atashqa qoshulush-qoshulmasliqi heqqidiki pikir sorighanliqini yetküzgende, seypidin eziz özining “Aptonomiyening tagh deryalargha bérilmeydighanliqi, uning milletke bérilidighanliqi, shunga bu jaygha Uyghur qoshulushi kéreklikni éytqanliqini, uzun ötmey maw zédongning bu pikirge qoshulup, “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” dep atashqa maqul bolghanliqini bayan qilidu. Wehalenki, burhan shehidi seypidin ezizning maw zédongning pikirige qarshi chiqip, Uyghur sözini qoshush telipini otturigha qoyushidin narazi bolidu. Heqiqeten, Uyghurlargha bérilidighan bu aptonomiyelik hoquqning namini “Shinjang aptonom rayoni” dep-atash mawning pikiri idi. Qisqisi, pütün Uyghurlar diyari parche-parche aptonom jaylargha bölünüp, hemme jaylargha her qaysi milletlerning igidarchiliq hoquqi bérilgendin kéyin andin Uyghurlar diyarini Uyghuristan we yaki sherqiy türkistan depmu atlimastin, shuningdek ittipaqdash, yaki aptonom jumhuriyetmu bermestin, belki “Shinjang” nami astida “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” hoquqi bérilip, 1955-yili 10-ayning 1-küni, xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining 6 yilliq xatire künide “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” qurulghanliqi jakarlinip, seypidin eziz tunji qétim re’is bolidu. Qehriman ghojamberdining qeyt qilishiche, xitay aptonomiye mesiliside sowét ittipaqining jumhuriyetlik aptonomiye modélini ülge almisimu, emma uning bezi usulliridin paydilandi, mesilen ular Uyghurdek chong milletke, yeni pütün Uyghur diyari ahalisining 75 % teshkil qilidighan xelqqe eng töwen derijidiki aptonomiye hoquq birliki bolghan “Aptonom rayon” salahiyiti berdi, sowét ittipaqida bolsa “Aptonom rayon” nopusi on nechche mingghimu yetmeydighan nahayiti az sanliq milletlerge bérilidighan bolup؛ “Aptonom rayonlar” adette aptonom oblasttin töwen bolidu we oblastning astida rayonlar, yeni nahiyeler bolidu, aptonom oblastlar ittipaqdash yaki aptonom jumhuriyetlerning astidiki salahiyette bolidu. Qehriman ghojamberdi bu heqte: “Uyghurlargha aptonom rayoni namini bérish pilanliq qilin’ghan ish, Uyghuristanni aldi bilen qazaq, qirghiz, mongghul we bashqa milletlerge parchilap bérip, aldi bilen ularning hoquqlirini kapaletke ige qilip bolup, axirida Uyghurlarning mesilisini hel qilishi emeliyette bu milletler bilen Uyghurlar arisida ziddiyet chiqirishni meqset qilghan. Hazirghiche qazaqistan we rusiyelerde xitaydiki Uyghurlargha qazaqlardin töwen aptonom hoquqi bérilgen, yeni qazaqlargha oblast, Uyghurlargha rayon, yeni nahiye derijilik hoquq bérilgen deydighan chüshenche bar, biz da’im xitayning aptonomiye usulida oblastning aptonom rayonning terkibide bolidighanliqini chüshendürduq. Omumen, xitayning aptonom rayon uqumi tolimu müjimeldur” deydu.

1955-Yili, 10-ayda ölke derijisidiki Uyghur aptonom rayonining qurulushi bilen Uyghur milletperwerlirining Uyghuristan yaki sherqiy türkistan jumhuriyiti arzuliri köpükke aylan’ghan bolsimu, emma yenila üzülüp qalmidi, ular öz telepliri we küreshlirini dawamlashturuwergendin kéyin, axirida xitay kompartiyesi teripidin 1957-1958-yilliri “Yerlik milletchi”” qalpiqi kiydürülup qattiq jazalandi.

