Xotende Bir «Jinayetchi» 4 Yil, Uni Yoshurghan «Ikki Yüzlimichi» 17 Yil Késiwétilgen

Uyghurlarning réstoranlirida haraq sétish mejburliniwatqan mezgilde, melum meschitte namaz ötüwatqan uyghurlar. 2015-Yili 16-Aprél, xoten.

Uyghurlarning réstoranlirida haraq sétish mejburliniwatqan mezgilde, melum meschitte namaz ötüwatqan uyghurlar. 2015-Yili 16-Aprél, xoten.

 AFP

Ashkarilinishiche xitay dairiliri xoten shehirining ilchi yéza gazon kentide atalmish «qanunsiz diniy paaliyet» bilen shughullanghan memtimin mettursunni 4 yilliq, uni qanat astigha alghan kent amanliq mudiri jélil abdullani «ikki yüzlimichilik» bilen eyiblep 17 yilliq kesken.

Xitay dairilirining atalmish «jinayetchi» ge qarighanda «qanat astigha alghuchi» ni 4 hesse artuq jazalishi heqqide pikir bayan qilghan gérmaniyediki siyasiy közetküchi perhat yurungqash ependi, dairilerning bu xil jaza tedbirliri arqiliq uyghurlar arisidiki öz-Ara milliy méhir-Muhebbetni we insaniy mesuliyetchanliqini yoqitishqa urunuwatqanliqini ilgiri sürdi.

Biz ötkende xotenning ilchi yézisida 400 nechche aililik gazon kentide her ikki ailidin birdin mehbus barliqi heqqide xewer bergen iduq. Gazondiki kent kadirlirining bayan qilishiche, ene shu kenttiki mehbuslardin biri, uning üstige eng éghir késilgini, sabiq kent amanliq mudiri jélil abdulla؛ uning qilmishi «qanunsiz diniy paaliyet» bilen shughullanghan memtimin mettursunni qanat astigha élish؛ yeni qanun organliri tekshürüsh élip bérish üchün üchün kentke kelgende, yer asti diniy telim télip bériwatqan memtimin mettursunni qachuruwétish.

Ejeblinerliki, dairiler atalmish esli «jinayetchi» ni 2016-Yili 4 yilliq, uni «qanat astigha alghuchi» amanliq mudiri jélil abdullani 17 yilliq kesken.

Közetküchilerning bayan qilishiche, uyghur aptonom rayonida nöwette dawam qiliwatqan tutqun we késimlerni qanuniy nuqtidin izahlash mumkin emes؛ undaqta, bu ijraatlarning siyasiy we ijtimaiy nuqtidiki körünüshi zadi qandaq? uning mahiyiti néme? bu soalimizgha gérmaniyede yashawatqan siyasiy közetküchi perhat yurungqash ependi mundaq jawab béridu: «xitay dairiliri dewrlerdin béri uyghurlarning teshkillesh we teshkillinish iqtidarini ajizlashturush we yoqitishqa urunup kéliwatidu؛ dairiler buni iqtisadiy jehette namrat qaldurush we maarip jehettin arqida qaldurushtin bashqa yene uyghurlar arisida özara milliy méhir-Muhebbetni ajizlashturush, öz-Ara bir-Biridin qéyidash, bextsizliklirini bir-Birige dönggesh psixikisini shekillendürüshke urunuwatidu؛ xitayning qanat astigha alghuchilarni jazalash, jazalighandimu éghir jazalash tedbiri xitayning rayonda yolgha qoyup kéliwatqan uyghurlar arisidiki milliy birlikni buzushtiki yüzlerche tedbiridin biri.»

Jélil abdullaning 17 yilliq késilishide, uninggha artilghan «ikki yüzlimichilik» jinayitiningmu muhim roli barliqini tekitligen perhat ependi, xitayning bu arqiliq uyghur kadirlarni milliy mesilide téximu éniq sep ayrishqa qistawatqanliqini, yeni uyghur kadirlarni öz millitidin ashkara halda yüz örüshke mejburlawatqanliqini bayan qildi.(Shöhret Hoshur)

Advertisements

Yuqiri Maashliq Xitay Oqutquchilar Uyghur Diyarini Qaplimaqta

Xoten wilayetlik maarip idarisi bu yil 6-Ayning 28-Küni chiqarghan bashlanghuch-Ottura mekteplerde uyghur tilini cheklesh heqqidiki höjjet.

Xoten wilayetlik maarip idarisi bu yil 6-Ayning 28-Küni chiqarghan bashlanghuch-Ottura mekteplerde uyghur tilini cheklesh heqqidiki höjjet.

