Yawropadiki Türkler Ana Tilini Qandaq Saqlap Qaldi

Awstraliyening adaleyd shehiridiki uyghur mektep oqughuchiliri. 2017-Yili öktebir.

Awstraliyening adaleyd shehiridiki uyghur mektep oqughuchiliri. 2017-Yili öktebir.

 RFA/Abduweli Ayup

«Aile, mektep we meschit terbiyisi arqiliq ana tilimizni saqlap qalduq,» deydu bélgiyediki türk yashlar.

Ularning éytishiche, aililerde qetiy türkche sözlesh, mektepte choqum türkche ders tesis qilish hemde meschitni bir diniy ibadet sorunila emes, belki milliy medeniyet we udumlarni saqlash merkizige aylandurush-Yawropadiki türklerning ana tilini saqlap qélishidiki 3 hel qilghuch amil hésablinidiken.

Bélgiyening antwérp shehiride yashawatqan türk yashlardin ergün bilen janer türklerning bélgiyede ana tilini qandaq saqlap qalghanliqi heqqide sorighan soallirimizgha jawab berdi. Ular, aile terbiyisining ana til söygüsi, tarix éngi we medeniyet chüshenchisi singdürüshtiki birinchi qedem ikenlikini ilgiri sürdi.

Janer bilen ergün bélgiyede maaripni firansuzche körgen bolsimu, emma mektepte yene türkche ders anglash pursitigimu nail bolghan iken. Undin bashqa ular yene antwérptiki türk teshkilatliri qurghan meschitlerde hepte axirida échilghan kurslarda türk balilar bilen bille türkche, muzika, ebru (türklerge xas ressamliq shekli), xelq usuli qatarliq derslerni oqughan iken. Ular ana tilni qoghdashta yuqiriqidek teshkillesh we teshkillinishning roli heqqide öz tesiratlirini bayan qildi.

Gérmaniyede yashawatqan uyghur yazghuchi abral ependi gérmaniyediki türklerning ana tilini saqlap qélish tejribiliridin hés qilghan we körgenliri heqqide toxtaldi. U türkiyening türklerge ana til oqutquchilirini ewetip bergenliki, mexsus türkche dini ders ötidighan we imamliq qilidighan xadim ewetkenliki, türk köchmenlermu diniy we siyasiy chüshenchiliri néme bolsa bolsun ana tilni qoghdashta muresse qilmighanliqi, izchil türkiyedin toy qilip kelgenlikiningmu ana tilni qoghdap qélishta muhim amil bolghanliqini bayan qildi.

Dunya uyghur qurultiyining muawin reisi perhat yurungqash ependi türklerning ana tilini qoghdap qélish tirishchanliqlirining ilimge, zamangha we gérmaniyening emeliyitige uyghun bolghanliqini mueyyenleshtürdi. U türklerning ana til ögitishte awwal yéziq ögitishni emes, türk medeniyitidin sawat bérish, türk senitidin huzurlandurush, türk usuligha qiziqturushni ching tutqanliqini otturigha qoydi. Uningche, türk balilarning gérmaniye jemiyitige türk medeniyitining namayan qilghuchisi, türk senitining ijrachisi bolup tonulushi balilarda öz millitige söygü yétildürüpla qalmay, belki özining iqtidarigha ishench shekillendürüp, ularning gérmaniye jemiyitide utuqluq ewlad bolushigha türtke bolghan iken.

Igilishimizche, yawropada 3 milyondin artuq türk yashaydighan bolup, ular asasen ghéribi yawropa we shimali yawropadiki ellerge tarqalghan. Türkler 1960-Yillardin bashlap gérmaniyege kélishke bashlighan. Ular gérmaniyege mehelle-Mehelle boyiche köchüp kelgen bolghach birinchi ewlad tili we medeniyitini saqlap qélishta anche zor qiyinchiliq tartmighan. Gérmaniyemu türkiye bilen angliship türk oqughuchilargha türkche ders orunlashturup bergen. Hazir gérmaniyede 600 din artuq qosh til maaripini yolgha qoyghan mektep bolup, türkche bashlanghuchlarda oqutush tili qilinghan.

Türkiye döliti her yili yawropagha 1500 türk tili oqutquchi we 1500imam ewetip türklerning dini we tilini saqlap qélishigha yardemde bolghan. Türkler yawropagha köchkende wilayetlerni birlik qilip köchken bolghachqa ömliship paaliyet qilishta qiynalmighan. Mesilen, bélgiyege türkler afyondin köchken bolsa, shiwétsiyege konyadin köchken. Türkiye bilen yawropaning izchil yaxshi munasiwetni saqlishi seweblik türklerning ana weten bilen alaqisi üzülmigen, asasen öz yurtidin toylashqan. Her tetilde türk balilar esli wetinige qaytip türlük medeniyet paaliyetlirige jelp qilinghan. Undin bashqa, türkiyening dunya miqyasida uyushturuwatqan türkche olimpik musabiqisi, türkche yéziqchiliq musabiqisi, muhajirettiki türklerning medeniyet féstiwali qatarliq paaliyetlermu türk muhajirlarning ana tilini saqlap qélishigha hesse qoshqan iken./abduweli ayup

