Wanted: Chinese cadres to hold Beijing’s line in Xinjiang as Han Chinese head for the exits

  • Beijing’s officials are leaving the troubled region where – by some estimates – up to a million Uygurs have been held in detention centres
  • While Muslim communities are in lockdown, people of Han Chinese ethnicity are voting with their feet and leaving the region, sources say
Mimi Lau

Mimi Lau  

Published: 9:45pm, 4 Dec, 2019464

Illustration: Brian Wang

Illustration: Brian WangChina’s Xinjiang autonomous region has attracted international attention for all the wrong reasons – police crackdowns and reports that local ethnic Uygur people are being held in internment camps. What hasn’t gained much attention is the difficulty Beijing has drafting in staff to execute its policies in the far northwest area.The measures targeting Muslim ethnic minorities in Xinjiang have triggered “widespread discontent among Han Chinese officials and citizens”, a source close to the central government told the South China Morning Post. The source said Chinese President Xi Jinping was aware of the problem because he had been briefed by the country’s chief Xinjiang policy coordinator, Wang Yang.

And as the United Nations wants to send in officials to inspect the internment camps, which some estimates say have held as many as 1 million Uygurs, members of the Han Chinese ethnicity – which dominates both China as a whole and the Chinese Communist Party – are leaving the region in increasing numbers.

“[Wang has] said in his briefings that even the Han people are deeply dissatisfied,” the source said, speaking on the condition of anonymity because of the sensitivity of the issue. “Life is harsh [in Xinjiang] even for cadres. Officials are exhausted as nobody is allowed days off [even after working for weeks].”These reports come as China faces increasing pressure to allow international monitors into the internment camps. That’s especially since news outlets in November published reports based on the so-called China cables, or a leak of classified documents that indicate the camps were set up as forced indoctrination centres.

The UN Human Rights Council in July released a statement calling for an end to what it called “arbitrary detention” of Uygurs and other Muslim groups in the region.SUBSCRIBE TO US CHINA TRADE WARGet updates direct to your inboxSUBMITBy registering, you agree to our T&C and Privacy Policy

Beijing has said criticism of its policies in Xinjiang ignore that from 2009 it faced a separatist and terrorist insurgency in the region that killed hundreds of Han Chinese and wounded many more.China has said the internment centres are for vocational education and training to combat the spread of extremist views and terrorism. In November, foreign ministry spokesman Geng Shuang said Xinjiang had not suffered a terrorist attack in three years, which he argued showed its methods were working.

And on Tuesday, China Youth Daily published an article by Shohrat Zakir, the autonomous region’s chairman, making the same argument and urging Western politicians and media to give up their “double standards” in criticising the vocational centres in Xinjiang.

Still, for the officials on the ground in charge of carrying out Beijing’s Xinjiang policies, life is increasingly unpleasant, according to the source. China has set up what is called a “sent-down system” in the region that requires cadres to live in the homes of Uygurs as part of surveillance programmes.

“The cadres sent down must bring gifts and pay out of their own pocket and anyone refusing to go is sacked right on the spot. Measures like these have triggered widespread resentment,” the source said.

Xinjiang authorities regularly advertise jobs with lucrative packages, but it is hard to retain people and an increase in requests for early retirement have been rejected in the past year.

“The children of Han Chinese officials in Xinjiang are sent away to live and study, so this adds to the drain of people leaving the region,” the source said.

China’s ethnic groups face end to affirmative action in education, taxes, policing

Wang, Xinjiang’s policy chief, has made three public inspection trips to the region: once in April 2018 and twice this year in March and July. He ranks fourth in the ruling Communist Party’s seven-member Politburo Standing Committee and is the head of the Central Committee’s Xinjiang Work Coordination Small Group, a body deciding Xinjiang policies.

During his April visit, Wang said the region needed to “perfect” its stability maintenance measures. While calling for a crackdown on ethnic separatist forces and religious extremism, Wang said traditional ethnic culture should be protected and the normal religious customs of believers should be ensured.The United States was not persuaded and the US House of Representatives voted through the Uygur Intervention and Global Humanitarian Unified Response Act this week, a bill that would allow the US administration to sanction officials it deems involved in the mass internment of ethnic minority groups in Xinjiang.

The number of Han Chinese in Xinjiang stood at 8.83 million, or about 40 per cent of the region’s population, in 2010. The figure fell to 8.6 million in 2015, or about 36 per cent, according to the latest population census, indicating that Beijing’s policy of encouraging more Han Chinese to move to the region is not working.

A Chinese academic studying Xinjiang confirmed that Han Chinese are leaving the region’s capital of Urumqi.

Urumqi had 3.5 million permanent residents in 2018, a decline from the 3.52 million reported in 2016, according to the National Bureau of Statistics. While the bureau did not give a breakdown by ethnic background, it’s Han Chinese that are leaving.

China must meet human rights obligations in Xinjiang, says Germany

“The [Han] people can’t voice their discontent, but they vote with their feet. Xinjiang is facing a severe problem of Han population outflow,” the academic said, declining to be named in order to discuss the issue.

Peking University sociology professor Li Jianxin has released research showing that a low birth rate among Han Chinese is another factor in their declining population in Xinjiang over the past five years. Ethnic Muslims in the region have a significantly higher birth rate, according to the research.

Besides the network of “vocational training centres” built and operated since early 2017, Beijing has strict restrictions on the movement of the Muslim population in Xinjiang.

“Since last summer, the Urumqi public security authorities have suspended all applications to move household registration away from the city in a bid to curb migration out of the region,” one of the sources said.

These measures were not publicly announced, but Urumqi authorities posted a reply to a citizen inquiry on People.com.cn, the official website of party mouthpiece People’s Daily, that offered some indications of the policy.

Are Xinjiang camps training centres? China’s own documents say otherwise

“Due to an ongoing population census, applications to relocate household registration have been suspended until further notice,” the Urumqi public security bureau said in the post.

Experts studying the region say the root of Xinjiang’s ethnic tensions lies within a basket of unresolved structural development problems, including dominance of state enterprises, Uygur job discrimination, corruption and barriers to ethnic integration.

The monopoly of state conglomerates in the economy and the difficulty Uygurs have finding work remain the thorniest issues, according to another of the sources.

The three pillars of Xinjiang’s economy are energy, transport and cultural industries. All of them are dominated by state enterprises, especially in oil, chemicals, railways and aviation. Into this mix is the collusion of some of the nation’s most powerful state enterprises and Uygur political and business elites.

This structure has led to a decline in Xinjiang-based corporations and an increase in Uygur unemployment rates.

“We must figure out the components that make up the soil breeding extremism in Xinjiang before we can solve it, otherwise it will only be a mess on top of another mess,” the source said.

“Even as more Chinese factories are built, Uygurs are still jobless. One can’t help but feel that they are being robbed of their land and resources even as the local economy expands. They don’t get a piece of the pie.”

Illustration: Brian Wang


Bir Millet, Bir Bayraq, Bir Weten !

Aperin Nebiyjan, biz üchün hawadinmu, sudinmu we nandinmu muhim bolghanni eytipsiz. Uyghurlargha rabbimiz bir dewlet ata qilsa, Uyghurilide qazaq qerindashlar, qazaqistandiki Uyghur qerindashlardek hozur ichide yashaydu. Tarixta hem biz shundaq yashighan. Muhimi xitaydin wetinimizni qayturiwelish. Nebijan Ala Allah sizden razi bolsun!

Geheime Dokumente zeigen Chinas brutale Verbrechen gegen die Menschlichkeit

24.11.2019 | 20:00

Ein „Umerziehungslager“ in der chinesischen Region Xinjiang

GREG BAKER / AFPEin „Umerziehungslager“ in der chinesischen Region Xinjiang

Ein wahnwitziges Verbrechen, ein „kultureller Genozid“: Die chinesische Regierung sperrt mehr als eine Million Menschen der muslimischen Minderheit der Uiguren in Internierungslagern ein. Geheime Dokumente aus den inneren Zirkeln der chinesischen Machthaber belegen jetzt nicht nur die Existenz dieser Lager, sondern zeigen auch das erschütternde Ausmaß von Chinas Unterdrückungsapparat.

AnzeigeALDIventskalender: Jetzt jeden Tag viele attraktive Preise gewinnen*!

Geheim eingestufte Dokumente aus dem Inneren der chinesischen Kommunistischen Partei zeigen erstmals im Detail, wie die massenhafte Internierung von religiösen Minderheiten in der Volksrepublik organisiert und durchgeführt wird. In der Autonomieregion Xinjiang im Nordwesten Chinas werden nach Einschätzung von Experten mehr als eine Million Menschen in Lagern festgehalten, weitgehend ohne gerichtliche Verurteilung. Betroffen sind vor allem Angehörige der muslimischen Minderheit der Uiguren.

Die Dokumente, die dem Internationalen Konsortium Investigativer Journalisten (ICIJ) zugespielt wurden, belegen, dass die von der Regierung als Weiterbildungseinrichtungen bezeichneten Lager tatsächlich abgeschottete, engmaschig bewachte Umerziehungslager sind. Die Insassen werden gegen ihren Willen gefangen gehalten. Damit widersprechen die zugespielten Regierungsdokumente fundamental öffentlichen Aussagen der chinesischen Regierung, wonach der Aufenthalt in den Lagern freiwillig sei. Außerhalb der Lager werden den Dokumenten zufolge Uiguren gezielt überwacht mit dem Ziel, sie in einer Datenbank zu erfassen.

Die Unterlagen stammen aus den Jahren 2017 und 2018. Weltweit haben mehr als 75 Journalistinnen und Journalisten von 17 Medienpartnern die Dokumente geprüft und ausgewertet. In Deutschland waren Reporterinnen und Reporter von NDR, WDR und „Süddeutscher Zeitung“ an den Recherchen beteiligt. Sie werden unter dem Schlagwort „China Cables“ veröffentlicht.

Uigurische Demonstranten im Juni beim G20-Gipfel in Osaka

Laurent FIEVET / AFPUigurische Demonstranten im Juni beim G20-Gipfel in Osaka

Überwachung selbst beim Toilettengang

Die geheimen Unterlagen beinhalten unter anderem eine detaillierte Anweisung, unterschrieben von dem damals obersten Sicherheitschef der Autonomieregion Xinjiang. Darin wird dargelegt, wie die in den Lagern internierten Minderheiten selbst bei alltäglichen Dingen wie dem Toilettengang, beim Schlafen und beim Unterricht zu überwachen sind. Auch von Züchtigungsmaßnahmen ist dort die Rede. Außerdem soll ein Punktesystem eingeführt worden sein, mit dem die einzelnen Internierten zu bewerten und selbst kleine Vergehen zu bestrafen seien.

Zuletzt hatte die New York Times, die auch Teil des China-Cables-Projekts ist, über Dokumente der chinesischen Kommunistischen Partei berichtet, in denen vor allem die politische Grundlage der Repressionspolitik gegenüber religiösen Minderheiten in China thematisiert worden ist. Demnach soll das harte Vorgehen gegen Muslime von Präsident Xi Jinping persönlich angeordnet worden sein. Dabei solle „keine Gnade“ gezeigt werden, zitiert die Zeitung eine Rede des Staatschefs aus dem Jahr 2014.

70. Jahrestag der Gründung der Volksrepublik China

dpaXi Jinping, Präsident von China, steht während einer Parade zum 70. Jahrestag der Gründung der Volksrepublik China in einer Limousine und betrachtet das aufgereihte Militär

„Kultureller Genozid“

Die „China Cables“ erlauben einen tiefen Einblick in die Mechanik der Unterdrückung, die die Kommunistische Partei Chinas in der Autonomieregion Xinjiang etabliert hat. Der China-Experte Adrian Zenz spricht von einer „systematischen Internierung einer ganzen ethno-religiösen Minderheit“ und einem „kulturellen Genozid“.

Zenz hat die Dokumente überprüfen können; für ihn belegen sie „im Detail, dass die Regierung seit 2017 eine Massenkampagne der Umerziehung in dieser Region durchführt, unter dem Namen der Berufsbildung“. Gleichzeitig, so der Experte, „geben die Dokumente aber auch eine schockierende Gewissheit, dass das Ganze eine systematische und vor allem eine geheime Kampagne ist“.

Eine Datenbank für alle Minderheiten

Neben den Anweisungen des Sicherheitschefs umfassen die nun veröffentlichten Dokumente auch vier zusammenfassende Ausschnitte der sogenannten „Integrationsplattform für gemeinsame Einsätze“, verfasst von der „Kommandostelle des Parteikomitees des Autonomen Gebietes für energisches Niederschlagen und Stürmen an der Gefechtsfront“ – eine Art interne Nachrichten-Plattform der Überwacher. Das Dokument zeigt, wie die Kommunistische Partei Chinas gegen religiöse Minderheiten vorgeht, die nicht in Lagern interniert sind.

Die „Integrationsplattform“, eine Datenbank zur Verfolgung und Beobachtung einzelner Angehöriger von religiösen Minderheiten im In- und Ausland, ist dabei offenbar eines der wichtigsten Werkzeuge. Um die Datenbank zu füllen, werden demnach nicht nur Ausweise erfasst und Reisetätigkeiten überwacht, sondern auch Mitarbeiter in uigurische Dörfer, zum Teil sogar in die Familien geschickt, um genau herauszufinden, wie die Menschen über die Kommunistische Partei denken.

Dazu sollen „Spezialgruppen (…) in die Haushalte eindringen, jede Person aufsuchen, sie befragen, Erkundigungen über sie einziehen und sie gründlich überprüfen“. Dabei gewonnene Informationen seien dann wiederum in die “Integrationsplattform” einzuspeisen. Einzelne Einwohner sollen zudem in „Gefahrenkategorien“ eingeteilt werden: „Zu problematischen Personen, die sich vor Ort befinden, ist eine Rückmeldung über die ergriffenen Maßnahmen zu geben; zu problematischen Personen, die sich nicht vor Ort befinden, ist anzugeben, wo sie sich befinden, konkret, ob sie sich im Ausland, außerhalb von Xinjiang oder innerhalb von Xinjiang befinden, außerdem sind die Verwaltungs- und Kontrollmaßnahmen anzugeben, die gegen sie ergriffen wurden.“

China und die Uiguren

epa Oliver Weiken/EPA/dpaUigurische Demonstranten wehren sich gegen einen Polizeieinsatz in der Stadt Ürümqi

Chinas Regime schweigt

Die Anweisungen des Sicherheitschefs und die Zusammenfassungen der „Integrationsplattform“ sind als „geheim“ eingestuft, die mittlere von drei Geheimhaltungsstufen innerhalb des chinesischen Verwaltungsapparats. Ein weiteres Dokument ist nicht eingestuft. Es handelt sich dabei um ein Gerichtsurteil aus dem Jahr 2018, aus dem hervorgeht, dass ein männlicher Uigure zu einer zehnjährigen Haftstrafe verurteilt worden ist. Die Staatsanwaltschaft hatte ihm „ethnischen Hass und ethnische Diskriminierung“ vorgeworfen, weil er Arbeitskollegen unter anderem dazu aufgefordert haben soll, aus religiösen Gründen keine Pornographie zu schauen und regelmäßig zu beten.

Die Medienpartner des ICIJ haben eine gemeinsame Anfrage an die chinesische Regierung gesendet und sie mit den Vorwürfen, die sich aus den Dokumenten ergeben, konfrontiert. Diese Anfrage blieb unbeantwortet. Reporter von NDR, WDR und „Süddeutscher Zeitung“ haben zusätzlich eine Anfrage an die chinesische Botschaft in Berlin gerichtet. Fragen zu den Dokumenten beantwortete die Botschaft nicht, sie verwies lediglich auf offizielle Stellungnahmen zu den „Bemühungen von Xinjiang zur Terrorbekämpfung und Entradikalisierung sowie zur beruflichen Aus- und Weiterbildung“.

“51 Chiler” ning Uyghuristan Jumhuriyiti Qurush Telipining Arqisidiki Seypidin Eziz Layihesining Berbat Bolushi

Muxbirimiz ümidwar



Photo: RFA00:00/00:00 

Awazni köchürüsh

1944-1949-Yilliridiki sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabigha qatnashqan ghuljidiki “51 Ziyaliy” ning 1951-yili, 4-mart küni achqan Uyghuristan jumhuriyiti qurush mesilisi heqqidiki yighinining arqa körünüshi tasadipiy emes idi.

