Ötkür Ependining «Ili sulari» Namliq Shéiri we Manas Deryasi Boyidiki Tarixiy Milliy Tragédiye

Shair we yazghuchi merhum abdurehim ötkür. 1948-Yili (orni éniq emes)

Shair we yazghuchi merhum abdurehim ötkür. 1948-Yili (orni éniq emes)

RFA/Qutlan

Merhum ötkür ependining aile arxipida saqliniwatqan xet-Chekler, qolyazmilar we hazirghiche élan qilinmighan eserliri ichide «ili sulari» namliq bir shéir alahide diqqet qozghaydu.

1949-Yilining yanwar aylirida yézilip hazirghiche metbuatta élan qilinmighan bu shéir merhum ötkür ependining buningdin 68 yil ilgiri, yeni 20-Esir tarixining hel qilghuch deqiqiliride turuwatqan uyghur xelqining öz kélechiki heqqidiki azabliq soallirigha béghishlanghan.

Ili sulari tash yene, biraq –
Manas köwrüki bolmighay tosaq,
Yetmise emdi bu achchiq sawaq,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar!

Norwégiyede yashawatqan uyghur awaz artisi qaraxanning déklamatsiyesidiki bu misralar merhum ötkür ependining «ili sulari» namliq shéirining eng axirqi bir kuplétidur.

«Ili sulari» namliq bu shéirning yézilghan dewri we tarixiy arqa körünüshi heqqide toxtalghan yaponiye kyu-Shiyo uniwérsitétining tetqiqatchisi, pelsepe penliri doktori muxter abdurahman munularni tekitleydu: «ötkür ependining bu shéiri milliy armiye manas deryasi boyigha yétip kélip, u yerde töt yillap turup qalghan bir pewquladde dewrde yézilghan. Ilida sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulup, xelq toluq azadliqqa teshna bolup turghan bir zamanda milliy armiyining manas deryasi boyida toxtap qélishi minglighan uyghur ziyaliylirini, awam xelqni qattiq ökündürgen idi. Bu shéirda xelqimizning ene ashu ökünüshliri we soalliri ajayip misralarning pasahiti bilen ipade qilinghan.»

Ötkür ependi alemdin ötkinige bu yil 22 yil boldi, emma uning yalqunluq shéiriy misraliri bilen millet rohiyitining eng chongqur qatlamlirini eks ettürgen bediiy eserliri yillar ötkenséri téximu zor qimmetke we söyüp oqulushqa muyesser bolmaqta.

Hülya xanim 1990-Yillarning bashlirida ötkür ependining shéiriy ijadiyiti heqqide tetqiqat élip bérip doktorluq ilmiy unwanigha érishken tunji chetellik tetqiqatchi. Nöwette türkiyening ghazi uniwérsitétida türkiy xelqler edebiyati boyiche proféssor bolup ishlewatqan hülya qassapoghli enqerediki ishxanisida turup radiyomiz ziyaritini qobul qilghinida ötkür ependining bediiy ijadiyet yoli heqqide toxtilip ötti.

Proféssor hülya xanim ötkür ependining deslepki shéiriy ijadiyet pellisining 1940-Yillarda yaritilghanliqini, kommunist xitayning uyghur diyaridiki hökümranliqi éghirlashqan yillarda, yeni 1950-Yillardin taki 1970-Yillarning axirlirighiche shairning dewr shamallirigha egeshmestin bediiy ijadiyette süküt qilghanliqini alahide tekitleydu.

Hülya xanim yene, abdurehim ötkürning shéiriy ijadiyetliridiki eng muhim témining hürriyet we weten témisi ikenlikini tilgha alidu. U ötkür ependi bir milliy shair bolush süpiti bilen özining bediiy ijadiyetliridiki ilham menbesini xelqining ümidliridin, hayajanliridin we arzu-Armanliridin alghan, dep qaraydu.

Doktor muxter abdurahman «ili sulari» namliq bu shéir heqqide analiz yürgüzginide, ötkür ependining shéirda simwolluq wasitilerni qollinip, küchlük chaqiriq tüsige ige ritorik xitablar arqiliq tarixning éghir sinaqlirigha duch kelgen uyghur xelqining eyni chaghdiki milliy tragédiye éngini ipade qilghanliqini ilgiri süridu.

Hülya xanimmu ötkür ependining 1940-Yillardiki shéiriy ijadiyetliride simwolluq, lirikiliq we diramatik bediiy ipadilerning mahirliq bilen qollinilghanliqini tilgha alidu.

Milliy armiye manas deryasi boyida toxtashqa mejbur bolghan ashu 4 yilliq hel qilghuch tarixiy jeryanda, uyghur xelqi öz kélechiki heqqide némilerni oylidi? öz tarixidiki eng ökünüshlük yillargha qandaq inkaslarda boldi? doktor muxter abdurahman, ötkür ependining «ili sulari» namliq bu shéiri del uyghur xelqining ashu tarixiy basquchtiki soalliri, ökünüshliri, arzu-Armanliri we siyasiy ghayisining yarqin ipadisi, dep qaraydu.

