“Shi Jinping Fashizimi we Xitaydiki Démokratik Özgirish” Yighinida Uyghurlar Mesilisi Alahide Orun Igilidi


2018-12-10

Méhrigül tursun xanim "Puqralar küchi" teshkilatining mukapatigha érishti. 2018-Yili 10-dékabir. Washin'gton, amérika.

Méhrigül tursun xanim “Puqralar küchi” teshkilatining mukapatigha érishti. 2018-Yili 10-dékabir. Washin’gton, amérika.

 RFA00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Amérika Uyghur birleshmisining re'isi élshat hesen ependim "Puqralar küchi" teshkilatining yighinida nöwettiki Uyghur weziyitidin doklat berdi. 2018-Yili 10-dékabir. Washin'gton, amérika.

Amérika Uyghur birleshmisining re’isi élshat hesen ependim “Puqralar küchi” teshkilatining yighinida nöwettiki Uyghur weziyitidin doklat berdi. 2018-Yili 10-dékabir. Washin’gton, amérika.RFA

“Dunya kishilik hoquq xitabnamisi” élan qilin’ghanliqining 70 yilliq xatiriside amérika dölet mejlisining rayburn binasida “Puqralar küchi teshkilati” özlirining 13-nöwetlik “Milletler we étiqadlar ara yash rehberlerni terbiyilesh yighini” ni achti. Bu yilqi yighin’gha “Shi jinping fashizimini cheklep, xitaydiki démokratik özgirishni algha siljitayli: yéngi weziyet we yéngi istratégiye” dep mawzu qoyulghan idi. Bu qétimqi yighin’gha xitaylardin bashqa yene Uyghur, tibet, mongghul qatarliq milletlerningmu wekilliri teklip qilin’ghan idi.

Yighin riyasetchisi, “Puqralar küchi” teshkilatining mu’awin re’isi xen lyenchaw aldi bilen söz élip, bu qétimqi yighinning “Dunya kishilik hoquq xitabnamisi” élan qilin’ghanliqining 70 yilliq xatirisidek büyük simwolluq kün’ge toghrilan’ghanliqini, özlirining shu arqiliq insan heqlirining xitaydiki hazirqi ehwaligha qarap chiqishni nishan qilghanliqini tekitlidi. Shuningdek bu qétimqi yighin’gha qatnishishqa kelgen méhmanlar qatarida 1989-yilidiki xitay oqughuchilar herikitining idiyiwi asasigha zor tesir körsetken xitay ziyaliy, xitayning eyni waqittiki bash ministiri hemde kéyinki mezgillerde xitay kompartiyisining bash sékrétari bolghan jaw ziyangning meslihetchisi proféssor yén jyachini sözge teklip qildi. 

Yén jyachi sözide xitayning istiqbali toghrisida söz qilip, xitayning démokratiyige ötüshi üchün uzun mezgil boshashmay küresh qilish lazimliqini alahide tekitlidi. Shuning bilen birge bu jeryanda Uyghur, tibet, mongghul qatarliq xitay bolmighan milletlerningmu öz heqliri üchün qilghan küreshlirini mu’eyyenleshtürdi. 

Bu qétimqi yighin’gha alahide teklip qilin’ghan yene bir kishi amérika démokratiyini algha sürüsh fondining re’isi karl gérshman idi. U sözide nuqtiliq qilip nöwette amérika-xitay munasiwitining tarixtiki eng yéngi basquchqa kirgenlikini, xitay bilen dunyaning munasiwitimu shuninggha mas halda özgiriwatqanliqini, bolupmu xitayning nöwette dunya démokratiyesige we tinchliqigha tehdit peyda qiliwatqanliqini, buningdin yigirme nechche yil burun otturigha qoyulghan “Xitay iqtisadiy jehette qudret tapsa erkinlikke we démokratiyige qarap siljiydu” deydighan qarashning üzül-késil xata bolghanliqi hazir ispatlan’ghanliqini tekitlidi. Shuningdek xitay türmiside ölgen nobél tinchliq mukapati sahibi lyu shyawboning yazmiliridin neqil keltürüp xitay kompartiyisining nöwette fashizm yoligha méngiwatqanliqini, bundaq fashizm siyasiti eyni waqitta meyli bash kötürgende bolsun yaki halak bolghanda bolsun dunyagha zor balayi’apet élip kelgenlikini, shu sewebtin xitay kompartiyisining yéngi fashizm hakimiyiti bolup bash kötürüshini tosushning zörürlükini alahide bayan qildi. 

Arqidin sözge chiqqan Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining tashqi ishlar diréktori lo’iza gréw nuqtiliq qilip Uyghurlar nöwette duch kéliwatqan siyasiy, iqtisad, medeniyet we diniy basturushlar heqqide söz qildi. Bolupmu tashqi dunyagha “Sherqiy türkistan” dep biliniwatqan Uyghurlarning ana wetinining nöwette balayi-apetning uwisi boluwatqanliqini, bu jaydiki zulumni kölem, derije we éghirliq nuqtiliridin omumlashturup “Insaniyetke qarshi haywanlarche jinayet” dep teswirleshke bolidighanliqini bayan qildi. U yene sözining dawamida amérika dölet mejliside ötküzülgen guwahliq bérish yighinida amérika tashqi ishlar ministirliqidin skot basbiy bayan qilghan guwahliq sözlirini neqil keltürüp nöwette az dégendimu ikki milyondin artuq kishining lagérlargha qamiwétilgenlikini, bu lagérlarning waqitliq xaraktérde emeslikini, nöwette alaqidar mutexessislerning bu lagérlarni “Yighiwélish lagéri” dep atashqa ötkenlikini, chünki hazir dunyadiki bir qisim döletlerning xitay bilen bolghan iqtisadiy munasiwitining eyni waqittiki dunyaning gitlér gérmaniyesining qilmishini tosush ornigha gérmaniye bilen soda qilghinigha oxshaydighanliqini, emma amérikining bu jehette kökrek kérip otturigha chiqip “Yer shari magnétskiy qanuni” ni ishqa sélish heqqide pa’aliyetlerde boluwatqanliqini tekitlidi. 