 Social Media

Bu yil kirgendin buyan, xitay dairilirining atalmish «qosh til oqutquchisi», «alahide oqutquchi» dégen namlarda xitay köchmenlirini türkümlep uyghur diyarigha yerleshtürüliwatqanliqi melum bolmaqta. Közetküchiler, rayonda xitay köchmenlirige bériliwatqan alahide imtiyazlarning yerlik xelqte muqerrer halda naraziliq keypiyati qozghaydighanliqini tekitlimekte.

Xitay taratqulirining xewerliridin melum bolushiche, 2017-Yil xitay köchmenlirining «shinjanggha yardem» namida yuqiri maash we teminat bilen uyghur diyarigha memuriy xadimliqqa yaki oqutquchiliqqa eng köp chaqirtilghan bir yil bolghan.

Uyghur diyarida yéqinqi 10 yildin buyan, mejburiy yolgha qoyulup kelgen «qosh tilliq maarip» namidiki xitayche oqutush uyghur tilini mekteplerdin siqip chiqarghan idi. Bu yil 7-Ayda uyghur aptonom rayonluq maarip nazaritining yéngi oqush mewsumida xitayche dersliklerni ishlitish qarari rayonda uyghur oqutquchilarni ishsiz qaldurup, ularning xizmet ornini xitay oqutquchilar igileydighan weziyetni shekillendürgen.

Xitay hökümet taratqulirining bu yil 5-Ayda élan qilghan xewerliride 2017-Yili uyghur aptonom rayonigha yuqiri maash bérish sherti bilen pütün xitay miqyasidin 60 ming xizmetchi qobul qilinidighanliqi élan qilinghan idi. Xitay hökümet xizmetchiliri imtihan uchuri tor békitining 15-May künidiki tepsiliy xewerdin melum bolushiche, bu yil pütkül uyghur aptonom rayoni boyiche 19ming 182 neper alahide oqutquchi qobul qilish élani chiqirilghan.

«Xelq géziti» ning xewerliridin melum bolushiche, bu yil yazda peqet ghulja nahiyisigila 1331 neper alahide oqutquchi qobul qilinidighan. Aqsuning onsu nahiyisige 256 neper «qosh tilliq» yesli oqutquchisi, 160 neper ottura-Bashlanghuch mektep alahide oqutquchisi qobul qilinghan.

Mezkur xewerde xitay oqutquchilarni qobul qilishtiki sewebler heqqide toxtilip, 2017-Yili yéngi oqush mewsumida xitayche ders ötidighan oqutquchilarni toluqlash éhtiyaji sewebidin pütün memliket miqyasidin yéngidin bir türküm alahide oqutquchilarni qobul qilish éhtiyaji tughulghanliqi eskertilgen.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan ghulja sheherlik maarip idarisi xadimimu oxshash mezmundiki gepni tekrarlidi. U mundaq dédi: «bu yil yazliq tetilde pütün memliket boyiche oqutquchi qobul qilish xizmitining jiddiy élip bérilishigha aptonom rayonluq maarip nazaritining yéngi oqush mewsumida mekteplerde dölet boyiche bir tutash tarqitilghan xenzu tilidiki dersliklerni omumlashturush heqqidiki höjjiti seweb boldi, dések bolidu. Ghuljidiki mekteplerge dölet ortaq tilida ders öteleydighan oqutquchilar jiddiy éhtiyajliq bolghini üchün ichkiri ölkilerdin yéngidin bir türküm alahide oqutquchilar qobul qilindi.»

Ziyaritimizni qobul qilghan bu xitay xizmetchi xadim sözini dawamlashturup mundaq dédi: «9-Ayda bashlanghan 2017-Yilliq yéngi oqush mewsumida ghuljidiki barliq mekteplerde eslidiki uyghur oqutquchilar qayta tertipke sélindi. Xitay tili ötkilidin ötelmigen bir türküm uyghur oqutquchilar elwette shallashqa duch keldi. Shunga pütün memliket boyiche élan chiqirilip, ichkiri ölkilerdin 3000 somdin yuqiri maash we bir qisim alahide teminatlar bilen xenzu oqutquchilar qobul qiliniwatidu. Emma xitay tili derije imtihan ötkilidin ötken we xitayche ders bérish iqtidarigha ige bir qisim milliy oqutquchilarning ish orni yenila saqlinip qélindi», dédi.

Halbuki, uyghur diyarida uniwérsitétlarni tügetkendin kéyin yillar boyi ishqa orunlishalmay, eng töwen mulazimet orunlirida tirikchilik qilishqa mejbur bolghan uyghur yashliri dawamliq köpiyiwatqan bir sharaitta, rayondiki ish pursetlirining xitay köchmenlirige bérilishi uyghurlarning naraziliqini qozghawatqan yene bir muhim amilgha aylanghan.