Advertisements

Malayshiyaning Muawin Bash Ministiri: Taylandtin Qachqan Uyghurlarning Izi Téxi Bayqalmidi

images

Malayshiyaning muawin bash ministiri exmet zahit hemidi bügün taylandtin malayshiyagha qéchip ötkenliki ilgiri sürülüwatqan uyghurlar heqqide bayanat élan qilghan. U, bu heqte taylandtin uchur tapshuruwalghanliqini we tégishlik heriketke ötkenlikini, emma hazirgha qeder malayshiyagha qéchip kelgen uyghurlarning izini bayqimighanliqini bildürgen.

U yene mezkur uyghurlarning malayshiyagha qéchip kelgenlikining téxi delillenmigenlikini éytqan. Zahidi muxbirlargha qilghan sözide yene «bizning herqandaq bir térrorluq heriketlirining izini qoghlap tekshüreleydighan méxanizimimiz bar,» dégen. «Erkin malayshiya xewer tori» ning bu heqtiki xewiride bayan qilinishiche, zahidi yene «eger mezkur uyghurlar malayshiyada bolsa, biz ularni qandaq qilip tutushni bilimiz, biz hazir asiyadiki saqchi organliri we xelqara saqchi orgini bilen bu ish üstide yéqindin hemkarlishiwatimiz,» dégen.

Mezkur xewer torining bügünki xewiride yene taylandning malayshiya bilen tutushidighan jayidiki sadaw köchmenler qamaqxanisida tutup turuluwatqan 20 neper uyghurning xitaygha qayturulush xewpige duch kelgenliki üchün düshenbe küni kéche saet 2 de qamaqxanidin qéchip chiqip ketkenliki yézilghan.

Dunya uyghur qurultiyining aliy rehbiri rabiye qadir xanim mezkur weqe yüz bergen künila bayanat élan qilip, tayland we sherqiy-Jenubiy asiya döletlirini mezkur uyghurlarni tutqan ehwalda xitaygha qayturmasliqqa we xelqara qanun boyiche bir terep qilishqa chaqiriq qilghan idi./Shöhret Hoshur

Ilham Toxtigha Bérilgen Mukapatlar Xitayni Biaram Qilmaqta

(1)

Yawropa kéngishining kishilik hoquq aliy mukapati bolghan waslaw xawél mukapati tarqitilghan murasim kulubi.

Yawropa kéngishining kishilik hoquq aliy mukapati bolghan waslaw xawél mukapati tarqitilghan murasim kulubi.

 website-pace.net

Xitay türmisidiki öktichi uyghur ziyaliysi ilham toxtigha arqa-Arqidin bérilgen kishilik hoquq mukapatliri xitayni biaram qilghan.

Melumki, xitaydiki merkiziy milletler uniwérsitétining proféssori, uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxti eyni chaghda xitay paytexti béyjingda turup uyghurlarning kishilik heq-Hoquqliri toghrisida pikir bayan qilghan we xitay hökümitining milliy siyasitini eyibligen idi. Shu sewebtin u 2014-Yili 1-Ayning 15-Küni tutqun qilinip, shu yilining 23-Séntebir küni ürümchide «bölgünchilik» jinayiti bilen eyiblendi we muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilindi.

Shundin béri, ilham toxtining délosi dunya jamaetchilikining diqqet-Étibarini qozghap, arqa-Arqidin bir yürüsh xelqaraliq dangliq mukapatlargha érishti. U ötken yili 2016-Yilliq «martén ennalis mukapati» gha érishken idi. Bu yil xelqara lébirallar birleshmisining 2017-Yilliq «erkinlik mukapati» gha, undin ilgiri bolsa, yawropa birlikining kishilik hoquq aliy mukapati bolghan «waslaw xawél mukapati» gha hemde yene gérmaniyening «waymar kishilik hoquq mukapati» gha érishti. U yene nobél tinchliq mukapati we «saxarof mukapati» gha namzat körsitilmekte.

Ilham toxtining xelqarada arqa-Arqidin mukapatlargha érishishi we dunyawi mukapatlargha namzat körsitilishi xitay hakimiyitini qattiq biaram qilghan. Béyjingda turushluq gérmaniyelik obzorchi kay shirtmattérning 15-Noyabir küni «jenubiy gérmaniye géziti» de élan qilghan «waymarning siri» namliq maqalisi bu nuqtini roshen yorutup bergen.

Maqale mundaq ibariler bilen bashlinidu: «xitay waymardin ilham toxtigha bérilgen kishilik hoquq mukapatini qayturuwélishni telep qildi. Elwettiki, waymar xitayning bu telipini ret qildi. Buning bilen, waymar shehiride ghelite ishlar yüz bérishke bashlidi.»