Bu qétimqi yighinda söz qilishqa teklip qilin’ghan yene bir muhim shexs amérika dölet mejliside yillardin buyan xitaydiki kishilik hoquq xizmiti üchün jan-pidaliq bilen ishlep kéliwatqan awam palata ezasi jéymis mekgowérin we kristrofés simislar idi. Ular ayrim-ayrim söz qilip xitaydiki alaqidar mesililerni birer qur eslitip ötkendin kéyin nöwette qiziq nuqtilardin boluwatqan “Yer shari magnétskiy qanuni” ning rawurus ünümge ige boluwatqanliqini, buning normal insanlarning normal turmushini binormal qilip qoyghan bir qisim kishilerge ejellik zerbe béridighanliqini alahide tekitlidi. 

“Puqralar küchi” teshkilatining bu yilqi yighini üchün üch dane mukapat tesis qilin’ghan idi. Uning ikkisi kishilik hoquq saheside yillardin buyan körünerlik emgeklerni qiliwatqan shexslerdin “Lentos fondi” ning re’isi katrina lentos xanimgha we eyni waqitta xitay kompartiyisining bash sékrétari bolghan jaw ziyangning katipi bolup ishligen hemde kéyinche yette yilliq qamaqqa höküm qilin’ghan baw tong ependige bérildi. Shu qatarda “Puqralar küchi” teshkilatining re’isi yang jyenli söz élip nöwette xitay kompartiyisining pütün sep boyiche fashizmgha qarap méngiwatqanliqini, buning bir tipik misali süpitide pütün Uyghurlarning on pirsentini héch sewebsizla “Yighiwélish lagéri” gha qamiwalghanliqini bayan qildi. Shuningdek yéqinda lagérdin qutulup chiqqan méhrigül tursunning lagérdiki kechürmishlirini, shundaqla uning kechürmishliridin Uyghurlarning hazir qandaq ehwalda ikenlikini tesewwur qilish mumkinlikini yighin ehlige yene bir qétim eslitip ötti. Shuningdek uning xitaydiki zulumni pash qilish jehette baturluq körsetkenlikini, uning bu jehettiki gheyritige apirin oqush yüzisidin 2018-yilliq mukapatning yene birining méhrigülge bérilidighanliqini élan qildi. 

Amérika awam palatasining ezasi jéymis mekgowérn teklipke bina’en mukapat longqisini méhrigülge tapshurup bergende pütün zaldikiler alqish yaghdurdi. Shuningdin kéyin méhrigül qisqiche söz qilip özining amérika hökümitige, “Puqralar küchi” teshkilatigha, shundaqla özini qollap kelgen her sahe kishilirige öz teshekkürini bildürdi. 

Bu qétimqi yighinda söz qilghuchilar arisida hemmidinmu bekrek kishilerning diqqitige sazawer bolghini “Musteqil xitay qelemkeshler jem’iyiti” ning re’isi lyaw tyenchi xanimning sözliri boldi. U sözide nuqtiliq qilip ötken esirning 30-yilliri gitlérning biwasite buyruqi bilen “Yighiwélish lagérliri” barliqqa kelgenliki we bu lagérlarning milyonlighan yehudiyning hayatigha zamin bolghanliqini, eyni waqitta dunyaning bu lagérlarni körmeske salghanliqini, kéyinche pütün dunyaning bu ishqa pushayman qilghanliqini, emdilikte oxshash tarixning Uyghurlar diyarida tekrarlinish aldida turuwatqanliqini, 21-esirge kelgende ashu mudhish tarixning qaytidin otturigha chiqishigha xitay kompartiyisining, jümlidin xitay xelqining buninggha süküt qiliwatqanliqini, shu sewebtin özining xitaylar üchün we xitay kompartiyisi üchün buningdin qattiq nomus hés qiliwatqanliqini bayan qildi. 

Shuningdin kéyin Uyghur, mongghul we tibet wekilliri sözge chiqip alaqidar ehwallardin melumatlar berdi. Shu qatarda Uyghurlargha wakaliten amérika Uyghur birleshmisining re’isi élshat hesen sözge chiqip, lagér guwahchilirining bayanliri Uyghurlarning hazir qandaq zulumgha duch kéliwatqanliqini tolimu janliq teswirlep bériwatqanliqini, shunga dunyaning bu mesililerge undaq addiy qarimasliqi lazimliqini alahide tekitlidi. 

Yighin ariliqidiki dem élishta amérika Uyghur birleshmisining re’isi élshat hesen bilen yighin toghrisida qisqiche söhbetleshtuq. U bu xildiki yighinlardin paydilinip Uyghur dawasini téximu köp kishilerge anglitish mumkin bolidighanliqini, emma buningliq bilen Uyghur dawasining özgichiliki ajizliship qalmaydighanliqini tekitlidi. 