Proféssor hülya xanim axirida munularni tekitleydu: «ötkür ependi néme üchün untulmaydu? u shuning üchün untulmaydiki, ötkür xelqning shairi. U öz xelqining yighisini yighlap, külkisini külgen bir milliy shair. U öz xelqining ümidlirini, ghayisini, hayajinini, erkinlikke bolghan teshnaliqini we ularning némini kütidighanliqini bilgen shair. Bundaq shair qandaqmu untulsun? u shu qeder beriketlik bir shairki, uning ölümidin kéyin uyghur xelqide yüzligen shairlar tughuldi.»

Anglarmen dostlar!

Abdurehim ötkürning «ili sulari» namliq bu shéirining toluq tékisti uyghur awaz artisliridin qaraxan ependining déklamatsiyeside diqqitinglargha sunuldi:

Chüshse yadimgha ili sulari,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.
Yetse qulaqqa ahu-Mungliri,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Qéni u séning azad yerliring,
Xan leylun éytqan meghrur erliring?
Qumgha singdimu qanu-Terliring,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Qéni kochangdin tolghunup axsham –
Ötkende éytqan ewrishim naxsham?
Shuni eslisem her bir seher-Sham,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Qéni rizwangül köksidin aqqan,
Qashning süyidek shox, pakize qan?
Qéni shu qanlar, jenggiwar dastan,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Malxay qirlighan yigitler qéni؛
Qéni alqishqa kömülgen ghéni?
Shumidi elning changqap kütkini,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Qérip qaptimu ghénikam batur,
Hélitinla-He, shunchilik baldur?
Héy saba tézrek bir xeber keltür,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Tinimsiz sayram chayqalmamdikin,
Telkidin tuman tarqalmamdikin,
Nilqa atliri chapalmamdikin?
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Nilqa étigha yoqmikin taqa,
Meylimu shunche yirtilsa yaqa?
Zumret kölümni bulghidi paqa,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Atlar dukuri, miltiq awazi,
Estin chiqtimu bürküt perwazi,
Yoqmu shéhitqa dewager ghazi?
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Ili sulari dolqunliringni,
Xoymu séghindim upqunliringni,
Qachan anglarmen shox ünliringni,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Ili sulari tash yene, biraq –
Manas köwrüki bolmighay tosaq,
Yetmise emdi bu achchiq sawaq,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar!

1949-Yil yanwar, ürümchi

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/otkur-ependi-sheir-05182017142022.html/story_main?encoding=latin

2-Nöwetlik «Sherqiy Türkistan Istratégiye Muhakime Yighini» Axirlashti

2-Nöwetlik «sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini» din körünüsh. 2017-Yili 19-May, bérlin.

2-Nöwetlik «sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini» din körünüsh. 2017-Yili 19-May, bérlin.

RFA/Ekrem

19-May bérlinda bashlanghan 2-Nöwetlik «sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini» 21-May netijilik axirlashti.

Gérmaniye paytexti bérlinda 3 kün dawam qilghan 2-Nöwetlik «sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini» 21-May küni yighin axbaratini élan qilish bilen axirlashti.

Yighinning axirqi künide, ottura sherqtiki uyghurlar mesilisi, türkiyediki uyghur musapirliri mesilisi, xitay hökümitining cheteldiki uyghurlarni qayturup kétip türmilerge bend qilish we pasportlirini musadire qiliwélish mesilisi, xitayning islami isimlarni cheklesh mesilisi qatarliqlar üstide mulahiziler yürgüzüsh we qararlar qobul qilish bilen birge, «sherqiy türkistan mesilisini hel qilishning yolliri we siyasetliri» dégen asasiy téma üstide etrapliq toxtilip, muhim bolghan istratégiyilik küresh xeritisini sizip chiqip, tewsiye qararliri qobul qilish bilen tügellendi.

Bir uyghur siyasiy paaliyetchisi süpitide bu qétimqi yighin‘gha qatnashqan d u q bayanatchisi dilshat réshit ependi ziyaritimizni qobul qilghanda, yighinning nahayiti ehmiyetlik bolghanliqini eskertti.

Yighinda «sherqiy türkistan mesilisini hel qilishning yolliri we siyasetliri» dégen témigha ait köpligen muhim teklip-Pikirler otturigha qoyuldi. Mesilen؛ «sherqiy türkistan milliy azadliq herikitining 3 basquchluq istratégiyilik pilanining 1-Basquchidiki bésishqa tégishlik qedemler heqqidiki yéngi toluqlima mezmunlar we özgirishlerning ijrasini emelge ashurush. Xitay élan qiliwatqan qanun-Tüzümler we yerlik nizamlardiki kishilik hoquq depsendichilikige ait mezmunlarni herqaysi döletler hökümetliri, b d t, yawropa parlaméntida ghulghula qozghaydighan témigha aylandurush we buning yolliri» dégendek.