Ilgiri radiyomiz ziyaritini qobul qilghinida, qaramaydiki ishsiz uyghur yashliri nechche mingdin ashqan ehwalda néfitliktiki ish pursetlirining yuqiri maash we teminat bilen türküm-Türküm xitay köchmenlirige bérilgenlikidin shikayet qilghan bir ana, hökümetning uyghurlargha qaratqan tengsiz siyasitige qarita öz naraziliqini ipadiligen idi.

Amérika uyghur birleshmisining reisi élshat hesen ependining qarishiche, uyghur diyarida uniwérsitétlarni tügitip yillar boyi ishsiz qéliwatqan uyghur yashliri köpeygen, uyghur déhqanliri qatmu-Qat qamallar arisigha élinip sirtlargha chiqip ishlesh pursitidin mehrum qaldurulghan bir mezgilde xitay ölkiliridin yuqiri maash we alahide teminat wedisi bilen xitay köchmenlirige bérilgen bu imtiyazlar yerliktiki naraziliq keypiyatining küchiyishige seweb bolidighan yene bir muhim amil iken.

Uyghur diyarigha yéngidin xizmetke qobul qilinghanlardin 7 ming xadim teklimakan boyigha jaylashqan üch wilayet, bir oblasttiki maarip sistémisigha «qosh til» oqutushi boyiche yardemge ewetilgenliki melum.(Mehriban)

URUMÇİ KATLİAMI VE İŞGALE KARŞI DİRENİŞİN SEMBOLÜ ” CESUR KIZ ” VE AİLESİ YOK EDİLDİ

mavi-t-lu-kokbore-kizi

Hamit Göktürk / Uygur Haber ve Araştırma Merkezi (UYHAM)
Çin işgal Ordusunun 05 Temmuz 2009 tarihinde Doğu Türkistan’ın başkenti Urumçi’de gerçekleştirdiği insanlık dışı katliamlarına karşı  yapılan barışçıl gösterileri  ve Doğu Türkistan Türklerinin Çinli işgalcilere karşı şanlı direnişinin sembolu haline gelen ve Uygur Türkleri tarafından Kök Maykılık Kökbörü Kızı = Mavi Tişörtlü Kökbürü kızıolarak adlandırılan adsız kahraman Türk kızı ile 6 kişilik tüm ailesinin toptan katledilerek yok edildiği bildirildi.  Doğu Türkistan’ın Yenihisar İlçesinden olduğu ve yıllar önce iş bulmak amacı ile Urumçi’ye gelerek yerleşen Kasap bir babanın 4 evladınrdan biri olduğu belirtildi. Mavi Tişörtlt Kökbörü kızının  ailesinin Urumçi’ye diğer bölgelerden iş bulmak ve geçinmek amacı ile gelen Fakir ve düşük gelirli Uygur Türkü ailelerin oturduğu Atbeygesi = At Yarışı Meydanı civarındaki  gecekondularda  yaşadıkları de açıklandı.

İlgili resim
Tesadüfen  karşılaştığım ve Urumçi’den yeni gelen bir Doğu Türkistanlı Hanım’in anlattıkları şöyle “05 Temmuz 2009 günü ÇKP.genel sekreteri Vang Liquen, Çin İşgal Ordususunu sivil giydirerek ellerine soplar ve demir çubuklar vererek  Müslüman Uygur Türklerine karşı  etnik  temizlik yapma emri verdi. Urumçi’nin At Beygisi gecekondu bölgesi başta bütün yerleşim yermlerindeki Uygur erkekleri tutuklanarak bilinmeyen yerlere götürüldü. Ailelerinden ve evlatlarından habere alamayan Hanımlar ve kızlar toplanarak barışçıl gösteriler yaptılar ve  tutuklamaların durdurulmasını  ve Çin’in kayıp dedikleri yakınlarının ölü veya dirisinin kendilerine verilmesini talep ederek barışçıl gösteriler yaptılar. Genellikle hanım ve çocukların katıldığı bu gösterilerde 18-20 yaşlarında olduğu tahmin edilen bir mavi tişörtlü Uygur Türkü kız yumruklarını sıkarak İşgalcı Çinli askerlere Çince haykırarak  etnik Çin katliamalarını protesto etti ve milyonların takdir ve hayranlığını kazanmıştı. Bütün dünya televizyonlarında bir fenomen haline gelen ve Müslüman Uygur Türkü Hanım Kızlarımızın kahramanlık ve cesaretini sembolize eden bu adsız kahraman cesur kızı bir daha gören olmadı.

