Yéngisar Topluqtiki Keng Kölemlik Tutqunda 100 ge Yéqin Kent Kadiri Jazalanghan

Türmige élip kiriliwatqan uyghur siyasiy mehbuslar.

Türmige élip kiriliwatqan uyghur siyasiy mehbuslar.

 Social Media

Yéngisardiki bu yilliq qattiq zerbide kent kadirliri we partiye ezalirimu nishandin chette qalalmighan.

Melum bolushiche keng kölemlik tutqun we éghir késim dawam qiliwatqan yéngisar nahiyeside kent we mehelle kadirlirimu qattiq zerbe nishanining sirtida qalalmighan. Bir saqchi xadimining ashkarilishiche, topluq yézisidin tutulghan 2000 din artuq kishining 100 ge yéqini kent we mehelle kadiri؛ bularning ichidin öteng kentidin tutulghan 10 neper kadir yéqinda 10 yilliqtin késilgen.

Melum bolushiche, uyghur rayonida 2014-Yilidin bashlap shiddetlengen we kéngeygen qattiq zerbe dolquni deslepki ikki yilda nuqtiliq we gumanliq kishilerni nishanlighan bolsa, bu yilgha kelgende nishan dairisi yene bir derije kéngeygen. «Ikki yüzlimichilik» ke qarshi turush namidiki bu kéngiyish, yéngisarning topluq yéza öteng kentide yüzge yéqin kent we mehelle kadirini türmige tashlighan.

Xitay 2014-Yili tarqatqan «diniy esebiylikning 75 xil alamiti» namliq qollanmida, kent kadirlirigha we partiye ezalirigha salam bermeslik, ularni chetke qéqishmu diniy esebiylikning alamiti dep sanighan. Yeni bu qollanmida kent kadirliri bilen partiye ezaliri xitaygha sadiq kishiler qatarigha tizilghan we atalmish «üch xil küch» lerning hujumidin qoghdalghan idi. Emma bu yilgha kelgende, kent kadirliri bilen partiye ezalirining adettiki diqqetsizliklirimu jinayi jawabkarliqqa tartilghan. Öteng kentide 10 nechche kadir peqet téléfondin mesile chiqqanliqi üchünla tutulghan we késiwétilgen.

Melum bolushiche, téléfoni toxtap qélish nöwette uyghur rayonida nurghun kishilerni endishige séliwatqan, ulargha bir pishkelchilik we palaketchiliktin isharet bériwatqan bir hadise. Xitay hakimiyitige qesem ichip sadaqet bildürgen kompartiye ezalirimu bu endishidin xaliy emes. Ashkarilinishiche, peyziwatning shaptul yézisidiki kompartiye ezasi yasin tursun, téléfoni toxtitilghandin kéyin tutulghan we 7 yilliq késilgen.

Yopurghuluq bir amanliq mudirining bayan qilishiche, téléfongha tamdin atlash détallirining qachilinishi yaki cheklengen mezmundiki ün-Sin matériyallirining téléfonda körülüshi téléfonning shu zaman toxtitilishigha seweb bolidu. Téléfon toxtighandin kéyin téléfon igisi saqchixanigha chaqirtilidu؛ bezi ahalilerning déyishiche, jazalinish-Jazalanmasliq, atalmish xataliqning qesten yaki diqqetsizliktin bolushi bilen munasiwetsiz؛ u peqet saqchi xadimi yaki sotchining keypi we peylige munasiwetlik.

Yéngisar topluqning öteng kentidiki téléfoni toxtighandin kéyin, térrorluq we zorawanliq heriketlirige qiziqish we hewes qilish gumani bilen tutulghan we dölet bixeterlikige tehdit shekillendürüsh bilen jazalanghan 10 neper kadir ichide kent sékrétari, amanliq mudiri, boghaltiri we mehelle bashliqliridin bashqa yene ayallar mudirimu bar. Ayallar mudiri aynisa sopi téléfonini atalmish «qanunsiz qollanghanliqi» üchün nöwette türmide jaza mudditini ötimekte.

Xitay dairiliri uyghur aptonom rayonida özliri élip bériwatqan qattiq zerbe herikitining nishanining peqetla térrorchilar ikenlikini, muhajirettiki uyghur paaliyetchiliri bolsa, nishanning bir pütün uyghur milliti ikenlikini ilgiri sürüshmekte./shöhret hoshur

Advertisements

Jorji Washington Uniwérsitétida Xitayning Ottura Asiyada Bash Kötürüshi Heqqide Léksiye Bérildi

Xitay proféssor pen guang jorj washington uniwérsitétida léksiye bermekte. 2017-Yili 17-Öktebir, washington.

Xitay proféssor pen guang jorj washington uniwérsitétida léksiye bermekte. 2017-Yili 17-Öktebir, washington.

 RFA/Eziz

«Dunyaning erzan emgek küchi baziri» dep qariliwatqan xitay dölitining asiyada yéngidin qed kötürgen siyasiy küch süpitide otturigha chiqishigha egiship, uning qoshna rayonlar we döletler bilen bolghan munasiwitimu xelqaraning diqqitidiki mesililerdin bolup kelmekte. Shu qatarda xitayning ottura asiya rayoni, bolupmu sowét ittipaqi halak bolghandin kéyin hasil bolghan ottura asiya jumhuriyetliri bilen bolghan türlük munasiwetliri herqachan kishiler köngül bölüp kéliwatqan témilardin bolup qaldi. 17-Öktebir küni amérikaning paytexti washington shehiridiki jorji washington uniwérsitétigha qarashliq éllyot xelqara munasiwet institutida ötküzülgen léksiye ene shu témigha béghishlandi.