Munasiwetlik xewerler

Sherqiy Türkistan Milliy Dawa Qoshunidiki Teshkilat Rehberlirige

Essalamueleykum Sherqiy Türkistan Milliy dawa qoshunidiki teshkilatliridiki eziz qerindashlar, ushbu künliringlar xeyirlik bolsun.
Hemmimiz bilimiz, pütkül dunya yengi bir dewirge qedem qoydi. Xelqara siyasetler özgürep, jemiyet tereqqiyatida yengi seyipiler échiliwatidu. Xelqaradiki zor özgürüshler öz nöwitide milliy herkitimizge jiddiy tesir körsetti.
Keyni keynidin yüz beriwatqan dunya xaraktérliq yengiliqlar, rayon xaraktérliq özgürüshler bolupmu künsayin küchiyip beriwatqan xitay zulumi, bizning zamanisigha layiq shekilde teshkillinishimizni jidiy teqezza qilmaqta.
Wetinimiz xitay mustemlikiside qalghan 100 yilgha yeqin, weten ichi we siritida elip barghan milliy musteqilliq kürishimiz netijiside milliy dawayimizning xeliqaralishish dewri axirlishti. Emdi siyasiy jehettin resmiy shekilde teshkillinip, Xitay tajawuzchiliri bilen robiro, tighmu tigh élishidighan dewir yetip keldi. Mushu bir dewirde wetinimizdiki Xitay zulmini yersharidiki hemme adem azdur köptur bilsimu, wetinimizning besiwelinghan bir dewlet, xelqimizning qul qilinghan bir millet ikenlikini yenila nurghun milletler bilmeydu.
Biz yoqarqi achchiq heqiqetni dunyagha anglitip, hüriyitimiz üchün sepler boyiche resmiy atlinidighan dewir yetip kelgende, özimizning tolimu hazirliqsiz bir halgha yaqilanghanliqimizni his qiliwatimiz. Inqilawimizdiki buningdin kéyinki xizmetlerni, emdi burunqi qelipta teshkilatning ichige jemiyet qurup, teshkilatni teshkilatqa kirishtürüp hergiz hel qilghili bolmaydu.
Milliy herkitimiz ikkinchi qedemni, musteqil bir millet, ayrim bir dewlet sewiyesige kötürüp, pilan we programiliq, teshkillik we sistémiliq elip barmaydiken, qilghan ishlirimiz ölükke yasin oqughandekla bir netijini keltürüp chiqiridu.
Biz milliy heriketni, milliy inqilap derijiside qilayli, deydikenmiz, teshkilat we jemiyet arqiliq bu meqsetke hergizmu yételmeymiz. Nöwettiki weziyette, bizning ussighan yerimizge baridighan bir qurulush barmu dep qarisaq, közimizge 2004-yili Séntebirde Amerikining payitexti Washinggitunda qurulghan Sherqiy Türkistan Jumhiriyiti Sürgündiki Hökümiti kélidu. Bu qurulush etrapigha toplinayli, disek hökümetning üch parchige bölünüp heriket qiliwatqan echinishliq we külkilik halini körüp qattiq epsuslanmaqtimiz.
Biz bir qisim Sherqiy Türkistan Teshkilatliri Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Parlamentosidiki islahatchilar etrapigha uyushup, milliy dawa éhtiyajliq bolghan tarqaq, chéchilanghu we chuwalchaq turiwatqan sürgündiki hökümetimizni, tereplerning beshini bir yerge ekkilip, bu qetimqi aliy qurultayda qaytidin birleshken asasta eslige keltürüsh üchün yolgha chiqtuq we silerge oxshash milliy musteqilliq yoli birdinbir tallashtur, deydighan küchler bilen hökümetni, islahat qilish, zamaniwiylashturush we ihtiyajimizgha yarisha tereqqiy qildurush sepirige atlanduq.
Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümiti hergizmu bir teshkilat emes, jemiyetmu emes, partiye yaki bir siyasiy goruhmu emes, belki pütkül sherqiy Türkistan xelqining eng aliy iradisige wekillik qilidighan dewlet derijilik muqeddes qurulushtur.
Sherqiy Türkistan Teshkilatlirini Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümitige ige chiqip, ayrilip turiwatqan hökümet tereplerni birleshtürüsh xizmetlirige özlirining emeliy ehwaligha yarisha aktip we pidakarliq bilen qatishishi lazim, dep qaraymiz. Shunga silerning bu heriketke qizghin awaz qoshup, wekil chiqirip biz bilen hemkarlishishinglarni semimiy ümit qilimiz. Biz yene teshkilatinglarning bölünüsh halitide turiwatqan hökümetning birlishishi heqqide, munasiwetlik organlargha we özini Sherqiy Türkistanning hökümeti, dep atawatan mawjut tereplerge qaritip yézilidighan xet-chek we chaqriqnamilerge teshkilatinglarning ismi we logosini ishlitishimizge ijazet berishinglarni semimiy ümit qilimiz!
Axirda eziz tininglargha tinchliq amanliq, weten-millet yolida ishlewaqtan pidakirane Xizmetliringlsrgha mol utuq tileymiz!