Yaponiyede aktip paaliyet qiliwatqan uyghur ziyaliysi ilham mahmut ependimu yighin esnasida ziyaritimizni qobul qilip, bu yighingha yuqiri baha berdi.

21-Maydiki yighinda yene, amérika tashqi ishlar ministirliqi we amérika dölet mejlisi bilen alaqe ornitish we buning yolliri. B d t, yawropa parlaméntida emelge ashurush pilan qilinghan siyasetlerning ijrasini tizlitish. Muhajirettiki teshkilatlarni tizginleydighan, yétekleydighan, ishqa salidighan merkizi qurulmini berpa qilish we teshkilatlar idéologiyisini turghuzush dégendek mezmunlardimu muhakimiler bolup ötti.

Kanadadin kélip yighingha qatnashqan uyghur ziyaliysi tuyghun ependimu bu qétimqi yighingha bolghan memnuniyitini bildürdi.

Mezkur yighinning axirida yene, pilanliq teshwiqat muessesiliri qurup chiqish we kespiyleshtürüp ishqa kirishtürüsh, maliye kapalitini turghuzush, milliy kimlikni qoghdashning konkrét yolliri qatarliq keng sahelerdiki jiddiy mesililerde her türlük yol xeritiliri sizildi.

Bu 3 künlük muhakime yighini toghrisidiki tesiratlirini bayan qilip ötken shiwétsiyediki uyghur ziyaliysi nijat turghun ependi yighinning muhajirettiki uyghur milliy dewasi üchün zor ehmiyetlik bolghanliqini tilgha aldi.

22-May küni 2-Nöwetlik «sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini»gha kelgen bir qisim wekiller gérmaniye bash ministir mehkimiside gérmaniyening bir qisim yuqiri derijilik rehberliri bilen ayrim söhbet élip bardi.(EKREM)

Suudi Arabistan’ın Başkenti Riyad’da Düzenlenen ABD-Arap Ve İslam Ülkeleri Zirvesi Sona Erdi

Suudi Arabistan’ın başkenti Riyad’da ABD Başkanı Donald Trump ile 55 Arap ve İslam ülkesi lideri ve heyetinin katıldığı ‘ABD-Arap ve İslam Ülkeleri Zirvesi’ yayınlanan Riyad Deklarasyonu ile sona erdi.

210520172319253023439_2-41

Kral Abdulaziz Uluslararası Fuar ve Kongre Merkezi’nde gerçekleştirilen ve Türkiye’den Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun katıldığı zirvenin sonunda, bir dizi kararların yer aldığı “Riyad Deklarasyonu” yayınlandı.

Deklarasyonda, terör ile mücadelede yapılarak güven, istikrar ve barışın sağlanması için Arap ve İslam ülkelerinin ABD ile köklü bir koordinasyon içinde olması, bilgi ve deneyim transferi başta olmak üzere birçok alanda ortak hareket etme kararı alındığı belirtildi.

– Stratejik Ortadoğu İttifakı

Deklarasyonda, Ortadoğu ve dünyada barış ve güven sağlanması için 2018’e kadar kuruluş çalışmalarının tamamlanması beklenen “Stratejik Ortadoğu İttifakı” kurulması ile ilgili çabalara sıcak bakıldığı, Riyad’da kurulan “İtidal” Uluslararası Radikal Düşünceyle Mücadele Merkezi’nin faaliyetlere başlaması ve 34 bin kişilik askeri gücü bünyesinde barındıran, Suriye ve Irak’ta ihtiyaç halinde terör ile mücadele için sahada aktif bir şekilde kullanılabilecek olan “Teröre Karşı İslam İttifakı” adlı kuruluşun tamamlanarak göreve hazır hale gelmesinin desteklendiği ve sevinçle karşılandığı aktarıldı.

İran’ın bölge ülkelerinin içişlerine müdahalesi ve düşmanca tavırlarının kesin bir dille reddedildiği deklarasyonda, İran’ın balistik füze programının tehlikeli olduğu, diplomatların ve büyükelçiliklerin korunmasını güvence altına alan Viyana Sözleşmesi’nin İran tarafından ihlal edilmesi ise kınandı.

Terörle mücadele konusunda uluslararası ve ikili anlaşmaların aktif bir şekilde devam edeceği ve ilgili kurumların mücadeleyi etkin bir şekilde yürütmesi için kendilerini geliştirmesi gerektiği belirtilen deklarasyonda, terörün finansmanı ve teröristlerin nakit transferlerinin belirlenip engellenmesini öngören Körfez ülkeleri ile ABD arasındaki anlaşmaya zirveye katılan liderlerin de taraf olması çağrısında bulunuldu.