1949-Yili, 12-ayghiche xitay kompartiyesi 1944-yili, 12-noyabir küni qurulghan sherqiy türkistan hökümitini toluq axirlashturup, uning yéshil dölet bayriqini bikar qilip, milliy armiyesini özgertip bolghandin kéyin Uyghur diyarining siyasiy hoquq salahiyiti qandaq bolidighanliqi heqqide sherqiy türkistan jumhuriyiti qurghan milliy azadliq inqilab qatnashquchiliri, rehbiriy kadirlar we milliy armiye ofitsérliri arisida her xil qarashlar izchil dawamlashti. Gerche, xitay kompartiyesi hökümiti xitayda milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyidighanliqini jakarlighan hem uni özining “Ortaq programmisi” gha kirgüzgen bolsimu, biraq Uyghur diyaridiki milliy azadliq inqilab qatnashquchiliri, ziyaliylar arisida xitay kompartiyesi özining uzundin buyan tekitlep kelgen milletlerning öz teqdirini özliri belgilesh hoquqini étirap qilish hem fédératsiyelik sistéma qurush sho’ari boyiche milletlerge sowét ittipaqi modéli boyiche ittipaqdash yaki aptonom jumhuriyet hoquqi bérishi kérek dep qaraydighanlarmu bar idi. Seypidin eziz özining neshr qilinmighan “Ömür dastani” ning 3-tomida 1950-1951-yilliri del bu mesilide, yeni milliy aptonomiye mesilisi heqqide muzakiriler we munaziriler bolghanliqi, özi we bashqilarning xitay kompartiyesining ashu burunqi sho’arlirini otturigha qoyup, fédératsiye siyasiti milliy aptonomiye mesilisini hel qilishni otturigha qoyghanliqi, emma buninggha déng lichün qatarliqlarning qarshi chiqip, junggo kompartiyesining ilgiriki bu siyasiy teshebbusining emeldin qalghanliqini chüshendürüp, shinjangda ittipaqdash, yaki aptonom jumhuriyet qurush pikirige qattiq qarshi chiqqanliqini eskertidu.

Xitay kompartiyesining gherbiy shimal byurosi 1951-yilining bashlirida “Shinjangda milliy térritoriyelik aptonomiye” ni yolgha qoyush heqqidiki pikir-tekliplerni teyyarlash doklati telep qilghan bolup, bu ene shu jumhuriyetlik aptonomiye, yeni Uyghuristan jumhuriyiti telipining resmiy shekilde otturigha qoyulup, xitay hökümitige sunulushigha asas bolghanidi.

1947-1949-Yili ghuljidiki “Inqilabiy sherqiy türkistan” géziti we 1950-1954-yilliri “Ili géziti” ishligen, hazir almuta yashawatqan 92 yashliq tarixiy shahit munir yérzin ependining éytishiche, u “51 Chiler yighini” dep atalghan yighinning mezmunidin eyni waqitta xewerdar bolup, ularning otturigha qoyghan “Uyghuristan jumhuriyiti qurush” qa oxshash telepliri sherqiy türkistan inqilabigha qatnashqanlarning ortaq telipi idi.

Uning éytishiche, chünki, bir qisim ziyaliylar we rehbiriy kadirlar xitay kompartiyesining ilgiri fédératsiye tüzümi yolgha qoyidighanliqi, milletlerning öz teqdirini özliri belgilesh hoquqini étirap qilidighanliqini izchil jakarlap kelgenlikini bilgenliki üchün shinjanggha sowét ittipaqidikige oxshash jumhuriyetlik aptonomiye hoquqi bérilishi kérek, milliy térritoriyelik aptonomiye hoquqi töwen derijilik hoquqtur dep qaraytti.

Amérikadiki wodrow wilson merkizi élan qilghan sowét ittipaqining 1957-1958-yilliridiki Uyghur diyarida élip bérilghan yerlik milletchilikke zerbe bérish herikitige a’it arxip höjjetliri ichidiki abdulla zakirofning 1958-yili 21-iyun küni ghuljidiki sowét ittipaqi konsuli yé. I malunof bilen ötküzgen söhbitige a’it mexpiy doklatta qeyt qilinishiche, eyni waqitta xitay kompartiyesining milliy aptonomiye siyasiti boyiche milliy rayonlargha milliy térritoriyelik aptonomiye hoquqi bérish tüzümi yolgha qoyush qararigha shinjangdiki milliy rehbiriy kadirlar qoshulmighan bolup, ular özlirining burunqi köz qarashlirida, yeni shinjangda Uyghur jumhuriyiti qurush köz qarishida ching turghan.

Mezkur sowét mexpiy arxipidin ashkarilinishiche, seypidin eziz özimu milliy aptonomiye mesilisige a’it bir layihe teyyarlighan bolup, mezkur layihede shinjangda Uyghuristan qurush körsitilgen. Seydulla seypullayéf seypidin ezizning körsetmisi boyiche, ghuljida 51 ziyaliy qatnashqan, mezkur layiheni muzakire qilish yighinigha riyasetchilik qilghan. Seypidin eziz yene 5-korpusning ratsiyesi arqiliq qeshqerdiki 13-déwiziye komandiri muhemmedimin iminofning qeshqerdimu shundaq yighin échishigha teklip bergen. Démek, qeshqerdimu bu xil mezmundiki yighin échilghan bolup, xuddi 1951-yili, 3-ayning 4-küni ghuljida chaqirilghan 51 ziyaliyning Uyghuristan aptonom jumhuriyiti qurush telep lahiyesige oxshash pikir qeshqerdimu otturigha chiqqan. Bundaq pikir ürümchidimu bolghanliqi qeyt qilinidu.

Ghuljidiki yighin’gha sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining rehbiriy kadirliridin seypullayéf, qeyumbeg ghoja, osman ziyam, yasin xudaberdi, hetta milliy armiye, yeni 5-korpus komandiri fatiy léskin we bashqa 51 adem qatnashqanidi.

Ghuljida échilghan mezkur “51 Chiler” mejlisining ehwali we Uyghuristan jumhuriyiti qurush heqqidiki qarari wang jin qatarliq xitay kommunist rehberlirige we merkezge melum bolghandin kéyin, ular nahayiti ghezeplinip, 1951-yili, 13-19-aprél künliri xitay kompartiyesi shinjang shöbe byurosi ürümchide milliy siyasiy jehettiki idiyeni birlikke keltürüshni meqset qilghan kéngeytilgen yighin chaqirdi. Bu yighin’gha 225 neper kadir qatnashturulghan bolup, buning 120 nepiri az sanliq millet, yeni xitay emes millet kadirliri idi.

Yighinda xitay kompartiyesi shinjang shöbe byurosining sékrétari wang jin qatarliqlar “51 Chiler” ning Uyghuristan jumhuriyiti qurush telipini “Xata” dep qattiq eyiblidi. Yighin’gha qatnashqan mongghul wekili gérshaning “Tarixning sadasi” namliq eslimiside qeyt qilinishiche, hetta wang jin “51 Chiler” yighinigha riyasetchilik qilghan seydulla seypullayéfni mezkur kéngeytilgen yighinda eng qopal sözler bilen eyibligen, shuningdek “51 Chiler” yighinigha qatnashqan 5-korpus, yeni milliy armiye qomandani fatiy léskinnimu hayatigha tehdit salidighan sözler bilen sökken. Gerche, yighinda Uyghuristan jumhuriyiti qurush telipi qattiq eyiblen’gen we xata qarash dep békitilgen bolsimu, emma eyni waqitta bu pikirni otturigha qoyghan héchkim qattiq jazalanmidi. Eksiche, ularni qedemmu-qedem jazalash ussuli qollinildi.

Qazaqistandiki tarixchi, “Uyghurlarning qedimdin hazirghiche milliy siyasiy tarixi” namliq kitabning aptori qehriman ghojamberdi xitay kompartiyesining bu telepni otturigha qoyghuchilargha qarita eyni waqitta qattiq basturush élip barmasliqidiki seweb heqqide toxtilip, buning eyni waqitta xitayning téxi Uyghur diyarida muqim weziyet yaritip bolalmighanliqini körsetti. Uning éytishiche, bu waqitta milliy armiye 5-korpus namida téxi mewjut bolup, xitaylar téxi Uyghur diyarini qaplap bolalmighan, xitaylarning nopusi 6% etrapida idi. Qattiq basturush élip barsa belki zor qarshiliqlar we milliy armiyening qozghilangliri kélip chiqishi mumkin idi.

Xitay hökümiti axiri, fédératsiye tüzüm sho’arlirini üzül-késil bikar qilip, 1955-yili, 10-ayda Uyghurlargha Uyghuristan jumhuriyitimu emes, yaki Uyghuristan aptonom hökümitimu emes, belki “Shinjang” sözini bash orun’gha qoyghan “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” namidiki ölke derijilik aptonomiye hoquqi berdi. Seypidin eziz shu aptonom rayonning re’isi boldi. Shundaq qilip, xitay ilgiri-kéyin Uyghur, mongghul, tunggan tibet, ju’ang qatarliq 5 milletke aptonom rayon nami bilen aptonomiye hoquqi bergenlikini jakarlidi.

Qehriman ghojamberdining qarishiche, aptonom rayon nahayiti töwen derijilik bir hoquq bolup, özlirini marksizmchi, léninizimchi dep atiwalghan xitay kompartiyesi sowét ittipaqining, yeni lénin, stalinlarning jumhuriyetlik aptonomiye prinsiplirini qollanmastin, belki sowét ittipaqidiki aptonomiyelik hoquq tüzümidiki nopusi eng az milletlerge bérilidighan derijisi eng töwen bir xil hoquqni Uyghur we bashqa milletlerge yürgüzdi.

Emma, sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti qurushqa we rehberlik qilishqa qatnashqan rehbiriy kadirlar, ziyaliylarning jumhuriyet arzusi héchqachan toxtap qalmidi. Shuningdek xitay kompartiyesining ularni qattiq jazalishimu axiri 1957-1959-yilliri “Yerlik milletchilikke zerbe bérish herikiti” arqiliq emelge ashuruldi.

Seypidin eziz öz eslimisining 3-tomida bayan qilishiche, 1957-1959-yilliri élip bérilghan “Yerlik milletchilikke zerbe bérish herikiti” ene shu 1951-yilidiki “51 Chiler” ge zerbe bérishtin bashlan’ghan, yeni mezkur heriketning nishani Uyghuristan jumhuriyiti qurush, sherqiy türkistan qurush we yaki ittipaqdash jumhuriyet hoquqi telep qilghanlarni bir terep qilishtin ibaret idi.

1957-1959-Yilliri élip bérilghan “Yerlik milletchilikke qarshi turush” kürishide “51 Chiler” yighinigha qatnashqanlarning köpi, jümlidin sabiq sherqiy türkistan inqilabining rehbiriy kadirliridin abduréhim eysa, ibrahim turdi, ziya semedi, abduréhim se’idi we bashqilar, “Uyghuristan jumhuriyiti”, “Sherqiy türkistan” qurush idiyesige ige dep atilip “Yerlik milletchi” süpitide qattiq jazalandi. Shu qétimda yene seydulla seypullayéf, es’het is’haqof, tursun isra’il, muhemmedimin iminof we bashqa rehbiriy kadirlarmu tenqid astigha élindi. Pütün Uyghur diyari boyiche 1600 din artuq kishige “Yerlik milletchi” qalpiqi kiydürülüp jazalandi. Sabiq sherqiy türkistan inqilabining rehbiriy kadirlirining bir qismi we “51 Chiler” ning bir qismi 1955-1962-yilliri sowét ittipaqigha kétip shu yerde yashidi, bir qismi atalmish medeniyet inqilabida öldi we azablarni chekti.

Munasiwetlik xewerler


Sherqiy Türkistan Yaki Uyghuristandin “Shinjang Uyghur Aptonom Rayonigha”

Muxbirimiz Ümidwar

Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining herbiy we siyasiy kadirliri, Uyghur jumhuriyet hoquqi terepdarliri we milletperwerliri.  Ongdin birinchi kishi ziya semidi, soldin birinchi kishi qasimjan qembiri. 1950-1953-Yilliri. Ürümchide.

Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining herbiy we siyasiy kadirliri, Uyghur jumhuriyet hoquqi terepdarliri we milletperwerliri. Ongdin birinchi kishi ziya semidi, soldin birinchi kishi qasimjan qembiri. 1950-1953-Yilliri. Ürümchide.Photo: RFA00:00/11:29 

Awazni köchürüsh

1949-Yili, 10-ayda xitay xelq jumhuriyiti qurulghandin kéyin, xitaydiki her qaysi milletlerge qandaq milliy muxtariyet hoquqi bérish, yeni fédératsiyelik tüzüm boyiche, ichki mongghuliye, Uyghur diyari, tungganlar rayoni, tibet we bashqa rayonlargha milliy jumhuriyetlik aptonomiye hoquqi, bolupmu sowét ittipaqi modéli boyiche ittipaqdash jumhuriyet hoquqi bérish kérekmu yaki xitay kompartiyesi 1949-yili, 9-ayda testiqlighan “Ortaq programmisi” boyiche “Milliy térritoriyelik aptonomiye” hoquqi bérish kérekmu dégen mesililerde talash-tartishlar dawamlashti. Lékin, seypidin ezizning öz eslimisining 3-tomida qeyt qilishiche, xitay kompartiyesi 1954-yili béyjingdiki aptonomiyege a’it yighinda hetta mongghul wekillirimu birleshme jumhuriyet hoquqini telep qildi, emma xitay kompartiyesi junggoning ehwalining sowétlar ittipaqigha oxshimaydighanliqi, az sanliq milletlerning junggoda aran 6% ikenlikini körsitip, bundaq yolgha mangmaydighanliqini qet’iy jakarlap, peqet birla yol, yeni milliy térritoriyelik aptonomiye ikenlikini tekitlidi.

Qazaqistandiki tarixchi munir yérzin ependining qarishiche, xitay kompartiyesi özining burunqi izchil tekitligen fédératsiye tüzümi qarishidin waz kéchip peqet milliy térritoriyelik aptonomiye charisinila qollandi, bu uning öz milliy menpe’etidin chiqish qilin’ghanidi. Xitay kompartiyesi egerde milletlerge sowét ittipaqidek ittipaqdash yaki aptonom jumhuriyet berse, hoquqni merkezleshtürüshning tes bolidighanliqini, hetta jumhuriyetlerning ayrilip kétish hoquqini bolidighanliqini chüshinip, buni özi üchün ziyanliq hésablidi. Chünki, sowét ittipaqidiki ittipaqdash jumhuriyetlerning öz asasiy qanunliri, öz bayraqliri, öz dölet teshkilati sheklen bolsimu bar idi.

Xitayda her qaysi milliy rayonlardiki aptonomiyelik hoquqlarning yolgha qoyulushi her xil usul we waqit perqi boyiche élip bérilghan bolup, eyni waqitta xitay üchün qandaq aptonomiye bérish mesilisi eng murekkep rayon 1944-yili, musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti qurup, besh yil musteqil hakimiyet mewjut bolghan Uyghurlar diyari idi. Seypidin ezizning eslimiside qeyt qilinishiche, ju énley qatarliq xitay kommunist rehberliri uning “Shinjang Uyghur muxtariyet hökümiti” qurush teklipigimu qoshulmay, bu mesilini muzakire qilishqa qaldurghan. Shuningdin kéyin 1951-yili, 3-ayda sherqiy türkistan jumhuriyitining sabiq kadirliridin, ghuljidiki 51 ziyaliyning “Uyghuristan jumhuriyiti” qurush teklip layihisi wang jin qatarliq xitay kommunist kattiwashliri teripidin qattiq tenqid qilindi we xitay kompartiyesi merkiziy komitéti shinjangda milliy muxtariyet qurushqa jiddiy tutush qilmastin, belki muzakire qilish, jaylardiki milletler ehwalini omumyüzlük tekshürüsh, aptonomiyelik orunlarni qurushqa mes’ul organlarni qurush, rehberlerni békitish, aptonomiye kadirlirini terbiyelesh we axirida aptonomiye hoquqini asasiy millet Uyghurlardin emes, belki töwendin bashlash, yeni sani az milletlerning hoquqidin bashlash charilirini qollandi. 