Hürmet bilen:

Sürgündiki Hökümitimizni Tertipke Sélish Kommitéti

Küresh Atahan

28.09.2019

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Waqitliq Saylam Pirinsipliri

1) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki parlaméntining aliy qurultiyi asasiy qanunimizning rohigha asasen her 4 yilda bir qetim xelqimiz  teripidin demokratik ölchemler asasida élip bérilidu.

2)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin, herqaysi dewlet we rayonlarda xeliq seperwer qilinghan yerlilik saylam paaliyiti teshkillinidu.

3) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultayda xeliq saylap chiqqan, kona we yengi qurultay wekilliridin terkip tapqan shexisler arqiliq, yengi bir nöwetlik  aliy qurultay wekilliri barliqqa keltürülidu.

4) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri kona millet wekiller we yengi millet wekiller dep ikkige ayrilidu.

5) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri asasiy qanun we qararlarning rohigha asasen mawjut parlamentimiz teripidin tekshürülip, hökümitimizning aliy kengishi teripidin qanuniy, siyasiy we ijtimayi jehetlerdin layaqetlik, dep qaralghanda andin resmiy millet wekili süpitide étirap qilinidu. 

6)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri terkiwidiki kona millet wekilliri özining parlament ezasiliq salahiyiti bilen aliy qurultay resmiy bashlanghanda wezipisidin istipa bergen waqitqiche hökümet xizmetlirini dawamlashturidu.

7) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda kona we yengi ezalardin bashqidin saylap chiqilghan millet wekilleri qurultayda qesem berip, parlamentqa eza bolup, yengi parlament resmiy shekillengendin keyin wezipisidin istipa bergen aldinqi bir qarar millet wekillerning ornida hökümet xizmetlirini üstige élish salahiyitige ige bolghan bolidu.

8) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin aliy qurultay bashlinishtin awal Saylamgha yitekchilik qilish kommetiti qurup chiqilidu.

9) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti ezaliri  hökümitimizning munasiwetlik tarmaqliri teripidin tekshürep chiqilip, aliy kingeshning testiqidin ötkendin keyin, qurultaygha yitekchilik qilidighan resmiy qanuniyorgangha aylinidu.

10) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti saylamning qanuniy we demokrattik ölchemler asasida muwepeqiyetlik élip berilishigha hökümitimizge wakaliten kapaletlik qilidu.

11) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti özining reyisining yetekchilikide qurultaygha riyasetchilik qilidu.

12) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti, hökümetke wakaliten,  hoquqni waqitliq ötküziwalidu we qanuniy tertiplerge asasen kona bir nöwetlik hökümet we parlametning rehberliri we ezalirini wezipisidin istipa bergüzidu.

13) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti, hökümetke wakaliten,  hoquqni waqitliq ötküziwalidu we qanuniy tertiplerge asasen kona bir nöwetlik hökümet we parlametning rehberliri we ezalirini wezipisidin istipa bergüzüp, herqaysi jaylardin bashqidin  millet wekili bolup saylinip parlament ezasiliqigha sherti toshqanlardin yengi bir nöwetlik Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaméntini wujutqa chiqiridu.

14) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti Parlament ezalirini seperwer qilish arwiliq, mexpiy awaz bérip saylash shekli bilen, awal özini parlamentimizning parlamet ezaliqigha riqabet ichide özini namzat körsetken wekiller ichidin özining parlament reyisini, andin özini parlamentimizning muawin parlament reyisilikige körsetken wekiller ichidin muawin parlament reyisini, andin özini parlamentning bash katipliqigha körsetken namzatlar ichidin, parlamentimizning bash katibini saylap chiqidu.

15) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti yengidin saylanghan sürgündiki parlament wujutqa chiqqandin keyin, rehberlik ornini parlamentqa automatik ötküzüp beridu we yengi nöwetlik parlamentning orunlashturishigha asasen saylamgha yitekchilik qilidu.

16) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti Aliy Qurultay Saylam Kommetiti bilen hemkarlashqan halda Parlamet ezalirini seperwer qilip, asasiy qanunimizning rohigha asasen toluq demokrattik we milliy dawa pirinsiplirigha uyghun shekilde Özini Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Jumhur Reyislikige körsetken namzatlargha mexpiy awaz berish arqiliq, hökümitimizning yengi nöwetlik Pirezidentini saylap cjiqidu we Arqidinla yene özini hökümitimizning muawin jumhur reyislikige namzat qilip körsetken wekiller arisidin, asasiy qanunimizning rohigha asasen hömümitimizning bir neper muawin pirezedintini saylap chiqidu.

17) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining rehberliri Pirezidentning rehberliki we Aliy Qurultay Saylam Kommetitining hemkarliqida qurultaygha yetekchilik qilidu we Bash menistirlik, Qanun  Chiqirish kommetiti, Edeliye, Sot we Teptish qatarliq organlarni wojutqa chiqiridu.

18) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Prezidenti parlamet ezaliri teripidin bash menistirlik kabintigha  namzat körsütülgen üch wekil ichidin asasiy qanunimizning rohigha asasen birni bash menistirlikke, ikkinchisini birinchi bash menistir yardemchilikige, üchünchisini ikkinchi bash menistir yardemchilikige békitip chiqidu.

19) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining reyisi parlamet ezaliri teripidin körsütülgen üch namzatning birinchisini Jumhuriyetlik Qanun Chiqirish Kommetitining pirezidentliqigha , ikkinchisini Jumhuriyetlik Aliy Sot Mehkimisining Wezirlikige, üchünchisini Jumhuriyetlik Teptish Mehkimisining Wezirlikige mesul qilip belgüleydu.

20) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde xizmetlerni ötküziwalidu.

21) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti Milliy Armiye ichidiki abroyluq bir zatni milliy armiyening qomandani qilip bekitidu.

22) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti milliy dawaning ihtiyajigha asasen Hökümitimizde uzaqtin beri jan köydürüp xizmet qilghan, tejiribilik, bilimlik we qabiliyetlik zatlardin, her qitege birdin kishini hökümet wakaletchisi qilip belgüleydu. Hökümet wakaletchiliri biwaste pirezident bilen birlikte xizmet qilidu we jaylarning xizmetlirige pirezidentqa wakaliten nazaretchilik qilidu.