Bu qétimqi yighin’gha amérika hökümet terepning köpligen xadimliri, shuningdek xitay démokratliri we birqisim Uyghur jama’iti ishtirak qildi. Bu qétimqi yighin ete yene bir kün dawam qilidighan bolup, biz bu toghriliq dawamliq xewer bérimiz.

Munasiwetlik xewerler

eziz

Xitay Da’irilirining Lagérlarni Tekshürüshke Qarita Bir Saxta Sehne Hazirlawatqanliqi Ashkarilandi


2018-12-07

Terbiyelesh lagéridikilerge türmidiki mehbuslargha oxshash kiyim kiydürülgen bolup, yighin échiwatqan körünüsh.

Terbiyelesh lagéridikilerge türmidiki mehbuslargha oxshash kiyim kiydürülgen bolup, yighin échiwatqan körünüsh.

 Social Media00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Aldinqi küni anglighuchirimizdin biri radiyogha inkas yollap, aqsuning awat nahiyesidiki 3 atalmish terbiye merkizidin birining tamliridiki tikenlik simning we yataqliridiki kaméralarning éliwétilgenliki we bu arqiliq yéqinda kélidighan bir tekshürüsh ömikige qarita körünüsh peyda qiliwatqanliqini pash qildi. Muxbirimizning bu heqtiki éniqlashliri dawamida, ghuljida kadirlarning öymu-kirip ahalilerge weziyet heqqide gep ögitiwatqanliqi, ilgiri xitay bayriqi ésilghan bir qisim orunlargha dutar qatarliq chalghu eswablirining modéllirining ésilghanliqi ؛ qeshqerde saqchilarning ahalilerni ziyaret qilip tekshürigüchiler kelgende xata gep qilip qalmasliq heqqide agahlanduriwatqanliqi ashkarilandi.

Radiyomizgha kelgen bu mektupta aqsu awatta 1‏-, 2‏-we 3‏-terbiyelesh merkizi namida 3 orunda lagér barliqi, da’irilerning bularning ikkinchisidiki 5700 tutqundin 2700 ni yéqinda birinchi we üchinchi “Terbiyelesh merkizi” ge yötkigenliki bayan qilin’ghan. Mektupta yene déyilishiche bu merkez melum bir tekshürüsh guruppisigha qarita mexsus teyyarliniwatqan bolup, da’iriler ishchi–xizmetchi we aha’ililerni eger birliri “Awatta qanche lagér bar dep sorap qalsa”, “Birla lagér bar” dep jawab bérishke buyrighan. Mektupta yene eskertilishiche, 2 ‏-terbiyelesh merkizining tamliridiki tikenlik simlar éliwétilgen, atalmish oqughuchlar yatiqining ishik we dérizilirige qaplan’ghan tömür taxtilirimu éliwétilgen. Biz bu uchurning toghra-xataliqini éniqlash üchün aqsu awattiki alaqidar saqchi orunlirigha téléfon qilduq. Saqchilardin biri yuqiridin kélidighan tekshürüshke qarita qandaq teyyarliqta ikenlikini sorighinimizda, bu heqte téléfonda melumat bérelmeydighanliqini éytti. Yene bir xadim özining bundaq bir uqturushtin xewiri yoqluqini éytti. 

Nöwette ottura asiyada tijaret qiliwatqan bireylen, ghuljining weziyiti heqqide eng yéqinda anglighanliri heqqide melumat berdi. Uning déyishiche ghuljining bezi jaylirida kadirlar öymu-öy ziyaret qilip, ahalilerge weziyet heqqide némilerni déyish, némilerni démeslik heqqide gep ögetken. Kadirlar ochuq halda ahalilerge pat yéqinda bir tekshürüsh guruppisi kélidighanliqi, bu guruppa kelgende gep-sözige intayin pexes bolushi kérekliki, eger geptin kétip qalsa üch ewladqa qeder chékit urulup nazaret qilinidighanliqini uqturghan. Yene bu tijaretchining chégradin kirip-chiqiwatqanlardin anglighanlirigha asasen bayan qilishiche, da’iriler kent ishxanisi we qoruliridiki bir qisim qizil bayraqlar ornigha dutar we tembür qatarliq chalghu eswablirining modéllirini asqan. Ahalilerni usul we naxsha meshq qilghuzup tekshürgüchiler kelgende keypiyatini qizghin we üstün tutushni, bichare yaki ghemkin körünmeslikni tapilighan. Yene melum bolushiche da’iriler tekshürgüchiler kelgende némilerni déyishni bir qeghezge yézip körsitip, ahaliler uni yadlap bolghandin kéyin qeghezni yighiwalghan. 

Qeshqer qaghiliqtiki bir saqchi xadimi, özlirining yuqiridin kélidighan bir tekshürüshtin xewiri we buninggha qarita teyyarliqi barliqini éytti؛ emma u bu teyyarliqning tepsilatini bir derije yuqiri orunlardin tekshürishimiz kéreklikini éytti. Qeshqer yéngisheherdiki yene bir saqchi xadimi nöwette saqchilarning kélidighan bir tekshürüshke qarita jiddiy bir teyyarliqta ikenlikini pash qilish bilen birlikte؛ bir qisim lagérlarda tikenlik simlarning we yataqlarda kaméralarning éliwétilgenlikini tilgha aldi. Bu xadimmu tekshürüshning nedin kélidighanliqi we qachan kélidighanliqi heqqide özining téxi melumatu yoqluqini, bu heqte yuqiri derijilik organlarningla melumat béreleydighanliqini éytti. 