Tarixiy menbelerge qarighanda, xitay merkiziy hökümiti, 1951-yili, sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining 51 neper kadirining Uyghuristan jumhuriyiti qurush layihisi qattiq tenqid qilin’ghandin kéyin, 1952-yili, 8-awghust küni “Jungxu’a xelq jumhuriyiti milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush programmisi” ni élan qilip, milliy térritoriyelik aptonomiyening asasiy mezmunliri we prinsiplirini békitti shuningdek xitay kompartiyesi shinjang shöbe komitétigha milliy aptonomiye teyyarliq qilish xizmitini asasiy xizmet qilip élip bérishni körsetti, shuningdek milliy aptonomiyelerni yolgha qoyushni yer islahati xizmiti axirlashqandin kéyin bashlashni belgilidi.

Seypidin ezizning öz eslimiside qeyt qilishiche, 1952-yili, wang jin uninggha maw zédungning uning milliy aptonomiye toghrisida konkrét pikir qoyushini telep qilghanliqini yetküzgen, shuning bilen u derhal tutush qilip bir pikir layihisi teyyarlighan bolup, u özining bu layihede Uyghur muxtariyitini “Ittipaqdash aptonom réspublika depmu atimay”, “Shinjang Uyghur muxtariyet hökümiti” dep atash pikirini yazghanliqini qeyt qilidu.

Seypidin eziz özining mezkur pikir layihisini muzakire qilghanda léninning “Milletler öz teqdirini özliri belgilesh hoquqi” mesilisi otturigha qoyulghanda, déng lichünning qarshi pikirde bolghanliqini qeyt qilidu. Uning ashkarilishiche, u, bu prinsipni Uyghur diyaridimu ishqa ashurushni tekitligen bolsimu, emma déng lichün qarshi chiqip, buni sowét ittipaqidiki milletlergila qaritilghan dep turuwalghan. Seypidin eziz bu heqte: “Ish qilip bu mesilide xéli talash-tartishlarni qilduq, déng lichünmu léninning eserlirini élip chiqti, menmu léninning, stalinning eserlirini élip chiqip, mejliste xéli munazirileshtuq, lékin bu muzakiride her ikkila terep bir-birimizni qayil qilalmiduq, shu boyiche ish shundaq qéliwerdi” deydu.

Xitay hökümiti, 1952-yili, 8-ayda ürümchide shinjang ölkilik milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush teyyarliq komitéti qurup chiqip, burhan shehidini mudirliqqa, gaw menchün, seypidin eziz, enwer jakulinni mu’awin mudirliqqa teyinlidi. Buningda her millettin 40 kishi kirdi, abdulla zakirof bu komitétning kündilik xizmetlirige mes’ul boldi. 

1953-Yili, 2-aprél küni xitay kompartiyesi shinjang shöbe biyurosi yighin échip xitay merkiziy hökümitining milliy aptonomiye xizmitige a’it körsetmisini uqturdi, xitay merkizi hökümiti töwendikidek qoshumche körsetme bergen. Bu körsetmide shinjangda 13 millet barliqi, ularning ichide Uyghurlar asasiy millet, shunga Uyghurlar milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush jeryanida we yolgha qoyup bolghandin kéyin, teshebbuskarliq bilen bashqa qérindash milletlerge yardem körsitishi kérek, shuningdek qazaqlar aptonom rayonida ichide 13 millet bolghanliqi üchün qazaqlarmu öz aptonom rayoni ichide bashqa azsanliq milletlerge köngül bölüshi kérekliki tekitlen’gen. Axirida yene milliy térritoriyelik aptonomiyeni “Töwendin yuqirigha”, “Kichiktin chonggha” qarap yolgha qoyush belgilen’gen. Bu pilan boyiche aldi bilen rayon-yéza derijilik aptonom rayonlarni qurush, ikkinchi qedemde, nahiye derjiliklerni qurush, 3-qedemde, wilayet derijiliklerni, 4-qedemde, memuriy mehkime, yeni mu’awin ölke derijilik aptonom rayonni qurush, 5-qedemde ölke derijilik aptonom rayon qurush qarar qilindi. 1954-Yili, aptonom rayonlarni qurush ishliri bashlinip, 1954-yilining axirighiche barliq aptonom yéza, aptonom, nahiye, oblastlarning hemmisi bolup, 27 aptonomiyelik hoquq orunlirini qurulup boldi.

1954-Yili, xitay merkiziy hökümitining pilanlishi boyiche aldi bilen atushni merkez qilip qizilsu qirghiz aptonom rayoni, korlini merkez qilip, mutleq köp qisim teklimakan wadilirini öz ichige alghan bayin’gholin mongghul aptonom rayoni. Ili, tarbaghatay we altayni öz ichige alghan ili qazaq aptonom rayonliri quruldi. Seypidin eziz eslimiside özining qizilsu qirghiz aptonom oblastigha atush qatarliq déhqanchiliq jaylirini kirgüzüsh, ilini öz ichige alghan üch wilayetni asas qilip, qazaq aptonom oblasti qurush hemde bayin’gholin mongghul oblasti qurush mesiliside bir qisim Uyghur kadirlarning bu pikirning hemmisige qoshulmaydighan qarashlardimu bolghanliqi, emma özining chüshendürüp qayil qilghanliqini yazghan.

Emma, 1954-yilidin bashlap, taki 1955-yili, 9-ayghiche Uyghurlargha téxi aptonomiye hoquqi bérilmigen bolup, Uyghur diyaridiki qazaq, qirghiz, tunggan, mongghul, tajik, shiwelerge aptonom hoquqlar bérilip, ularning chégraliri ayrilip, yashighan zéminliri belgilinip bolun’ghan. 1955-Yili barliq “Aptonom rayonlar” aptonom oblastqa, aptonom nahiye we aptonom yézilargha özgertilip, Uyghurlargha bolsa töwen derijilik “Aptonom rayon” namida hoquq bérilgen. 

Shuningghiche bolghan ariliqta xitay barliq aptonom jaylarni ili qazaq aptonom rayoni, qizilsu qirghiz aptonom rayoni, sanji tunggan aptonom rayoni dégendek namlar bilen atighanidi. Emma, 1955-yili, 7-aydin kéyin bularni “Oblast”, emma, Uyghurlargha bérilgen aptonom hoquqni “Aptonom rayon” gha almashturdi.

Lékin, Uyghurlar arisida özlirige bérilidighan aptonomiyelik hoquqning zadi qanchilik derijide bolidighanliqi, choqum aptonom jumhuriyet yaki ittipaqdash jumhuriyet hoquqi bérilish-bérilmesliki mesilisi yenila ayding emes bolup, 1953-yili, 12-ayda Uyghurlargha ölke derijide aptonom hoquqi bérilidighanliqi jakarlan’ghandin kéyin naraziliqlar yene kücheydi. Merhum tarixiy shahit hashir wahidining 1990-yillarda qazaqistandiki “Yéngi hayat” gézitide élan qilghan eslimisige qarighanda, 1953-yilidiki milliy aptonomiye mesilisi heqqidiki yighinda Uyghur wekilliri shinjangning namini “Uyghuristan” gha özgertish we ölkidin yuqiri derijilik aptonomiye bérish mesilisini otturigha qoyghan bolsimu, wang énmaw bashliq xitay wekilliri we bashqa bir qisim wang énmaw terepdarliri qazaq, mongghul qatarliq millet wekilliri qarshi chiqqan.

Xitay menbeliride qeyt qilinishiche, axiri 1951-1955-yili arisida xitay merkizi hökümiti aldigha Uyghur diyari da’irisidiki aptonomiyelik birlikning nami heqqide bir qanche xil teshebbuslar qoyulghan bolup, bular: bu aptonom jayning namini “Uyghuristan aptonom yaki ittipaqdash jumhuriyiti” dep atash, yeni biri “Uyghur aptonom rayoni”, yene biri bolsa “Shinjang aptonom rayoni” dep atash idi. Hetta yene “Tyanshan aptonom rayoni” dep atashmu otturigha chiqti. Seypidin eziz öz eslimiside qeyt qilishiche, u 1954-yili béyjinggha barghanda, shi jongshün maw zédongning uningdin “Shinjanggha bérilidighan aptonomiye” ni “Shinjang aptonom rayoni” dep atashqa qoshulush-qoshulmasliqi heqqidiki pikir sorighanliqini yetküzgende, seypidin eziz özining “Aptonomiyening tagh deryalargha bérilmeydighanliqi, uning milletke bérilidighanliqi, shunga bu jaygha Uyghur qoshulushi kéreklikni éytqanliqini, uzun ötmey maw zédongning bu pikirge qoshulup, “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” dep atashqa maqul bolghanliqini bayan qilidu. Wehalenki, burhan shehidi seypidin ezizning maw zédongning pikirige qarshi chiqip, Uyghur sözini qoshush telipini otturigha qoyushidin narazi bolidu. Heqiqeten, Uyghurlargha bérilidighan bu aptonomiyelik hoquqning namini “Shinjang aptonom rayoni” dep-atash mawning pikiri idi. Qisqisi, pütün Uyghurlar diyari parche-parche aptonom jaylargha bölünüp, hemme jaylargha her qaysi milletlerning igidarchiliq hoquqi bérilgendin kéyin andin Uyghurlar diyarini Uyghuristan we yaki sherqiy türkistan depmu atlimastin, shuningdek ittipaqdash, yaki aptonom jumhuriyetmu bermestin, belki “Shinjang” nami astida “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” hoquqi bérilip, 1955-yili 10-ayning 1-küni, xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining 6 yilliq xatire künide “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” qurulghanliqi jakarlinip, seypidin eziz tunji qétim re’is bolidu. Qehriman ghojamberdining qeyt qilishiche, xitay aptonomiye mesiliside sowét ittipaqining jumhuriyetlik aptonomiye modélini ülge almisimu, emma uning bezi usulliridin paydilandi, mesilen ular Uyghurdek chong milletke, yeni pütün Uyghur diyari ahalisining 75 % teshkil qilidighan xelqqe eng töwen derijidiki aptonomiye hoquq birliki bolghan “Aptonom rayon” salahiyiti berdi, sowét ittipaqida bolsa “Aptonom rayon” nopusi on nechche mingghimu yetmeydighan nahayiti az sanliq milletlerge bérilidighan bolup؛ “Aptonom rayonlar” adette aptonom oblasttin töwen bolidu we oblastning astida rayonlar, yeni nahiyeler bolidu, aptonom oblastlar ittipaqdash yaki aptonom jumhuriyetlerning astidiki salahiyette bolidu. Qehriman ghojamberdi bu heqte: “Uyghurlargha aptonom rayoni namini bérish pilanliq qilin’ghan ish, Uyghuristanni aldi bilen qazaq, qirghiz, mongghul we bashqa milletlerge parchilap bérip, aldi bilen ularning hoquqlirini kapaletke ige qilip bolup, axirida Uyghurlarning mesilisini hel qilishi emeliyette bu milletler bilen Uyghurlar arisida ziddiyet chiqirishni meqset qilghan. Hazirghiche qazaqistan we rusiyelerde xitaydiki Uyghurlargha qazaqlardin töwen aptonom hoquqi bérilgen, yeni qazaqlargha oblast, Uyghurlargha rayon, yeni nahiye derijilik hoquq bérilgen deydighan chüshenche bar, biz da’im xitayning aptonomiye usulida oblastning aptonom rayonning terkibide bolidighanliqini chüshendürduq. Omumen, xitayning aptonom rayon uqumi tolimu müjimeldur” deydu.

1955-Yili, 10-ayda ölke derijisidiki Uyghur aptonom rayonining qurulushi bilen Uyghur milletperwerlirining Uyghuristan yaki sherqiy türkistan jumhuriyiti arzuliri köpükke aylan’ghan bolsimu, emma yenila üzülüp qalmidi, ular öz telepliri we küreshlirini dawamlashturuwergendin kéyin, axirida xitay kompartiyesi teripidin 1957-1958-yilliri “Yerlik milletchi”” qalpiqi kiydürülup qattiq jazalandi.

Munasiwetlik xewerler

Sherqiy Türkistan Milliy Dawa Qoshunidiki Teshkilat Rehberlirige

Essalamueleykum Sherqiy Türkistan Milliy dawa qoshunidiki teshkilatliridiki eziz qerindashlar, ushbu künliringlar xeyirlik bolsun.
Hemmimiz bilimiz, pütkül dunya yengi bir dewirge qedem qoydi. Xelqara siyasetler özgürep, jemiyet tereqqiyatida yengi seyipiler échiliwatidu. Xelqaradiki zor özgürüshler öz nöwitide milliy herkitimizge jiddiy tesir körsetti.
Keyni keynidin yüz beriwatqan dunya xaraktérliq yengiliqlar, rayon xaraktérliq özgürüshler bolupmu künsayin küchiyip beriwatqan xitay zulumi, bizning zamanisigha layiq shekilde teshkillinishimizni jidiy teqezza qilmaqta.
Wetinimiz xitay mustemlikiside qalghan 100 yilgha yeqin, weten ichi we siritida elip barghan milliy musteqilliq kürishimiz netijiside milliy dawayimizning xeliqaralishish dewri axirlishti. Emdi siyasiy jehettin resmiy shekilde teshkillinip, Xitay tajawuzchiliri bilen robiro, tighmu tigh élishidighan dewir yetip keldi. Mushu bir dewirde wetinimizdiki Xitay zulmini yersharidiki hemme adem azdur köptur bilsimu, wetinimizning besiwelinghan bir dewlet, xelqimizning qul qilinghan bir millet ikenlikini yenila nurghun milletler bilmeydu.
Biz yoqarqi achchiq heqiqetni dunyagha anglitip, hüriyitimiz üchün sepler boyiche resmiy atlinidighan dewir yetip kelgende, özimizning tolimu hazirliqsiz bir halgha yaqilanghanliqimizni his qiliwatimiz. Inqilawimizdiki buningdin kéyinki xizmetlerni, emdi burunqi qelipta teshkilatning ichige jemiyet qurup, teshkilatni teshkilatqa kirishtürüp hergiz hel qilghili bolmaydu.
Milliy herkitimiz ikkinchi qedemni, musteqil bir millet, ayrim bir dewlet sewiyesige kötürüp, pilan we programiliq, teshkillik we sistémiliq elip barmaydiken, qilghan ishlirimiz ölükke yasin oqughandekla bir netijini keltürüp chiqiridu.
Biz milliy heriketni, milliy inqilap derijiside qilayli, deydikenmiz, teshkilat we jemiyet arqiliq bu meqsetke hergizmu yételmeymiz. Nöwettiki weziyette, bizning ussighan yerimizge baridighan bir qurulush barmu dep qarisaq, közimizge 2004-yili Séntebirde Amerikining payitexti Washinggitunda qurulghan Sherqiy Türkistan Jumhiriyiti Sürgündiki Hökümiti kélidu. Bu qurulush etrapigha toplinayli, disek hökümetning üch parchige bölünüp heriket qiliwatqan echinishliq we külkilik halini körüp qattiq epsuslanmaqtimiz.
Biz bir qisim Sherqiy Türkistan Teshkilatliri Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Parlamentosidiki islahatchilar etrapigha uyushup, milliy dawa éhtiyajliq bolghan tarqaq, chéchilanghu we chuwalchaq turiwatqan sürgündiki hökümetimizni, tereplerning beshini bir yerge ekkilip, bu qetimqi aliy qurultayda qaytidin birleshken asasta eslige keltürüsh üchün yolgha chiqtuq we silerge oxshash milliy musteqilliq yoli birdinbir tallashtur, deydighan küchler bilen hökümetni, islahat qilish, zamaniwiylashturush we ihtiyajimizgha yarisha tereqqiy qildurush sepirige atlanduq.
Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümiti hergizmu bir teshkilat emes, jemiyetmu emes, partiye yaki bir siyasiy goruhmu emes, belki pütkül sherqiy Türkistan xelqining eng aliy iradisige wekillik qilidighan dewlet derijilik muqeddes qurulushtur.
Sherqiy Türkistan Teshkilatlirini Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümitige ige chiqip, ayrilip turiwatqan hökümet tereplerni birleshtürüsh xizmetlirige özlirining emeliy ehwaligha yarisha aktip we pidakarliq bilen qatishishi lazim, dep qaraymiz. Shunga silerning bu heriketke qizghin awaz qoshup, wekil chiqirip biz bilen hemkarlishishinglarni semimiy ümit qilimiz. Biz yene teshkilatinglarning bölünüsh halitide turiwatqan hökümetning birlishishi heqqide, munasiwetlik organlargha we özini Sherqiy Türkistanning hökümeti, dep atawatan mawjut tereplerge qaritip yézilidighan xet-chek we chaqriqnamilerge teshkilatinglarning ismi we logosini ishlitishimizge ijazet berishinglarni semimiy ümit qilimiz!
Axirda eziz tininglargha tinchliq amanliq, weten-millet yolida ishlewaqtan pidakirane Xizmetliringlsrgha mol utuq tileymiz!