23)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti yene bash menistirgha menistirlar kabentini teshkillesh heqqide buyruq chüshüridu we bash menistir awal dewlet mudapiye menistirini, tashqiy ishlar menistirini, maliye menistirini, ichkiy ishlar menistirini, maarip menistirini, diniy ishlar menistiri, alie hem köchmenler menistirini, pen-texnika hem tereqqiyat menistirini, teshwiqat menistirini, maarip menistirlikini, neshriyat we axbarat menistirini, Insan  Heqliri we Kishlik Hoquq Kommetiti we hökümet sözchilikini bekitish elip baridu.

24) ) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde qurulup bolghandin keyin, Jumhur reyisining testiqini alghandin keyin xizmetlirini Aliy kengeshning yetekchilikide resmiy bashlap ketish üchün qanuniy salahiyetke ige bolghan bolidu.

25) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde qurulup bolghandin keyin, Jumhur reyisining testiqini alghandin keyin xizmetlirini Aliy kengeshning yetekchilikide resmiy bashlap ketish üchün qanuniy salahiyetke ige bolghandin keyin Aliy Qurultay Saylam Kommetiti automatik küchtin qalidu.

Qoshumche madda:

26) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining aliy derijilik rehberliridin teshkil tapqan 7 kishlik aliy kengesh hökümitimizning eng hoquqluq orgini bolup, bu kengeshning bezi alahiyde dep qaralghan pewqulade yighinlirigha, kespiy  ehtiyajgha qarap bash qomandan, dewlet mudapiye menistiri, parlamentning bash katibi, Bash Sotchi, Edeliye weziri, Bash Teptish qatarliqlardin ikki kishi qatnashturilidu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti

Parlamet Reyisi: Korash Omar Atahan

24.07.2019

Sherqi Türkistan Sürgündiki Hökümitini Qaytidin Tertipke Selish Heqqide Bayanat!

Essalamueleykum hörmetlik Enwer Yüsüf Turani ependi, Ismayil Chenggiz ependi, Ghulam Osman ependi, Küresh Atahan ependi qatarliqlar, hemminglarning mushu waqti güzel we xeyirlik bolsun.

Xitay zulumini aghdurup tashlap, wetinimiz Sherqiy Türkistanni xitay mustemlikisidin üzül-késil azat qilip, musteqil Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti qurup chiqish meqsidide 2004-yili Amerikining payitexti Washinggitunda qurulghan  Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti bir jemiyet, teshkilat yaki partiye bolmastin, rsmiy bir hökümettur we pütkül Sherqiy Türkistan xelqining ortaq bayliqidur. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti dewlet sheklidiki bir qurulush bolup, hergizmu kichik bir goruppining yaki bölünüsh we tarqaq halette turiwatqan ikki yaki üch top ademning hemde birer partiye yaki goruhning shexsiy  müliki emes.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti hazir bölünish halitide bolup, bu halet millitimizning, milliy dawa qoshunimizdikilerning we xelqaradiki bizni qollap quwetleydighan her xildiki küchlerning kütken yeridin chiqmidi hemde bu halet weten ichi we siritida köngüllerni intayin ghesh qilmaqta. Demisimu nöwettiki xelqara weziyet, wetinimizde künsayin küchiyip beriwatqan xitay zulmi, mustemlike astida iziliwatqawatqan millitimiz duch kelgen éghir tiragediyelik aqiwetler, milliy herkitimizning nöwettiki tereqqiyati Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining tarqaq, chuwalchaq we parchilanghan haletke xatime berip, birleshken, ittipaqlashqan we hemkarlashqan peqet birla hökümet rehberlik aparatining otturgha chiqishini kütmekte.

 Ötkende Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining qurghuchi ezaliridin milliy rehber Ahmet Igamberdi ependi, Sabiq Parlament Reyisi Doktur, Professor Sultan Mahmut Qeshqiri ependi, Hökümitimizning nöwettiki muawin Presidenti möhtirem Xizirbek Gheyretulla ependi, qatarliq  toquz neper pishqedem hökümet qurghuchiliri hökümitimizning xizmetlirini qandaq tertipke selish we hökümetning milliy dawadiki rolini qandaq jariy qilish heqqide kolliktip imza sheklide bir bayanat élan qilghanidi. Bu bayanat gerche del waqtida toghra we paydiliq shekilde élan qilinghan bolsimu, hazirghiche hökümet xizmetlirini tertipke sélish heqqide tereplerdin qanaetlinerlik bir ilgirleshni we chare-tedbir körelmiduq!

