Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti Washington Pewqul’adde Yighinining Axbarati

Sherqiy türkistan jumhuriyiti sürgündi hökümiti jumhurre’isining teklipi bilen hökümetning ichkiy mesililirini muzakire qilish, mesililerge jawap bérish, kirizisqa qarshi tedbir élish mexsidide amérikining paytexti washingtonda chaqirilghan pewqul’adde yighin 2019-yili 4-ayning 20 -küni échilip, 21-küni közlen’gen mexsetlirige muweppiqiyetlik yétip axirlashti.
Yighin’gha amérika we kanadin 25 adem qatnashti, yawropadin 8 millet wekili tor arqiliq ishtrak qildi.
Yighin 20-april ettigen sa’et 9:00 da sherqiy türkistan dölet géminining heywetlik, jushqun sadasi bilen bashlandi. Küntertip boyiche jumhurre’isning échilish sözidin kéyin, sherqiy türkistan milliy oyghunush herkitining re’isi salih xudayar özining tilek we ümitlirini bildürüp, qisqiche tebrik sözi sözlidi. Arqidin mu’awin bash ministir haji mamut ependi tebrik nutqi sözlidi. Andin tor arqiliq yighin’gha qatnashqan sherqiy türkistan sürgündi hökümiti parlamént re’isi köresh ataxan sebdashlirigha otluq salamlirini yollash bilen bille aliy tilekliri, mohim meslihet-tekliplirini sözlep ötti.
Yighin’gha qatnashqan amérikiliq wekillerning saylam riyasetchisining millet saylimi heqqidiki izahati, shundaqla yighin’gha tebrik, tilekliridin kéyin tarqitip bérilgen saylam biliti arqiliq, yéngi saylam sistémining muqeddimisi bolghan bu tunji heqiqiy démokratik awaz bérishke bashlandi. Yoshurun awaz bérish netijiside 9 neper yéngi millet wekili saylam chiqildi.
Saylam netijisi élan qilin’ghandin kéyin saylan’ghan millet wekilliridin bashqa ishtrakchilar yighin meydanidin ayrildi. Chüshtin kéyindin bashlap hökümetning ichkiy yighini bashlandi. Awal asasiy qanun’gha tüzütüsh kirgüsh küntertipke keltürülüp, mewjut asasiy qanun maddimu-madda oqup chiqilip, her bir maddigha qarita pikir élindi. Shundaqla maddimu – madda awazgha qoyulup, wekillerning testiqidin ötküzüldi. Shundaq qilip, asasiy qanunning mesile bar dep qaralghan maddilirigha tüzütüsh, toluqlima bérildi. Bir madda chiqirip tashlandi. Nöwettiki weziyitimizge jiddiy alaqiliq bolmighan, azat sherqiy türkistan muhitighila uyghun maddilargha tégilmidi. Axirida yighin ehlining bir éghizdin maqullushi bilen qobul qilindi.
21-april ettigendin bashlap dawam qilghan yighin, sherqiy türkistan sürgündi hökümiti parlaméntining mu’awin re’isi ilyar shemsiddin teripidin teklip qilin’ghan asasiy qanun’gha qoshumche nizamname küntertipke keldi.
Nizamnamimu maddimu-madda oqulup, herbir qatnashquchining pikri élindi. Toluqlash, tüzütüshlerdin kéyin békitildi. Axirida nizamname heqqide wekillerning awazi élindi. Netijide toluq awaz bilen qobul qilindi.
Arqidin hökümetning ichidiki mesililerni hel qilish toghrisida wekiller riyal, qollunushqa yaraydighan, bügünla qarar chiqirip, ziddiyetlerge, qutuplushushlargha xatime bérishke qadir, küchlük tedbir sunushqa chaqirildi. Axirida jumhurre’is ikki tallash sunup, bu ikki tallashtin birni tallash arqiliqla bu ziddiyetlerning hel boludughanliqini otturigha qoydi. Birinchisi: jumhurre’is özining istipa béridighanliqini bildürdi. Köpchülük bu tallashni qobul qilmighan teqdirde bash ministirni wezipisidin qaldurushni otturigha qoydi. Buningdin bashqa chare bilen tüzeshke bolmaydighanliqini otturigha qoydi.
Wekiller jumhurre’isning istipasini qobul qilmdi. Bash ministir isma’il chinggizning jiddiy xataliri tüpeylidin isma’il chinggizni wezipisidin qaldurushni tallidi we bir awazning qarshi turushi, 32 awazning qoshulushi bilen qarar qobul qilindi.
Arqidin yéngidin millet wekili bolup sepke qétilghan ümitlik yashlirimizdin salih xudayarning amérikida élip bériwatqan aktip pa’aliyetliri üchün téximu tesiri bolghan bir salahiyet bérishni muwapiq tépip, salih xudayargha sürgündi hökümetning amérikidiki toluq hoquqluq wekili qilip teyinleshni toluq awaz bilen qarar qildi.
Andin erkin ablimitni sürgündi hökümetning fransiyidiki toluq hoquqluq wekili qilip teyinleshnimu toluq awaz bilen qobul qildi.
Aldimizdiki chong qurultayning ornini békitiwétishnimu mushu yighinda qarar qilip tügütüwétish heqqidiki pikirlerge köre, otturigha qoyulghan fransiye, gérmaniye, hollandiye, yaponiye we amérika qatarliq döletlerning ewzel terepliri estayidil sélishturulup, axirida amérikida échishni qarar qildi.
Axirida sherqiy türkistan sürgündi hökümiti aliy kéngishige adem toluqlap, retke sélish qarar qilin’ghandin kéyin, wekiller qaynam tashqinliqqa chömüp, yighinning muweppiqiyitini öz’ara tebrikleshti. Yighinning axirlashqanliqi jakarlinip wekiller yighin zalidin chiqip, aqsaray aldighiche piyade bérip, aqsaraygha sürgündi hökümet namidin massaj bérip qoyush üchün qisqa muddet shu’ar towlap, musteqilliq iradisini jakarlidi. Salih xudayar we diniy ishlar ministiri ablehet nur qisqa nutuq sözligendin kéyin yighin we pa’aliyet axirlashti. Wekiller toluq menuniyet bilen kelgen menzillirige tarqashti.