Hürmet bilen:

Sürgündiki Hökümitimizni Tertipke Sélish Kommitéti

Küresh Atahan


Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Waqitliq Saylam Pirinsipliri

1) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki parlaméntining aliy qurultiyi asasiy qanunimizning rohigha asasen her 4 yilda bir qetim xelqimiz  teripidin demokratik ölchemler asasida élip bérilidu.

2)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin, herqaysi dewlet we rayonlarda xeliq seperwer qilinghan yerlilik saylam paaliyiti teshkillinidu.

3) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultayda xeliq saylap chiqqan, kona we yengi qurultay wekilliridin terkip tapqan shexisler arqiliq, yengi bir nöwetlik  aliy qurultay wekilliri barliqqa keltürülidu.

4) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri kona millet wekiller we yengi millet wekiller dep ikkige ayrilidu.

5) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri asasiy qanun we qararlarning rohigha asasen mawjut parlamentimiz teripidin tekshürülip, hökümitimizning aliy kengishi teripidin qanuniy, siyasiy we ijtimayi jehetlerdin layaqetlik, dep qaralghanda andin resmiy millet wekili süpitide étirap qilinidu. 

6)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri terkiwidiki kona millet wekilliri özining parlament ezasiliq salahiyiti bilen aliy qurultay resmiy bashlanghanda wezipisidin istipa bergen waqitqiche hökümet xizmetlirini dawamlashturidu.

7) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda kona we yengi ezalardin bashqidin saylap chiqilghan millet wekilleri qurultayda qesem berip, parlamentqa eza bolup, yengi parlament resmiy shekillengendin keyin wezipisidin istipa bergen aldinqi bir qarar millet wekillerning ornida hökümet xizmetlirini üstige élish salahiyitige ige bolghan bolidu.

8) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin aliy qurultay bashlinishtin awal Saylamgha yitekchilik qilish kommetiti qurup chiqilidu.

9) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti ezaliri  hökümitimizning munasiwetlik tarmaqliri teripidin tekshürep chiqilip, aliy kingeshning testiqidin ötkendin keyin, qurultaygha yitekchilik qilidighan resmiy qanuniyorgangha aylinidu.

10) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti saylamning qanuniy we demokrattik ölchemler asasida muwepeqiyetlik élip berilishigha hökümitimizge wakaliten kapaletlik qilidu.

11) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti özining reyisining yetekchilikide qurultaygha riyasetchilik qilidu.

12) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti, hökümetke wakaliten,  hoquqni waqitliq ötküziwalidu we qanuniy tertiplerge asasen kona bir nöwetlik hökümet we parlametning rehberliri we ezalirini wezipisidin istipa bergüzidu.

13) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti, hökümetke wakaliten,  hoquqni waqitliq ötküziwalidu we qanuniy tertiplerge asasen kona bir nöwetlik hökümet we parlametning rehberliri we ezalirini wezipisidin istipa bergüzüp, herqaysi jaylardin bashqidin  millet wekili bolup saylinip parlament ezasiliqigha sherti toshqanlardin yengi bir nöwetlik Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaméntini wujutqa chiqiridu.

14) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti Parlament ezalirini seperwer qilish arwiliq, mexpiy awaz bérip saylash shekli bilen, awal özini parlamentimizning parlamet ezaliqigha riqabet ichide özini namzat körsetken wekiller ichidin özining parlament reyisini, andin özini parlamentimizning muawin parlament reyisilikige körsetken wekiller ichidin muawin parlament reyisini, andin özini parlamentning bash katipliqigha körsetken namzatlar ichidin, parlamentimizning bash katibini saylap chiqidu.

15) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti yengidin saylanghan sürgündiki parlament wujutqa chiqqandin keyin, rehberlik ornini parlamentqa automatik ötküzüp beridu we yengi nöwetlik parlamentning orunlashturishigha asasen saylamgha yitekchilik qilidu.

16) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti Aliy Qurultay Saylam Kommetiti bilen hemkarlashqan halda Parlamet ezalirini seperwer qilip, asasiy qanunimizning rohigha asasen toluq demokrattik we milliy dawa pirinsiplirigha uyghun shekilde Özini Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Jumhur Reyislikige körsetken namzatlargha mexpiy awaz berish arqiliq, hökümitimizning yengi nöwetlik Pirezidentini saylap cjiqidu we Arqidinla yene özini hökümitimizning muawin jumhur reyislikige namzat qilip körsetken wekiller arisidin, asasiy qanunimizning rohigha asasen hömümitimizning bir neper muawin pirezedintini saylap chiqidu.

17) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining rehberliri Pirezidentning rehberliki we Aliy Qurultay Saylam Kommetitining hemkarliqida qurultaygha yetekchilik qilidu we Bash menistirlik, Qanun  Chiqirish kommetiti, Edeliye, Sot we Teptish qatarliq organlarni wojutqa chiqiridu.

18) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Prezidenti parlamet ezaliri teripidin bash menistirlik kabintigha  namzat körsütülgen üch wekil ichidin asasiy qanunimizning rohigha asasen birni bash menistirlikke, ikkinchisini birinchi bash menistir yardemchilikige, üchünchisini ikkinchi bash menistir yardemchilikige békitip chiqidu.

19) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining reyisi parlamet ezaliri teripidin körsütülgen üch namzatning birinchisini Jumhuriyetlik Qanun Chiqirish Kommetitining pirezidentliqigha , ikkinchisini Jumhuriyetlik Aliy Sot Mehkimisining Wezirlikige, üchünchisini Jumhuriyetlik Teptish Mehkimisining Wezirlikige mesul qilip belgüleydu.

20) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde xizmetlerni ötküziwalidu.

21) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti Milliy Armiye ichidiki abroyluq bir zatni milliy armiyening qomandani qilip bekitidu.

22) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti milliy dawaning ihtiyajigha asasen Hökümitimizde uzaqtin beri jan köydürüp xizmet qilghan, tejiribilik, bilimlik we qabiliyetlik zatlardin, her qitege birdin kishini hökümet wakaletchisi qilip belgüleydu. Hökümet wakaletchiliri biwaste pirezident bilen birlikte xizmet qilidu we jaylarning xizmetlirige pirezidentqa wakaliten nazaretchilik qilidu.

23)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti yene bash menistirgha menistirlar kabentini teshkillesh heqqide buyruq chüshüridu we bash menistir awal dewlet mudapiye menistirini, tashqiy ishlar menistirini, maliye menistirini, ichkiy ishlar menistirini, maarip menistirini, diniy ishlar menistiri, alie hem köchmenler menistirini, pen-texnika hem tereqqiyat menistirini, teshwiqat menistirini, maarip menistirlikini, neshriyat we axbarat menistirini, Insan  Heqliri we Kishlik Hoquq Kommetiti we hökümet sözchilikini bekitish elip baridu.

24) ) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde qurulup bolghandin keyin, Jumhur reyisining testiqini alghandin keyin xizmetlirini Aliy kengeshning yetekchilikide resmiy bashlap ketish üchün qanuniy salahiyetke ige bolghan bolidu.

25) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde qurulup bolghandin keyin, Jumhur reyisining testiqini alghandin keyin xizmetlirini Aliy kengeshning yetekchilikide resmiy bashlap ketish üchün qanuniy salahiyetke ige bolghandin keyin Aliy Qurultay Saylam Kommetiti automatik küchtin qalidu.

Qoshumche madda:

26) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining aliy derijilik rehberliridin teshkil tapqan 7 kishlik aliy kengesh hökümitimizning eng hoquqluq orgini bolup, bu kengeshning bezi alahiyde dep qaralghan pewqulade yighinlirigha, kespiy  ehtiyajgha qarap bash qomandan, dewlet mudapiye menistiri, parlamentning bash katibi, Bash Sotchi, Edeliye weziri, Bash Teptish qatarliqlardin ikki kishi qatnashturilidu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti

Parlamet Reyisi: Korash Omar Atahan


Sherqi Türkistan Sürgündiki Hökümitini Qaytidin Tertipke Selish Heqqide Bayanat!

Essalamueleykum hörmetlik Enwer Yüsüf Turani ependi, Ismayil Chenggiz ependi, Ghulam Osman ependi, Küresh Atahan ependi qatarliqlar, hemminglarning mushu waqti güzel we xeyirlik bolsun.

Xitay zulumini aghdurup tashlap, wetinimiz Sherqiy Türkistanni xitay mustemlikisidin üzül-késil azat qilip, musteqil Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti qurup chiqish meqsidide 2004-yili Amerikining payitexti Washinggitunda qurulghan  Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti bir jemiyet, teshkilat yaki partiye bolmastin, rsmiy bir hökümettur we pütkül Sherqiy Türkistan xelqining ortaq bayliqidur. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti dewlet sheklidiki bir qurulush bolup, hergizmu kichik bir goruppining yaki bölünüsh we tarqaq halette turiwatqan ikki yaki üch top ademning hemde birer partiye yaki goruhning shexsiy  müliki emes.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti hazir bölünish halitide bolup, bu halet millitimizning, milliy dawa qoshunimizdikilerning we xelqaradiki bizni qollap quwetleydighan her xildiki küchlerning kütken yeridin chiqmidi hemde bu halet weten ichi we siritida köngüllerni intayin ghesh qilmaqta. Demisimu nöwettiki xelqara weziyet, wetinimizde künsayin küchiyip beriwatqan xitay zulmi, mustemlike astida iziliwatqawatqan millitimiz duch kelgen éghir tiragediyelik aqiwetler, milliy herkitimizning nöwettiki tereqqiyati Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining tarqaq, chuwalchaq we parchilanghan haletke xatime berip, birleshken, ittipaqlashqan we hemkarlashqan peqet birla hökümet rehberlik aparatining otturgha chiqishini kütmekte.

 Ötkende Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining qurghuchi ezaliridin milliy rehber Ahmet Igamberdi ependi, Sabiq Parlament Reyisi Doktur, Professor Sultan Mahmut Qeshqiri ependi, Hökümitimizning nöwettiki muawin Presidenti möhtirem Xizirbek Gheyretulla ependi, qatarliq  toquz neper pishqedem hökümet qurghuchiliri hökümitimizning xizmetlirini qandaq tertipke selish we hökümetning milliy dawadiki rolini qandaq jariy qilish heqqide kolliktip imza sheklide bir bayanat élan qilghanidi. Bu bayanat gerche del waqtida toghra we paydiliq shekilde élan qilinghan bolsimu, hazirghiche hökümet xizmetlirini tertipke sélish heqqide tereplerdin qanaetlinerlik bir ilgirleshni we chare-tedbir körelmiduq!

Biz Sherqiy Türkistan xelqi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti qurghuchi ezalirining chaqriqigha awaz qoshimiz we hökümet xizmetlirining milliy dawa ehtiyajini nezerde tutqan halda, 8-nöwetlik aliy qurultayda  jiddi islahat qinishini, bölünüsh halitidiki goruppilarning milliy musteqilliqtin ibaret bir bayraq astida toplunup, hökümitimizning keyinki nöwetlik rehberlik aparatining yengidin saylap chiqilishini semimiy ümit qilimiz.

Munazire telep qilmayduki, xelq hökümetning asasi, hökümet xeliqsiz mawhutliqini hergizmu qoghdap qalalmaydu. Millitimiz xelqimiz qollimighan yaki bir qismi qollap yene bir qismi qollimaydighan weyaki yene bir qanche goruppigha bölünüp men hökümet, dep biljirlaydighan gorohlarni we kishilerni hich waqit özliriining temsilchisi, dep qarimaydu. Bir dewlette bir hökümet, bir bayraq, bir aliy hakemiyet aparati bolidu. Biz peqet birleshken, ittipaqlashqan we hemkarlashqan birla aliy rehberlik ornini hökümet, dep qaraymiz.

Hazirqi ehwaldin qarighanda Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetning teshkillinishide nahayiti köp xataliqlar saqliniwatidu we milliy herkitimizning saghlam tereqqiyatigha tosqunluq qiliwatidu.

Hörmetlik Enwer Yüsüf Turani ependi, Ismayil Chenggiz ependi, Ghulam Osman ependi, Küresh Atahan ependi Silerning sherqiy türkistan jumhuriyiti sürgündi hökümitining qurulishi we tereqqiyati jeryanida körsetken pidakarliqinglargha hergizmu köz yummaymiz, eksiche hörmet qilimiz. Hürmetlik Ependiler lekin silerning tereplerge bölünüwélip, men hökümet dep qiliwatqan bir qatar kommediyelik ishliringlar sürgün hökümet arqiliq sherqiy türkistan dewasini bir döletning dewasi sheklide bir merkezdin élip bérishqa intiliwatqan Sherqiy Türkistan xelqining milliy musteqilliq herkitige eghir ziyanlarni salmaqta. Bundaq ketiwerse milliy musteqilliq herkitimiz sepidiki mushu bir ewlat kishiler ejdatlirimizgha, xelqimizge, ewlatlirimizgha hergiz yüz kelelmeydu. Yüz kelelmeslik bir yerde tursun, namimiz tarix betlirige yirginishlik qara xetler bilen pütülüp qalidu we menggülik lenet we ar- nomus ichide qalimiz!

Hey hökümet méning dep, hökümetning millitimizning ortaq müliki ikenlikini untup öz aldigha heriket qiliwatqanlar, siler dawada rastchil bolsanglar küchni merkezleshtürüp, xeliqni yiteklep xitaygha önümlük zerbe beridighan ortaq yollarni tepishinglar lazim!

Biz Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümitining tarqaq, parchilanghan we chechilangghu halitini hergizmu körüshni xalimaydighan teshkilatlar, jamaet erbapliri, siyasetchiler, teshkilatchilar silerning shexsiyitinglardin ghalip kélip, jiddi halda bir arigha toplinip, köngüldikidek bir birliksep teshkillishinglarni keskinlik bilen ümid qilimiz! Sherqiy Türkistan dewasi halqiliq peytte turiwatidu, pütün milletning mewjutliqi tetür sanaq basquchigha kirgen hazirqidek bir peytte, waqitni boshqa ötküzmeslikinglarni, milliy dawani xelqqe yüzlendürüp, hökümetning ammiwi asasini birlik, barawerlik we hemkarliq ichide tiklep chiqishinglarni ümit qilimiz.

Hürmetlik Aner Yüsüp Turaniy, Ghulam Osman, Ismail Chengiz qatarliq ependiler siler  özenglarni heqliq sanap öz-ara jidel- majragha petip qalghan mushu künlerde Xitay tajawuzchiliri millitimizge irqiy, diniy we kultural jehettin shepqetsizlerche ölüm jazasi berip, dewlet terrorini ishqa sélip,  jiddiy ijra qiliwatidu. Silerning qilghan birqatar exmiqane ish heriketliringlar, muqeddes sürgündiki hökümetning xelqimiz we xelqara jemiyet aldidiki güzel obrazini yer bilen yeksan qildi!

Sherqiy Türkistan köp xil millet, til-yeziq we medeniyet arqa körünishige ige mustemlike astidiki bir dewlettur. Wetinimizde her xil irq, medeniyet, til we yeziqqa ige bolghan bir pütün Sherqiy Türkistan Xelqining ortaq menpeeti üchün xizmet qilidighan bir nishangha qarap mangidighan hakimiyet yeni hökümet qurush aliy istiqbalgha ige, millitimizning ditigha yaqidighan chong ishken, biz chong birlishish uyaqta turup, buyaqtin parchilanghan tarqaq we chuwalchaq halette ish bashlisaq, qilsaq, düshmenni unutqan halda öz-ara chetke qéqishsaq, bu bir tolimu külkilik bir ish bolidu.

Eger biz milliy dawa qoshunidiki Sherqiy Türkistanliqlar xelqara jemiyetning, millitimizning we milliy heriket qoshunimizning aldida külkige qalmayli, deydikenmiz nöwettiki nomusluq haletke xatime berip, sürgündiki hökümitimizni xelqara weziyetke, dewir roghigha we milliy iradimizge mas halda qaytidin birlikte qurup chiqmisaq bolmaydu!