Bilinginidek, gérmaniyening türingén shtatigha jaylashqan, medeniyet miraslirining ésilliki bilen meshhur bolghan waymar shehiri we waymar sheherlik hökümet dairiliri 6-Ayning 29-Küni 2017-Yilliq «waymar kishilik hoquq mukapati» ni xitay türmisidiki öktichi uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bérishni qarar qilghan idi.

«Yawropaning medeniyet merkizi» dep nam alghan waymar shehiri we waymar sheherlik hökümetning bu mukapati 1995-Yili tesis qilinghan. Mezkur mukapat yilda bir qétim tarqitilidighan bolup, her yili 12-Ayning 10-Küni xelqara kishilik hoquq künide waymar sheherlik hökümet sariyida chong murasim ötküzüp, hökümet xadimliri we meshhur zatlarning qoli bilen tarqitilip kélingen. Mukapat sommisi 5 ming yawro qilip békitilgen.

Aptor kay ependining «waymarning siri» namliq maqaliside bayan qilinishiche, «waymar kishilik hoquq mukapati» ning uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bérilgenliki élan qilinip birqanche kün ötmeyla, xitayning bérlindiki bash elchixanisining bir ayal xadimi waymar sheherlik hökümet ishxanisigha téléfon qilip, «bu mukapat qayturuwélinishi kérek,» dep qattiq naraziliq bildürgen. Biraq waymar sheherlik hökümetning waymar mukapatigha mesul xadimi sasha xanim buninggha pisent qilmighan. Biz sasha xanimning öz aghzidin pikir élishqa urunghan bolsaqmu, lékin téléfonimiz ulanmidi.

Dunya uyghur qurultiyining yéngi nöwetlik reisi dolqun eysa ependi bu heqte toxtalghanda, xitayning cheteldiki uyghur milliy herikitini ujuqturushqa küch serp qilipla qalmay, ilham toxti arqiliq uyghurlar mesilisining xelqarada tonulushighimu tosalghu peyda qilishqa urunuwatqanliqini bildürdi.

Aptor kay ependi «waymarning siri» namliq maqalisining muqeddimiside mundaq dep yazidu: «bundin 3 yil muqeddem, xitay sot mehkimisi proféssor ilham toxtini ömürlük qamaq jazasigha mehkum qilghanda, uning dosti, béyjingliq kishilik hoquq paaliyetchisi xu jya ‹jenubiy gérmaniye géziti› ge ‹junggo kommunistik partiyesi dötmu yaki heqiqeten mushundaq zalimmu, men buni bilelmidim,› dégen.» Aptorning bildürüshiche, xujya sözide yene xitay hakimiyitining muddetsiz qamaq jazasi arqiliq «dunyadin ilham toxtini untuldurmaqchi» bolghanliqini eskertidu.

Aptor maqaliside, ilham toxtining uyghurlarning xitaydiki eng axirqi birdin-Bir awazi bolup qalghanliqini, uning uyghurlar weziyitining sadasi bolup, uyghur-Xitay otturisida köwrüklük rol oynashqa tirishqanliqini, bundaq bir mötidil idiyelik uyghur ziyaliysigha muddetsiz qamaq jazasi bérilishining yalghuz kishilik hoquq paaliyetchilirinila emes, adwokatlar, chetellik diplomatlarnimu heyran qaldurghanliqini tekitleydu. U maqaliside, «xitayning öktichi küchlerni yaqturmaydighanliqi herkimge ayan bolsimu, emma bu qeder éghir jazaning ilham toxtining béshigha kélishi heyran qalarliq ish idi, chünki u özini ikki millet arisida köwrük yasighuchi dep biletti,» dep yazidu.

Ilham toxti guruppisining mesulliridin biri, xitayshunas mari holizman xanim bu heqte toxtalghanda, «bu mukapat yalghuz ilham toxti ependigila emes, belki uyghur xelqining heqqaniy kürishige bérilgen bir mukapat,» dédi. U munularni tilgha aldi: «ilham toxti kishilik hoquq mukapatigha eng layiq namzat. Ilham toxtining arqa-Arqidin xelqaraliq kishilik hoquq mukapatlirigha nail bölishining xitay hakimiyitini barghanséri biaram qiliwatqanliqini bilimiz. Ilham toxti aldimizdiki yillarda yene köpligen mukapatlargha érishishi mumkin. Bu yolda tirishchanliq körsitiwatimiz. Mahiyettin éytqanda, ilham toxtigha bériliwatqan mukapatlar yalghuz uningghila emes, uyghurlarning toxtawsiz dawam qiliwatqan heqqaniy kürishige bérilgen mukapattur. Buni mushundaq chüshensek eng toghra bolidu, dep oylaymen.»

Xitayning biaramliqi, waymar sheherlik hökümetke bolghan étirazi we bésimi yalghuz xitay elchisining naraziliqi bilenla cheklinip qalmighan. Xitay xakkérliri birinchi qedemde waymar sheherlik hökümetning tor bétidiki yazmilarni yoqitiwetken. Ikkinchi qedemde bu tor bétini échilmas qilip qoyghan. Bu hal waymar hökümitini téximu heyran qaldurghan. Bu heqte we waymar sheherlik hökümetning kishilik hoquq mukapatini néme üchün uyghur ziyaliysi ilham toxtigha bergenliki toghrisida kéyinki programmimizda melumat bérimiz./Ekrem

Tayland Musapirlar Tutup Turush Merkizide Qalghan 5 Uyghurning Salametlik Ehwali Bek Éghir

Tayland musapirlar lagéridiki uyghur musapirlar. 2015-Yili yanwar.