Biz Sherqiy Türkistan xelqi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti qurghuchi ezalirining chaqriqigha awaz qoshimiz we hökümet xizmetlirining milliy dawa ehtiyajini nezerde tutqan halda, 8-nöwetlik aliy qurultayda  jiddi islahat qinishini, bölünüsh halitidiki goruppilarning milliy musteqilliqtin ibaret bir bayraq astida toplunup, hökümitimizning keyinki nöwetlik rehberlik aparatining yengidin saylap chiqilishini semimiy ümit qilimiz.

Munazire telep qilmayduki, xelq hökümetning asasi, hökümet xeliqsiz mawhutliqini hergizmu qoghdap qalalmaydu. Millitimiz xelqimiz qollimighan yaki bir qismi qollap yene bir qismi qollimaydighan weyaki yene bir qanche goruppigha bölünüp men hökümet, dep biljirlaydighan gorohlarni we kishilerni hich waqit özliriining temsilchisi, dep qarimaydu. Bir dewlette bir hökümet, bir bayraq, bir aliy hakemiyet aparati bolidu. Biz peqet birleshken, ittipaqlashqan we hemkarlashqan birla aliy rehberlik ornini hökümet, dep qaraymiz.

Hazirqi ehwaldin qarighanda Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetning teshkillinishide nahayiti köp xataliqlar saqliniwatidu we milliy herkitimizning saghlam tereqqiyatigha tosqunluq qiliwatidu.

Hörmetlik Enwer Yüsüf Turani ependi, Ismayil Chenggiz ependi, Ghulam Osman ependi, Küresh Atahan ependi Silerning sherqiy türkistan jumhuriyiti sürgündi hökümitining qurulishi we tereqqiyati jeryanida körsetken pidakarliqinglargha hergizmu köz yummaymiz, eksiche hörmet qilimiz. Hürmetlik Ependiler lekin silerning tereplerge bölünüwélip, men hökümet dep qiliwatqan bir qatar kommediyelik ishliringlar sürgün hökümet arqiliq sherqiy türkistan dewasini bir döletning dewasi sheklide bir merkezdin élip bérishqa intiliwatqan Sherqiy Türkistan xelqining milliy musteqilliq herkitige eghir ziyanlarni salmaqta. Bundaq ketiwerse milliy musteqilliq herkitimiz sepidiki mushu bir ewlat kishiler ejdatlirimizgha, xelqimizge, ewlatlirimizgha hergiz yüz kelelmeydu. Yüz kelelmeslik bir yerde tursun, namimiz tarix betlirige yirginishlik qara xetler bilen pütülüp qalidu we menggülik lenet we ar- nomus ichide qalimiz!

Hey hökümet méning dep, hökümetning millitimizning ortaq müliki ikenlikini untup öz aldigha heriket qiliwatqanlar, siler dawada rastchil bolsanglar küchni merkezleshtürüp, xeliqni yiteklep xitaygha önümlük zerbe beridighan ortaq yollarni tepishinglar lazim!

Biz Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümitining tarqaq, parchilanghan we chechilangghu halitini hergizmu körüshni xalimaydighan teshkilatlar, jamaet erbapliri, siyasetchiler, teshkilatchilar silerning shexsiyitinglardin ghalip kélip, jiddi halda bir arigha toplinip, köngüldikidek bir birliksep teshkillishinglarni keskinlik bilen ümid qilimiz! Sherqiy Türkistan dewasi halqiliq peytte turiwatidu, pütün milletning mewjutliqi tetür sanaq basquchigha kirgen hazirqidek bir peytte, waqitni boshqa ötküzmeslikinglarni, milliy dawani xelqqe yüzlendürüp, hökümetning ammiwi asasini birlik, barawerlik we hemkarliq ichide tiklep chiqishinglarni ümit qilimiz.