Biz emdi Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümetni teshkilat yaki partiye sheklide emes, belki resmiy bir hökümet süpitide millitimiz we wetinimiz üchün xizmet qilidighan bir mexaynizim shekillendürip chiqishimiz lazim! Siler heqiqiten wetenperwer  we milletperwer bolsanglar emdi ichkiy jédel-majralardin yiraq turup, bölünüp heriket qilishqa xatime berip, ortaq söhbet, ortaq pilan, ortaq heriket basquchigha kiringlar we bu qetimqi hökümetning aliy qurultiyini xelqimizning nazariti we qizghin qollishi astida birlikte elip berish pilanini qaytidin hemme ademni qanaetlendüridighan shekilde yengidin tüzünglar!

Biz bu qetimqi aliy qurultayni échishtin burun, konkertni bir tarix belgülep, bölünüsh halette turiwatqan Anver Yüsüp Turaniy, Ismail Chengiz we Ghulam Osman goruppilarining birlikke kélgen istishare yighinini echishimiz, pikir we yolda hemmimizge ortaq bolghan bir pilanni tüzüp chiqishimiz lazim.

Bu qetim biz SherqiyTürkistan xelqining iradimiz qattiq. Bu sürgündiki hökümet hichqandaq bir goruhning, shexisning we kimliki melum bolmighan bir qisim yawa küchlerning hökümiti emes. Biz rastinla ilgiri bu hökümetke ige chiqmighan iduq, chünki eyni chaghda milliy heriketning tereqqiyati shundaq qilishni teqezza qilmayti. Hazir bolsa dewir özgerdi, milliy herkitimiz xeliqaraliship, bir dewir axirliship yengi bir dewir bashlinish harpisida turiwatidu. Bundin keyin Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining merkezlik qomandanliq qilishi asasida milliy musteqilliq herkitini qanat yaydurushni kün tertipke qoyghan ikenmiz, herqandaq bir goroh, goruppa we shexisning tosqunliqigha qarimay, Allahning izni bilen bu qurulushni qolimizgha alimiz we ige chiqimiz. Bu xizmet milliy iradimizning nöwettiki texirsiz teliwi bolup, qollap quwetligen siyasetchiler, teshkilatchilar we rehberlerge egishimiz, birlikte ish qilimiz. Bu xizmet milliy iradimizning nöwettiki texirsiz teliwi bolup, qollap quwetlimigen siyasetchiler, teshkilatchilar we rehberlerge egeshmeymiz, birlikte ish qilmaymiz we xeliq herkiti qozghap milliy heriket qoshunidin bizge tetür heriket qiliwatqan milliy munapiqlarni pak- pakiz süpürüp tashlaymiz.

Biz xitay tajawuzchilirining mustemlikisidiki Sherqiy Türkistan dewlitining we millet süpitide yoqutiwétilish girdabida turiwatqan eziz millitimizning teqdiri üstide jiddiylishiwatqan teshkilat we jemiyetlerning wekilliri bolush süpitimiz bilen, silerni intayin jiddiy söhbetke, birlishike, ortaq pilan tüzüshke semimiy chaqriq qilimiz! Silerni yene Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitini dewirning ehtiyajigha uyghun shekilde peqet birla rehberlik aparatining yitekchiliki asasida yéngilap qurup chiqishqa chaqriymiz! Silerni yene millitimizning milliy musteqilliqimiz yolida hökümitimizning milliy musteqilliq bayriqi astida küresh qilishqa chaqriymiz! Silerni yene milliy musteqilliq iradisi we ghayisidiki addiy awam piqralarning qollishi asasida inqilap qilishqa hemde xelqimizning inqilap qilishtiki ottek qizghinliqigha yol échip berishke chaqriymiz! Silerni yene xitay tajawuzchilirigha qarshi küreshte semimiy, rastchil we pidakar bolushqa chaqriymiz!

Hey xeliqimizning omumiy yüzlük qolishi we himayisige ige bolmighan halda, özini bir pütün millitimizning hökümitining wekili men dep dawrang séliwatqan qérindashlar, Silerni yene milletimizning istiqbali üchün hoquqwazliq, sexsiyetchilik we abroyperestlikke berilmestin, milliy herkitimizning jümlidin hökümitimizning küchlinishi üchün kolliktip halda  pilan tüzüshke, heriket qilishqa we pidakarliq körsütüshke chaqiriq qilimiz.

Hürmet bilen: Sherqiy Türkistan Sürgündiki Parlamenti, Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisi, Sherqiy Türkistan Milliy Musteqilliq Herkiti Teshkilati, Sherqiy Türkistan Ittipaqi Teshkilati, Sherqiy Türkistan Köchmenler Derniki, Sherqiy Türkistan Ülimalar Teshkilati, Sherqiy Türkistan Maarip we Hemkarliq Teshkilati, Sherqiy Türkistan Akademiyesi, Sherqiy Türkistan Medeniyet we Hemkarliq Teshkilati, Sherqiy Türkistan Jumhuriyetchiler Partiyesi, Sherqiy Türkistan Uyghur Birliki Teshkilati, Uyghuristan Azatliq Teshkuilati, Uyghuristan Kultur Merkizi, Sherqiy Türkistan Wqpi, Shiwitsiye Uyghur Kommetiti, Sherqiy Türkistan Bilgiye Uyghur Kommetiti, Sherqiy Türkistan Awistiyie Jemiyiti, Awistiraliye Sherqiy Türkistan Jemiyiti, Sherqiy Türkistan Yashlar Hemkarliq Teshkilati, Kanada Uyghur Islam Jemiyiti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitini Qaytidin Tertipke Selish Kommétiti


سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە سۈرگۈن ھۆكۈمىتىنى قۇرغۇچىلار يىغىنىنىڭ بىر قىسىم ئەزالىرى بىلەن جامائەت ئەرباپلىرىنىڭ ، شەرقى تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى ھەم پارلامېنتىنىڭ بىر پۈتۈنلىگىنى قەتئى قوغداش توغرىسىدىكى باياناتى

               ھۆرمەتلىك سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتىنىڭ مەسئۇللىرى، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ يىتەكچىلىرى  ۋە پارلامېنت ئەزالىرى! سىزلەرگە ھۆرمەت ، ئېھتىرام ئىچىدە قىزغىن سالاملىرىمىزنى يوللاش بىلەن بىرگە ، سەمىمىي ھال – ئەھۋال سورايمىز !

               ھەممىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك، شەرقى تۈركىستان خەلقىنىڭ، خىتاي ھۆكۈمرانلىقىنىڭ  چەكتىن ئاشقان مىللىي زۇلىمىغا قارشى قانلىق كۆرەشلەر بەدىلىگە 1944- يىلى 12- نويابىردا ، ئىلى ۋىلايىتىنىڭ غۇلجا شەھرىدە قۇرۇپ چىققان مىللىي مۇستەقىل دۆلىتى_ شەرقى تۈركىستان جۇمھىرىيتى، روسىيە ۋە خىتايدىن ئىبارەت ئىككى جاھانگىر دۆلەتنىڭ تىل بىرىكتۈرىشى بىلەن قوراللىق ئىشغال ئارقىلىق 1949- يىلىنىڭ ئاخىرلىرىدا يوق قىلىپ تاشلىنىپ ، 55  يىل ئۆتكەندىن كىيىن، شەرقى تۈركىستان خەلقىنىڭ چەتئەللەرگە سۈرگۈن قىلىنغان مىللىي مۇنەۋەرلىرىنىڭ ۋەكىللىرى ۋە مۇھاجىرەتتىكى شەرقى تۈركىستان داۋاسىنىڭ جامائەت ئەرباپلىرى تەرىپىدىن 1995- يىلىدا ئامېرىكىدا قۇرۇلغان شەرقى تۈركىستان مىللىي ئازاتلىق مەركىزىنىڭ تەكلىۋىگە ئاساسەن 2004 – يىلى 9- ئاينىڭ 12- 13 كۈنلىرى ئامېرىكىنىڭ پايتەختى ۋاشىنگېتوندا يىغىن ئۆتكۈزۈپ ، شەرقى تۈركىستان مىللىي داۋاسىنى خەلقئارا سىياسىي سەھنىگە ئېلىپ چىقىش مەقسىدىدە ، شەرقى تۈركىستاننىڭ سۈرگۈندىكى پارلامېنتى بىلەن سۈرگۈن ھۆكۈمىتىنى قۇرۇپ چىقىپ، 14- سىنتەبىر كۈنى ۋاشىنگىتوننىڭ كونگرە بىناسىدا پۈتۈن دۇنياغا تەنتەنىلىك ھالدا  جاكارلىغان ئىدى.  

                 بۇ خەۋەر دۇنيا مىقياسىدا گۈلدۈرماما ساداسىدەك ياڭراپ ، خەلقئارادا نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ دىققىتىنى جەلىپ قىلغان ۋە بۇ دۆلەتلەردىكى تېلېۋىزور ، تور تاراتقۇلىرى ، رادىئو  ۋە گېزىت-ژورناللاردا مۇھىم خەۋەر سۈپىتىدە ئېلان قىلىنغان ئىدى.

              شەرقى تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ قۇرۇلغانلىق خوش-خەۋىرى مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئۇيغۇر ، قازاق قاتارلىق شەرقى تۈركىستان خەلقىنىڭ خوشاللىق كۆز ياشلىرى بىلەن قارشى ئېلىشىغا مۇيەسسەر بۇلۇش بىلەن بىرگە ئۇلارغا بۈيۈك ئىلھام ، تەسەللى، جاسارەت ۋە ئۈمۈتۋارلىق بېغىشلىغان ، ئىشغالچى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ يۈرىكىگە مىخ بۇلۇپ سانجىلىپ، ئۇنى قاتتىق ئالاقزادە ۋە بىئارام قىلىۋەتكەن ئىدى .

                سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتى قۇرۇلغان ۋاقىتتىن باشلاپ سىياسى ،ئىقتىسادى ئىمكانىيەتلىرىنىڭ چەكلىك بولىشىغا قارىماي، پىداكارلىق بىلەن پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇپ ، ئامېرىكا بىرلەشكەن دۆلەتلىرى ، كانادا ،ياپۇنىيە ۋە تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە 8 قېتىپ ئومومىي يىغىن ئۆتكۈزۈپ، شەرقى تۈركىستان داۋاسىنى خەلقئارا سەھنىگە ئېلىپ چىقىش ۋە بۇ داۋانىڭ ھەققانىيەت داۋاسى ئىكەنلىكىنى پۈتۈن دۇنياغا ئاڭلىتىش يولىدا مۇھىم پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ باردى .                                      

                    سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى  ۋە دۇنيادىكى شەرقى تۈركىستان تەشكىلاتلىرى بىلەن بىرلىكتە ئېلىپ بېرىۋاتقان ئاكتىپ پائالىيەتلىرى، ئانا ۋەتىنىمىز شەرقى تۈركىستاننى ئىشغال ئاستىدا تۇتۇپ تۇرىۋاتقان خىتاي مۇستەملىكىچى ھاكىمىيتىنى بەكمۇ بىئارام قىلىپ، ئۇنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىنى ئۆز تەسىر دائىرىسىگە ئېلىش ۋە دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش خام خىياللىرىنى بۇزىۋەتتى . مۇشۇنداق ۋەزىيەت ئاستىدا خىتاي سوتسيال جاھانگىرلىكى 2017 – يىلىدىن باشلاپ تېرورىزىمغا ۋە دىنىي رادىكالىزىمغا قارشى تۇرۇشنى باھانە قىلىپ، شەرقى تۈركىستاندا نازى جازالاش لاگىرلىرىنى قۇرۇپ، ئۈچ مىليوندىن ئارتۇق شەرقى تۈركىستانلىق ئۇيغۇر ، قازاق ، قاتارلىق مۇسۇلمان تۈرك خەلقلىرىنى بۇ جازالاش لاگىرىغا قاماپ، ئۇلارغا ئەڭ دەھشەتلىك ماددى ۋە مەنىۋى قىيىن – قىستاقلار بىلەن ئېتنىك قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈپ ، مېڭە يۇيۇش ۋە جىسمانىي جەھەتتىن يوقۇتۇش ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىشقا باشلىدى . خىتاي ھۆكۈمران گوروھىنىڭ بۇ خىل فاشىزىملىق، ئېتنىك، مىللىي سويقىرىمىغا خەلقئارادا كۈچلۈك نارازىلىق مەيدانغا كەلدى . كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئىنسان ھەقلىرى قىممەت كۆز قارىشىغا ئىگە ئامېرىكا ۋە ياۋرۇپادىكى 23 دۆلەت، خىتاي ھاكىمىيتىگە جازالاش لاگىرلىرىنى دەرھال تاقاش ۋە ئۇ يەرلەرگە قامالغان شەرقى تۈركىستانلىقلارنى دەرھال قۇيۇپ بېرىش ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇش بەردى.

                     چەتئەللەردىكى شەرقى تۈركىستانلىقلار ئۆزلىرى ياشاۋاتقان مەملىكەتلەردە قۇرغان تەشكىلاتلىرى ئارقىلىق، دۇنيانىڭ بەش قىتئەسىدە نامايىش دولقۇنلىرى قوزغاپ، خىتاي ھاكىيمىتىنىڭ بۇ زوراۋانلىق ۋە فاشىزىملىق سىياسىتىگە قارشى ئەمەلىي ھەرىكەتكە ئۆتتى . خىتاي ھۆكىمىتى ئۆزىنىڭ چەتئەللەرگە يەرلەشتۈرگەن ھەر خىل نىقاپلارغا كىرگۈزگەن جاسۇسلىرى ئارقىلىق پىتنە – ئىغۋالار پەيدا قىلىپ ، تەشكىلاتلارنى پارچىلاپ يوقۇتۇش ھەرىكىتىنى باشلىدى . دەل مۇشۇنداق بىر ۋەزىيەتتە سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيتى ھۆكۈمىتى ئىچىدە مۇھىم بىر مەۋقەدىكى  مەلۇم بىر شەخس، ھۆكۈمەت ۋە پارلامېنت رەھبەرلىرى بىلەن ھېچ قانداق بىر مۇزاكىرە ئېلىپ بارماي، ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن 2018 – يىلى ئاۋغۇست ئېيىدا تور تاراتقۇ ۋاستىسى بىلەن بايانات ئېلان قىلىپ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكۈمىتىنى تارقىتىپ تاشلىغانلىقىنى جاكارلىدى . ئۇنىڭ ئۆز بىشىمچىلىق بىلەن ئېلان قىلغان باياناتى ،  سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنى قوللىغان خەلقىمىز تەرىپىدىن قاتتىق ئەيىپلىنىپ لەنەتلەندى . 2018 – يىلى 10 – ئايدا تۈركىيەنىڭ مۇگلا شەھرىدە شەرقى تۈركستانلىقلار تەرىپىدىن ئۆتكۈزۈلگەن ” تۈرك دۇنياسى ۋە شەرقى تۈركىستان مەسىلىسى ھەققىدە ئېلىپ بېرىلغان مۇھاكىمە يىغىنى ” دا شەرقى تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتىگە ۋەكىللىك قىلالمايدىغان بۇ بايانات قاتتىق ئەيىپلىنىپ، ئۇنىڭ ھېچقانداق كۈچكە ئىگە ئەمەسلىكى، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ مەۋجۇدىيىتىنى سۈردۈرۈۋاتقانلىقى ، ھۆكۈمەتنى تارقىتىۋېتىش ھەققىدە بايانات ئېلان قىلغان شەخىسنىڭ سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ئەچىدىكى بارلىق ۋەزىپىسىنىڭ ئېلىپ تاشلانغانلىقى جاكارلاندى .

            بۇ ۋەقەلەر يۈز بەرگەندىن كىيىنكى بىر يىل ئىچىدە، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى بىلەن ھۆكۈمىتىنىڭ بىر پۈتۈنلىكىنى پارچىلايدىغان ھەرىكەتلەر يەنە ئەۋج ئېلىشقا باشلىدى.