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, yuqiriqi uchurlardin Uyghur rayonida da’irilerning yéqin mezgilde kélidighan bir tekshürüsh guruppisi üchün sün’iy sehne hazirlawatqanliqi ashkarilandi؛ emma kélidighan bu tekshürüsh ömikining kimler ikenliki téxi aydinglashmidi.
höhret hoshur

Munasiwetlik xewerler

State Dept. official: China holding 800k Muslim minorities in internment camps

BY MEGAN KELLER – 12/05/18 12:09 PM EST2,062

State Department official Scott Busby told senators this week that China has detained at least 800,000 Muslim minorities in internment camps. 

“The U.S. government assesses that since April 2017, Chinese authorities have indefinitely detained at least 800,000 and possibly more than 2 million Uighurs, ethnic Khazakhs, and other members of Muslim minorities in internment camps,” Busby, the deputy assistant secretary of State for democracy, human rights and labor, told a Senate Foreign Relations subcommittee on Tuesday.ADVERTISEMENT

“Reports suggest that most of those detained are not being charged with crimes and their families have little to no information about their whereabouts,” he said.

“Former detainees who have reached safety have spoken of relentless indoctrination and harsh conditions,” Busby told the committee. “For example, praying and other religious practices are forbidden.

“The apparent goal is to force detainees to renounce Islam and embrace the Chinese communist party.”

Busby referenced the testimony of Mihrigul Tursun, a Uighur mother who survived one of the Chinese re-education camps and spoke before the Congressional-Executive Commission on China last week.

Tursun told the committee how she was tortured and interrogated during her internment, as well as how one of her young children died while in government custody. 

“Life outside the internment camps is not much better,” Busby said Tuesday. “Neighborhoods have entry and exit points manned by armed police. Families have been forced to accept Chinese officials into their homes for extended home stays.

“Thousands of mosques have been shuttered or destroyed. Some have even been converted into communist propaganda centers.”

Busby reported how China continues to harass and intimidate ethnic Muslim minorities who flee to other countries.

He said that the mass internment of the ethnic Muslim minorities in China is only one part of a larger crackdown on religious and philosophical disagreement with the ruling party.

“Protestant house churches are being shutdown and even officially registered churches are under increased government scrutiny,” Busby said. 

“Falun Gong members and members of the Church of Almighty God also reportedly continue to face detention, forced labor, and torture,” he said.TAGS DEPUTY ASSISTANT SECRETARY OF STATE FOR DEMOCRACY HUMAN RIGHTS & LABORSCOTT BUSBYUIGHURSMUSLIM ETHNIC MINORITIESCHINESE REPRESSION OF RELIGIONCHINACOMMUNIST PARTYINTERNMENT CAMPSHUMAN RIGHTS ABUSES

https://thehill.com/homenews/administration/419855-state-dept-official-china-holding-800k-uighurs-others-in-internment?fbclid=IwAR39bzXioWhr_jNTf9hEHT0RL6ntJxdCKxVoFmavGZVDlNIcNjxUYzhLaNo

Muhemmet Emin Abduweli Akisi “Kérem qari” ning Ölüm Xewirini Alghan’gha Xéli Bolghanliqini Bildürdi


2018-12-04

Shiwétsiyede islam birliki yighinida 24 yildin buyan türmide yétiwatqan diniy ziyaliy abdulkerim abduwelining ehwali tonushturuldi. 2014-Yili 26-dékabir, shiwétsiye.

Shiwétsiyede islam birliki yighinida 24 yildin buyan türmide yétiwatqan diniy ziyaliy abdulkerim abduwelining ehwali tonushturuldi. 2014-Yili 26-dékabir, shiwétsiye.RFA/Éhsan00:10/07:15

Anglash
Awazni köchürüsh

1990‏-Yili 11‏-ayda qolgha élinip kéyinki yili 12 yilliq késilgen we türmide qamaq jazasi 5 qétim uzartilghan ataqliq diniy zat, xelq ichide “Kérem qari” dégen nam bilen tonulghan siyasiy mehbus abdukérim abduwelining türmide wapat bolghanliqi ilgiri sürülmekte. Türkiyediki “Sherqiy türkistan ma’arip jem’iyiti” bilen “Sherqiy türkistan ammiwi teshkilatlar birliki” ning xewer qilishiche, abdukérim abduweli türmide wapat bolghan.

U, 1991‏-yili “Eksil’inqilabi teshwiqat élip bérish we qutratquluq qilish” bilen eyiplinip qamaq jazasigha höküm qilin’ghan. U axirqi qétim 2014‏-yili ‏‏30‏-iyun küni qoyup bérilishi kérek bolsimu, emma da’iriler qamaq jazasi toshushqa az qalghanda uning qamaq jazasini yene 5 yil uzartqan idi. Netijide kérem qari hayatining kéyinki 28 yilini ürümchi 3 ‏-türmide ötküzüshke mehkum qilin’ghan idi. 

Kérem qarining norwégiyede turushluq inisi muhemmet eminning bildürüshiche, uning kuchar bilen bolghan alaqisi 2015‏-yildin béri pütünley üzülgen bolup, u akisining wapat bolghanliqini ötken yili bashqilardin anglighan. Emma uning rastliqi hazirgha qeder bashqa qanallar arqiliq delillenmigen. 