Hürmetlik Aner Yüsüp Turaniy, Ghulam Osman, Ismail Chengiz qatarliq ependiler siler  özenglarni heqliq sanap öz-ara jidel- majragha petip qalghan mushu künlerde Xitay tajawuzchiliri millitimizge irqiy, diniy we kultural jehettin shepqetsizlerche ölüm jazasi berip, dewlet terrorini ishqa sélip,  jiddiy ijra qiliwatidu. Silerning qilghan birqatar exmiqane ish heriketliringlar, muqeddes sürgündiki hökümetning xelqimiz we xelqara jemiyet aldidiki güzel obrazini yer bilen yeksan qildi!

Sherqiy Türkistan köp xil millet, til-yeziq we medeniyet arqa körünishige ige mustemlike astidiki bir dewlettur. Wetinimizde her xil irq, medeniyet, til we yeziqqa ige bolghan bir pütün Sherqiy Türkistan Xelqining ortaq menpeeti üchün xizmet qilidighan bir nishangha qarap mangidighan hakimiyet yeni hökümet qurush aliy istiqbalgha ige, millitimizning ditigha yaqidighan chong ishken, biz chong birlishish uyaqta turup, buyaqtin parchilanghan tarqaq we chuwalchaq halette ish bashlisaq, qilsaq, düshmenni unutqan halda öz-ara chetke qéqishsaq, bu bir tolimu külkilik bir ish bolidu.

Eger biz milliy dawa qoshunidiki Sherqiy Türkistanliqlar xelqara jemiyetning, millitimizning we milliy heriket qoshunimizning aldida külkige qalmayli, deydikenmiz nöwettiki nomusluq haletke xatime berip, sürgündiki hökümitimizni xelqara weziyetke, dewir roghigha we milliy iradimizge mas halda qaytidin birlikte qurup chiqmisaq bolmaydu!

Biz emdi Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümetni teshkilat yaki partiye sheklide emes, belki resmiy bir hökümet süpitide millitimiz we wetinimiz üchün xizmet qilidighan bir mexaynizim shekillendürip chiqishimiz lazim! Siler heqiqiten wetenperwer  we milletperwer bolsanglar emdi ichkiy jédel-majralardin yiraq turup, bölünüp heriket qilishqa xatime berip, ortaq söhbet, ortaq pilan, ortaq heriket basquchigha kiringlar we bu qetimqi hökümetning aliy qurultiyini xelqimizning nazariti we qizghin qollishi astida birlikte elip berish pilanini qaytidin hemme ademni qanaetlendüridighan shekilde yengidin tüzünglar!

Biz bu qetimqi aliy qurultayni échishtin burun, konkertni bir tarix belgülep, bölünüsh halette turiwatqan Anver Yüsüp Turaniy, Ismail Chengiz we Ghulam Osman goruppilarining birlikke kélgen istishare yighinini echishimiz, pikir we yolda hemmimizge ortaq bolghan bir pilanni tüzüp chiqishimiz lazim.