Bu qétimqi léksiyeni teyyarlighuchi xitay mutexessis pen guang xitaydiki shangxey ijtimaiy penler akadémiyisining proféssori bolup, qoshumche shangxey hemkarliq teshkilati we belwagh-Yol tetqiqat merkizining diréktori. Xitaydiki yehudilar we ularning hazirqi ehwalini tetqiq qilish sahesi bilen tonulghan pen guang ilgiri birnechche qétim amérikidiki dangliq uniwérsitétlarda léksiye bergen.

U léksiyede aldi bilen ottura asiyadiki musteqil jumhuriyetlerning omumiy ehwalini tonushturup ötkendin kéyin, xitay hökümitining islam kerimofning ölümidin kéyin ottura asiyada bir zor malimanchiliq chiqishi mumkin, dep texmin qilghanliqini, emma sabiq sowét ittipaqi dewridin qalghan bir türküm kona «rehber» lerning hazirghiche ottura asiyada muqim weziyetni saqlap kéliwatqanliqini bayan qildi. U sözining dawamida shangxey hemkarliq teshkilatining iqtisadiy tereqqiyati anche yaxshi bolmighan bu jumhuriyetlerde muqim bolghan siyasiy weziyetning dawam qilishida achquchluq rol oynighanliqini alahide tekitlidi. Shuningdek shangxey hemkarliq teshkilatining xitay, rusiye we ottura asiya jumhuriyetlirini tunji qétim bir sistémigha jem qilip «bixeterlik» we «térrorluq» mesilisi boyiche ghelibilik hemkarlashqanliqini bayan qildi.

Proféssor pen guangning pikriche, nöwette shangxey hemkarliq teshkilati sheklide ottura asiyada bash kötürüwatqan xitay hökümitining bu döletler bilen bolghan siyasiy hemkarliqi iqtisadiy hemkarliqtin köp halqip ketken. Iqtisadiy jehettiki hemkarliq asasen türkmenistan-Xitay gaz turubisi, qazaqistan-Xitay néfit turubisi qatarliq qurulushlar bilen cheklinip qalghan. Bolupmu néfit we gazgha merkezleshken bu soda hemkarliqining sewiyisi bekmu töwen halette dawam qilmaqta iken. U bu jehettiki yétishsizlikni xitay hökümiti nöwette zor küch bilen ijra qiliwatqan «bir belwagh, bir yol qurulushi» zor derijide toluqlap kétidiken. Chünki bu qurulush yawro-Asiyadiki xitay we rusiyedin ibaret ikki zor küchni bir ortaq hemkarliqqa jelp qilidiken. Buning bilen amérika dollirini herqaysi terepler otturisidiki soda ishlirida ishletmeslik, uning ornigha xitay we rusiye pullirini ishlitishkimu yol échilidiken. Mushu meqsette hazir shangxey hemkarliq teshkilati namida bir ortaq banka qurup chiqish küntertiptiki muhim mesililerdin boluwétiptu.

Pen guangning qarishiche, hazir xitayning ottura asiyada bash kötürüshige xiris qiliwatqan bir muhim amil bixeterlik sahesidiki mesililer iken. Bolupmu özbékistan, afghanistan, shuningdek uyghur diyaridin kelgen «esebiy küchler» ilgiri «jihad» namida süriyede jeng qilghan bolsa emdilikte ularning waqti namelum bolghan kelgüside «daish küchliri» namida ottura asiyagha qaytip kélip, xitayni hujum nishani qilish éhtimalliqi bar iken. Chünki hazir türkiye chégrasigha yéqin jaylarda «mujahid» namida jeng qiliwatqan qoralliqlar arisida mueyyen sandiki uyghurlar we özbékler bar iken. Shunga ottura asiyaning bixeterlik saheside hazirche bir chong chataq bolmisimu, «jihadiy» küchlerning ottura sherq rayonidin ottura asiyagha qaytip kélish éhtimalliqi yenila bir bash qétinchiliqi iken.

Pen guang léksiyening axirida xitayning ottura sherq elliri bilen bolghan iqtisadiy hemkarliqi we buning ikki terepke élip kélidighan menpeetliri heqqide sözlidi.

Léksiyedin kéyinki soal-Jawab bölikide soralghan soallarning biri bixeterlik mesilisi heqqide boldi. Shu qatarda yighin qatnashquchiliridin bireylen nöwette qeshqer rayonida qattiq bolghan herbiy halet yürgüzülüwatqanliqi, kech saet 10 din kéyin sirtta méngish cheklengenliki, bu xil tedbirlerning élinishi rayon dairisidiki iqtisadning tereqqiyati üchün tosalghu bolush-Bolmasliqi heqqide soal soridi. Pen guang buninggha jawab bérip mundaq dédi: «tégi-Tektidin alghanda, men bixeterlik tedbirliri bilen iqtisad bir-Birni algha süridu, dep qaraymen. Emma bezi rayonlarda (bixeterlik üchün) élinghan tedbirler chektin éship ketken bolushi mumkin. Bu tamamen mumkin. Emma men mushu yéqinda shinjanggha bérip baqmidim. Shunga u jaydiki ehwallarni anche bilip ketmeymen. Shangxey hazir qeshqerge yardem bériwatidu, yeni biz qeshqerni shangxeyning hemkarliq shériki, dep ataymiz. Hazir shangxeydin nurghun doxturlar, oqutquchilar we proféssorlar qeshqerge yardemge bériwatidu. Bu jehette jiq ish qiliwatimiz. Shangxeydin bérip qeshqerde ders bériwatqan birnechche proféssorni tonuymen. Ishlar mushu yosunda dawamliq yaxshi bolup ketsiken, dep ümid qilimen. Emma bezi selbiy hadisilermu yoq emes, bularni bek éniq bilip ketmeymen. Chünki ötken üch yilda men shinjanggha bérip baqmidim. Yene alsaq, siz tilgha alghan chong weqeler, yeni (19-Nöwetlik) partiye qurultiyi seweblik bezi amanliq tedbirliri qattiq ijra boluwatqan bolushi mumkin. Emma köp qisim waqitlarda undaq emes, dep oylaymen. Chünki shangxeydin shinjanggha sayahet ömekliri méngip turuwatidu, ular ürümchi, qeshqer, qanas qatarliq jaylargha baridu. Bularning hemmisi bek chirayliq jaylar.»