سۈرگۈن ھۆكۈمىتى ئىچىدىكى بەزى شەخسلەر، يامان نىيەتلىك ۋە قۇتراتقۇچى ئايرىم كىشىلەرگە ئالدىنىپ، مەزھەپچىلىك ۋە شەخسى قەھرىمانلىق ئىللەتلىرىنى ئەۋچ ئالدۇرۇپ ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ قۇرۇلغان كۈنىدىن تاكى بۈگۈنگىچە داۋام قىلىپ كەلگەن ئۆز-ئارا مەسلىھەت ۋە كوللىكتىپ رەھبەرلىك قىلىش ئەنئەنسىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ،ھۆكۈمەت ئىچىدە بۆلۈنۈش خەۋپىنى كۈچەيتىۋەتتى. نەتىجىدە سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ بىر پۈتۈنلىگىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان بەزى قارارلارنى ئالدى . بۇ ھەقتە ئامېرىكا بىرلەشكەن دۆلەتلىرىدە 2019- يىلى 4 – ئايدا ئايرىم شەخىسلەرنىڭ ئاچقان يىغىنى ۋە ئۇنىڭدا ئېلىنغان قارارلار ۋە بۇنىڭغا جاۋابەن  2019 – يىلى 5- ئاينىڭ بېشىدا تۈركىيە ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن يىغىندىن كىيىن ئېلان قىلىنغان قارارلار ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ  بىر پۈتۈنلىگىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان يامان ئاقىۋەت پەيدا قىلدى .

         بىز كىچىك كۆلەملىك بۇ ئىككى يىغىننىڭ ئايرىمچىلىقىنى ئاساس قىلغان، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتىنى پارچىلاشقا سەۋەپ بۇلىدىغان قارارلىرىنى، كۈچكە ئىگە ئەمەس دەپ قارايمىز . چۈنكى بۇ قارارلار سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ ئومومى يىغىنلىرىدا ئېلىنمىغان بۇلۇپ ، ھۆكىمەت ئەزالىرىنىڭ ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ كۆپچىلىگى قاتناشمىغان يىغىنلاردا ئېلىنغان قارارلاردۇر .

             سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتى، تارىخ سەھنىسىگە چىققان 2004- يىلىدىن بېرى، ئۆزىگە قارشى ئېلىپ بېرىلغان ھەر خىل توسالغۇلارنى يىمىرىپ تاشلاپ ، سۈرگۈن ھۆكىمىتىنىڭ بىرلىك  ۋە پۈتۈنلىكىنى 13 يىلدىن ئىبارەت بىر تارىخى جەريان ئىچىدە قەتئى قوغداپ ، شەرقى تۈركىستان مىللى داۋاسىنى كۈچەيتىشتە مۇھىم رول ئويناپ كەلدى. سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتى تەرپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «شەرقى تۈركىستان مەسىلىسىنى ھەل قىلىشنىڭ بىردىن بىر چارىسى، مىللى مۇستەقەللىقنى قولغا كەلتۈرىشتىن ئىبارەت» دىگەن  ئىستىراتىگىيلىك كۆز قاراش، پۈتۈن دۇنيادىكى بارلىق شەرقى تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ۋە خەلقئارا ئىجتىمائى تەشكىلاتلار تەرىپىدىن قۇبۇل قىلىنغان بۇگۇنكى كۈندە، كونا مۇستەملىكىچلىك سىياسىتىنىڭ جەندىسىگە ۋارىسلىق قىلىپ كېلىۋاتقان خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى تارىختىن بېرى قوللۇنۇپ كەلگەن پىتنە _ئېغۋالىرىنى بازاغا سېلىپ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتىنى «بۈلۈش، پارچىلاش ۋە ئاخىرىدا يوقۇتۇش» تاكتىكىسىنى ئىشقا سېلىش ئارقىلىق، جىددى ئىغۋاگەرچىلىك ھەرىكىتىنى جىددى ھالدا ئەۋج ئالدۇردى. مۇنداق بىر ئەھۋال ئاستىدا، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنى بۆلۈپ پارچىلاشقا ئۇرۇنۇش _ خىتاي جاھانگىرلىكىنىڭ تۈگمىنىگە سۇ قۇيۇشتەك ۋە ئۇنىڭغا ماسلىشىشتەك خەۋپلىك خاتا يولدىن ئىبارەتتۇر . مۇنداق بىر خاتا يولغا ھەۋەسلىنىش ، ۋەتىنىمىز شەرقى تۈركىستانغا قىلىنغان بۈيۈك بىر جىنايەتتۇر. شەرقى تۈركىستان داۋاسىغا قىلىنغان ئەڭ رەزىل خىيانەتتۇر . شەرقى تۈركىستاننىڭ مىللى مۇستەقىللىق داۋاسىغا ساپ نىيەت بىلەن بەل باغلىغان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئارىسىدىكى ئىختىلاپ ۋە كۆز قاراش پەرقلىرىنى سەمىمىي نىيەت بىلەن ئېلىپ بېرىلىدىغان دېموكوراتىك مۇزاكىرە يولى بىلەن ھەل قىلالايدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز .

             بۇ ئەھۋالنى نەزەرگە ئالغان ھالدا، ۋەتەن داۋاسىغا باش قويغان ۋەتەنپەرۋەر ئىنسانلار، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنى بىر نەچچىگە بۈلۈنۈپ كېتىشتەك خەۋپلىك ئاقىۋەتتىن ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن پىداكارلىق بىلەن كۈرەش قىلىپ، ھۆكۈمىتىمىزنىڭ  بىرلىگى ۋە پۈتۈنلىگىنى قەتئى قوغداپ قېلىشىمىز لازىم .   

          سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكۈمىتىنى  قۇرغۇچى يىغىن ئەزالىرى ۋە جامائەت ئەرباپلىرى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن ،  سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ بارلىق كونا يىڭى مەسئۇللىرىنى ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنى، شۇنداقلا مۇھاجىرەتتىكى ۋەتەنپەرۋەر شەرقى تۈركىستان خەلقىنى ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ بىر پۈتۈنلىكىنى قوغداش يولىدا پىداكارلىق كۆرسۈتۈشكە ۋە قەتئى قوغداپ قىلىشقا چاقىرىمىز. سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ ، بۇ جىددى چاقىرىقىمىزغا بىردەك ئاۋاز قوشىدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز .

            سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ 9- نۆۋەتلىك ئومومىي قۇرۇلتىيىنى ، ئۆز _ئارا مۇزاكىرە ئارقىلىق پىكىر بىرلىكىگە كېلىپ، بىر ئورۇندا  ئۆتكۈزىشىنى تەشەببۇس قىلىمىز. شۇنداق قىلغاندىلا سۈرگۈن ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ قۇرغۇچى يىغىنىنىڭ ئەزالىرى بولۇش سۈپۈتىمىز بىلەن ، 9- نۆۋەتلىك ئومومىي قۇرۇلتايغا قاتنىشىدىغانلىقىمىزنى تەكىتلەپ ئۆتىمىز . ئەكسى ھالدا، بۆلۈنگەن ھالدا ئېچىلغان يىغىنلارنى قانۇنسىز يىغىن ھېساپلاپ، ئۇنىڭغا قەتئى ئىشتىراك قىلمايمىز .

             ئختىلاپ ۋە پەرقلىق كۆز قاراشلارنى بىر تەرەپ قىلىش، ھۆكىمەت ۋە پارلامېنت مەجلىس  قۇرۇلمىسىنى ھازىرلاشقا بىرئاز زامان ئېھتىياجى بۇلىدىغان بولسا، 9 – نۆۋەتلىك ئومومىي قۇرۇلتاينى 2019- يىلى 11- ئايدا ئەمەس، 2020 – يىلى 5- ئايلاردا ئۆتكۈزۈشكە بۇلىدىغانلىقى ھەققىدىكى تەكلىپىمىزنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى ئۇيغۇن كۆرىدىغانلىقىمىزنى بىلدىرىمىز .

2019 – يىلى 9-ئاينىڭ 14 – كۈنى سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىمىز ۋە ھۆكىمىتىمىز قۇرۇلغانلىقىنىڭ 15- يىلى بۇلۇپ، بۇ مۇقەددەس كۈنىمىز مۇبارەك بولسۇن !

ھۆرمەت ۋە سالام بىلەن      

              ئەخمەت ئىگەم بەردى ئەپەندى.    

      سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ سابىق جۇمھۇر رەئىسى

               سۇلتان ماخمۇت قەشقەرى ئەپەندى.

         سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغىچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ سابىق رەئىسى

خىزىر بەگ غەيرەتۇللاھ ئەپەندى .    

               سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ،سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇر رەئىسى ئورۇن باسارى

 دىميان رەخمەت ئەپەندى            

             سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتىنىڭ سابىق باش مىنىستىرى.

 ياقۇپچان ئەپەندى  

            سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ،     سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتىنىڭ باش مىنىستىرى ئورۇن باسارى.

                   مەھەممەد ئالى ئەنگىن ئەپەندى .

                سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى،     سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ باش كاتىپى.

            تالات قوچيىگىت ئەپەندى .

               سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ،     سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ ئەزاسى

سېيىتنىسا لوقمان خانىم

سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ باش كاتىپ ئورۇنباسارى

  مەلىكە مەھەممەد ئەلىۋا خانىم .

سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ،سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ ئەزاسى.

          يىلى 9 – ئاينىڭ 20 – كۈنى 2019 –

Sürgündiki Sherqi Türkistan Parlaménti we Sürgün Hökümitini Qurghuchilar Yighinining Bir Qisim Ezaliri Bilen Jama’et Erbaplirining , Sherqi Türkistan Sürgün Hökümiti Hem Parlaméntining Bir Pütünligini Qet’i Qoghdash Toghrisidiki Bayanati

Hörmetlik sürgündiki sherqi türkistan hökümitining mes’ulliri, sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining yitekchiliri we parlamént ezaliri! sizlerge hörmet , éhtiram ichide qizghin salamlirimizni yollash bilen birge , semimiy hal – ehwal soraymiz !
Hemmimizge melum bolghinidek, sherqi türkistan xelqining, xitay hökümranliqining chektin ashqan milliy zulimigha qarshi qanliq köreshler bedilige 1944- yili 12- noyabirda , ili wilayitining ghulja shehride qurup chiqqan milliy musteqil döliti_ sherqi türkistan jumhiriyti, rosiye we xitaydin ibaret ikki jahan’gir döletning til biriktürishi bilen qoralliq ishghal arqiliq 1949- yilining axirlirida yoq qilip tashlinip , 55 yil ötkendin kiyin, sherqi türkistan xelqining chet’ellerge sürgün qilin’ghan milliy munewerlirining wekilliri we muhajirettiki sherqi türkistan dawasining jama’et erbapliri teripidin 1995- yilida amérikida qurulghan sherqi türkistan milliy azatliq merkizining tekliwige asasen 2004 – yili 9- ayning 12- 13 künliri amérikining paytexti washin’gétonda yighin ötküzüp , sherqi türkistan milliy dawasini xelq’ara siyasiy sehnige élip chiqish meqsidide , sherqi türkistanning sürgündiki parlaménti bilen sürgün hökümitini qurup chiqip, 14- sintebir küni washin’gitonning kon’gre binasida pütün dunyagha tentenilik halda jakarlighan idi.
Bu xewer dunya miqyasida güldürmama sadasidek yangrap , xelq’arada nurghun döletlerning diqqitini jelip qilghan we bu döletlerdiki téléwizor , tor taratquliri , radi’o we gézit-zhornallarda muhim xewer süpitide élan qilin’ghan idi.
Sherqi türkistan sürgün hökümiti we parlaméntining qurulghanliq xosh-xewiri memliket ichi we sirtidiki uyghur , qazaq qatarliq sherqi türkistan xelqining xoshalliq köz yashliri bilen qarshi élishigha muyesser bulush bilen birge ulargha büyük ilham , teselli, jasaret we ümütwarliq béghishlighan , ishghalchi xitay hakimiyitining yürikige mix bulup sanjilip, uni qattiq alaqzade we bi’aram qiliwetken idi .
Sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaménti qurulghan waqittin bashlap siyasi ,iqtisadi imkaniyetlirining cheklik bolishigha qarimay, pidakarliq bilen pa’aliyetlirini dawamlashturup , amérika birleshken döletliri , kanada ,yapuniye we türkiye qatarliq döletlerde 8 qétip omomiy yighin ötküzüp, sherqi türkistan dawasini xelq’ara sehnige élip chiqish we bu dawaning heqqaniyet dawasi ikenlikini pütün dunyagha anglitish yolida muhim pa’aliyetlirini élip bardi .
Sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntining mewjut bolup turushi we dunyadiki sherqi türkistan teshkilatliri bilen birlikte élip bériwatqan aktip pa’aliyetliri, ana wetinimiz sherqi türkistanni ishghal astida tutup turiwatqan xitay mustemlikichi hakimiytini bekmu bi’aram qilip, uning ottura asiyadiki türk jumhuriyetlirini öz tesir da’irisige élish we dunyagha hökümranliq qilish xam xiyallirini buziwetti . Mushundaq weziyet astida xitay sotsyal jahan’girliki 2017 – yilidin bashlap térorizimgha we diniy radikalizimgha qarshi turushni bahane qilip, sherqi türkistanda nazi jazalash lagirlirini qurup, üch milyondin artuq sherqi türkistanliq uyghur , qazaq , qatarliq musulman türk xelqlirini bu jazalash lagirigha qamap, ulargha eng dehshetlik maddi we meniwi qiyin – qistaqlar bilen étnik qirghinchiliq yürgüzüp , ménge yuyush we jismaniy jehettin yoqutush herikiti élip bérishqa bashlidi . Xitay hökümran gorohining bu xil fashizimliq, étnik, milliy soyqirimigha xelq’arada küchlük naraziliq meydan’gha keldi . Kishilik hoquq we insan heqliri qimmet köz qarishigha ige amérika we yawrupadiki 23 dölet, xitay hakimiytige jazalash lagirlirini derhal taqash we u yerlerge qamalghan sherqi türkistanliqlarni derhal quyup bérish heqqide agahlandurush berdi.
Chet’ellerdiki sherqi türkistanliqlar özliri yashawatqan memliketlerde qurghan teshkilatliri arqiliq, dunyaning besh qit’eside namayish dolqunliri qozghap, xitay hakiymitining bu zorawanliq we fashizimliq siyasitige qarshi emeliy heriketke ötti . Xitay hökimiti özining chet’ellerge yerleshtürgen her xil niqaplargha kirgüzgen jasusliri arqiliq pitne – ighwalar peyda qilip , teshkilatlarni parchilap yoqutush herikitini bashlidi . Del mushundaq bir weziyette sürgündiki sherqi türkistan jumhuriyti hökümiti ichide muhim bir mewqediki melum bir shexs, hökümet we parlamént rehberliri bilen héch qandaq bir muzakire élip barmay, öz béshimchiliq bilen 2018 – yili awghust éyida tor taratqu wastisi bilen bayanat élan qilip, sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökümitini tarqitip tashlighanliqini jakarlidi . Uning öz bishimchiliq bilen élan qilghan bayanati , sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntini qollighan xelqimiz teripidin qattiq eyiplinip lenetlendi . 2018 – yili 10 – ayda türkiyening mugla shehride sherqi türkstanliqlar teripidin ötküzülgen ” türk dunyasi we sherqi türkistan mesilisi heqqide élip bérilghan muhakime yighini ” da sherqi türkistan sürgün hökümitige wekillik qilalmaydighan bu bayanat qattiq eyiplinip, uning héchqandaq küchke ige emesliki, sürgündiki sherqi türkistan jumhuriyiti hökümiti we parlaméntining mewjudiyitini sürdürüwatqanliqi , hökümetni tarqitiwétish heqqide bayanat élan qilghan shexisning sürgündiki sherqi türkistan hökimiti echidiki barliq wezipisining élip tashlan’ghanliqi jakarlandi .
Bu weqeler yüz bergendin kiyinki bir yil ichide, sürgündiki sherqi türkistan parlaménti bilen hökümitining bir pütünlikini parchilaydighan heriketler yene ewj élishqa bashlidi.
Sürgün hökümiti ichidiki bezi shexsler, yaman niyetlik we qutratquchi ayrim kishilerge aldinip, mez’hepchilik we shexsi qehrimanliq illetlirini ewch aldurup , sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntining qurulghan künidin taki bügün’giche dawam qilip kelgen öz-ara meslihet we kolliktip rehberlik qilish en’ensini ajizlashturup,hökümet ichide bölünüsh xewpini kücheytiwetti. Netijide sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntining bir pütünligini ajizlashturidighan bezi qararlarni aldi . Bu heqte amérika birleshken döletliride 2019- yili 4 – ayda ayrim shexislerning achqan yighini we uningda élin’ghan qararlar we buninggha jawaben 2019 – yili 5- ayning béshida türkiye istanbulda ötküzülgen yighindin kiyin élan qilin’ghan qararlar , sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntining bir pütünligini ajizlashturidighan yaman aqiwet peyda qildi .
Biz kichik kölemlik bu ikki yighinning ayrimchiliqini asas qilghan, sürgündiki sherqi türkistan hökimitini parchilashqa sewep bulidighan qararlirini, küchke ige emes dep qaraymiz . Chünki bu qararlar sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntining omomi yighinlirida élinmighan bulup , hökimet ezalirining we parlamént ezalirining köpchiligi qatnashmighan yighinlarda élin’ghan qararlardur .
Sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaménti, tarix sehnisige chiqqan 2004- yilidin béri, özige qarshi élip bérilghan her xil tosalghularni yimirip tashlap , sürgün hökimitining birlik we pütünlikini 13 yildin ibaret bir tarixi jeryan ichide qet’i qoghdap , sherqi türkistan milli dawasini kücheytishte muhim rol oynap keldi. Sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaménti terpidin otturigha qoyulghan «sherqi türkistan mesilisini hel qilishning birdin bir charisi, milli musteqelliqni qolgha keltürishtin ibaret» digen istiratigiylik köz qarash, pütün dunyadiki barliq sherqi türkistan teshkilatliri we xelq’ara ijtima’i teshkilatlar teripidin qubul qilin’ghan bugunki künde, kona mustemlikichlik siyasitining jendisige warisliq qilip kéliwatqan xitay tajawuzchiliri tarixtin béri qollunup kelgen pitne éghwalirini bazagha sélip, sürgündiki sherqi türkistan hökimitini «bülüsh, parchilash we axirida yoqutush» taktikisini ishqa sélish arqiliq, jiddi ighwagerchilik herikitini jiddi halda ewj aldurdi. Mundaq bir ehwal astida, sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntini bölüp parchilashqa urunush xitay jahan’girlikining tügminige su quyushtek we uninggha maslishishtek xewplik xata yoldin ibarettur . Mundaq bir xata yolgha heweslinish , wetinimiz sherqi türkistan’gha qilin’ghan büyük bir jinayettur. Sherqi türkistan dawasigha qilin’ghan eng rezil xiyanettur . Sherqi türkistanning milli musteqilliq dawasigha sap niyet bilen bel baghlighan qérindashlirimizning arisidiki ixtilap we köz qarash perqlirini semimiy niyet bilen élip bérilidighan démokoratik muzakire yoli bilen hel qilalaydighanliqigha ishinimiz .
Bu ehwalni nezerge alghan halda, weten dawasigha bash qoyghan wetenperwer insanlar, sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntini bir nechchige bülünüp kétishtek xewplik aqiwettin saqlap qélish üchün pidakarliq bilen küresh qilip, hökümitimizning birligi we pütünligini qet’i qoghdap qélishimiz lazim .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökümitini qurghuchi yighin ezaliri we jama’et erbapliri bolush süpitimiz bilen , sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntining barliq kona yingi mes’ullirini we parlamént ezalirini, shundaqla muhajirettiki wetenperwer sherqi türkistan xelqini , sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntining bir pütünlikini qoghdash yolida pidakarliq körsütüshke we qet’i qoghdap qilishqa chaqirimiz. Sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlamént ezalirining , bu jiddi chaqiriqimizgha birdek awaz qoshidighanliqigha ishinimiz .
Sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntining 9- nöwetlik omomiy qurultiyini , öz _ara muzakire arqiliq pikir birlikige kélip, bir orunda ötküzishini teshebbus qilimiz. Shundaq qilghandila sürgün hökimiti we parlaméntining qurghuchi yighinining ezaliri bolush süpütimiz bilen , 9- nöwetlik omomiy qurultaygha qatnishidighanliqimizni tekitlep ötimiz . Eksi halda, bölün’gen halda échilghan yighinlarni qanunsiz yighin hésaplap, uninggha qet’i ishtirak qilmaymiz .
Xtilap we perqliq köz qarashlarni bir terep qilish, hökimet we parlamént mejlis qurulmisini hazirlashqa bir’az zaman éhtiyaji bulidighan bolsa, 9 – nöwetlik omomiy qurultayni 2019- yili 11- ayda emes, 2020 – yili 5- aylarda ötküzüshke bulidighanliqi heqqidiki teklipimizni otturigha qoyushni uyghun köridighanliqimizni bildirimiz .
2019 – yili 9-ayning 14 – küni sürgündiki sherqi türkistan parlaméntimiz we hökimitimiz qurulghanliqining 15- yili bulup, bu muqeddes künimiz mubarek bolsun !
Hörmet we salam bilen
Exmet igem berdi ependi.
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan jumhuriyitining sabiq jumhur re’isi
Sultan maxmut qeshqeri ependi.
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghichilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining sabiq re’isi
Xizir beg gheyretullah ependi .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi ,sürgündiki sherqi türkistan jumhur re’isi orun basari
Dimyan rexmet ependi
Sürgündiki sherqi türkistan jumhuriyiti parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan hökimitining sabiq bash ministiri.
Yaqupchan ependi
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan hökimitining bash ministiri orun basari.
Mehemmed ali en’gin ependi .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi, sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining bash katipi.
Talat qochyigit ependi .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining ezasi
Séyitnisa loqman xanim
Sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining bash katip orunbasari
Melike mehemmed eliwa xanim .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi ,sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining ezasi.