Tayland musapirlar lagéridiki uyghur musapirlar. 2015-Yili yanwar.

Oqurmen teminligen

Tayland dairiliri 20‏-Noyabir taylandning malayshiya chégrasidiki sadaw musapirlar merkizining témini téship qachqan 20 uyghurning 15 nepirining malayshiya terepke ötüp ketkenlikini élan qildi. Tayland dairilirining ilgiri sürüshiche, qachqunlarning 5 nepiri tayland saqchilirigha tutulup qalghan. Emma ular bilen teng qachqan qalghan musapirlarning hemmisi malayshiya terepke ötüp ketken.

Tayland hökümiti béyjingning qachqan uyghur musapirlirini tutup, xitaygha qayturup bérish heqqidiki bésimigha uchrighan. Xitay tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi lu kang seyshenbe küni tayland dairilirining musapirlarni tézrek tutup xitaygha qayturup bérishini telep qilghan idi. Biraq, tayland saqchi terep qachqunlar tutulghan teqdirdimu, ularni héchyerge qayturmaydighanliqini bildürgen.

Firansiye agéntliqining charshenbe küni tarqatqan xewiride qeyt qilinishiche, tayland saqchi idarisining bayanatchisi krissana patanacharoén: «biz ular qéchip kétishtin burun ijra qilip kelgendek ularning dölet tewelikini éniqlimay turup, ularni héchyerge ewetmeymiz» dégen.

Biraq, saqchi terep tutqunlarni qayturmaydighanliqini bildürsimu, biraq meyli qéchip tutulup qalghan 5 neper uyghurning aqiwiti bolsun, meyli tutup turush merkizide qélip qalghan 5 neper uyghurning ehwali bolsun, ular heqqide hazirgha qeder héchqandaq uchur bérip baqmidi.

Halbuki, tayland hökümiti bilen uyghur musapirlar mesiliside yéqin alaqide bolup kéliwatqan tayland kishilik hoquq teshkilatlirining ilgiri sürüshiche, tutup turush merkizide qélip qalghan 5 neper uyghur musapirning salametlik ehwali bek éghir iken. Taylandliq kishilik hoquq paaliyetchisi, «tayland xelqlerni hoquqlandurush» namliq kishilik hoquq teshkilatining diréktori shalida tajaroénsuk charshenbe küni muxbirimizgha bergen uchurida, bu 5 uyghur musapirining «éghir késel» ikenlikini bildürdi.

U mundaq deydu: «qélip qalghan bu 5 kishining yéshi bir az chongraq bolup, ular késelge giriptar bolghanlar. Ular éghir késel bolghachqa u 20 kishi bilen teng qachalmighan. Ularning salametlik ehwali bek éghir. Ular her waqit ölüp kétishi mumkin. Chünki, ularning kündilik yeydighan tamiqi nachar. Ular nachar tamaq, nachar sharait ularni tügeshtürüwatidu. Men ularning birsini rak késiliken, dep anglidim. Biz bu uchurni künde u yerge kirip turidighan birsidin angliduq. U her küni bu yerge nerse yetküzidighan biri. Bu uchurni uninggha tutup turush merkizining bir ofitséri éytip bergen. Ular heqiqeten tashqirigha chiqip yaxshi dawalinishqa éhtiyajliq. Ular ölsimu türmide emes tashqirida ölüshi kérek».

Shalida tajaroénsukning bildürüshiche, uning teshkilati ulargha képil bolup tashqirida dawalitishni telep qilghan. Biraq, dairiler hazirgha qeder ularning iltimasigha jawab bermigen.

Shalida tajaroénsuk uyghur musapirlirining hazirgha qeder héchqandaq dawalinishqa érishelmigenlikini bildürüp: «yaq, ularning dawalinishigha yol qoyulmidi. Héchkim dawalashqa érishelmidi. Mana bir mesile, bu bizning teshkilatimizning hökümet bilen sözliship, ularning képillikke qoyup bérishni qolgha keltürüshke tirishishimizdiki seweb. Hazirgha qeder hökümettin héchqandaq jawab kelmidi. Bizning pilanimiz ularni qamaqxanidin élip chiqip dawalash. Méningche hökümetmu buni oylishiwatidu. Chünki biz ulargha déduq, eger hökümet bu 5 uyghurni bizge képillikke berse, bu mesile hel bolup, uyghurlarning délosi yépilidu. Biraq, tayland bu mesilide xitayning qatti bésimigha uchrawatidu» dédi.