Avangard Kız
Uygur Hanım kızlarımızın cesaret,kahramanlık sembolü ve yüz akı olan bu kızın ne iş yaptığı ve isminin ne olduğunu bilmiyorum. Bunun öğrenmeye çalışmak de esasen Urumçi’de suçtur. Bu kahraman kız ve ailesi hakkında konuşmak yasaktır. Ancak,halkımız bu Cesur ve kahraman Uygur kızını asla unutmadı ve unutmayacaktır. Uygur Türkleri Kendisini Urumçi’de İşgalci Çin Askerlerine karşı yapılan gösterilerin sembolü olarak görüyorlar.Halkımız onu kalbinin derinliklerine gömmüştür.Onu asla unutmayız.Şairlerimiz onun hakkında destanlar yazdı.Halk gizliden gizliye elden ele dolaştırarak bu şiirleri göz yaşları içinde okuyorlar. Ancak,benim çok yakın ve güvenilir kişilerden  özel olarak  duyduğum şu, Mavi Tişörtlü kız gösteriler esnasında tutuklanmış ve bilinmeyen bir yere götürülmüştür.Daha sonra Anne,baba ve 6 kişilik ailesinin  bütün fertleri evlerinden alınarak tutuklanmıştır. Bu  aileden bir daha haber alınamamıştır. Şimdiye kadar  bu Kahraman kız ve ailesini gören olmadığı söyleniyor.Büyük bir ihtimalle Çin İşgal Ordusu  gizlice öldürerek cesetlerini yok ettikleri diğer Uygurlar gibi bu aileyi de bu şekilde  gizlice öldürerek yok etmiş olabileceği  ihtimalı çok kuvetlidir.”  Şeklinde konuştu.

Urumçi katliamı resimleri ile ilgili görsel sonucu

MAVİ TİŞÖRTLÜ KAHRAMAN UYGUR KIZINA AĞIT

( Kök Maykılık  Kökbörü   Kıznıng  Dastanı  – Mavi Tişörtlü Gök Börü Kızın Destanı )

İnmişti ruhun gökten Nur gibi
Atıldın Düşma’a  Kök Börü misal
Emmiş miydin sen Kök Börü Sütü ?
Mavi Tişörtlü   Gök Börü kızı
Erkinlik için   gerdin  göğsünü
Ceng’a atıldın  Muştunu  dürüp
Gökten mi  İNDİ ?  bu cesur yürek ?
Mavi Tişörtlü , Gök Börü Kızı
Aldın   Sen  bu gücü Mutlak Uluğ Tengrim’den !
Gösteri yapan dertlı   Analarla
Saf Tarttın Sen de Hakkı  Gözetip
Mavi Tişörtlü , Gök Börü Kızı

Elbisen masmavi ,kalbin Ap-ak
Milletin ağlarsa gözyaşı döküp
Sen göz  yaşını  sildin Gök yaprak ile
Mavi Tişörtlü  Kök Börü Kızı
Nerdesin şimdi, çok Özledik  Seni
Sen Uygur’un  gururu -Kıvançlı KIZI

http://www.uyghurnet.org/urumci-katliami-sonrasi-cin-isgal-ordusuna-karsi-direnisin-sembolu-mavi-tisortlu-kokboru-kizi-ve-ailesi-olduruldu/

Yéngisardiki Keng-Kölemlik Tutqunda Saqchi Xadimlirining Uruq-Tuqqanlirimu Chette Qalmidi

Kocha charlawatqan uyghur saqchi. 2015-Yili 17-Awghust, aqsu.

Kocha charlawatqan uyghur saqchi. 2015-Yili 17-Awghust, aqsu.

 AFP

Melum bolushiche, yéngisarda dawam qiliwatqan keng-Kölemlik tutqun we éghir késim jeryanida xitayning muqimliq xizmitide aldinqi septe wezipe ötewatqan saqchi, yardem saqchi we amanliq xadimlirining uruq-Tuqqanlirimu chette qalmighan. Yéngisarning saghan yézisidinla az dégende 4 neper saqchi we yardemchi saqchining aile ezaliri tutqun qilinghan؛ saqchi tursunjan emetning dadisi we ikki qérindishi tutulghandin bashqa özimu wezipisidin élip tashlanghan. «Diniy esebiylik» bilen eyiplinip 10 yilliq késilgen 21 yashliq mehkum hörigül nasirning akisi yüsüpjan nasir, yardemchi saqchiliqtin pilanliq tughutning amanliq xizmitige yötkiwétilgen.

Biz ötken hepte yéngisar saghandiki 21 yashliq hörigül nasirning «diniy esebiylik» bilen eyiplinip 10 yilliq késilgenlikini xewer qilghandin kéyin, ehwaldin xewerdar muhajirettiki uyghurlardin biri radiyomizgha uchur yollap hörigül nasirning saghan saqchixanisidiki yardemchi saqchi yüsüpjan nasirning singlisi ikenlikini melum qildi. Biz bu yip uchigha asasen yéngisarning saghan yézisidiki herqaysi saqchi ponkitlirigha téléfon qilduq. Téléfonimizdin qobul qilghan saqchilarning köpinchisi, alaqidar soalimizgha jawab bermigen bolsimu, emma bir türküm saqchilarning uruq-Tughqan we qérindashliriningmu tutqun qilinghanliqidek bir réalliqni inkar qilmidi.