      2019 – yili 9 – ayning 20 – küni 

“Uyghur Kishilik Hoquq Siyasiti Qanun Layihesi” ning Kéngesh Palatadin Ötüshi Dunyagha Bérilgen “Signal”, Déyilmekte


Muxbirimiz irade

Amérika kéngesh palatasining ezasi marko rubyu ependi(solda) we sénator bob ménéndiz ependi.

Amérika kéngesh palatasining ezasi marko rubyu ependi(solda) we sénator bob ménéndiz ependi.


Awazni köchürüsh

Amérikadiki jumhuriyetchiler we démokratlar partiyesining kéngesh palata ezaliri birliship otturigha qoyghan “Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi” 2019-yili 11-séntebir küni amérika kéngesh palatasida maqulluqtin ötti. Bu, mezkur layihening resmiy qanun bolup ishqa kirishishidiki eng muhim qedemlerning biri iken.

Bu qanunning kéngesh palatasida maqulluqtin ötkenliki Uyghurlarning weziyitini diqqet bilen közitip kéliwatqan közetküchilerning hem shundaqla chet’ellerdiki keng Uyghur jama’itining qizghin alqishigha érishti.

Amérikadiki kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri diréktori sofi richardson ziyaritimizni qobul qilip, buni Uyghurlar uchrawatqan bu zulumni ayaghlashturush yolida bésilghan zor qedemlerning biri, dep körsetti. U mundaq dédi: “Men buni zulumning jawabkarlirini sürüshte qilish üchün shundaqla yene Uyghurlar we bashqa türkiy musulman milletler chékiwatqan zulumni ayaghlashturushqa qarap bésilghan zor qedem dep qaraymen. Bu qanun arqiliq Uyghur élidiki xitay hökümet emeldarlirigha jaza qoyulushi we tashqi ishlar ministirliqida mexsus Uyghurlarning mesilisige qaraydighan bir guruppining teshkil qilinidighanliqini nezerde tutqanda buni nahayiti muhim bir ilgirilesh dep qarashqa bolidu.”

“Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi” ning del Uyghurlarning teqdirige zor tesir körsetken weqelerning biri bolghan 11-séntebir térrorluq hujumining 18 yilliq xatire künide kéngesh palatasida maqulluqtin ötüshimu alahide diqqet qozghighan nuqtilarning biri idi. Amérikadiki “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning re’isi, adwokat nuri türkel ependi radiyomizgha qilghan sözide, özining buni tasadipiyliq dep qarimaydighanliqini we bu arqiliq xitaygha bériliwatqan éniq signal barliqini bildürdi.

Qanun layihesi kéngesh palatadin ötkendin kéyin bu qanunni bash bolup tonushturghan palata ezasi marko rubiyo we bob menendez 11-séntebir küni birlikte élan qilghan bayanatida mezkur qanunning Uyghurlargha qaritilghan basturush herikitining aldini élishta muhim ehmiyetke ige ikenlikini bildürgen.

Bayanatta ular: “Bu qanun layihesi mustebit xitay hökümitining shinjang Uyghur aptonom rayonida kölemleshtürgen dehshetlik kishilik hoquq depsendichiliki, jümlidin bir milyondin artuq Uyghur we bashqa musulman xelqlerni tutup turush lagérlirigha qamash qilmishigha qarshi turushtiki muhim qedemdur.” dep körsetken.

Mezkur qanun layihesi kéngesh palatasidin ötken waqit del mushu ayning axiri amérikaning nyu-yorktiki b d t binasida ötküzülidighan omumiy yighini aldigha toghra kelgen. Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo yéqinda kansas shtat uniwérsitétida söz qilghanda Uyghur mesilisi üstide toxtilip, amérikining b d t omumiy yighinigha nurghunlighan yighilishlarni, pa’aliyetlerni uyushturush arqiliq bashqa döletlerni xitayning Uyghur élidiki zulumini eyibleydighan chaqiriqlirini qollashqa dewet qilidighanliqini bildürgenidi.

Sofi richardson xanimning bildürüshiche, amérika kéngesh palatasining bu qarari amérika hökümitining b d t omumiy yighinidiki pozitsiyesigimu tesir körsitishi mumkin iken. U mundaq deydu: “Bu yil yazda 25 dölet kishilik hoquq aliy komissarigha mektup yézish arqiliq Uyghurlargha yürgüzülüwatqan siyasetlerge bolghan chongqur endishilirini ipade qilghanidi. Méningche, tünügün kéngesh palatasidin ötken bu layihening eng muhim maddilirining birimu del amérikining birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissari we b d t ning munasiwetlik doklat teyyarlighuchilirining Uyghur rayonida, bolupmu atalmish ‘qayta terbiyelesh lagérliri’ da jiddiy hem cheklimisiz halda tekshürüsh élip bérishini qollaydighan bir istratégiye tüzüp chiqishtin ibaret. Shunga bu intayin muhim”

Nuri türkel ependimu Uyghurlar üchün intayin muhim ehmiyetke ige bolghan bu qanun layihining kéngesh palatada maqullinip chiqqan waqitning del dunya döletlirining rehberliri amérikagha yighilish aldida turghan’gha toghra kelgenlikini éytti.

Kéngesh palata ezaliri marko rubiyo we bob menendez her ikkilisi 11-séntebir künidiki bayanatida, awam palatasini bu qanun layihesini téz sür’ette maqulluqtin ötküzüsh arqiliq zulumning baldurraq ayaghlishishigha türtke bolushqa chaqirghanidi. Sofi richardson xanimmu sözide amérika awam palatasida Uyghurlarning mesilisige köngül bölüwatqan nurghun ezalar barliqini, shunga ularning bu layiheni tézrek maqullishini ümid qilidighanliqini ipadilidi.

“Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi” de töwendikidek achquchluq maddilar orun alghan:

– Amérika döletlik istixbarat mudiri (DNI) Amérika tashqi ishlar ministirliqi bilen hemkarlashqan asasta bu basturush heriketliri peyda qiliwatqan rayon xaraktérlik tehdit we ottura asiya döletliri hakimiyetlirining türkiy millet iltija qilghuchilirini qayturush mesilisi üstide doklat teyyarlash we shundaqla yene Uyghur élidiki lagérlarni qurush we bashqurushqa chétilghan xitay shirketlirini tizimlap chiqish.

-Amérika fédératsiye tekshürüsh idarisi (FBI) amérika tupraqlirida amérika puqralirigha salghan tehditler heqqide alaqidar organlarni uchur bilen teminlesh.

-Amérika tashqi ishlar ministirliqida shinjang ishlar maslashturghuchisi teyinleshni oylishish

-Amérika dunyawi médiya agéntliqi erkin asiya radiyosi Uyghur bölümige qaritilghan tehditler heqqide dölet mejlisige doklat bérip turush we xitayning chet’ellerdiki Uyghur jama’itige qaratqan tetür teshwiqatigha qarishi istratégiye belgilep chiqish.

-Tashqi ishlar ministiriliqi “Xelq’ara magnétskiy qanuni” ni yürgüzüp, shinjang Uyghur aptonom rayoni we bashqa rayonlardiki kishilik hoquq depsendichilikige biwasite chétilghan xitay hökümiti we partiyesi ichidiki emeldarlar hem shinjang Uyghur aptonom rayonining partiye sékrétari chén chu’en’go qatarliqlargha jaza tedbirliri qollinish.

Amérika hökümiti birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissari we b d t ning munasiwetlik doklat teyyarlighuchilirining Uyghur rayonida, bolupmu atalmish “Qayta terbiyelesh lagérliri” da jiddiy hem cheklimisiz halda tekshürüsh élip bérishige qaritilghan chaqiriqlarni qollaydighan bir istratégiye tüzüp chiqish.

Munasiwetlik xewerler


Bil gérts: “Shi Jinping Dunyagha Hökümran Bolush ‘chüshi’ ni Körüwatidu”


Bil gértsning imzasida yézilghan "Dunyani aldash: xitay kompartiyesining yer shariwi zomigerliki" namliq kitab.

Bil gértsning imzasida yézilghan “Dunyani aldash: xitay kompartiyesining yer shariwi zomigerliki” namliq kitab.Social Media00:00/08:34 

Awazni köchürüsh

Bil gértsning imzasida yézilghan “Dunyani aldash: xitay kompartiyesining yer shariwi zomigerliki” namliq bu kitabta eng awwal xitayning amérikagha, jümlidin pütün dunyagha nisbeten bir tehditke aylan’ghanliqi ilgiri sürülüp, bu tehditning 1980-yilidin bashlap téximu küchiyishke bashlighanliqi oxshimighan nuqtilar arqiliq tepsiliy bayan qilin’ghan.

Bil gértsning qeyt qilishiche, u xitayning heqiqiy epti-beshirisini échip bérish yolida 20 yil küresh qilghan bolup, bu jeryanda u izchil amérikaliqlarni xitayning tehditidin agahlandurup kelgen iken. U mezkur kitabigha ötken 20 yil mabeynide igiligen chongqur mezmunluq doklatlar we muhim melumatlarni kirgüzüsh arqiliq xitay hökümitining heqiqiy mahiyitini yorutup bergen.

Xitay hökümiti 2013-yili atalmish “Xitay chüshi” dégen bir atalghuni peyda qilghan bolup, bu xitay döliti we hökümiti ichidiki kishilerning atalmish “Milliy rohi” we “Milliy arzusi” ni eks ettürgen bir términ bolup qaldi. Aptor kitabida mexsus mushu heqte toxtilip munularni bildürgen: “Nöwette xitay re’isi shi jinpingning hökümranliqi astidiki ‘xitay chüshi’ heqiqetenmu bir ‘qorqunchluq chüsh’ ke aylandi. Shi jinping nezerini pütün dunyagha hökümran bolushqa tikti, u xitayning dunyadiki derijidin tashqiri küch bolushini xalaydu. Xitay bu ‘chüsh’ ni emelge ashurush üchün amérikaning küchini ajizlitish urunushida bolidu.”

“Xitay chüshi” ghelibe qazinalamdu? xitay weziyitini yéqindin közetküchi, amérika Uyghur birleshmisining hey’et ezasi jür’et obul ependi bu témida pikir yürgüzüp, “Xitay chüshi” ge qisqiche tebir bergendin kéyin, bu “Chüsh” ning menggü emelge ashmaydighanliqini tekitlep ötti.

Yéqindin buyan élan qilinip kéliwatqan xewer we doklatlarda iqtisadiy jehette dunyada 2-orunda turuwatqan xitayning iqtisadtiki ewzellikliridin paydilinip xelq’araliq qanunlargha boysunmaywatqanliqi melum boluwatqan idi. Buning tipik misali amérika-xitay soda urushi mezgilide xitay da’irilining izchil kélishimning mezmunini özgertish we aldin bergen wedisidin yéniwélish qatarliq urunushlarda bolushidur.