Malayshiyagha qéchip ötüp ketkenliki ilgiri sürülgen uyghurlarning hazirgha qeder iz-Dériki élinmighan. Malayshiya dairilirining bildürüshiche, ular tayland dairilirining bu heqtiki uqturushini tapshuruwalghan we qachqunlarni izdewatqan bolsimu, biraq téxi iz-Dériki tépilmighan. Malayshiyaning muawin bash ministiri exmet zahit hamidi charshenbe küni malayshiya axbarat wastilirigha qilghan sözide, ularning dawamliq qéchip yürüwatqanliqini bildürüp: «biz bu mesilini sherqiy-Jenubiy asiya elliri saqchi teshkilati we xelqara saqchi teshkilati bilen yéqindin hemkarliship ishlewatimiz» dégen.

Tayland musapirlar merkizidiki uyghur bimarlirining ehwali we qéchip yürgen uyghur musapirlirining teqdiri uyghur teshkilatlirining diqqitini qozghighan. Charshenbe küni d u q ning aliy rehbiri rabiye qadir xanim, d u q ning alaqidar terepler bilen musapirlar merkizidiki uyghurlarni qandaq qutquzushni sözlishiwatqanliqini bildürdi.

U: «birinchi, biz 5 adem mesiliside sözlishiwatimiz. Ulargha képil bolup béqip béridighanlargha 1500 dollardin bersenglar biz béqip béreyli, biz qarayli, dégen geplerni dédi. Bizmu buni tashqi ishlar ministirliqi, amérika dölet mejlisining xitay komitéti, kishilik hoquq közitish teshkilati, xelqara kechürüm teshkilati, erkinlik sariyi dégendek kishilik hoquq teshkilatlirigha xewer qilduq. Buni qutuldurush toghruluq ademlerni biz hazir hem 5 adem mesiliside hem malayshiyagha qachqanlarni qutuldurush mesiliside tayland we malayshiyagha izdinishke ewetish aldida turuwatimiz. Emdi malayshiyagha qachqan 20 ademni qutuldurush pütün dunyadiki teshkilatlarning bash tartip bolmaydighan mejburiyiti» dédi.

Rabiye qadir xanim yene, malayshiya hökümitining bu uyghurlarni tayland yaki xitaygha qayturmasliqini, gherb ellirining ulargha siyasiy panahliq bérishini telep qilidighanliqini bildürdi.

Rabiye qadir: «dunyadiki barliq insanperwer teshkilatlarning, shuningdek yawropadiki hökümetlerning bu 20 ademni qoynigha élip, siyasiy panahliq bérishini, b d t we qizil krést jemiyitining ulargha jiddiy yardem bérishke ötüshini ümid qilimen. Lékin bu 20 adem bilen cheklinip qalmastin yene bir qanche türmide 41-42 Adem bar, mushularnimu mushundaq ehwalning yüz bermesliki üchün tayland hökümiti bilen gepliship, qutuldurup chiqishqa yardem qilishini ümid qilimen. Yene malayshiya hökümitining bularni tutup qayturup bermesliki, démokratik döletlerdin panahliq élish imkaniyiti yaritip bérishini ümid qilimen».

Lékin, shalida tajaroénsuk, uyghur musapirlirining teqdirining qandaq bolushi tayland hökümitining musteqil qarar chiqirish-Chiqiralmasliqigha baghliq bolup qalghanliqini bildürdi. U mundaq deydu: «tayland hökümiti insanperwerlikni közde tutup, bu kishilerni manga képillikke bérishi üchün uning xitayni qayil qilishi kérek. Hazir pütün dunya tayland hökümitining bu mesilide qandaq qarar chiqiridighanliqigha qarap turidu. U bu mesilide musteqil qarar chiqiralamdu-Chiqiralmamdu? chünki, tayland xitayning bésimigha uchrawatidu. Ular bügün pütün etigen yighin achti. Men bügün ulargha nechche qétim téléfon qilsam yighinda, yighinda depla jawab berdi».

Tayland hökümiti 2013‏, 2014‏-Yilliridin buyan xitayning bésimidin qachqan nurghun uyghur musapirlirini tutqun qilip, uning bangkok, songkla qatarliq jayliridiki musapirlarni tutup turush merkezlirige qamighan. U, 2015‏-Yili musapirlarning balilar we ayallarni asas qilghan bir qismini türkiyege yolgha salghan bolsimu, lékin erkeklerni asas qilghan az dégende 109 neper musapirni xitaygha qayturup bergen.

Uning bu herikiti b d t musapirlar mehkimisi, bezi gherb döletliri, xelqara kishilik hoquq organliri we uyghur teshkilatlirining qattiq tenqidige uchrighan. Bu qétim taylandning sadaw chégra baziridiki musapirlar merkizidin qachqan uyghurlar shulardin qélip qalghan axirqi türkümdiki musapirlar idi./Erkin

Ablajan Leylinaman: Musteqilliq Bilen Öz Teqdirini Özi Belgilesh Bir Yol Emes

Sherqi türkistan sürgündiki hökümiti prézidénti exmetjan osman(solda) bilen tashqi ishlar ministiri ablajan leylinaman  sherqi türkistan diplomatiye we kishilik hoquq ishxanisida. 2016-Yili noyabir, kanada.