Deklarasyonda ayrıca ABD-Arap ve İslam Ülkeleri Zirvesi’ne katılanların, hiçbir terör eylemi veya teröristi, herhangi bir din, kültür veya gelenek ile bağdaştırmayacağı, ülkelerindeki farklı din, kültür, ve etnik gruplar arasında birlikte yaşama ve yardımlaşma kültürünü yayacağı, toplumdaki bireylerin bunları özümsemesi için çalışma yürütmesi gerektiği ifade edildi.

Suudi Arabistan tarafından daha önce kurulan ve aktif bir şekilde çalışmalarını yürüten “Din Mensupları Arası Diyalog Merkezi” girişiminin çok verimli bir girişim olduğuna işaret edilen deklarasyonda, buna benzer deneyimlerin arttırılarak toplumların gelişmesine katkı sunmak gerektiği kaydedildi.

 

http://www.star.com.tr/dunya/suudi-arabistanin-baskenti-riyadda-duzenlenen-abdarap-ve-islam-ulkeleri-zirvesi-sona-erdi-haber-1219799/

Sherqiy Türkistanliqlarning Ikkinchi Nöwetlik Istratégiye Muhakime Yighini Échiliwatidu

 

«Sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini» din bir körünüsh

«Sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini» din bir körünüsh

RFA/Ekrem

19-May bashlanghan istratégiye muhakime yighinida uyghurlarning teqdirige munasiwetlik muhim témilar muzakire qilindi. Gérmaniye paytexti bérlinda 19-May bashlanghan 2-Nöwetlik sherqiy türkistanliqlar istratégiye muhakime yighinida uyghurlarning bügüni we kelgüsige ait muhim mezmunlar muzakire témisi boldi.

20-May chüshtin burun, 11-Séntebir weqesidin kéyin xitay hökümitining uyghurlarni xelqaragha térrorist qilip körsitish üchün qollanghan pütün hiyle-Neyrengliri, uyghurlar mesilisining xelqara sehnidin orun élishi, xelqarada yüz bergen özgirishlerning uyghurlar mesilisige körsitidighan ijabiy yaki selbiy tesirliri, yüksiliwatqan xitay we dunyagha kélish éhtimali bolghan ichki-Tashqi weqeler, xitayning xelqara tüzüm we sistémigha tesir körsitishke urunushi, xitayning amérika, yawropa birliki, rusiye, yaponiye, hindistan, türkiye hem qoshna döletler bilen bolghan munasiwiti we buning uyghurlarning kélechikige körsitidighan tesiri, uyghurlar qollinishqa tégishlik tedbirler, kélechek üchün izdeshke tégishlik yollar qatarliqlar heqqide uzun-Bes munaziriler boldi.

Shuning bilen birge, uyghur éli duch kélidighan mesililer, muhajirettiki uyghur teshkilatlirining muresselishishi, uyghur siyasetchilerning kespiylishishi, maliye we xelqara jamaetchilik, uyghurlarning idéologiye mesilisi qatarliqlar asasliq söz témisigha aylandi.

Bu qétimqi yighingha türkiyedin kélip qatnashqan alimjan boghda ependi ziyaritimizni qobul qilghanda, yighinning dunya we uyghurlargha munasiwetlik sahelerde köp ilmiy izdinishlerde bolghanliqini eskertti. Amérikidin kelgen roshen abbas xanimmu yighinda otturigha qoyulghan bezi témilar toghrisida toxtaldi. U yene özining bu qétimqi yighindin alghan tesiratlirini bayan qilip ötti.
germaniye-uyghur-sherqiy-turkistan-istratigiye-muhakime-yighini-2017-2.png
20-Maydiki yighinda yene uyghurlarning kélechekte rusiye, yaponiye, hindistanda qolgha keltürüsh éhtimali bolghan siyasiy menpeetliri üstide uzun talash-Tartishlar bolundi.

Bügün bu döletler xitay bilen dost ötüwatqan bolsimu, emma kelgüside bu dostluqining buzulush mumkinlikini nezerge alghan asasta istratégiye belgileshning zörürlükide pikir birliki hasil qilindi.

Türkiyening dölet menpeeti seweblik xéli uzun bir mezgilgiche uyghurlarni xitay bilen bolghan munasiwette qurban qilishni dawamlashturidighanliqi mulahize qilindi.

Gollandiyedin kelgen abduraxman haji ependimu, bu yighindin köp nep alghanliqini, yighin mezmunlirining nezer dairisini kéngeytkenlikini tekitlidi.

Kanadadin kelgen ruqiye turdush xanimmu bu heqte öz tesiratlirini bildürüp ötti.

3 Kün dawamlishidighan bu yighinning bügünki programmisida, xitayning kelgüside halak bolush éhtimali barliqi we uyghurlarning azadliqi üchün bu pursettin qandaq paydilinish mesililirimu küntertipke keldi. Bu téma köp mulahize qilindi.