Inkasta déyilishiche, yüsüpjan nasir singlisi késilgendin kéyin saghan saqchixanisidin uzaqlashturulghan. Éniqlashlirimiz dawamida uning nöwette saghan yéziliq pilanliq tughut komitétining amanliq xizmitide ishlewatqanliqi melum boldi. Xitayning ilgiriki yillardiki qattiq zerbe dolqunlirida xitaygha aktip xizmet qiliwatqan asas qatlam kadirliri, bolupmu muqimliq saheside xizmet qiliwatqan xadimliri etiwarlinip kelgen. Ularning uruq-Tughqan we yéqin dost-Buraderlirimu péshkelchiliktin uzaq turup kelgen. Emma bu yilqi dolqunda xitayning aktip xadimlirigha bu yüz-Xatire qilinmighan. Ularning qérindashlirimu tutulush, késilishtin xaliy bolalmighan.

Bu heqtiki ilgirilep éniqlashlirimiz dawamida yéngisarda qérindash we uruq-Tughqanliri tutulghanlarning yalghuz yüsüpjan emesliki delillendi. Melum bolushiche, saqchi tursunjan emet chégra saqchisi bolup aldinqi septe besh yildin buyan wezipe ötewatqan bolsimu, uning dadisi we ikki akisi, özining saqchixanidiki sepdashliri teripidin tutqun qilinghan. Özimu uzun ötmestin wezipisidin élip tashlanghan. Özining kéche-Kündüz 24 saetlep nöwette turuwatqanliqini bayan qilghan yéngisar topluqtiki bir amanliq xadimi, akisining tutqun qilinghanliqi we késilgenliki, xizmettiki aldirashchiliqi sewebidin akisining sot hökümini oqushqimu waqti bolmighanliqini éytti. Shöhret Osman

Uyghur Woman Handed 10-Year Prison Term Over Headscarf Claim

Horigul Nasir's photo is shown on an identification card.

Horigul Nasir’s photo is shown on an identification card.

 Photo sent by an RFA listener

A Chinese court in the country’s northwestern Xinjiang region has jailed a young Uyghur woman for 10 years over claims by a friend that she had promoted the wearing of headscarves, a form of Islamic dress increasingly restricted by Chinese authorities, sources say.

Horigul Nasir had been working as an au pair in Xinjiang’s Kashgar city, the woman’s brother Yusupjan Nasir told RFA’s Uyghur Service.

“One of her friends had been arrested and was being interrogated by the police, and when she was told to tell them everything she knew, she said that my sister had once told her that not wearing a headscarf was sinful,” Yusupjan said.

Yusupjan, a security worker in Yengisar county’s Saghan village, said his sister’s friend may have been terrified and made up the story in order to save herself from further questioning.

“In reality, my sister doesn’t wear a headscarf, nor does she pray five times a day,” a practice required of devout and observant Muslims, Yusupjan said.

Horigul’s family was not permitted to attend her trial, Yusupjan said, adding that the secretary of their district later visited the home to read out the verdict to Horigul’s mother.

“She collapsed on hearing the news. It took her a long time to recover from the shock. At home, we never talk about my sister.”

Fear and threats

Another Yengisar county resident, Abduwasip Omer, was also recently handed a 10-year prison term, just two years after being released from another 10-year term, the man’s brother told RFA.

“We don’t know the reason for his arrest this time, and we didn’t dare ask,” Abdukerim Omer, the jailed man’s brother, said. “No words can describe the fear and threats we have been forced to endure.”

“A group of officials from the county court visited our home to read the court’s verdict to us, but we lacked the courage to speak out and ask why he had been punished so harshly. My sister, Heynisa Omer, was arrested a month ago for asking where our brother was.”

“She has been held in a re-education camp ever since, and we don’t know what will happen to her,” he said.

Arrests have recently been on the rise in Kashgar’s Yengisar county, with many of those arrested “on petty charges” quickly sentenced to terms ranging from 10 to 15 years, sources in the region told RFA’s Uyghur Service.

Common reasons for arrest include holding “extremist religious views, determined by what suspects have said or how they are dressed,” a police officer in Topuluk village’s District No. 4 said.

“Other reasons for arrest include using mobile phones to access religious information, listening to illegal teachings, or failing to report the illegal behavior of others to the authorities,” the officer said, adding that parents who fail to educate their family members “according to government policy” are also subject to arrest.