Sherqi türkistan sürgündiki hökümiti prézidénti exmetjan osman(solda) bilen tashqi ishlar ministiri ablajan leylinaman sherqi türkistan diplomatiye we kishilik hoquq ishxanisida. 2016-Yili noyabir, kanada.

 RFA/Gulshen

Yéqinda kanadaning toronto shehiride ötküzülgen, ikki jumhuriyetni xatirilesh murasimigha qatnishish üchün amérikidin kanadagha kelgen, sherqi türkistan sürgündiki hökümitining tashqi ishlar ministiri ablajan leylinaman ependi ziyaritimizni qobul qilip, sherqi türkistan sürgündiki hökümitining dawa ghayisi qatarliqlarni öz ichige alghan bir qatar mesililer heqqide söhbet ötküzdi.

Muxbir: sherqi türkistan sürgündiki hökümiti qurulghandin buyan, musteqilliq shoari astida paaliyet élip bériwatidu, chetellerde élip bériliwatqan uyghur dawasida, «insan heqliri we öz teqdirini özi belgilesh shoari astida paaliyet élip barmisaq, dunya döletlirining qollishigha érishelmeymiz »deydighan bir weziyet bar, siz bu mesililerge qandaq qaraysiz?

Ablajan leylinaman: ittik qarimaqqa uyghur dawasi bir siyasiy dewadek körünsimu, emma bu bir heq telep dawasi. Men buni uzundin buyan dep kéliwatimen. Chünki bu, uyghurlarning qedimi elmisaqtin béri qép qalghan heq zéminini qayturuwélish dawasi. Eslide dunyada adil bir sot mehkimisi bolghan bolsa yaki xelqaraliq sot özining rolini yaxshi jari qilduralighan bolsa, xuddi bir adem özining öyini sot échip qayturuwalghangha oxshash qayturuwélish mesilisi bolghan bolatti. Emma epsuski, xelqaraliq sotlarda buni ijra qilghudek küch qudret yoq. Méning tekitleydighinim, bizning dawayimizning zémin dawasi ikenlikidin chetnep ketmeslik sherti astida, biz kishilik hoquq dawasi élip baralishimiz mumkin. Mesilen dunya uyghur qurultiyi we amérika uyghur birleshmisi qatarliq teshkilatlar mana mushundaq dawa élip bériwatidu. Bu bizning dawa ishlirimizda héch kem bolsa bolmaydighan muhim amillarning biri. Emdi qandaqtur kishilik hoquq dawaliri üchün ishiklerning ochuq bolghanliqini dep, bu dawani mushu shekilde élip barsaq qollaydiken, emma musteqilliq dések qollimaydiken, dep qarisaq toghra bolmaydu.

Muxbir: musteqilliq bilen öz teqdirini özi belgilesh bir ibare dep qaramsiz?

Ablajan leylinaman: zéminidin ayrilghan, tankilarning, küchlük eskiri qoshunlarning muhasirisi we herbiy haliti astida qalghan bir milletning öz teqdirini özi belgileshke iqtidari yetken bolsa, bu künge qalmighan bolatti. Biz u iqtidarimizni yoqatqinimizgha xéli boldi. Elwette musteqilliq bilen öz teqdirini belgilesh ikkisi ikki ibare.

Muxbir: sherqi türkistan sürgündiki hökümitining chetellerde musteqilliq dawasi élip bérishta qandaq istratégiyilik pilanliri bar?

Ablajan leylinaman: biz dunyaning herqaysi döletlirini aylinip, xuddi erapattek, xitayni xuddi uyghurlargha oxshashla düshminimiz dep qaraydighan milletler we xelqler bilen hemkarlashmaqchi.

Muxbir: sherqi türkistan sürgündiki hökümiti dégen chaghda, kishilerning köz aldigha qandaqtur sherqi türkistan sürgündiki hökümitining sabiq prézidénti eniwer yüsüp turanining sherqi türkistangha barghanliq ehwali kélidu. Siz sherqi türkistan sürgündiki hökümitide wezipe alghanlar we ularning jöriliri shundaqla bala- Chaqilirining sherqi türkistangha bérish mesilisige qandaq qaraysiz?

Ablajan leylinaman: sherqi türkistan sürgündiki hökümitide wezipe alghan xadimlar wetenge barmaqchi bolsa, choqum bizdin istépa sorap, wezipisidin ayrilghandin kéyin barsa bolidu. Emma ularning jöriliri we bala-Chaqilirining wetenge barghanliqi bilen ularning xizmitige baha bermeymiz.

Yuqiridiki ulinishtin, ixtiyariy muxbirimiz gülshen abduqadirning bu heqte ishligen mexsus programmisining tepsilatini anglighaysiler./ gülshen abduqadir

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/siyaset/surgundiki-hokumet-11212016213229.html?encoding=latin

Saqchi Xadimi: Yopurghida 10 Ming Bilen 20 Ming Arisida Kishi Terbiyilesh Lagérida

Uyghur rayonidiki terbiyelesh merkezlirining biri. 2016-Yili yaz, shayar.