https://etge.org/index.php/2019-02-23-23-08-11/2019-02-23-23-09-51/8-2018-12-28-22-07-59/20-2019-04-22-04-38-40

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Asasiy Qanuni

( Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ushbu asasiy qanuni muhajirettiki Sherqiy Türkistan xelqining teliwige asasen 2019-Yili 04.Ayning 20-, we 21-künliri Amerika payitexti Washingtonda jumhur reyisi teripidin chaqrilghan pewqullade yighinda qarap chiqilip, bezi maddilar nöwettiki weziyetke uyghun halda tüzütildi)

Kirish söz
Bu asasiy qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi xitay kommunist hökümiti teripidin ishghal qiliwélin’ghan wetinimiz tupraqliridin chet’elge chiqip kétishke mejbur bolghan sherqiy türkistanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.
Ushbu asasiy qanun sherqiy türkistan xelqining we ularning ewlatlirining milliy musteqilliqini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we hörriyetke érishkendin kéyin dölitimizning emel qilishqa tégishlik siyasiy tüzümi we yolini körsütüp bérishni mexset qilidu.
Birinchi bölüm
Dölet ismi, dölet tüzümi, dölet bayriqi, dölet gérbi, dölet gémini, milliy marshi, dölet tili, dölet dini we paytexti

  1. madda. Dölet ismi: sherqiy türkistan jumhuriyiti.
  2. madda. Dölet tüzümi: démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’iy bir pütün qanun dölitidur. Sherqiy türkistan dölitining zémin pütünlükini, milletning birlikini parchilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.
  3. madda. Dölet bayriqi. Ay-yultuzluq kök bayraq.
  4. madda: dölet gérbi. Hilal ayning ong we sol teripide toqquzdin marjan bolghan we marjanlarning yipi hilalning astida baghlan’ghan; Hilalning otturisida hösnixet bilen yézilghan «bismillahirrehmanirrehim», hilalning ikki uchi arisidiki boshluq üch yultuz bilen tutushup goya bir chember hasil qilghan bir shekildin ibarettur.
    Dölet gérbidiki on sekkiz marjan — sherqiy türkistanda yashighan on sekkiz türk qebilisining simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta sherqiy türkistanda qurulghan kök türk, uyghur we qaraxanilar döletlirining simwolidur.
  5. madda: döletning istiqlal we milliy marshliri
    Döletning istiqlal marshi 1933-yili memtili ependi teripidin yézilip, ahanggha sélin’ghan, sherqiy türkistanliqlar teripidin oqulghan «qurtulush yolida» namliq shé’irdur. Döletning milliy marshi — memtili ependining «tarixtin ewwel biz iduq, tariitin songre yene biz» dégen shé’iridur.
  6. madda: dölet tili, dini we paytexti
    Sherqiy türkistan jumhuriyitining dölet tili uyghur türkchisidur. Qazaq we qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollunuludu.
    Dini islamdur. Dölet bashqa dinlarghimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.
    Döletning paytexti — ürümchi.
  7. madda: asasiy qanunning yoqurida yézilghan 1-,2-,3-,4-, 5-, 6- maddiliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.
    Ikkinchi bölüm
    Sherqiy türkistan jumhuriyitining sürgündi hökümiti
  8. madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni amérika qoshma shitatlirining paytexti washingtonda qurulghan sürgündi hökümet, wetinimiz tajawuzchi xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder sherqiy türkistan xelqige wakaliten hoquq yürgüzidighan, sherqiy türkistan jumhuriyitige wekillik qilidighan birdin-bir hoquqluq organ bolup hisaplinidu.
  9. madda: sherqiy türkistan jumhuriyiti sürgündi hökümitining asasiy wezipisi — dunyadiki barliq démokratiyini, heqqaniyetni, ténchliqni söyüdighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, birleshken döletler teshkilati bashchiliqidiki barliq xelqaraliq teshkilatlar, xelqaradiki kishilik hoquq oganliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp, sherqiy türkistan xelqini tajawuzchi kommunist xitay hakimiyiti yürgüzüwatqan dölet térorigha qarshi köreshke teshkillesh, wetinimiz sherqiy türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.