Yüz bérish éhtimali bolghan barliq mesililer nezerge élindi. Uyghurlar öz hakimiyitini qolgha keltürüshte kérekke kélidighan chare-Tedbirler heqqide köplep teklip pikirliri otturigha qoyuldi.

Qeshqerdiki Ataqliq Ölima Ablimit Damolla Hajim Tutqun Qilinghan

Qeshqer shehridiki tutqun qilinghan diniy zat ablimit damollar hajim (waqti we orni éniq emes)

Qeshqer shehridiki tutqun qilinghan diniy zat ablimit damollar hajim (waqti we orni éniq emes)

RFA/Qutluq

Her qaysi ellerde muhajirette yashawatqan uyghurlardin bir qismi bügün ziyaritimizni qobul qilip, özining mol penniy we diniy bilimliri bilen qeshqer xelqining hörmitige sazawer bolghan, 1980-Yillarning axirida meripetperwer sodigerlerning iqtisadiy yardimi bilen xelqning bashqurushidiki «qeshqer til-Téxnika mektipi» ni qurghan, qeshqer shehiridiki toqquztash meschitining xatipi, 78 yashtin halqighan ataqliq ölima ablimit damolla hajimning bir ay ilgiri qeshqer sheherlik jamaet xewpsizlik idarisi birinchi bashqarmisi teripidin tutqun qilinghanliqini ilgiri sürdi.

Aldi bilen téléfon ziyaritimizni qobul qilghan, hazir ereb birleshme xelipilikide tijaret bilen shughulliniwatqan uyghur tijaretchi batur, yéqinda xitay ölkilirige tijaretke barghanda shu yerdiki uyghurlardin ablimit damolla hajimning xitay qanun organliri teripidin bir ay ilgiri qolgha élinghanliqi toghrisidiki anglighanlirini bayan qildi.

Téléfon ziyaritimizni qobul qilghan, yéqinda qeshqerge tughqan yoqlashqa bérip kelgen, hazir yawropadiki melum bir dölette yashawatqan tomaris xanim özining qeshqerdiki uruq-Tughqan, dost-Yarenliridin bu heqte anglighanlirini bildürdi.

Biz yuqiriqi muhajirette yashawatqan ikki neper uyghurning qeshqerdiki ablimit damolla hajimning qolgha élinghanliqi toghrisidiki uchurlirigha asasen, qeshqer sheherlik jamaet xewpsizlik idarisige téléfon qilip bu heqte uchur igileshke tirishqan bolsaqmu, biraq téléfonimizni qobul qilghan ikki neper uyghur saqchi bu ishtin özlirining xewersiz ikenlikini ilgiri sürüp, bu heqtiki soalimizgha jawab bérishtin özlirini qachurdi.

Biz bu heqte téximu ilgiriligen halda toluq melumatqa érishish üchün, hazir türkiyede hijrette yashawatqan, nam-Sheripini ashkarilashni xalimighan, ablimit damolla hajimning tughqanliridin biri bilen bu heqte téléfon söhbiti élip barghinimizda, bu kishi ablimit damolla hajimning we ailisidikilerning tutqun qilinghanliqini bildürdi.

Ilgiri qeshqerde ablimit damolla hajim bilen hemsöhbetlerde bolghan türkiyediki uyghurlardin hamut hajim téléfon ziyaritimizni qobul qilip, bir qanche aylar ilgiri türkiyege sayahetke kelgen uyghurlarning ablimit damolla hajimning uzundin buyan ailisige nezerbend qilinghanliqi heqqide éytqanliri toghrisida toxtaldi.

Igilishimizche, ablimit damolla hajim 1939-Yili qeshqerning opal yézisi bulaqbéshi mehelliside dunyagha kelgen bolup, qeshqerdiki ataqliq ölimalardin abduréshit qarihajim we atushtiki bir qisim diniy ölimalarda ilim tehsil qilghan, ereb, pars, ordo we türk tillirigha mukemmel bolghan, islam we uyghur tarixiy toghrisida belgilik bilimge ige meripetperwer diniy zatlardin biri hésablinidiken.(haji qutluq qadiri)

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Ürümchidin Kelgen Xet:  Bir Uyghur Pirofesorning Töwenamisi

 

 

Woman-at-computer-with-light-on-wall

 

Qolumda qelem, üstelde kompiyotur . Töwename yézish üchün olturiwatimen. Yazidighinim ilmiy maqale emes, ”ikki yüzlimichilikim“ ning itirapnamisi. Bu kéche yézip ete ettigen uniwérsititimizning rehberlikige tapshurmisam, Piropesorlighimdin, mu’ashimdin mehrum qalimen. Kommenistik partiyedin qoghlap chiqirilimen.Hetta qolumgha koyza sélinip qarangghu kamérlargha solinishim mumkin. Yalghuz men emes, pütün a’ile epradim weyran bolidu. Késel azabi tartiwatqani 30 yilliq qedirdan ayalimni, jan- jiger balilirimni, omaq newrilirimini körelmeymen. Gundipaylarning aldida ittin xar bolimen.