Muhemmet emin: “Biz uningdin 2017‏-yili 6‏-ayning 15 küni istanbulda xewer tapqan. Istanbuldiki öyni rémont qildurghanda bir qanche bala kélip laychiliqini qilghan. Shularning arisidin biri bilen yurt sorushup qalduq. U men turpandin, dédi. Biz kucharliq déduq. Shuning bilen kucharliq kérem qarini tonumsiler?, dédi. Ayalim, mushu inisi bolidu, déwidi, he’e shundaqmu, méning türmide yétip chiqqan yéqin bir aghinem manga dégen, kérem qarim türmide ölüp ketti, dep. Akingiz ölüp kétiptu silining, dédi, . Méni ishenmidi, dep qaldimu bilmidim. Etilikke men kélip delil ispatlar bilen, dep bérimen, dédi. Maqul dédim, lékin etisi kelmidi. Némishqa kelmidi, bilmidim. Menmu uning sürüshtürüshini qilmidim. Shu waqitta kalligha bek tesir qilmidi, néme deydighandu mawu adem, dep qaldim. Yene bir tereptin 2014‏-yilliri yurttiki balilarni körüshtürüptiken, shu waqitta mangalmas bolup qalghan. Kariwatta yatidighan, éghir aghriqchan bolup qalghan xewirini anglayttuq. U waqitta arilap téléfonda balilar bilen sözlisheleydighan waqitlar idi. 2014‏-Yillirimikin, shu waqitlarda akam pewqul’adde oruqlap mangalmas bolup qaptu, qéshimizgha körüshtürgili ghaltek bilen élip chiqti, dégen idi”. 

Muxbir: “Bu qétim siz qandaq igellidingiz bu xewerning rastliqini?”

Muhemmet emin: “Men choqum ölüp qaptu, rastken, dep bir ademge dégen yérim yoq. Qurulush qilimiz, dep kirgen ademning gépini oxshashla bashqilargha dep berdim. Peqet akamning ten salametlikining buningdin awwal yaxshi emeslikini, tola ashliq élan qilip aghriqchan bolup kétip belkim hayat bolmighan bolushi mumkin dégen mawu meqset bilen dédim”. 

Muxbir: “A’ilingiz bilen axirqi qétim qachan alaqe qildingiz? eng axirqi qétim téléfon sözleshken waqtingiz?”

Muhemmet émi: “2015 ‏-Yilning bashlirimikin, shuningdin kéyin dadang bilen sözleshting, dep qizimni soliwaptiken, uningmu ikki balisi bar idi. Qoyup bergininimu bilmiduq. Shuningdin bashlap héchqandaq biri bilen sözliship baqmiduq. Shundaq bolghanda 3 yildin ashti, a’ile bilen alaqe yoq”. 

Abdukérim abduwelining délosi izchil xelq’ara kishilik hoquq teshkilatlirining we bezi gherb döletlirining xitay bilen bolghan kishilik hoquq di’alogining küntertipidiki mesile bolup kéliwatqan idi. Xelq’ara kechürüm teshkilatining shwétsiye shöbisi 2014‏-yili 4‏-ayni “Abdukérim abduweli éyi” dep élan qilghan. Yawropa ittipaqi téximu bu yil 7‏-ayda xitay bilen ötküzülgen “Kishilik hoquq di’alogi” da abdukérim abduwelini qoyup bérishni telep qilghan. 

Di’alogda xitayning yawropa ittipaqi wekillirige kérim qarining wapat bolghanliqini éytqan yaki éytmighanliqi melum emes. Emma kishilik hoquq pa’aliyetchilirining qarishiche, buning özi xitayning “Kishilik hoquq di’alogliri” ni qandaq süyi istémal qiliwatqanliqini körsitip béridiken. 

D u q ning kanadada turushluq wekili memet toxti ependi mundaq deydu: “Xitay hökümiti pütün kishilik hoquq di’aloglirini ajiz waqitlirida özining obrazini yaxshilash üchün aldamchiliq wasitisi qilip ishletti. Hazir uninggha pisentmu qilmaydighan halgha keldi. Mesilen béyjingdiki tashqi ishlar ministirliqi tarmaqliri mawu tizimlik aldimizgha chüshüwatidu, bu ademler barmu yoqmu, dep sorapmu qoymaydu. Shunga, bu di’alogni hergizmu kishilik hoquqni yaxshilash, wijdan mehbuslirining ehwalini özgertish üchün ishletmigen. Shunglashqa bu aldamchiliqning tipik örniki.” 

Memet toxtining qarishiche, kérem qarining paji’esi “Döletning bir ademge qesten ziyankeshlik qilish jinayiti” ge kiridiken. Memet toxti mundaq deydu: “Shu waqittiki xitay bashqurushidiki sot 12 yilliq dep türme jazasi berdi. Eger xitayning shu soti bergen bu türme jazasi küchke ige bolsa u adem 12 yildin kéyin türmidin chiqishi kérek idi. Lékin, xitay özi bergen sotning hökümige özi emel qilmidi. Yaki mushu adem hayatidin ayrilghiche uninggha künning yoruqini körsetmidi. Shunglashqa buni döletning qesten ziyankeshlik qilish jinayiti, dep qarisaq, uninggha chüshidu.”

Abdukérim abduwelining shwétsiyediki inisi muhemmet eminning radiyomizgha bildürüshiche, uning kuchardiki a’ile ezaliridin héchkim qalmighan. U, kuchardiki chong qorusida héchkim qalmighanliqi, ikki inisining qamaq jazasigha höküm qilin’ghanliqi, qalghan tughqanlirining teqdiridin héchqandaq xewiri yoqluqini bildürdi. 
Kérem qari, yeni abdukérim abduwelining axirqi qétim uzartilghan 5 yilliq qamaq jazasi toshushqa yene 7 aydek waqit qalghan idi. Uning ölüm xewirini yerlik da’iriler arqiliq delillesh imkaniyitimiz bolmidi. Biz Uyghur aptonom rayonluq 3‏-türme we uning a’ilisi olturushluq kuchar saqsaq saqchixanisi we ijtima’iy rayonigha téléfon qilghan bolsaqmu, lékin téléfonimizni alidighan adem chiqmidi. 
erkin

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/kirem-qarining-olumi-12042018182829.html?encoding=latin

Bingtu’enning “Herbiylik Xaraktéri” ni Kücheytish Endishe Qozghimaqta


2018-12-04

Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 27-féwral, xoten.