Bu qetim biz SherqiyTürkistan xelqining iradimiz qattiq. Bu sürgündiki hökümet hichqandaq bir goruhning, shexisning we kimliki melum bolmighan bir qisim yawa küchlerning hökümiti emes. Biz rastinla ilgiri bu hökümetke ige chiqmighan iduq, chünki eyni chaghda milliy heriketning tereqqiyati shundaq qilishni teqezza qilmayti. Hazir bolsa dewir özgerdi, milliy herkitimiz xeliqaraliship, bir dewir axirliship yengi bir dewir bashlinish harpisida turiwatidu. Bundin keyin Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining merkezlik qomandanliq qilishi asasida milliy musteqilliq herkitini qanat yaydurushni kün tertipke qoyghan ikenmiz, herqandaq bir goroh, goruppa we shexisning tosqunliqigha qarimay, Allahning izni bilen bu qurulushni qolimizgha alimiz we ige chiqimiz. Bu xizmet milliy iradimizning nöwettiki texirsiz teliwi bolup, qollap quwetligen siyasetchiler, teshkilatchilar we rehberlerge egishimiz, birlikte ish qilimiz. Bu xizmet milliy iradimizning nöwettiki texirsiz teliwi bolup, qollap quwetlimigen siyasetchiler, teshkilatchilar we rehberlerge egeshmeymiz, birlikte ish qilmaymiz we xeliq herkiti qozghap milliy heriket qoshunidin bizge tetür heriket qiliwatqan milliy munapiqlarni pak- pakiz süpürüp tashlaymiz.

Biz xitay tajawuzchilirining mustemlikisidiki Sherqiy Türkistan dewlitining we millet süpitide yoqutiwétilish girdabida turiwatqan eziz millitimizning teqdiri üstide jiddiylishiwatqan teshkilat we jemiyetlerning wekilliri bolush süpitimiz bilen, silerni intayin jiddiy söhbetke, birlishike, ortaq pilan tüzüshke semimiy chaqriq qilimiz! Silerni yene Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitini dewirning ehtiyajigha uyghun shekilde peqet birla rehberlik aparatining yitekchiliki asasida yéngilap qurup chiqishqa chaqriymiz! Silerni yene millitimizning milliy musteqilliqimiz yolida hökümitimizning milliy musteqilliq bayriqi astida küresh qilishqa chaqriymiz! Silerni yene milliy musteqilliq iradisi we ghayisidiki addiy awam piqralarning qollishi asasida inqilap qilishqa hemde xelqimizning inqilap qilishtiki ottek qizghinliqigha yol échip berishke chaqriymiz! Silerni yene xitay tajawuzchilirigha qarshi küreshte semimiy, rastchil we pidakar bolushqa chaqriymiz!

Hey xeliqimizning omumiy yüzlük qolishi we himayisige ige bolmighan halda, özini bir pütün millitimizning hökümitining wekili men dep dawrang séliwatqan qérindashlar, Silerni yene milletimizning istiqbali üchün hoquqwazliq, sexsiyetchilik we abroyperestlikke berilmestin, milliy herkitimizning jümlidin hökümitimizning küchlinishi üchün kolliktip halda  pilan tüzüshke, heriket qilishqa we pidakarliq körsütüshke chaqiriq qilimiz.

Hürmet bilen: Sherqiy Türkistan Sürgündiki Parlamenti, Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisi, Sherqiy Türkistan Milliy Musteqilliq Herkiti Teshkilati, Sherqiy Türkistan Ittipaqi Teshkilati, Sherqiy Türkistan Köchmenler Derniki, Sherqiy Türkistan Ülimalar Teshkilati, Sherqiy Türkistan Maarip we Hemkarliq Teshkilati, Sherqiy Türkistan Akademiyesi, Sherqiy Türkistan Medeniyet we Hemkarliq Teshkilati, Sherqiy Türkistan Jumhuriyetchiler Partiyesi, Sherqiy Türkistan Uyghur Birliki Teshkilati, Uyghuristan Azatliq Teshkuilati, Uyghuristan Kultur Merkizi, Sherqiy Türkistan Wqpi, Shiwitsiye Uyghur Kommetiti, Sherqiy Türkistan Bilgiye Uyghur Kommetiti, Sherqiy Türkistan Awistiyie Jemiyiti, Awistiraliye Sherqiy Türkistan Jemiyiti, Sherqiy Türkistan Yashlar Hemkarliq Teshkilati, Kanada Uyghur Islam Jemiyiti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitini Qaytidin Tertipke Selish Kommétiti

26.09.2019