Thousands held

Topuluk village alone contains six districts, Ablajan Nurmemet, another police officer assigned to the village, said.

“I don’t remember exact numbers, but I can tell you that at least 250 people have been arrested in each district, with 450 being the largest number in any one of them. Overall, the total number this year alone has exceeded 2,000.”

“If we add the numbers from last year and the year before, the total would be more than 3,000,” he said, adding, “There are five re-education camps located in the county where those who have been arrested are placed until they are sentenced.”

China’s ruling Communist Party blames Uyghurs for a string of violent attacks and clashes in China in recent years, but critics say the government has exaggerated the threat from the ethnic group, and that repressive domestic policies are responsible for violence that has left hundreds dead since 2009.

China regularly conducts “strike hard” campaigns in Xinjiang, including police raids on Uyghur households, restrictions on Islamic practices, and curbs on the culture and language of the Uyghur people, including videos and other material.

Reported by Shohret Hoshur for RFA’s Uyghur Service. Translated by the Uyghur Service. Written in English by Richard Finney.

Amérika B M T da, Uyghur Rayonida Herbiy Halet Siyaqida Weziyet Shekillengenlikini Tilgha Aldi

16299298_149287675574223_7678686734542577224_n

B d t ning jenwede échiliwatqan 36-Nöwetlik kishilik hoquq kéngishide söz qilghan amérika wekili jéysin mak, bügünki doklatida uyghur rayoni weziyitining jiddiylikini alahide tilgha élip ötti.

U doklatining uyghur weziyitige ait qismida eynen mundaq dédi: «biz, tibetning bir qismida, shinjangning bolsa hemmila yéride dawam qiliwatqan herbiy halet siyaqidiki weziyettin qayghurmaqtimiz».

Rusiye, xitay, birma, kuba, shimaliy koréye qatarliq döletlerning kishilik hoquq weziyiti bahalap ötülgen mezkur doklatta, xitayning öktichi paaliyetchilerning aile-Tawabiatliridin intiqam élish, téléwiziye ékranlirida iqrarname bayan qildurush qatarliq qilmishliri qattiq tenqid qilindi.

Amérikidiki uyghur kishilik hoquq we démokratiyeni ilgiri sürüsh fondi jemiyitining tor bétide xewer qilinishiche, uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanim mushu ayning 6- We 8-Künliri amérika tashqi ishlar ministirliqining asiya-Tinch okyan ishliri bölümining mesulliri bilen körüshüp uyghurlarning kishilik hoquq weziyiti, jümlidin uyghur rayonida omumyüzlük tesis qilinghan yépiq terbiyilesh merkezliri heqqide melumat bergen idi.

B d t da échiliwatqan 36-Nöwetlik insan heqliri kéngishi 11-Séntebir küni bashlanghan 29-Séntebir axirlishidu.

http://www.rfa.org/uyghur/qisqa_xewer/herbiy-halet-09192017170705.html?encoding=latin

Uyghurlar Diyaridiki Térrorluqqa Qarshi Turush Tedbirliri We Uning Aqiwiti

Uyghurlar Diyaridiki Térrorluqqa Qarshi Turush Tedbirliri We Uning Aqiwiti (1)

www.jamestown.org Neshr qilinghan «uyghurlarning qarshiliq heriketliri hemde xitayning térrorluqqa qarshi turush tedbirliri» heqqidiki maqalidin süretke élinghan.

http://www.jamestown.org Neshr qilinghan «uyghurlarning qarshiliq heriketliri hemde xitayning térrorluqqa qarshi turush tedbirliri» heqqidiki maqalidin süretke élinghan.

Photo: RFA

Uyghurlar diyaridiki siyasiy we medeniyet saheside ijra boluwatqan tedbirler rayon miqyasidiki qarshiliq paaliyetlirining bir muhim sewebi ikenliki heqqide mulahiziler boluwatqanda, xitay hökümitining bu qarshiliq heriketlirini dunya miqyasidiki «jihadiy» heriketlerge baghlashqa urunup kéliwatqanliqi melum. Buning bilen «térrorluq» mesilisi boyiche yillardin buyan izdinip kéliwatqan mutexessisler bu heqte öz qarashlirini otturigha qoyup, uyghurlarning qarshiliq heriketliri bilen baghlinishliq bolghan hadisiler, bolupmu az sandiki uyghur qachqunlirining sherqiy-Jenubiy asiyadiki «jihadiy» heriketler bilen bolghan munasiwiti heqqide toxtaldi.