Néme dégen qorqunuchluq…. Men heqiqeten jonggu kommonistik partiyisige, xenzu xelqige ikki yüzlük qildimmu? Men bir tuzkormu? Yaq. Hayatimda hich qachan partiyige ikki yüzlük qilishni könglümge keltürüp baqmidim. Nimishke méni ikki yüzlimechilik rohi dunyasimni qézip chiqip étirapname yézishqa mejburlaydu?

 

Oyla, hey hayatini xitayning arghamchisida ensiz mangidighan darwazgha oxshash ensizlik we éhtiyat ichide ötküzüp kelgen Pirofesor!… Men oylap, oylap axiri özemning bir, heqiqi ikki yüzlimichi ikenlikimni tonup yettim. Men rastinla ikki yüzlimichi. Men ömrüm boyiche öz millitimge ikki yüzlimichilik qilip yashidim.  Men bir qanun Pirofesori turup, oqughuchilirimgha millitimning qanundiki heq-hoquqliri toghrisida bir qétimmu ders sözlimidim. Bu heqte sorighanlarni qattiq azarlidim. Oqughuchilirimgha ”singgen néninglarni yenglar“ dep nesihet qildim.

Dadam öldi, anam öldi. Jama’et meschitte namizini chüshürgende men meschit aldida saqlap turdum. Hetta ata- anamning jinaza namizidimu jama’et bilen bir septe turmidim. Saqchilar men ders sözlewatqan sinipqa oqughuchilirimning qoligha koyza sélip élip chiqip ketkende, bu oqughuchilarning gunahi nime?! Qolinglarda tutush ruxsiti barmu?- dep sorashqa jür’et qilalmidim. Fakolit partiye yachéykisi ”tutulghan oqughuchilarda milliy bölgünchilik idiyisi bolghan“ dise, men siniptiki oqughuchilargha eynen yetküzdüm. Oqughuchilirimdin beziler “ Tutup kétilgenlerning qanun’gha xilap jinayiti heqqide nex pakit barmu?“ dep sorighanida. ”ulugh partiyemiz, partiye rehberlikidiki bixeterlik organlirimiz xata ish qilmaydu“ dep jawap berdim.

Bir oghlumni chet’elge oqushqa chiqiriwettim. Chet’elde bölgünchiler bilen arilashmasliq toghrisida dayim tapilap turdum. Junggo rehberliri u döletke ziyaretke barghanda oghlumgha téléfun qilip “ Xitay yoldashlar bilen bille qolunggha qizil bayraqni élip chiqip rehberlirimizni qarshi élishqa qatnash” dédim. Balam chet’elde uyghurlarning til, haqaritige uchrighan bolsimu déginimni qildi. Men türkiyige sayahetke bardim. Uniwérsitétta bir sinipta oqughan sawaqdishim istanbulda yashayti. Körüshküm bolsimu körüshmidim. Hetta bashqilardin ismini sorap qoymidim. Bashqa sepdashlirimgha “ Istanbulda tonimighan uyghur gep sorisa jawap bermenglar. Milliy bölgünchilerning teshwiqat torlirigha chirmiship qalmanglar!“ dep agahlandurup turdum.

Türkiyening Aqsaray dégen yéride bir binaning üstige ay yultuzluq kök bayraq ésighliq iken, biz sayahetchilerge yol bashlawatqan bir uyghur bala “qaranglar! u bizning musteqil bolghan waxtimizdiki dölet bayriqi“ dep körsetti. Hemmeylen qaridi. Bayraqni körüp közlirimge lömmide yash keldi. Yénimdiki birsi, minishke yighlaysiz?, dep soridi. ”shu bayraqni élip yértip tashliwitelmiginimge échindim“ dédim

 

Bu yilqi doppa bayrimi yéqinlashqanséri oqughuchilirim ”muellim, xelqara doppa bayramlirida hemmimiz doppakiyip, qizlar etles köynek, oghul balilar, kanway köynek kiyip, milliy qiyapet bilen yasinip bayrimimizni tebrikleymiz. Siz bir qétimmu doppa kéyip biz bilen bille bolmidingiz. Bu bayramda doppa kéying bille turup bir xatire resimge chüshüwalsaq qandaq deysizkin“ déyishti.

Shuning bilen ömrümde tunji qétim doppa, kanway köynek kiyip bayramni oqughuchilirim bilen bille tebiriklidim.Xatire resimge chüshtuq. Oqughuchilirim mendin bek razi bolushti. Ular ”Muellim, milliyche kiyim-kéchekler sizge bekla yarishidiken.“ déyishti. Men hayajandin” men bir uyghur. Uyghurlighim bilen pexirlinimen. Silermu pexirlininglar“ dep saptimen. Mana emdi asanla ”ikki yüzlimichi“ bolup qaldim.