Bil gérts kitabida yuqiriqi nuqta heqqide tepsiliy toxtilip, amérikaning buningdin ilgiriki prézidéntlirining ötken 40 yildin béri xitaygha intayin yumshaqqolluq qilghanliqini bayan qilghan shundaqla xitayning amérikagha jasuslirini ornitip amérikaning yuqiri téxnikilirini oghrilap, bügünki kün’ge kelgende amérikaning “Béshigha desseydighan” haletke bérip yetkenlikini alahide otturigha qoyghan.

U yene mundaq deydu: “Donald tramp heqiqeten xitaygha qarita bir meydan inqilab we siyasiy xaraktérlik özgirish qozghidi. Ötken 40 yilda biz xitay bilen bir chong qimar oyniduq, yeni biz xitay bilen soda qilsaq yaki xitaygha yaxshi mu’amile qilsaq, xitay démokratiye yoligha qarap mangidu, dep oylaptuq. Emeliyette bu tüptin xata iken. Donald tramp xitayning bu mahiyitini tonup yetken birdin-bir kishi. Shunga u xitaygha qattiqqol mu’amilide boldi. U xitayning iqtisadigha qarita küchlük tedbir qollandi. Netijide uning bu tedbirliri xitayning bashqa jehetlirigimu tesir körsetti. Yeni xitayning qanun ijra qilish, amérikadin istixbarat toplash, jasusluq qilish qatarliqlar.”

Xitayning yuqiriqidek qilmishliri xelq’ara axbarat wasitiliri arqiliq köplep otturigha chiqqandin kéyin, gherb we yawropa ellirining buninggha qarshi küchlük naraziliq bildürgenliki melum bolmaqta. Halbuki, yéqindin buyan otturigha chiqqan bezi uchurlardin xitayning xelq’ara jem’iyetning naraziliqigha pisent qilmay özining natoghra qilmishlirini dawamlashturuwatqanliqi otturigha chiqmaqta. Buning tipik ipadisi del Uyghur mesilisidur.

Xitay Uyghur diyarida jaza lagérliri tesis qilghandin kéyin milyonlighan Uyghurlar buning qurbanlirigha aylan’ghanliqi ilgiri sürülmekte. Gerche amérika bashchiliqidiki bashqa démokratik ellerning hökümet xadimliri shundaqla kishilik hoquq teshkilatliri buninggha qarshiliq bildürgen bolsimu, xitayning Uyghurlargha tutqan mu’amilisi izchil éghirlashmaqta.

Eger “Xitay chüshi” ghelibe qilsa, Uyghurlargha qandaq aqiwetlerni peyda qilishi mumkin? jür’et obul ependining qeyt qilishiche, Uyghurlar xitayning bu “Chüshi” ning emelge éshishidiki bir tosalghu iken. Eger “Xitay chüshi” emelge éship qalsa, xitay hökümitining qilidighan tunji ishi Uyghurlarni yoqitish bolidiken. Elwette pütkül dunyaghimu bir balayi’apet bolidiken.

Munasiwetlik xewerler

Uyghur Diyarida Tughulghan Bir Xitayning Xitay Hökümitining Rayondiki Basturush Siyasitidin Endishisi


Melum bazarning kirish-chiqish éghizidin ötishiwatqan Uyghurlar we saqchi qalpiqi. 2019-Yili 31-may, xoten.

Melum bazarning kirish-chiqish éghizidin ötishiwatqan Uyghurlar we saqchi qalpiqi. 2019-Yili 31-may, xoten.


Awazni köchürüsh

Yéqinda ijtima’iy taratqularda özini 50-yillarda Uyghur diyarigha yerleshtürülgen xitay köchmenlirining ewladi dep tonushturghan bir xitay aptorning “Xitaylar bilen Uyghurlar otturisida shu qeder öchmenlik barmu?” serlewhelik maqalisi élan qilindi. Mezkur maqalide nöwettiki hökümetning Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan chékidin ashqan qattiq qol tedbirliri tilgha élinip, bu xil radikal siyasetning yaman aqiwitige qarita aptorning endishisi ipadilen’gen.

Twittér qatarliq ijtima’iy taratqularda Uyghur diyari weziyiti heqqide yollighan uchurliri bilen tonulghan, kishilik hoquq aktipliridin erkin azad ependi ötken hepte twittér torida Uyghur diyarida tughulup, Uyghurlar arisida ösüp chong bolghan bir xitay puqrasining “Xitaylar bilen Uyghurlar otturisida shu qeder öchmenlik barmu?” serlewhelik maqalisini élan qildi.

Mezkur maqalide özini 50-yillarda, xitay kommunist hökümiti teripidin Uyghur diyarigha yerleshtürülgen xitay köchmenlirining ewladi dep tonushturghan bir xitay ayalning xitay hökümitining, Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan barghanséri radikallashqan qattiq qol tedbirlirige bolghan naraziliqi we bu xil radikal siyasetning yaman aqiwitige qarita endishisi ipadilen’gen.

Erkin azad ependige salam xet sheklide yézilghan maqalide, özini “Shinjangliq xenzu” dep tonushturghan bu xitay ayal, xitay hökümitining radikal basturushigha uchrap, türküm-türkümlep lagérlargha qamiliwatqan Uyghur qatarliq yerlik xelqlerge, özige oxshash bu zéminda chong bolghan bir xitayning yardem bérishke amalsiz halette bolsimu, emma özi ösüp chong bolghan bu zémindiki Uyghurlargha hésdashliq qilidighanliqini ipadiligen.

Xet mundaq bashlan’ghan: “Erkin ependi, men her küni siz twittérgha yollighan xitayche we in’glizche uchurlardin, yurtumdiki qérindashlirimning ehwalini bilishke muyesser boluwatimen. Ereb élipbeside yézilghan Uyghurche xetlerni men oquyalmaymen. Emma tordiki uchurlardin türme we emgek lagérlirigha qamalghan qérindashlirimning ehwalini bilip turuwatimen. Ularning hazir qandaq échinishliq qismetlerge duchar boluwatqanliqini tesewwur qilish tes emes. Hazir yurtumda yüz bériwatqan ehwallar heqqidiki her qandaq bir xewerni anglash manga shu qeder éghir azabliqtur. Gepni qeyerdin bashlashni bilmeymen, emeliyette ulargha yardemmu bérilmeydighan halette turuwatimiz. Lékin ularni her waqit eslep turuwatqinimni, ularning bextsiz qismitige bolghan hésdashliqimni ipadilesh arqiliq, özümning ular bilen bir septe ikenlikimni bildürmekchimen.”

Maqale aptori yene öz xétide, Uyghur diyarining bésiwélin’ghan zémin ikenlikini tekitlep, xitay taratquliridiki Uyghurlar heqqidiki xewerlerning bu zémindiki mustemlike hökümetning teshwiqat xewerliri ikenlikini tekitlesh bilen bille, atalmish xitay sayahetchiliri yollighan uchurlardiki “Uyghurlar naxsha-usul oynap bextlik yashawatidu”, “Shinjanggha barghan sayahetchiler köpeydi”, “Uyghurlar xizmetke orunlashturuldi, Uyghurlar bay boldi” dégendek yalghan xewerlerning özini eng bizar qilidighan xewerler ikenlikini bildürgen.

U yene atalmish sayahetchilerning yollanmilirini körgendiki tesiratini bayan qilip: “Men atalmish sayahetchilerning yurtumdiki Uyghurlar we u yerdiki turmush aditi heqqide torlargha yollighan usul oynawatqan Uyghurlar we sayahetchilerge tamaq étiwatqan qisqa sin körünüshlirini, Uyghurlarning közliride ipadilen’gen amalsizliq we sayahetchilerge bolghan bizarliq qarashlirini körginimde, mende yurtumdiki qérindashlirimning maymunlargha oxshash körgezme qiliniwatqanliqini körgendek azabliq tuyghu peyda bolidu. Halbuki, men ana yurtum dep hésablaydighan bu zémin’gha ilgiri kelgen méning ejdadlirim, ata-anilirimu eyni chaghda yerlik Uyghurlar neziride basqunchilar dep qaralghanidi” dégendek jümlilerni yazghan.

Mezkur xetni twittér torida élan qilghan erkin azad ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, maqale aptorining bu xetni tordin tam atlap kirish usuli bilen bu yil 7-ayning axiri özige ewetip élan qilishni telep qilghanliqini, we özige salam xet sheklide yézilghan xetni aridin ikki ay ötüp, 9-ayda twittér torida élan qilghanliqini bildürdi.

Xette: “Xitaylar bilen Uyghurlar otturisida shu qeder öchmenlik barmu?” dégen so’algha jawab bergen bu xitay ayal, awwal özining Uyghur diyarida ösüp chong bolush jeryanini eslime qilip, baliliq dewride Uyghur baliliri bilen birlikte oqughanliqi, Uyghur qizlar bilen birlikte qéshigha osma qoyup, qoligha xéne qoyghanliqini, béde chöchürisi, tonur samsisi, kawap qatarliq Uyghur ta’amlirini yep, Uyghurlarning muhebbitige ériship chong bolghanliqini bildüridu.

U yene hazir xewerlerde tilgha éliniwatqan Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki qatmal weziyetning emeliyette xitay hökümitining radikal basturush siyasiti peyda qilghanliqini tekitlep, “5-Iyul ürümchi weqesi” mezgilide ürümchide öz közi bilen körgen ehwallarni eslime qilip mundaq yazidu؛ “Kéyin ‘5-iyul ürümchi weqesi’ yüz berdi, emma bügün’ge qeder mezkur weqe heqqide hökümet terep héchqandaq chüshendürüsh bermidi. Weqeni rabiye qadir bashchiliqidiki “Üch xil küchler” we “Radikal diniy étiqad idiyesi” ning tesiride pilanlan’ghan topilang dégenni tekitlidi. Emma bu “Üch xil küchler” we “Diniy radikal idiyedikiler” zadi némilerni qildi? ular yene néme üchün bundaq qildi? dégen mesililerge héchkim jawab bermidi. ‘5-iyul weqesi’ yüz bergen kéchisi biz bundaq bir weqening yüz bergenlikidin xewersiz halette iduq. Biz u kéchisi héchqandaq bir saqchi aptomobilining qoghdishi bolmighan halette ötküzgen iduq. Etisi etigen weqening xaraktéri békitilip, kishiler öyidin talagha chiqalmaydighan weziyet shekillendi. Puqralar her küni öyide olturup téléwizordiki qayta-qayta tekrarlan’ghan hökümet xewerlirini körüsh bilen cheklendi. Köpligen xewerler tekrar bériletti, beziler bir-birige ziddiyetlik idi, eyni chaghdila mende weqe heqqide nurghun gumanlar qozghalghan idi. Mesilen hökümet xewerliride weqening “5-Iyul küni 50 jayda birla waqitta topilang yüz bergenlikini, atalmish topilangchilarning tash-késekler arqiliq puqralargha hujum qilghanliqi, qarangghu jaylargha yoshurunup turup, miqliq kaltekler bilen yol boyidiki kocha chiraghlirini buzuwetkenliki, topilangchilarning zor köp qismining ürümchi ahalisi ikenliki tekitlendi. Emma eyni chaghda ürümchidiki chong kochilarda bu xildiki tash-késekler yoq idi. Bu késeklerni bir kéchidila kimler ekélip qoydi? kochini nazaret qilidighan saqchilar we saqchi aptomobilliri némishqa bularni charlap bilelmidi?7-iyul küni kochigha chiqqan xitay puqralirining qolidiki oxshash kaltekler nedin keldi? xitay puqraliri rastinla Uyghurlarni öltürüshni meqset qilip kochigha chiqqanmidi? eyni chaghda men bu ehwallarni körginimde mende öz ana yurtumni yoqitip qoyuwatqandek tuyghu peyda bolghan idi.”

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan erkin azad ependi, özining bu ayalgha oxshash Uyghur diyarida chong bolghan bir türküm xitaylarning xitayning ichki ölkiliride Uyghurlargha oxshashla ikkinchi derijilik puqra mu’amilisige uchrighanliqi üchün, Uyghurlargha hésdashliq qilidighanliqini bildürüp, xitay hökümiti üstidin özige shikayet qilghanliqini bildürdi.

Erkin azad ependining qarishiche, Uyghurlar arisida ösüp chong bolghan özini “Shinjangliq” dep tonushturghan xitaylarning ikki xil endishisi bolup, uning biri xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan radikal basturush siyasiti seweblik özlirining ana yurti dep hésablaydighan Uyghur diyarigha qaytqinida Uyghurlarning kelgüside ulardin öch élishi iken. Muxbirimiz méhriban

Munasiwetlik xewerler

Thanks For America! Thanks for Marco Rubio!

Long Live America! Long Live The People Of America! Long Live President Donald Trump! Long Live Freedom!

East Turkistan Government in Exile


“Uyghur Kishilik Hoquq Siyasiti Qanun Lahiyesi” Amérika Kéngesh Palatasida Maqulluqtin Ötti


“Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun lahiyesi” amérika kéngesh palatasida maqulluqtin ötti

Muxbirimiz jüme

Sénator marko rubiyo "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun lahiyesi" ning kéngesh palatasidin ötkenlikini alqishlidi. 2019-Yili 11-séntebir. Amérika.

Sénator marko rubiyo “Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun lahiyesi” ning kéngesh palatasidin ötkenlikini alqishlidi. 2019-Yili 11-séntebir. Amérika.


11-Séntebir, “Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun lahiyesi” amérika kéngesh palatasida maqulluqtin ötüp, mezkur lahiyening resmiy qanun bolup maqullinish yolidiki eng muhim qedemlerning bir élindi.

Bu qanunning kéngesh palatasida maqulluqtin ötkenliki, qanunni bash bolup tonushturghan palata ezasi marko rubiyo we bob menendezlerning alqishigha érishtiٜ.

Palata ezasi rubiyo we menendezler bu heqte birlikte élan qilghan bayanatida mezkur qanunning Uyghurlargha qaritilghan basturush herikitining aldini élishta muhim ehmiyetke ige ikenlikini bildürdi.

Bayanatta mundaq déyildi: “Bu qanun lahiyesi mustebit xitay hökümitining shinjang Uyghur aptonom rayonida kölemleshtürgen dehshetlik kishilik hoquq depsendichiliki, jümlidin bir milyondin artuq Uyghur we bashqa musulman xelqlerni tutup turush lagérlirigha qamash qilmishigha qarshi turushtiki muhim qedemdurٜ.”

Bayanatta yene mezkur qanun lahiyesining béyjing da’iriliri amérika puqraliri we amérikida menggülük turush ruxsiti alghan kishilerge qaratqan tehditlergimu taqabil turushta muhim ehmiyetke ige ikenliki bildürüldi.

Bayanatta neqil élishiche, palata ezasi rubiyo mundaq dédi: “Amérika hökümiti xitay kompartiyisining shinjangdiki sistémiliq we esheddiy kishilik hoquq depsendichiliki we belki insaniyetke qarishi jinayetlirini xéli burunla jawabkarliqqa tartishi kérek idi.”

U yene amérika dölet mejlisi awam palatasini bu qanunni derhal awazgha qoyup maqulluqtin ötküzüshke chaqirdi.

Bob menendez ependim bu qanun lahiyesining kéngesh palatasida tonushturulushigha bash bolghan erbablarning béridu.

Umu bu qanun lahiyesining kéngesh palatasida maqulluqtin ötkenlikini tebriklidi.

U mundaq dédi: “Bu qanun lahiyesi milyonlighan Uyghur musulmanliri naheq qamilip, keng kölemlik teqibge muptila qilin’ghan we mustebit hakimiyet teripidin emgek lagérlirigha bend qilin’ghan peytte dölet mejlisining tetür qariwalmaydighanliqini namayan qilidu.”

“Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun lahiyesi” 2018-yili noyabirda tunji qétim we 2019-yili baharda ‍ikkinchi qétim tüzitip tonushturulghan idi.

Qanun lahiyesi ilgiri kéngesh palatasining tashqi munasiwetler komitétida awazgha qoyulghan.

Eger bu qanun lahiyesi awam palatasida maqulluqtin ötse amérika prézidénti donald trampning aldigha élip kélinidu we prézidént imza qoyghandin kéyinla resmiy küchke ige bolidu.

Munasiwetlik xewerler