Xitay hökümiti ötken birnechche yilda zor küch bilen ijra qiliwatqan tedbirlerning biri «térrorluq we esebiylikke qarshi turush» bolup, nöwette xitay hökümitining bu xil urunushlirining xitaygha qoshna jaylardimu jiddiy dawam qiliwatqanliqi melum. Halbuki, xitay hökümiti özlirini «térrorluqning qurbanliri» dep dunya miqyasida hésdashliqqa we qollashqa ége bolushni istep yürgende herqaysi jaylardiki xelqler, bolupmu sherqiy jenubiy-Asiya rayonidiki xelqler xitay hökümitining «térrorluqqa qarshi turush» urunushlirining arqisigha yoshurunghan bezi «sir» larni körüp yetkenliki diqqet qozghimaqta.

Amérikidiki jéymis tawn fondi bashquruwatqan «térrorluq közetküchisi» zhurnilining 15-Awghust neshr qilinghan sanida élan qilinghan «uyghurlar we xitayning rayon xaraktérlik térrorluqqa qarshi turush tirishchanliqliri» serlewhilik maqale ene shu sahege béghishlanghan eng yéngi maqalilerning biri hésablinidu.

Amérika dölet mudapie uniwérsitétining proféssori zakariy abuzaning qelimige mensup bu maqalida aptor aldi bilen uyghurlarning xitay hökümitige qarshiliq körsitishte néme üchün dunyawi rewishte tonulghan bir qisim térrorluq teshkilatliri qollanghan zorluq wasitilirini qollanghanliqigha qarap chiqishni tewsiye qilidu. Proféssor zakarining qarishiche, az sandiki bir qisim uyghurlarning yer shari miqyasidiki «jihadiy» heriketlerge qoshulup qélishi tasadipiy hadise emes iken.

Uning pikriche, uyghurlar diyaridiki basturush heriketliride zerbige uchrighan uyghurlarning sani 2013-Yilidin buyan izchil éship mangmaqtiken, yene kélip bu uyghurlar asasen dégüdek «bölgünchilik» we «térrorluq» jinayetliri bilen eyiblengen iken. Xitay dairiliri uyghurlar diyarida uyghurlarning qarshiliqini zor sandiki herbiy küch arqiliq biraqla basturup tashlashni oylap yürgende uyghurlarning bu xildiki qarshiliqi rayon darisidin halqip béyjingdiki tyenenméngha mashina arqiliq hujum qilish hemde kunming poyiz istansisidiki pichaqliq hujum weqelirini otturigha chiqarghan iken.

U, ziyaritimiz jeryanida uyghurlardiki zorluq küch arqiliq qarshiliq körsitishning sewebliri heqqide toxtilip mundaq dédi:

«Méningche buningdiki heqiqiy sewebler yaki mundaqche éytqanda az sandiki bir qisim kishilerning zorluq heriketlirige yüzlinip kétishidiki sewebler xitay hökümitining zulum xaraktérlik siyasetliridur. Yene bir yaqtin xitay hökümiti izchil halda özliri duch kéliwatqan mesililerni muwapiq yosunda hel qilishning birer yolini tépishni xalimaywatidu. Bu sahede hemmige tonulghan uyghur ziyaliysi ilham toxtining qolgha élinishi buning bir misali. U xitay dölitidiki mushu mesililerni dialog yoli arqiliq hel qilishni teshebbus qilghan. Mushundaq bir wekillik shexsning qolgha élinishi, uyghurlargha öz derdini normal hemde qanunluq yollar arqiliq anglitishta bashqa héchqandaq imkaniyetning qalmighanliqini körsitidu. Epsuslinarliq yéri shuki, mushundaq qiyin ehwal tebiiy yosunda kishilerni zorluq yoligha mejburlaydu. Buning bilen shinjang yaki sherqiy türkistanda az sandiki bir qisim kishiler mana mushundaq ehwalgha duch kéliwatidu. Halbuki, xitay hökümiti mushu azghine kishilerning zorluq heriketlirige heddidin ziyade küchlük bolghan hujum bilen jawab qayturmaqta. Bu bolsa öz nöwitide téximu köp uyghurlarni qoligha qoral élishqa mejbur qilmaqta.»

Proféssor zakariyning qarishiche, xitay hökümiti 1990-Yilliridin bashlapla uyghurlarning milliy kimliki we islam étiqadini xitayning dölet bixeterliki üchün bir tehdit, dep hésablap kelgen. Buning bilen mushu ikki sahege chétishliq kichikkine hadisilermu sistémiliq basturushning obyéktigha aylanghan hemde uyghurlarni tedrijiy halda öz wetinini terk étip, chetellerge köchüp kétishke mejbur qilghan. 2009-Yilidiki «5-Iyul weqesi» bolsa uyghurlarning zor sanda chetellerge köchüp kétishini tézletken. Nöwette ijra boluwatqan musulmanche isimlarni özgertish, saqal-Burut we yaghliq artishni cheklesh qatarliq tedbirler bolsa bu xil basturushning hélihem dawam qiliwatqanliqini körsitip béridighan eng tipik misallarning biri iken.