Uyghur rayonidiki terbiyelesh merkezlirining biri. 2016-Yili yaz, shayar.

 Oqurmen teminligen

Anglighuchilirimizdin biri radiomizgha mektup yollap, yopurghining siyek yézisida 1500 che kishining terbiyilesh merkizige soluwélinghanliqi we tutqunlarning özlirining qachan qoyup bérilidighanliqidin xewersiz ikenlikini éytqan idi. Muxbirimizning éniqlashliri dawamida mezkur uchurning toghriliqi delillinish bilen birlikte yene yopurgha nahiyisi boyiche 10 ming bilen 20 ming arisida kishining nöwette terbiyilesh merkezliride ikenliki ashkarilandi.

Hörmetlik radio anglighuchilar, mezkur mektupta, yopurghining siyek yézisida terbiyeleshke ewetilgenlerning hichbirsining téxiche qoyup bérilmigenliki, ularning özi yaki aile-Tawabiatlirigha ularning qachan qoyup bérilidighanliqi heqqide uchurmu bérilmigenliki yézilghan. Téléfonimizni qobul qilghan siyek yéziliq bir saqchi xadimi, özining bu heqte melumat bérelmeydighanliqini éytti. Matériyallarda körsitilishiche, yopurgha nahiyisi 7 yéza, 4 bazar, 4 déhqanchiliq we charwichiliq meydanidin teshkillengen, omumi nopusi 170 ming.

(Menbe: https://baike.baidu.com/item/%E8%89%B2%E4%B9%9F%E5%85%8B%E4%B9%A1)

Téléfonimizni qobul qilghan yekshenbebazar, ayawat, yopurgha we térim saqchixana xadimlirimu bu heqte melumat bérishni ret qildi. Radiomizgha kelgen mektupta, yopurghidiki terbiyilesh merkizining namining 2 qétim özgertilgenliki, eng yéqinda qoyulghan namning «puqralar mektipi» ikenliki yézilghan. Siyek yéziliq saqchixanining yene bir xadimi, mektupta déyilgen yuqiriqi uchurlarning toghriliqini delillidi. Bu saqchi xadimining ashkarilishiche, yopurghida terbiyilesh merkizi 4 orunda tesis qilinghan. Yene matériyallarda körsitilishiche, yopurghining siyek yézisi, 14 kenttin teshkillengen, nopusi 18060.

(Menbe: https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%89%B2%E4%B9%9F%E5%85%8B%E4%B9%A1)

Radiomizgha kelgen mektupta, 18 ming nopusluq siyek yézisidin 1500 che kishining puqralar mektipi namidiki solaqta ikenliki yézilghan. Mezkur saqchi xadimi bu uchurning toghriliqini delillesh bilen birlikte, öz perizige asasen, yopurghida 10 ming bilen 20 ming arisida kishining nöwette terbiyilesh merkizide ikenlikini bayan qildi.

Hörmetlik radio anglighuchilar ilgiriki éniqlashlirimizda, yéngisar nahiyisining 13 ming nopusluq topluq yézisidin 2mingdin artuq kishining solaqta ikenliki, toqquzaqning 36 ming nopusluq bulaqsu yézisida 3314 kishining qamaq we türmide ikenliki ashkarilanghan idi./shöhret hoshur

Dozaqqa Kirmisun Dédim…

Autori: Abduweli Ayup

14925665_529575420575740_7914285125510898354_n

 

Men liyudawan qamaqxanisigha 2013-Yili 10-Séntebir qamalghandin kéyin kamirlar üch qétim uyghur tutqungha toshup ketti. Biri shu yilining 11-Aylirida, yene biri 2014-Yili 3-Aylarda boldi, emma 2014-Yili maydin kéyin kamirlar uyghur siyasiy mehbusqa liq toldi. Burundin bir kamirigha birerdin toghra kélidighan uyghurlar biraqla köpiyip xitaylar azsanliq bolup qaldi. Bularning hemmisige shu waqitlarda yüz bergen türlük «hujumlar» bahane bolghan idi. Halbuki, bu «siyasiy» tutqunlarning mutleq köpchiliki shundaq weqe bolghanliqidin bixewer idi. Xewerdar bolghan peqet ikkiylen bolup, biri shundaq xewerni ündidarda tarqitip tutulghan idi.

2014-Yili maydin bashlap menmu terjimanliq bilen aldirash bolup kettim. Chünki her bir mehbusning qandaq guman bilen tutulghanliqi qamaqxana arxipida xatirilinishi lazim iken. Méning xitayche terjimem bir angsiz xroinkesh yaki oghrining terjimisige qarighanda mehbuslargha paydiliq bolsimu, beribir bir uyghurning liyudawan qamaqxanisida éghir kün körüshige sewebkar bolidighan bolghachqa bu ishtin izchil özümni qachurattim. Shu seweb bilen herqanche xalimisammu bir munche uyghurning kechmishige shahit boldum. Bularning ichide 2014-Yili maydiki etigenlik bazarda bolghan partilashni resimlik tarqatqan nurmemetmu bar idi.