Shuningdin kéyin biz erkin asiya radiyosi namidin uyghurlar diyarida hazir yolgha qoyuluwatqan tedbirler, bolupmu chén chuengo ötken yili uyghurlar diyarigha partiye sékrétari bolup kelgendin buyan pütkül rayonning «saqchi döliti» ge aylandurulushi, bu weziyetning xitayning ottura asiyada bash kötürüsh herikitining bir qismi yaki emesliki heqqide soal soriduq. Halbuki, proféssor pen guang bu soalgha jawab bérishni ret qildi we mundaq dédi:

«Sizning chén chuengo heqqidiki soalingizgha kelsek, men chén chuengo heqqide söz qilalmaymen. Men silerning chén chuengogha chish-Tirniqinglarghiche qarshi ikenlikinglarni bilimen. Shuningdek siler xitay hökümiti shinjangda qiliwatqan hemmila nersige qarshi turisiler. Shunga siler jezmen chén chuengogha qarshi turushqa éhtiyajliq. Chén chuengo kim, u hazir néme ish qiliwatidu? men bularni bilmeymen. Emma siz uni tenqidlisingiz bolidu. Uni dawamliq tenqid qiliwéring. Men bu kishige baha bérelmeymen. Siz kim, qeyerdin kelgen, bumu manga qarangghu. Siz ‹erkin asiya› din, deysiz. Men u yerni bilimen, siler xitay hökümiti shinjangda qiliwatqan hemmila nersini inkar qilisiler. Siler ashu xizmitinglarni dawam qiliwéringlar. Bu sizning ‹erkin› bolghiningiz, shundaqla sizning erkinlikingiz.»

Léksiyening axirida uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining xadimliridin zubeyre shemsidin ziyaritimizni qobul qilip, xitayning ottura asiyadiki yéngi hökümran küch bolup kötürülüshi heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining xadimliridin hénriy shajawiskimu léksiyege kelgen bolup, u xitayning hazirqi «bir belwagh, bir yol qurulushi» hemde uning uyghurlar rayonidiki weziyetke körsitidighan tesiri heqqide oylighanlirini biz bilen ortaqlashti. U bu heqte mundaq dédi:

«Hazir bizning körüwatqinimiz shu bolmaqtiki, ‹bir belwagh bir yol qurulushi› shinjangdiki uzun mezgilni közligen tereqqiyat qurulushining bir parchsi. Yeni ilgiriki ‹gherbni keng kölemde échish›, ‹shinjang xizmet yighini›, ‹bir belwagh, bir yol› dégenler mushu yosunda bir-Birige ulinip kélidu. Méning qarishimni sorisingiz, men buni xitayning ziméngha bolghan kontrolluq hoquqini mustehkemlesh qurulushi, dep chüshinimen. Bu xildiki zémin kontrolluqini mustehkemlesh qurulushi hazir ‹bixeterlik› namidiki türlük tedbirler arqiliq kapaletke ige qiliniwatidu. Ular shu arqiliq özlirining shinjanggha serp qiliwatqan atalmish sélinmilirini qoghdap qalmaqchi boluwatidu. Shunga bu jehette biz uning emili ehwaligha yéqindin nezer sélishimiz zörür. Bu nuqtidin xitayning yer shari miqyasida qaysi derijide bash kötürelishi hazir bizge namelum, uning shinjanggha qandaq tesir körsitishigimu bir nerse dep bolghili bolmaydu. Emma bizge ashkara bolghini shuki, 2013-Yili ‹bir belwagh, bir yol› qurulushi bashlanghandin buyan shinjangdiki ‹bixeterlik› tedbirliri mislisiz derijide kücheydi. Diniy erkinlik, uchur erkinliki qattiq teqibge uchrawatidu. Hazir muxbirlar u jaygha baralmaywatidu. Shunga bu jehette endishe qilidighan ishlar köp.»

Melum bolushiche, xitayning yéngi siyasiy küch bolup bash kötürüshining asiya qitesi we dunyaning bashqa jaylirigha qandaq tesir körsitishi toghriliq her sahe mutexessisliri otturisida oxshash bolmighan munaziriler dawam qilmaqta iken.

«Uyghur-Hon Dostluq Jemiyiti» Budapéstta «Uyghur Medeniyet Heptiliki» Ötküzüshni Qarar Qildi

Wéngiriye paytexti budapéshtta 1-Öktebir küni échilghan «uyghur-Hon dostluq jemiyiti» ning yighinida xatire süret.

Wéngiriye paytexti budapéshtta 1-Öktebir küni échilghan «uyghur-Hon dostluq jemiyiti» ning yighinida xatire süret.

 RFA/Abduweli Ayup

«Uyghur-Hon dostluq jemiyiti» kéler yili budapéshtta «uyghur medeniyet heptiliki» ötküzüshni qarar qildi.

2017-Yili öktebirning 1-Küni qurulghan «uyghur-Hon dostluq jemiyiti» ning bash katipi ümid agahi, mezkur jemiyetning 15-Öktebirdiki tunji qétimliq ijraiye komitét yighinidin yuqiriqi xushxewerni yetküzdi.