Uyghur rayonida, térrorizmgha qarshi qesemyad bergen saqchi we herbiylerdin terkib tapqan 10 ming xitay qoralliq küchlirining bir qismi. 2017-Yili 27-féwral, xoten.

 AFP00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Shinjang ishlepchiqirish qurulush bingtu’eni torining 3-dékabir xewiride ashkarilishiche, Uyghur aptonom rayonluq partkom we bingtu’en da’iriliri, bingtu’en miqyasida qishliq omumyüzlük herbiy meshiq bashlinish aldida yeni 2-dékabir mexsus yighin chaqirip bingtu’enning wezipisini eskertken.

Yighinda aptonom rayonluq partkom mu’awin sékrétari, bingtu’enning partkom sékrétari sün jinglong, bingtu’enning merkez tapshurghan alahide istratégiyilik wezipini yaxshi orunlishi, buning üchün herbiylik xaraktérini kücheytip jari qildurushi kéreklikini jiddiy tekitligen.

U yene sözide bingtu’enning alahide rolini jari qildurushta, yer, memurlar we xelq eskiri bir gewdileshken alahide iqtidarini yükseldürüsh, bingtu’endiki xelq eskerlirining siyasiy-idiyewi jehettin küchlinishi bilen teng, asasiy herbiy maharet meshiqi arqiliq eskiriy iqtidarini östürüshi shert dep körsetken.

“Di’alog fondi jem’iyiti” 15-öktebir küni “Shinjang ishlepchiqirish qurulush bingtu’eni muqimliqni qoghdamdu yaki bixeterlikke tehdit élip kélemdu?” namliq tekshürüsh doklatini élan qilip, bingtu’enning Uyghurlarni basturush herikitide oynighan rolini bayan qilghan idi.

Doklatta körsitilishiche, 2015-yilliq nopus tekshürüsh jedwilige asaslan’ghanda, shinjang ishlepchiqirish qurulush armiyisi, yeni “Bingtu’en” diki Uyghurlarning nopusi 229 ming 100 neper bolup, “Bingtu’en” omumiy nopusning 10 pirsenttin az qismini teshkil qilidiken.

Emma doklatta körsitilishiche, bingtu’endiki dölet bixeterlikige tehdit élip kélidighan délolargha chétilghanlarning mutleq köp qismini Uyghurlar igileydiken. Doklatta körsitilishiche, “Bingtu’en” ning qurulghandin buyanqi asasliq wezipisi “Chégra rayonni qoghdash, muqimliqni saqlash we milletler ittipaqliqini ilgiri sürüsh” bolup kelgen.

Mutexessisler “Béyjing hökümitining sherqiy türkistandiki mustemlikichilik apparati” dep atalghan bingtu’endin ibaret ishlepchiqirish qurulush armiyesini Uyghur diyaridiki basturush siyasitide herbiylik xaraktérini kücheytmekchi boluwatqanliqigha alahide diqqet qilmaqta.

Merkizi washin’gtondiki puqralar küchi teshkilatining qurghuchisi siyasiy közetküchi yang jyenli ependi, xitay hökümitining Uyghurlarni basturushta bingtu’enning alahide orni we rolidin paydilinip kéliwatqanliqini bolupmu yéqinqi yillarda bashlan’ghan Uyghurlarni keng kölemlik lagérlargha qamashta, bingtu’enningmu asasliq rol oynap kéliwatqanliqini tekitlidi.

Uning qarishiche “Bingtu’en emeliyette xitayning Uyghur diyarigha orunlashturghan armiyisi, xitayning keng kölemlik herbiy sistémisining bir böliki.”

Yang ji’enli yene mundaq dédi: “Bolupmu lagér mesiliside xelq’ara jem’iyetning köngül bölüshining küchiyishi nöwette xitayning lagérlarni ‘téxnika terbiyilesh merkizi’ dégendek sepsetiliri put tirep turalmaydighan bir yerge élip keldi. Xitay hökümitining bundaq bir waqitta bingtu’enning herbiy xaraktérini jari qildurushni qayta tekitlishi uning endishisini ashkarilaydu. Démek bu, xitay hökümitining zor herbiy we saqchi küchige tayinipmu Uyghurlarda yüz bergüsi qarshiliq herikitige qarshi turalaydighinigha ishenchi yoq bolghachqa, bingtu’enige bolghan éhtiyajining küchiyiwatqanliqni ipadilimekte. Waqti kelgende xitay bu küchlerdin paydilinip Uyghurlar üstidin qirghinchiliq élip baralaydu. Shunga uni her türlük siyaset we meblegh bilen kücheytishke urunmaqta.”

Uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyi yéqinda qarar maqullap, shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtu’enige xelq qurultiyi xizmet komitéti tesis qilishini we uninggha memuriy qanun yürgüzüsh hoquqi bérishni testiqlighan idi.