Proféssor zakari chetellerge köchüp kétishni istewatqan uyghur qachqunlirining mushu yosunda sherqiy-Jenubiy asiya rayonigha, jümlidin wiyétnam, malayshiya, hindonéziye qatarliq jaylargha yétip kelgenlikini éytidu. Uning pikriche bu kishilerning mutleq köp qismi türkiyege bériwélishni oylap yürgen bolup, ulardin az sandiki bir qismining qandaq bolup sherqiy-Jenubiy asiyada térrorluq heriketlirige ariliship qalghanliqi téxiche bir sir halette turmaqta.

U bu heqte mundaq dédi: «ottura sherqtiki térrorluq heriketliri heqqide men birnerse déyelmeymen, chünki méning tetqiqatim sherqiy-Jenubiy asiya rayonini merkez qilidu. Emma shuni késip éytalaymenki, sherqiy-Jenubiy asiyada pütünley perqliq bolghan ikki türlük hadise yüz bermekte: biri, zor sandiki uyghur qachqunliri sherqiy-Jenubiy asiya arqiliq yötkiliwatqan bolup, ular axirqi hésabta türkiyege kétishni meqset qilghan. Bu bolsa sherqiy-Jenubiy asiyadiki uyghurlarning mutleq köp qismini teshkil qilidu. Yene biri mushu uyghurlardin barmaq bilen saniwalghudekla adem iraq, süriye, afghanistan qatarliq jaylargha kétish yaki öz aldigha yéngidin birer térrorluq guruhi bolup teshkillinish ornigha sherqiy-Jenubiy asiyadiki qoralliqlar guruhigha qoshulup ketti. Buninggha zadi némining sewebkar ikenliki mangimu qarangghu. Biz töt uyghurning hindonéziyede qolgha élinghanliqini bilimiz. Emma ularning néme üchün hindonéziyeni tallighanliqi, ularning qandaq bolup ‹sherqiy hindonéziye qoralliq guruhi›, yeni mit bilen ariliship qalghanliqi heqqide téxi éniq birer jawabqa ége bolghinimiz yoq.»

Proféssor zakariyning qarishiche, uyghur qachqunlirining sherqiy jenubiy asiyada peyda bolushi hemde shu jaydiki qoralliq guruhlargha qatnishishi nöwette «bir belwagh bir yol qurulushi» ni jiddiy ijra qiliwatqan xitay hökümiti üchün yéngidin bir bash aghriqi bolup qalghan. Sherqiy jenubiy asiya rayoni «bir belwagh bir yol qurulushi» diki muhim rayonlardin biri bolupla qalmastin, eng muhimi uyghurlarning bu rayondiki qoralliq küchlerge qoshulup kétishi xitayning kütmigen yéridin chiqqan yene bir hadise bolghan.

U bu toghriliq toxtilip mundaq deydu: «méningche uyghur qoralliqlirining tosattin sherqiy-Jenubiy asiyada peyda bolup qélishi xitay hökümitini bekmu hezrette qaldurdi. Shuning bilen birge bu xitay üchün bir chong signal boldi. Chünki xitay hökümiti uzundin buyan nezirini afghanistandin üzmigen hemde bu jaydiki ‹baza› teshkilati bilen chétishliq bolghan guruhlar qatarida jeng qiliwatqan sherqiy türkistan musteqilchi küchliri we bashqa uyghur qoralliqlirining herikitini közitip kéliwatqan idi. Yene kélip bu herqachan xitay hökümitining asasliq nishanliridin biri bolup kéliwatqan jay idi. Shu sewebtin sherqiy-Jenubiy asiyada uyghurlarning bundaq bir yéngi térrorluq guruhi peyda bolush bilen xitay buningdin olturalmay qaldi. Bu uyghurlarning beziliri hindonéziyede qolgha élinghan hemde yene beziliri hindonéziye hökümitining qoralliq hujumlirida öltürülgen bolsimu ashu uyghurlar ilgiri hindonéziyediki birnechche qétimliq térrorluq weqelirige ishtirak qilghan idi. Yene bir yaqtin hindonéziye we malayshiyada burundinla nahayiti janliq paaliyette boluwatqan térrorluq guruhliri mewjut bolup, bir qisim uyghurlar ashu teshkilatlargha ariliship qalghan idi. Shunga xitay hökümiti bu xil dunyawi baghlinish hadisisidin bekla endishige chüshüp qaldi. 2015-Yili awghustta yüz bergen bangkoktiki bomba partlashtin kéyin bolsa xitay hökümiti tolimu perishan boldi.»