«Uyghur-Hon dostluq jemiyiti» ning töt saetlik jiddiy yighinida uyghurlarning bügünki pajielik halitini wéngiriye xelqige chüshendürüsh, jamaet pikrining bésimi arqiliq hökümetke we yawropa ittipaqigha tesir körsitish, uyghur medeniyitini wéngiriye xelqige tonushturush, wéngir-Uyghur dostluqini kücheytish dégendek zörür témilarda muzakire bolghan.

Ümid agahi ependi mezkur jemiyetning kéler yilliq pilanliri heqqide toxtilip ötti.

«Hon-Uyghur dostluq jemiyiti» ijraiye komitéti 11 kishidin teshkil tapqan bolup, uyghurlardin ümid agahi, perhat yurungqash we qurban weli ependi, wéngirlardin yanush horkowich, wukis ferens ependi we annamariye xanim qatarliqlardin ibaret iken.

Jemiyetning qurulushigha türtke bolghuchilarning biri, yeni mezkur jemiyetning reisi, uyghurlarning qedinas dosti yanush horkowich ependi ziyaritimizni qobul qilip, aldi bilen pütün dunyadiki uyghurlargha salam yollidi. Andin bundaq bir teshkilat arqiliq ikki milletning medeniyet almashturushining küchiyidighanliqini, uyghurlarning wéngiriyede öz medeniyitini qoghdash hoquqigha érisheleydighanliqini, buning éziliwatqan uyghurlargha bir ümid béridighanliqini tekitlidi.

«Uyghur-Hon dostluq jemiyiti» ning katipi doktor annamariye xanim mezkur jemiyetning türtkiside uyghur we hon yashlirining chüshinishi emelge éship, tarixi qérindashliqning tirilishige bolghan ümidlirini otturigha qoydi. Uningche bügünki uyghurlarning yawropadiki qérindishini tépiwélishi emeliy ehmiyetke ige iken. U öz tarixini ruslarning burmilishi bilen yétishken wéngirlar we tarixini xitay özgertiwetken uyghur yashlirining mezkur teshkilatning paaliyetliri arqiliq eslini tépiwélishidin ümidwar iken.

«Uyghur-Hon dostluq jemiyiti» ge asas salghuchilardin biri bolghan perhat yurungqash ependi jemiyetning arqa körünüshi heqqide chüshenche berdi. U wéngiriyede gerche uyghurlar medeniyet jehette özini namayan qilish pursitige hemmidin köp érishiwatqan bolsimu, birer teshkilat bolmighanliqi seweblik nurghun qolaysizliqlargha duch kelgenlikini, barghanche éghirlishiwatqan uyghur weziyitining teqezzasi seweblik wéngirlarning yardimide bu jemiyetning qurulghanliqini bayan qildi.

Perhat yurungqash ependining qarishiche uyghur dawasi türkiye we wéngiriyede ammiwi asasqa ige iken, uyghurlarni öz bilidighan mundaq eller uyghur medeniyitining tonulushigha her zaman imkaniyetlik iken. Wéngiriye yawropa ittipaqidiki orni seweblikmu uyghur dawasi üchün muhim ehmiyetke ige iken. Honlar wéngiriyedin bashqa yene yawropadiki ruminiye, silowakiyede bir qeder köp bolghachqa uyghur-Hon dostluqining küchiyishi uyghur medeniyitining yawropada teshwiq qilinishi üchün paydiliq iken.

Igilishimizche, uyghur paaliyetchiler 2005-Yildin bashlap wéngiriyede uyghurlarni tonushturushqa we uyghur medeniyitini körek qilishqa meshghul iken. «Dunya honlar qurultiyi» mu uyghurlargha daim orun bérip kelmektiken. Hon tetqiqatchilar we uyghursöyer honlarning yutyub qanallirida tarqitiwatqan uyghurlargha ait inglizche melumatlar dunya jamaitining uyghurlarni chüshinishide muhim rol oynawatqanliqi melum. Bu qétim uyghur-Hon dostluq jemiyitining qurulushi bundaq paaliyetlerning téximu sistémiliq, pilanliq we ünümlük bolushigha kapaletlik qilidiken./abduweli ayup

Demand the release of Buzainafu Abudourexiti from imprisonment without charge

Imagine being newly married, expecting your first child and waiting to join your husband in his country to begin your lives together. Then out of the blue, you are arrested without charge and imprisoned, with no hope of legal representation, and no way of contacting your family. You face certain torture and terrible circumstances in prison. 

This is what happened to Buzainafu Abudourexiti.

Buzainafu, an ordinary Uighur woman, was taken away from her parents’ house in Urumqi, Xinjiang Uighur Autonomous Region (XUAR), on 29 March 2017 and transferred to the city of Akesu, 1,000km away. According to sources, she was sentenced on 5 June, without any legal representation, to seven years imprisonment and is currently being held at Urumqi Women’s Prison. No official documentation about her case, including what charges she has been convicted of, have been provided to her family. Buzainafu Abudourexiti was pregnant at the time of her arrest, however it is believed that she is no longer with child. Nothing is known about her current health status.
Buzainafu Abudourexiti, went to Egypt to study Islam at Al-Azhar University for two years. She returned to Urumqi in 2015 and worked at her father’s company while learning English. Planning to join her new husband in Australia, she then went back to Egypt in September 2015 to receive the necessary documentation for her visa application. She received the necessary clearance from the Urumqi police department for her visa, and her husband had lodged an application for her spousal visa prior to her detention.
The detention of Buzainafu Abudourexiti may be part of a wider crackdown on the Uighur ethnic minority. According to Radio Free Asia (RFA), Chinese authorities have been compelling Uighur students enrolled in universities abroad to return to China since May 2017. In early July, approximately 200 Uighurs were detained in Egypt by order of the Chinese authorities, with 22 who have been forcibly returned have not been heard from since. Media reports have illustrated the extent of the new draconian security measures implemented since Chen Quanguo, the new XUAR Party Secretary, came into power in 2016, including over 90,000 new security-related positions being advertised within a one-year period. In October 2016, there were numerous reports that authorities in the region had confiscated Uighur passports in an attempt to further curtail their freedom of movement.
We urge the authorities to:
 Ensure that Buzainafu Abudourexiti has regular, unrestricted access to family and lawyers of her choice, and is not subjected to torture and other ill-treatment;
 Immediately and unconditionally release Buzainafu Abudourexiti unless there is sufficient credible and admissible evidence that she committed an internationally recognized offence and is granted a fair re-trial in line with international standards;
 Allow her prompt, regular and unrestricted access to medical care on request or as necessary.