Xitay hökümitining Uyghurlarni türme we lagérlargha qamishida bingtu’enning türmiliri keng kölemde ishlitilgendin sirt, bingtu’en edliye, sot tarmaqlirining qanunsiz qamighan Uyghurlargha kolléktip sot échish we jaza késishte asasliq rol oynawatqanliqimu ilgiri sürülgen.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi bingtu’en heqqide yéqinda élan qilghan doklatida, bingtu’endin ibaret mezkur yérim qoralliq, yérim iqtisadiy organni xitayning “Sherqiy türkistandiki mustemlikichilik apparati” dep tenqid qilghan, shundaqla uning yerlik xelqning iqtisadiy turmushi we bixeterlikige zor tehdit ikenliki eskertip, xitay hökümitini uni emeldin qaldurushqa chaqirghan idi.

Siyasiy közetküchi amérika Uyghur birleshmisining re’isi ilshat hesen xitay hökümitining Uyghur diyarining her qaysi jaylirida yüz bergen köp qétimliq naraziliq heriketlirini bingtu’enning küchi bilen basturup kéliwatqanliqini, bu nuqtidin éytqanda xitay da’irilirining bu küchning herbiy xaraktérini kücheytishni telep qilishning özide qattiq endishe peyda qiliwatqanliqini jiddiy türde otturigha qoydi.

Ilshat hesen mundaq dédi: “Xitayning bingtu’en’ge qaratqan bu chaqiriqi we herbiy meshiq bashlighanliqi, xitayning Uyghurlargha élip barghusi yéngi bir qirghinchiliq herikitining teyyarliqidin bésharet béridu. Dunyani buninggha agah bolushqa chaqirish jiddiy bir zörüriyet.”

Derweqe xitay da’irilirining Uyghur diyarida yéqindin buyan élip bériwatqan bixeterlik we mudapi’e tedbirliri weziyet közetküchiliride so’al tughdurmaqta.

Aldinqi hepte “Zimistan” torining xewiride, Uyghur rayonidiki qumul, sanji, küytun, shixenze, xoten qatarliq jaylarda yerlik da’irilerning xitay puqralirining tömür qalpaq, qalqan, ot öchürüsh eswabi, peley, mudapi’e pinjiki qatarliq “Mudapi’e esliheliri” ni sétiwélip, qoshna öylerdiki musulman Uyghur a’ililerge qarita “Ijtima’iy muqimliq” ni qoghdishini telep qilghanliqi ilgiri sürülgen idi. Shundaqla xewerde yene, xitayning bu tedbirining Uyghurlarning döletke qarshi isyan kötürüshining aldini élishqa munasiwetlik ikenlikini bildürgen.
 gülchéhre

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/mulahize/bingtuan-12032018164236.html?encoding=latin

TBMM.BAŞKANI BİNALİ YILDIRIM’İN ÇİN ZİYARETİ VE UYGUR TÜRKLERİ SORUNU

Muharrem Sarıkaya

Mahmut SARIKAYA ( Habertürk Yazarı -PEKİN)

UYGUR HASSASİYETİ  

Bugünü de sayarsanız TBMM Başkanı Binali Yıldırım ile Çin’de üç gündür birlikteyim…

İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanlığı için ne dedi derseniz; vereceğim yanıt “Tek kelime etmedi” olur…

Çin Seddi’ni dolaşırken, “Çin Seddi’ni mi, İstanbul surlarını mı aşmak zor?” dedim, duymazdan geldi.

Cumhurbaşkanı’nın Ankara dönüşü yaptığı “Meclis Başkanımız 22 Aralık’a kadar bütçe görüşmelerini yönetecek” sözünü anımsattım, gülümsemekle yetindi.

Ama tek kelime etmedi…

Görüntünün olası içeriği: 19 kişi, Alim Gerçel dahil, gülümseyen insanlar

Bize de Çin’deki resmi görüşmelerde ele alınan konuları aktarmak kaldı…

İPEKYOLU PROJESİ

Türkiye ile Çin ilişkileri bugüne kadar hiç olmadığı oranda yoğun bir diplomatik sürece tanıklık ediyor.

Son bir yıl içinde başbakan yardımcısı da dahil 10 bakan gelmiş, buna şimdi de TBMM Başkan eklendi.

Bu yıl da Çin’de Türkiye yılı kutlandı…

Büyükelçiliğin de yoğun çabası sonucu Çin hükümeti nezdindeki kabul seviyesi de artmış; Büyükelçilerle bakan yardımcısı düzeyinde görüşme olurken, Türk Büyükelçi bakan seviyesinde görüşmelere çağrılır olmuş.

Buna karşın Çin ile ilişkilerde ticaret Türkiye’nin açısından negatif…

Ancak TBMM Başkanı Yıldırım’ın temaslarında da dile getirilen bir proje var ki her iki taraf da bunun bir an önce tamamlanmasını istiyor.

O da Çin’in “Bir Kuşak -Bir Yol” diye açıkladığı, biri kuzeyden, diğeri ortadan, sonuncusu da denizden Avrupa’ya uzanan üç transit yol projesi…

Kuzey’den giden büyük oranda tamamlandı, bir konteyner Çin’den çıktından 17 gün sonra İngiltere’ye varabiliyor.

İkinci güzergah ise Türkiye’nin İpekyolu dediği ortadaki güzergah…

Türkiye, Bakü- Tiflis- Kars demiryolu hattının önemli bölümünü tamamlayarak bağı kurdu, sadece Erzurum- Sivas hattı kaldı, o da yapılıyor.

Ancak Çin’in de 30 milyar dolarlık yatırımı yapması gerekiyor ki Hazar aşılıp Azerbaycan, Gürcistan üzerinden Türkiye’ye gelebilsin.