Nurmemet gumidin bolup, her qarisam uni merhum muhemmedimin bughragha oxshitattim. Muhemmedimin bughraning yéngisarda shéhit bolghan bir inisining ismimu nurmemet idi. Uyghur gundipay uni qamighan küni méni körsitip, «Bu kim tonumsen?» Dep sorap «tonuymen» dégen jawabni aldi-De, manga qarap, «Qara sen özüngni siyasiy emes deysen, lékin bu yerge kirgen siyasiylardin séni tonuydighanlar chiqip siringni pash qilipla turidu,» Dep qoyup chiqip ketken idi.

Nurmemet kamirida men burun yazghan mezmunlar heqqide soraytti, néme qilsam shuni dorashqa tirishatti. Yéngi mehbuslar kamirigha kirgendin bashlap ikki tereptiki kaméradin nazaret qilinatti. Men jayimda turup sekrep, toxtimay méngip, qorsaq qatlap heriket qilsam gep qilmighan bilen nurmemet méni dorighan haman agahlandurush alatti. Uningdin bir küni «türkche, inglizche we xenzuchidin qaysini ögitip qoyay?» dep sinap baqtim. U héch ikkilenmey xitaychini tallidi. Nurmemet ezeldin mektepte oqumighan bilen kitab oqushni adet qilghan bala idi. U tetür mijez, nadanlardin emes idi.

– Nurmemet, némishqa etigenlik bazardiki partlashta öltürülgen bigunah yashanghanlarning resimlirini tarqatting? – Dep soridim birküni.

– Kapirning yüriki mujuldi, mujahitlar bir ish qildi, dep xosh bolghan, – Dédi u. Buni anglap peqet ichimge sighduralmay qaldim.

– Senghu bir qétim xosh bolush üchün shu ishni qilipsen, undaq bolsa, mawu putimizdiki zenjirni, ichidin süwerek chiqidighan köktat shorpisini, her birimizge kusirini yuyduridighan xitay mehbuslarni kim resimge tartip tarqitidu? méning dadisiz qizlirimning yighisidin, séning hamilidar ayalingning nalisidin kimler, nechche qétim xosh bolidu, bilemsen? mawu qamaqxanigha qara, tunggan barmu, qazaq barmu, qirghiz barmu? ular musulmanghu? hijret, jihad bizgila perz, ulargha perz emesmu?
– Shularni dewétip öpkem örülüp gépimning axirini dawam qilalmighan idim.

Kamirda wang famililik bir qatil bar idi. U adette héch kimge gep qilmay xitayche damka oynash bilen kün ötküzetti. Nurmemetke xitayche xetni özüm ögitip sözleshte teleppuzini toghra chiqarsun dep xéli melumatliq bir xitaygha tonushturup qoysam, shu qatilni ustaz tutuwaptu. Könglümde narazi bolsammu özining oylighini bardur, dep gep qilmidim, lékin u wehshiy qatilning qilghanliri ésimge kelsila nepritim qozghilip qarighummu kelmeytti.

Bir küni kamirida jédel chiqti. Seweb nurmemet taziliq bashliqining buyruqigha perwa qilmighanmish. Men nurmemetning xitayche bilmeydighanliqini chüshendürüp bolghuche qamaqtiki kunupka bésilip gundipaygha erz qilindi. Gundipay kélip nurmemetni jazalashqa – Putidiki kishenge qolini ishkellep chétip qoyushqa temsheldi. Shu haman héliqi qatil xitay nurmemetni aqlap sözlep ketti. Qiriq kün boptu, bu kamirda peqet nurmemetla uninggha her seher salam qilidiken, külümsirep yaxshi muamile qilidiken, köngül bölidiken. Nurmemet her küni etigende wanggha yotqan qatliship béridiken, (chünki yotqanlar üch minut ichide serengge qépidek qirliq, eplik we chapsan qatlinishi kérek idi), uningdin damka öginidiken, xitayche meshiq qilidiken, paranglishidiken. Gundipay bularni anglap wanggha qarap turup qaldi. Wangning teripliri gundipaygha toghra tuyuldimu, ya u bu qatilning nurmemetke meshghul bolup chataq chiqarmighinidin xosh boldimu, jaza bermey chiqip ketti.

Hazirghiche kamirida manga eng set körünidighan wang pingning «bir ademning xitayche bilmey, buyruq chüshenmesliki gunah bolsa, jazasini men ötey» dégini we kamirida men eng amraq nurmemetning «aka uni ikki aydin kéyin atidiken, dozaxqa kirmisun, yaxshiliqimdin tesirlinip musulman bolsun dédim,» dégenliri qulaq tüwimde. Shu ish bolup heptidin kéyin nurmemetni bashqa kamirigha yötkiwetti. U wang pingni musulman qildimu-Yoq, bilmeymen, emma u muhebbet we sewr bilen bir qatilni, adem öltürüp parchiliwetken qanxorni adalet üchün dest turushqa qayil qilghan idi.