Amnesty International has verified this case and is working with her husband to provide support. 

Buzainafu committed no crime. She was pregnant with her first child, hoping to join her husband in Australia. She was imprisoned with no charge, with no chance for legal representation and with no access to doctors.

Please sign and share this petition. Help us put pressure on the authorities to return Buzainafu to her family and husband.

Diese Petition wird versendet an:

  • Party Secretary of Xinjiang Uighur Autonomous Region
    Chen Quanguo Shuji
  • Xinjiang Uighur Autonomous Region Women’s Prison
    Director
  • Premier
    Li Keqiang Zongli Guowuyuan Bangongting
 https://www.change.org/p/party-secretary-of-xinjiang-uighur-autonomous-region-chen-quanguo-shuji-demand-the-release-of-buzainafu-abudourexiti-from-imprisonment-without-charge/nftexp/ex14/control/748135057?

Xitayning Halal Yémeklikler Belgilimisi Diniy Zatlarning Tenqidige Uchridi

Halal belgilirining ölchimi heqqidiki belgilime.

Halal belgilirining ölchimi heqqidiki belgilime.

 Social Media

Uyghur aptonom rayonluq diniy ishlar idarisi bu yil chiqarghan «musulmanche yémekliklerni bashqurush charisi» namliq höjjitide, musulmanche yémekliklerge tedbir bérilip, musulmanlarning kündilik hayatidiki bu uqumning dairisi gösh, süt we haywan yéghida pishurulghan yémeklikler bilen cheklinidighanliqini bildürgen.

Mezkur höjjette, musulmanche belgisini gösh, süt yaki haywan yéghida pishurulghan yémekliklerdin bashqa mehsulatlargha ishlitish cheklinip, buninggha xilapliq qilghuchilargha jerimane qoyulidighanliqi agahlandurulghan.

Uyghur aptonom rayoni dairilirining ilgiri chiqarghan bir höjjitide, «halal», dégen bu uqumni kishilerning kündilik turmushigha keng dairide tetbiqlap, uni süt, gösh we haywan yéghida pishurulghan yémekliklerdin bashqa mehsulatlargha yaki ish-Heriketlerge ishlitish diniy «ashqunluq» ning bir xil ipadisi, dep tenqid qilghan idi.

Lékin bezi tunggan ziyaliyliri we uyghur diniy zatlirining bildürüshiche, musulmanlarning kündilik turmushidiki «halal-Haram», dégen bu uqumning istémal menisini taraytip, uni peqet göshlük yémekliklergila baghlap qoyushi, musulmanlarning diniy turmushini kontrol qilishni meqset qilghan.

Amérikada turushluq tunggan ziyaliysi, weziyet analizchisi sulayman yigu ependi, halal belgisini chekleshning xitaydiki musulmanlargha qarshi keypiyat bilen munasiwetlik ikenlikini bildürdi. Uning körsitishiche, yéqinqi yillardin béri xitayda halal mehsulatlargha bolghan éhtiyaj artqan. U, buning xitay hökümiti éytqandek diniy ashqunluq bilen munasiwiti yoqluqini eskertip, buning bazar éhtiyajidin tughulghanliqini bildürdi.

Sulayman yigu mundaq deydu: «bu mesile shinjangdila emes, pütün xitayda mewjut hadise. Xususen gensu, chingxey, ningshya qatarliq tungganlar olturushluq rayonlarda musulmanlishishqa zerbe bérip keldi. Musulmanlishishqa qarshi turush déginimiz, yéqinqi ikki yildin béri xitay hökümitining bazarda halal mehsulatlarning bundaq köpiyish kétishige qarap, buni dini ashqunluq küchiyiwatidu, dep qaridi. Uning bazardiki halal belgisi qoyulghan mehsulatlarning gösh, süt qatarliq yémeklikler emeslikige qarap, buni ashqunluqning ipadisi, dep qarishi bimenilik. Bunchilik köp mehsulatlargha halal belgisi qoyulushi, bu bazarning éhtiyaji bilen bolghan bir soda hadisisidur. Chünki, hazirqi xitay bazirida yémeklik bixeterlik intayin éghir hadise. Lékin, halal yémekliklerde diniy étiqadning cheklimisi bar. Shunga, u nisbeten ishenchlik. Mana bu xitayda halal yémekliklerning köpiyishidiki seweblerning biri. Elwette musulmanlar köp olturushluq rayonlarda tijaretchiler bazar tépish üchün ishenchlik mehsulatni köprek bazargha salidu. Esli buning islam dinining kéngiyishi bilen munasiwiti yoq».