Tekshürüsh yéziwatimen. Men heqiqeten ikki yüzlimichi, asiymen. Kimge asiliq qildim? Öz ata- anamgha, öz xelqimge, öz millitimge, öz tariximgha, öz medeniyitimge asiyiq qilghan ikki yüzlimichimen. Shundaq qilipmu partiyege yarimighan, atalmish ulugh xitay millitige yarinalmighan ikki yüzlimichimen. Qanun oqup, qanun Pirofesori bolup turup xelqimni qanun bilen qoghdashni bilmigen, qanunni öz xelqimning put, qoligha salidighan koyza- kishen qilip ishlitishke sewebchi bolup bergen ikki yüzlimichimen.

Hayatim boyiche xenzulargha xizmet qilip, xenzu bolay dep bolalmidim. Xenzulargha yarinay dep yarinalmidim. Ular axirida méni yene ”ikki yüzlimichi“ dédi. Izzet –nepsimni, ghururumni depsende qildi. Zadi mende ghurur yoqti. Men izzet-nepsimni özem ayaq-asti qilip bolghan bir ziyalimen.

Axirida öz wetinimizde junggodiki qul négirlar bolup qalghanlighimizni chüshinip yetkinimde tégi yoq bir quduqning astidiki qarangghuluqqa chüshüp kétip ölümni kütüp yatqan nimjan ikenligimini hés qiliwatimen.

Ürümchi döngköwrüktiki yurtluqum kawapchi ustam köz aldimgha kiliwatidu. U, her qétim kochidin ötsem chaqirip, qolumdin tutuwélip bir qanche zix kawap yigüzetti. Pul alghili unimaytti. ” U, Epnidim sélidigen bizning ghururimiz. “ deytti. U kocha doqmishidiki samsipezchu téxi! ”ependim shu issiq samsidin ikkini yéwalsila deymen“ deytti. Shorpisi tökülüp turidighan lezzetlik samsini yettim. ”. U, séli millitimizning yüzini yuruq qilidighan ziyalilardin ependim.“ dep pul alghili unumaytti. 20 yil shu kawapchi, samsipez ustlargha oxshash köpligen töwen tebiqe manga hörmet qildi. Béshigha élip köterdi. Men, manga hörmet qilghanlargha emes, méni ezgenlerge hörmet qildim.

Oylisam mende shu yagh doppiliq kawapchi, samsapezlerchilik ghurur yoq iken. Ularni hichkim ”ikki yüzlimichi“ dep tekshurush yazduralmaydu. Nimishke? Chünki, ular öz emgigige tayinip jan baqidu. Ürümchidin qoghliwetse, qeshqerde  yaki Aqsudsa yene jan baqalaydu.

Menchu? Men muashimdin ayrilip qalsam kochilardiki igisiz ittin perqim qalmaydu. Qorqtum. Mashtin ayrilip qélishtin qurqtum. Ömür boyi qorqup yashidim. Kochidiki it bolup qalmay dep, boyni baghlanghan it bulup yashighanliqimni bilelmey qara yüzlerche yashidim. Isit, isit… xelqimge Pirofesor emes, zeherqusur bolghibimgha isit, deymen….!

Barliq wapasizliqlarni kechurüp kelgen ulugh xelqim. Mendek wapasiz bir ewladinglarning wapasizlighimni kechürünglar! méning silerge qilghan ikki yüzlimichilikimni kechürünglar! Men, méni xarlighanlardin emes, xarlanghan xelqimdin kechürüm soraymen. Méning xelqimning yüzige qarashqa yüzüm yoq. Sherepsizlerche yashashtin, shereplik olsem wijdan azabidin qutulimen. Xelqim men ölüp ketkendin kéyin méning gunahkar rohimni baghrigha bassa, méning ikki yüzllimichilikimni epu qilsa, men u dunyagha rahet kétimen.

Elwida éziz,wapadar, xarlan’ghan millitim!

 

2017.yili 5. Ayning 20. Küni.   Kéche  Ürümchi

Uyghurs Forced to Undergo Medical Exams, DNA Sampling

2017-05-19
A Uyghur man stands outside a mosque in Turpan, Xinjiang,in a file photo.

A Uyghur man stands outside a mosque in Turpan, Uyghuristan, in a file photo.

AFP

Ethnic Muslim Uyghurs in northwest Uyghuristan region are being given mandatory health examinations that include DNA collection, according to residents, causing concern among some observers who have called on Beijing to explain its motive behind the mass checkups.

According to reports by China’s state media, the “General People’s Health Examination Project” that began in September 2016 and ended in March this year provided checkups for 17.5 million people throughout the region, including 9.2 million in predominantly Uyghur-populated southern Uyghuristan.

The examinations were carried out on more than 90 percent of the residents of the entire region, and more than 98 percent of the population of southern Uyghuristan, the reports said, adding that the project had been “100 percent implemented” in Hotan (in Chinese, Hetian)—a prefecture almost exclusively inhabited by Uyghurs.