Görüntünün olası içeriği: bir veya daha fazla kişi, oturan insanlar, ayakta duran insanlar ve açık hava

Eğer bu hat tamamlanırsa Çin’den yüklenen bir konteyner 12 günde Avrupa’da olacak ki bu kuzeye göre 5 günlük avantaj demek.

“BİZİM İÇİN DE TERÖRİST”

Görüşmelerin bir diğer konusu var ki Çin ile Türkiye ilişkilerini ciddi oranda etkiliyor; o da Uygur Türklerinin durumu…

Belki de bundan olsa gerek Uygur konusu Çin ile müzakerelerde aynı bir dosyaya aktarılmış…

Şurası kesin ki hem Çin Ulusal Halk Kongresi Daimi Komitesi Başkanı Li Zhanshu ile görüşmede, hem de Başbakan Li Keqiang ile buluşmada Uygur meselesini doğrudan TBMM Başkanı Yıldırım açmış.

Uygur’da (Doğu Türkistan’da demek istiyor) bulunan ve DAEŞ ile irtibatlı olan grupları Türkiye’nin de terör örgütü olarak kabul ettiğini, mücadelede kararlı olduğunu bildirmiş.

Görüntünün olası içeriği: 2 kişi, ayakta duran insanlar, dağ, açık hava ve doğa

Bununla birlikte Türkiye ile hem soy hem de akrabalık bağı olan Uygur halkının da terör örgütlerinden ayrı tutulması, onlara karşı insani olmayan tutum ve davranışlardan kaçınılmasına vurgu yapılmış.

ORTAK ÇÖZÜM ARAYIŞI

Şu kadarını söylemeliyim ki Çin tarafı bu tutumdan rahatsız değil…

Her ne kadar “Biz oradaki halkı teröristlerden korumak ve eğitim vermek amacıyla bunları yapıyoruz” gerekçesini ileri sürüyor olsa da bu cümle de bazı insani konularda sıkıntı olduğunu göstermeye yeter.

Dolayısıyla bu yöndeki temaslar tarafların birbirini daha iyi anlamasına vesile olur…

Ne abartılan iddialara bir taraf inanır ne de hiç bir şey olmadığı gerekçesine diğeri sığınır…

İki tarafın da varmak istediği çözümün makule ulaşması sağlanır…

Kaynak :  https://www.haberturk.com/her-bolgeden-bir-belediye-mhpye-2248291? 

Birleşmiş Milletler’den Uygur Türkleri açıklaması

Ana Sayfa» Dünya

05.12.2018 15:37

Birleşmiş Milletler'den Uygur Türkleri açıklaması

Birleşmiş Milletler, Çin hükümetinin Doğu Türkistan’da Uygur Türklerini tuttuğu kamplara giriş yollarını aradıklarını açıkladı. Konu ile ilgili Almanya ise, Doğu Türkistan’a yapmayı planladıkları ziyaretin, Çin tarafından engellendiğini belirtti.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Sorumlusu Michelle Bachelet BM’nin, Çin’in Doğu Türkistan’da Uygur Türklerinin tutulduğu ve Çin’in eğitim kampı olarak nitelediği toplama kamplarına giriş yollarını aradığını söyledi.

Birleşmiş Milletler (BM) Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması Komitesi’nin (İHOP) Çin’de ayrımcılığa uğrayan topluluklarla ilgili İsviçre’nin Cenevre kentinde ağustos ayında düzenlediği toplantıya katılan insan hakları kuruluşları, Doğu Türkistan’da yerel yöneticilerin siyasi olarak sakıncalı tutumlar içinde olduğunu iddia ettiği bireyleri, siyasi eğitim merkezlerinde alıkoyduğunu açıklamıştı.

Örgüt temsilcileri, herhangi bir yargı kararına dayanmadan hürriyetinden alıkonulan kişi sayısının 3 milyonu bulduğunu iddia etmişti.

İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) ise Çin hükümetinin, Doğu Türkistan’daki Uygur Türklerine ”sistematik insan hakları ihlallerinde bulunduğunu’’ duyurmuştu.

BİR AÇIKLAMA DA ALMANYA’DAN

Çin’in Uygur Türkleri üzerindeki insanlık dışı baskı ile ilgili bir açıklama da Almanya’dan geldi.

Almanya’da hükümetin insan hakları ve insani yardım sorumlusu Baerbel Kofler Çin’deki insan hakları durumunundan endişe duyduğunu ifade etti.

Kofler’in Dışişleri Bakanlığından yayımlanan açıklamasında, özellikle Çin’in Doğu Türkistan’daki Uygur Türklerini kamplarda tuttuğu yönündeki haberlerin kendisini şoke ettiğini belirtti.

Kofler, Çin’in o bölgeye yapmak istediği ziyarete izin vermediğini vurgulayarak, “Oradaki durumu yerinde görüp incelemek ve bir kanaat sahibi olmayı isterdim. Ne yazık ki Doğu Türkistan’a diyaloğun bir parçası olarak seyahat etme isteğim reddedildi. Ancak seyahat için çaba göstermeye devam edeceğim.” ifadesini kullandı.

Tibet’te yapılacak insan hakları diyalog etkinliğine dikkati çeken Kofler, bölgeden insan hakları ihlalleriyle ilgili çok sayıda rahatsızlık verici raporların geldiğini kaydetti.

Kaynak Yeniçağ: Birleşmiş Milletler’den Uygur Türkleri açıklaması