D u q diniy ishlar komitétining reisi turghunjan alawidin ependi islam dinida halal-Haramning gösh bilenla cheklenmeydighanliqini bildürdi. U mundaq deydu: «islam dinidiki halal-Haram peqet gösh bilen cheklenmeydu. Halal, dégenning menisi u ishni qilish yaki yémeklik bolsa yéyish, ichimlik bolsa ichish yaki bir paaliyet bolsa qilish, bu hemmini öz ichige alidu. Haram, dégenmu xuddi shuninggha oxshash dinimizda cheklengen yémekke alaqidar nersilernimu öz ichige alidu we uningdin bashqa yaman ishlarni qilish, mesilen, insanni öltürüsh, ademlerni öltürüsh haram. Bashqilarning jénigha qest qilish haram. Haram dégenning esli menisi dini jehettin cheklengen ishlar, paaliyetler we nerse-Kérekler. Halal-Haram bu dinda nahayiti muhim. Alla taallah peyghember eleyhissalam arqiliq musulmanlargha quranning emiri bilen halal-Haramni éniq belgilep bergen».

Lékin turghunjan alawidinning bildürüshiche, halal yémekliklerni telep qilish yaki halal uqumini bashqa sahelerde qollinishning dini ashqunluq bilen héchqandaq munasiwiti yoq iken. U, xitayning buni bahane qilip, uyghurlarning étiqadini ajizlashturush we ularni assimilyatsiye qilish ikenlikini bildürdi.

Turghunjan alawidin: «bu halal-Haramni ayrighanliq héchqandaq diniy radikalliqqa kirmeydu. Xelqara qanundimu bilisiz yawropa-Amérikidimu halal-Haram, dep musulmanlar özining étiqadi boyiche paaliyet qilip mangidu. Yémek-Ichmeknimu shuninggha qarita belgileydu, gherb döletliri qopup sen halal-Haramni ayriding, sen radikal, démeydu. Haram -Halalni ayrish bu dindiki asasliq uqum. Lékin radikalliq dégen bashqa bir mesile».

Sulayman yigo ependining qarishiche, xitay hökümitining qandaq mehsulatning halal, qandaq mehsulatning halal emeslikige arilishishi toghra emes. U, némining halal yaki halal emeslikini musulman istémalchilarning özi qarar bérishi, islam jemiyetlirining nazaret qilishi kéreklikini bildürdi.

Sulayman yigu mundaq deydu: «hökümet bu mesilini qandaq hel qilishi kérek. Bu ishning eslidinla kompartiye bilen héchqandaq alaqisi yoq. Uning bu mesilige qol tiqishining héchqandaq zörüriyiti yoq. Biz bu yerde kompartiye hökümitining xitaydiki hökümranliqini qanunluq yaki emeslikini, uning shinjangdiki hökümranliqining qanunluq yaki emeslikini talash-Tartish qilmaywatimiz. Bularning hemmisi bashqa mesile. Bu yerde musulmanlarning néme yéyishi, néme ichishi bu her bir puqraning shexsiy mesilisi. Buninggha néme üchün hökümet qol tiqishi kérek. Musulmanche mehsulatlar bir xil tawar. U bir xil bazar herikiti, eger bir adem özining mehsulatigha halal, dep belge qoyup, emeliyette u halal bolmisa, démek u saxta mehsulat ishlepchiqirip, istémalchilarni aldighan bolidu. Bu ehwal gherb döletliride bayqalsa, hökümet ariliship qanun arqiliq hel qilidu. Xitaymu shundaq qilsa bolidu. Lékin u halal, halal emes dégenlerge arilashmasliqi kérek. Xitayning soda -Sanaet idarisi esli mushundaq ishlarni qilishi kérek».

Uyghur aptonom rayonluq diniy ishlar idarisining musulmanche yémekliklerni bashqurush heqqidiki 92-Nomurluq höjjiti tarqitilghandin kéyin her qaysi nahiyeler arqa-Arqidin özlirining bu heqtiki yerlik höjjetlirini chiqirip ijra qilishqa bashlighan.

Radiyomizning igilishiche, mori nahiyelik diniy ishlar idarisi yéqinda buninggha alaqidar höjjet chiqirip, musulmanche yémekler ishlepchiqirish karxanilirini derhal qayta tizimgha aldurup, musulmanche yémeklik belgisini qayta élishni telep qilghan. Belgilimide, gösh, süt we haywan yéghi bolmighan yémeklik we mehsulatlargha musulmanche belge qoyush meni qilinidighanliqini bildürgen./erkin

Qaraqashning Yawa Yézisida Az Dégende 10 Pirsent Ahale Qamaq we Türmide

Türmige élip kiriliwatqan uyghur siyasiy mehbuslar.

Türmige élip kiriliwatqan uyghur siyasiy mehbuslar.

 Social Media

Uyghur aptonom rayonidiki «yépiq terbiyelesh merkezliri» heqqidiki éniqlashlirimiz dawamida qaraqash nahiyisining yawa yézisida 700-800 Che kishining késilgenliki, 3000 gha yéqin kishining atalmish «terbiyelesh merkizi» de qamaqta ikenliki melum boldi.

Ötken yili 12-Ayning 28-Küni qaraqash nahiyelik partkom binasigha mashiniliq hujum qilghan 4 gumandar mana mushu yawa yézisidin idi. Melum bolushiche, yawa yézisidin tutup kétilgen 3000 gha yéqin kishi nöwette qaraqash nahiyisidiki bostanköl «terbiyelesh merkizi» qatarliq 3 merkezde tutup turulmaqta.

«Yépiq terbiyelesh» herikiti uyghur aptonom rayonida omumyüzlük élip bériliwatqan bolsimu, emma bu herikitining kölimide, bolupmu tutqunlar sanida yenila oxshimighan perqler mewjut. Ötken heptidiki éniqlishimiz dawamida qaraqashning aqasaray yézisida 2000 din artuq, purchaqchi yézisida bolsa 4000 etrapida kishining «terbiyelesh» te ikenliki ashkarilanghan. Bu heptidiki éniqlishimzida qaraqashning yawa yézisidiki tutqunlar heqqide melumat soriduq. Yéziliq edliye ponkitida ishleydighan bir xadim, yézida «terbiyelesh» ke apirilghanlar sanining 3000 gha, késiwétilgenlerning bolsa 700-800 Ge yéqinlashqanliqini bayan qildi.