Authorities in Uyghuristan appropriated 180,830,000 yuan (U.S. $26.2 million) for the General People’s Health Examination Project, initially deploying mobile health checkpoints to Hotan’s Guma (Pishan) county, Aksu (Akesu) prefecture’s Uchturpan (Wushi) county, and Ghulja (Yining), Nilqa (Nileke), and Qorghas (Huocheng) counties in Ili (Yili) Kazakh Autonomous prefecture, before rolling out the program to the rest of the region.

Official reports said patients were divided into categories by age—infants to six-year-olds, seven to 14-year-olds, 15 to 65-year-olds, and 65-year-olds and above—and given a battery of tests that included examinations of the heart, blood, DNA, urine, and blood sugar using electrocardiograms, x-rays, and ultrasounds.

Uyghur residents recently told RFA’s Uyghur Service that they were pressured and, in some cases, “forced” to undergo examinations, and that the results of their tests were stored on a computer system during the checkup.

A Uyghur official from southern Uyghuristan, who spoke to RFA on condition of anonymity, said all of the staff in her department were required to participate in the examination, while her husband’s examination was arranged by his work unit and her children’s checkups through their schools.

“When they filled out the forms for the checkup, our ethnicity had to be listed clearly, as well as our religious affiliation,” she said, adding that her work unit had completed the paperwork for her.

“However, they never showed us the results [of the tests]. I don’t know if people have been demanding the results or not.”

A female college student in Hotan, who also asked not to be named, said she was “required” to undergo an examination in December last year, along with all of the other students in her school.

“They conducted the examination, but didn’t give us the results—they just said ‘you are healthy’ and that was it,” she said.

“They took blood, checked our lungs and hearts. They took blood from our arms and said if there was anything wrong they would inform us, but they never did.”

The student said that four other members of her family eventually underwent examinations, including her father, mother, and two brothers.

A farmer from Payziwat (Gashi) county in Kashgar (Kashi) prefecture told RFA that county officials and medical personnel had set up a health checkpoint in front of the area hospital, and local cadres “urged” residents to get examined.

The farmer said that he and his wife and three children were happy to receive free checkups, but added that he was puzzled over what he called a “special focus on women” during the examination, without providing further details.

A nurse from the Central Hospital of Uchturpan’s Zawa township told RFA that a lack of medical personnel had kept her examining the area’s large number of residents non-stop through March to meet the project’s deadline.

When asked for the reason behind requiring all of the residents of the region to undergo health examinations, a Han Chinese official at the Party Committee of Guma county told RFA nobody at his level knew.

“Ask the county government,” he said. “All we did was implement the order that came from the top to examine everyone.”

Project questioned

Observers from the overseas Uyghur exile community told RFA that while free health examinations could benefit inhabitants of the region who might not otherwise have access to health care, the vast expenditure and mobilization of resources, as well as the forced nature of the checkups, raised serious questions about the program.

“The Uyghur people must pay special attention to these examinations,” said Enver Tohti, a U.K.-based Uyghur physician.

“Such a large-scale collection of Uyghur biological information by the Chinese government threatens the very security of the Uyghur people and the survival of the Uyghur race.”

Tohti called on the United Nations’ World Health Organization to request an explanation from the Chinese government regarding the reason behind its examination project.

Earlier this week, rights groups and academics said Chinese authorities in Uyghuristan are carrying out mass collection of DNA from individuals not suspected of any crime, with New York-based Human Rights Watch (HRW) noting that police had already gathered samples from 44 million individuals on a nationwide database, collected without oversight, transparency, or privacy protections.

“Authorities have stated that the DNA databases are used for solving crimes, including terrorism and child trafficking, as well as to identify bodies and vagrants,” the group said.

Chinese police in Xinjiang have required all passport applicants to submit DNA samples since November 2016, while police agencies have issued multimillion dollar tenders for the supply of gene sequencing equipment, HRW said.

Leaked tenders by regional governments have said biometric information is being gathered as part of China’s nationwide “stability maintenance” regime targeting peaceful critics of the ruling Chinese Communist Party.

Dilxat Raxit, spokesman for the exile group World Uyghur Congress, called the policy part of an overall policy of ethnic profiling of Uyghurs by the Chinese government.

China regularly conducts “strike hard” campaigns in Uyghuristan, including police raids on Uyghur households, restrictions on Islamic practices, and curbs on the culture and language of the Uyghur people, including videos and other material.

While China blames some Uyghurs for “terrorist” attacks, experts outside China say Beijing has exaggerated the threat from the Uyghurs and that repressive domestic policies are responsible for an upsurge in violence there that has left hundreds dead since 2009.

Reported by Eset Sulayman, Gulchehra Hoja, and Jilil Kashgary for RFA’s Uyghur Service. Translated by Alim Seytoff and Mamatjan Juma. Written in English by Joshua Lipes.