Melum bolushiche, yawa yézisidin tutulghan bu 3 minggha yéqin kishining köpinchisi qaraqash nahiyisidiki bostanköl, poyiz istansisi, 2-Ottura mektep we pédagogika mektipi qatarliq 4 orundiki «terbiyelesh merkizi» ge qamalghan.

Matériyallarda körsitilishiche, qaraqash nahiyesining yawa yézisi jemiy 22 kent, 30586 nopustin teshkillengen. Yéza nopusining 99. 86 Pirsenti uyghur. Éniqlashlirimiz dawamida ahaliler nopusining az dégende 10 pirsentining qamaq we türmide ikenliki aydinglashqan bolsimu, lékin dairilerning bu nisbetni zadi qanchige yetküzidighanliqi melum emes.

Kent sékrétarlirining ashkarilishiche, kentlerde yene künige nechchiligen kishi tutulmaqta.

Qaraqashning nahiyisining yawa yézisida bultur 12-Ayning 28-Küni, yeni uyghur aptonom rayonida chén chüenge hakimiyet béshigha kélip uzun ötmey qaraqash partkom binaisigha hujum qilish weqesi yüz bergen. Weqeni toxtimemet tursunniyaz, nurmemet tursunniyaz we abdulétip mettursun qatarliq 4 kishi élip barghan. Weqe chén chüenge dewridiki tunji weqe süpitide xitay we xelqaara metbuatlarda keng orun alghan idi. Xitay axbarati bu weqenimu térrorluq bilen eypligen, emma bir qisim közetküchiler, hujum xitayning bir hakimiyet orginigha, bolupmu partkom binasini mudapie qiliwatqan xitay qoralliq küchlirige qaritilghanliqi üchün weqeni térrorluq bilen eyibleshke bolmaydighanliqini ilgiri sürüshken idi./shöhret hoshur

Xitay Terbiyelep Özgertish Sinipliri ning Chümbilini Achti

Ürümchide uyghurlar topliship yashawatqan rayonlarning kochilirigha qoyulghan qoralliq saqchilar. 2013-Yili 30-Iyun, ürümchi.

Ürümchide uyghurlar topliship yashawatqan rayonlarning kochilirigha qoyulghan qoralliq saqchilar. 2013-Yili 30-Iyun, ürümchi.

 AFP

Chén chuengo uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétarliqigha teyinlinipla «esebiylikni tügitish xizmiti shinjangning ijtimaiy muqimliqi we ebediy eminliki, dölet bixeterlikige munasiwetlik chong ish» dep körsetken idi. Xitay hökümiti bu yil kirgendin buyan «esebiylikni tügitish nizami» ni we «térrorluqqa qarshi turush» qanuni jiddiy ijra qilishqa bashlash bilen teng, rayondiki her qaysi sheher, bazar asasiy qatlamlarda «esebiylikni tügitish terbiyelesh sinipi» namida yéngi shekildiki lagirlarni berpa qildi. Bu jaygha mejburiy qamalghanlar bilen sirtning alaqisini pütünley üzüp tashlap, ularning saq-Salametlik uchurinimu bermey, yépiq shekilde, xuddi türmilerdikidek bashquruwatqanliqi melum bolmaqta.

Deslep bu jaylar «esebiylikni, radikalliqni tügitish terbiyelesh merkezliri» dep ataldi. Kéyinche, «yépiq terbiyelesh merkizi» yaki «maarip bilen özgertish terbiyelesh merkizi», «téxnika ögitish merkizi» dégendek oxshimighan namlarda atashqa bashlidi.

Xitay dairiliri yépiq terbiyelesh merkezlirining emeliy ehwalini yoshurushqa tiriship kéliwatqan bolsimu, emma dairilerning minglarche uyghurlarni qanunsiz tutqun qilip, ulargha siyasiy terbiye élip bérish bahaniside erkinlikidin mehrum qiliwatqanliqidek bir qatar pakitlar ashkarilinip, xelqarada küchlük inkas qozghidi we kishilik hoquq teshkilatliriningmu diqqitini tartqan idi.

11-Séntebir küni «xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati», «xitay, shinjangdiki siyasiy öginish tutqunlirini qoyup béringlar» namliq bir parche doklat élan qilip, uyghurlarning xitay hökümiti teripidin mejburiy halda «yépiq terbiyelesh merkezliri» ge qamiliwatqanliqi, héchqandaq qanuniy asasiy bolmighan ehwalda uyghurlarni xalighanche tutqun qilishtek bu heriketni «dehshetlik bir qilmish» dep atidi.

Xitay hökümiti uyghur aptonom rayonidiki «yépiq terbiyelesh merkezliri» ni kéngeytip, tutqun kölimini zoraytish bilen birge bu terbiyelesh merkezlirini qurush siyasitini aqlash teshwiqatlirini kücheytip barmaqta. Bu yil 5-Ayda uyghur aptonom rayonluq yashlar ittipaq komitéti, soxu, ündidar supilirida «terbiyelep özgertish sinipi zadi qandaq jay?» dégen témida mexsus teshwiqat maqalisi élan qilip tarqitishqa bashlighan idi. Yéqinda buning yene awazliq nusxisi ijtimaiy alaqe wasitiliride tarqilishqa bashlidi.

Xitay mezkur teshwiqati arqiliq bu xil yépiq terbiyelesh merkezlirining pütün uyghur élini qaplighanliqidek, zor kölimini étirap qilghan. Uningda, bu xil atalmish terbiyelep özgertish siniplirigha teshkillengenler «diniy esebiylik, zorawan térrorluq idiyisidin yuqumlanghan, shunglashqa ular balnistta yétip dawalinishi kérek» dep körsitip, idiye jehette késelge giriptar bolghan dep ammini waqtida dawalash üchün, her qaysi wilayet, nahiye, sheher, rayonlarda tesis qilghan terbiyelep özgertish sinipliri ammigha nisbeten bir qétimliq heqsiz «balnistta yétip dawalinish» pursiti dep körsitip, pütün uyghur we bashqa yerlik milletlerni idiyiwi jehettin késel qatarida körüwatqanliqini ashkarilighan.

Xitayning bu teshwiqatigha inkas qayturghan amérika uyghur birleshmisining reisi élshat hesen ependi, buni: «oghrining yüriki pok-Pok dégendek özining bu terbiyelesh merkezlirini échishtiki meqsetlirini perdazlap körsitishke aldirap kétiwatqanliqi» dep chüshinidighanliqini bildürdi.

U, xitayning bu teshwiqatini élip bérishqa qistighan amillarning, xelqraning mezkur mesilige bolghan inkasliri we özining pütün uyghur élini üsti ochuq türmige aylandurghanliqining pash bolup qiliwatqanliqi seweb boluwatqanliqini mulahize qildi.

Kanadadiki uyghur paaliyetchi ruqiye turdush xanim buni «xitay hökümitining sherqiy türkistanni bir lagérgha aylandurghanliqining iqrari, bu eyni waqittiki fashistlarning gérmaniyede yehudilargha ayrim lagérlarni qurup qul qilip ishletkinidinmu xeterlik we éghir bir mesile, chünki xitay bu lagérlar arqiliq uyghurlarni pütün bir millet süpitide méngisini, oy pikrini qayta programlimaqchi», dep mulahize qildi.
Ilshat ependi yene «buni kemsitish siyasitini ochuq ashkara élip bériwatqanliqini étirap qilghanliq» dep körsetti.

Bu awazliq teshwiqatta yene «idiye jehettiki késellik jismaniy jehettiki késelge oxshash choqum öz waqtida dawalash kérek», dep körsitilgen shundaqla u terbiyelesh merkezliride ularning némining toghra, némining xataliqini, némini qilish némini qilmasliqni öginidighanliqi sözlengen.

Ruqiye xanim, «bu xitayning pütün uyghurlargha ishenmeydighanliqini körsitip béridu, mejburiy halda terbiyelesh merkezlirige qamash arqiliq uyghurlarni pütünley kontrol qilish meqsitini ashkarilaydu. Bu emeliyette ten jazasidinmu éghir rohiy jaza» dep otturigha qoydi. Ruqiye xanim yene, bu xil rohiy bésim uzun dawam qilghanda, uyghurlar özlirining kimlikini yoqitidighanliqi, solanghan kishiler eger hökümetning telep qilghinini qilmisa, özgermise, qiyin-Qistaqlargha uchrishining mumkinlikini otturigha qoydi.

Terbiyelesh merkezliri heqqide oxshimighan jaylardin éniqlighan hemde delilligen melumatlirimizdin, bu xil jaylarda terbiyeliniwatqanlar arisida xitay millitidin bolghan birmu kishining yoqluqi pash bolghan idi. Shundaqla mezkezdiki terbiyelesh xadimliri bu heqte bergen izahatida, kursning meqsiti esebiylikni tügitish bolghachqa, kursantlar arisida xenzular yoqluqini bayan qilghan idi. Uchurlardin melum bolushiche, terbiyelesh merkizige qamalghanlar: adettiki dingha étiqad qilidighan amma, chetellerge chiqip kirgenler, dinda oqughanlar, sabiq siyasiy mehbuslardin tartip, geptin kétip qalghan dölet kadirliri we hetta mesuliyitini aktipliq bilen ada qilmighan kompartiye ezasighiche bolghan her sahe, her qatlamdiki kishiler iken.

Emeliyette xitay teshwiqatidiki bu sözler «xitayning uyghur we bashqa milletlerge qaratqan kemsitish siyasiti échip bérilgen» dep mulahize qilghan ilshat ependi, «bu xitay terbiyelep özgertish siniplirining chümbilini achti, biz bu pakittin ünümlük ijabiy paydilinishimiz zörür» dégen qarashlirini otturigha qoydi.

U, uyghur aptonom rayonluq yashlar ittipaqi komitéti tarqatqan bu awazliq teshwiqatni, xitay hökümitining bu qanunsiz lagérlarni uzun muddet dawamlashturidighanliqining béshariti dep bilsimu, emma u xitayni «yenila közligen meqsitige yételmeydu» dep qaraydighanliqini otturigha qoydi. Ilshat hesen ependi: «terbiyelep özgertish jeryani qanche uzun dawam qilishi we kishilerning zor rohiy bésim we riyazet chékishidin qetiy nezer, xitay dairiliri yenila uyghurlarning méngisini pütünley yuyup özgertish meqsitige yételmeydu. Chünki özgertish siniplirigha teshkillengenler, peqet mejburliniwatqanliqi üchünla xitayning shertlirige könmey bashqa amali yoq» dep mulahize qildi.

Ilshat ependi xitay dairilirining jaylarda kücheytip élip bériwatqan terbiyelep özgertish sinipliri namidiki siyaset, tüzümliridin dunyaning xewerdar ikenlikini we uyghurlar üstidin élip bériwatqan insan heqlirige xilap qanunsizliqlirini buningliq bilen yoshuralmaydighanliqini otturigha qoydi./gülchéhre