  10. madda: dölet re’isi, mu’awin re’is, parlamént re’isi, mu’awin re’isi, bash ministér, mu’awin bash ministérlarni öz ichige alghan yette kishilik sherqiy türkistan jumhuriyiti sürgündi hökümitining «da’imiy meslihetchiler hey’iti» qurup chiqilidu. Bu da’imiy hey’et, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining pa’aliyetlirige meslihet we yol körsütidighan aliy meslihetchiler orgini bolup hisaplinidu.
  11. madda: da’imiy meslihet hey’iti, yilda bir qétim, zörür tépilghanda dölet re’isining tekliwi bilen xalighan yerge jem bolup, dölet we hökümetke munasiwetlik barliq barliq mesililer, qararlar, bayanlarning emeliylishish ehwali, hökümet we hökümet ezalirigha a’it barliq mesililer heqqide muzakire qilip, üchte ikkidin köp awaz bilen tewsiye qarari chiqiridu. Bu tewsiye qararini bash ministér mohim qarar süpitide ijra qilidu.
  12. madda: sherqiy türkistan jumhuriyiti sürgündi hökümitining ministérliri bashministérning qol astida ministérlar kabénti bolup teshkillinidu. Ministérlar kabéntida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministérlar üch qétim agahlanduruludu. Bu agahlandurushlargha itibar qilmighan teqdirde ministérlar kabéntining qarari we dölet re’isining testiqi bilen bash ministér teripidin kabénttin chiqirilidu.
  13. madda: hökümetning ministérlar kabénti yilda bir qétim yaki ikki qétim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministér we kabéntqa doklad sunudu we da’imiy meslihet hey’itining tewsiye qarari we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip békitidu.
    Xitay bilen siyasiy, iqtisadiy munasiwiti bolghan herqandaq sherqiy türkistanliqni parlamént ezasi we ministér qilip saylashqa bolmaydu hemde parlamént we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqandaq sewep bilen xitaygha we xitay mustemlikisidiki dölet we rayonlargha bérishigha ruxset qilinmaydu.
    Üchinchi bölüm
    Sherqiy türkistanning parlamént saylimi we wetendashliq
  14. madda: parlamént özige bir re’is we mu’awin re’is, bir pash katip, ikki katipni parlamént ezaliri ichidin tört yilliq muddet üchün köp sanliq awaz bilen saylap chiqidu. Parlamént ezalirining teklipi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin démokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen parlamént alahide ehwallardin sirt her tört yilning birinchi yilining 11-ayning 10-küni échilip, törtinchi yili 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlamént bu asasiy qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlamént ezalirini saylap chiqip, parlaméntni wujutqa keltürüdu. 11-ayning 12-küni saylan’ghan parlamént ezaliri qesem bérip wezipe tapshuruwaldiu. Yéngi parlaméntning teshkillishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamént belgilimilirini asas qilidu.
  15. madda: sherqiy türkistan jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chétishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenliki sézilgen herqandaq kishining parlamént ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.
  16. madda: döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenleree yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, sherqiy türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche sherqiy türkistanda yashighan herqandaq kishi sherqiy türkistanliq hisaplinidu. Sherqiy türkistanning sirtida özini sherqiy türkistanliq dep hisaplighan, sherqiy türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir sherqiy türkistanning tebi’iy wetendishi bolalaydu.
    Törtinchi bölüm
    Parlamént ezaliri
  17. madda: parlamént — parlamént ezaliridin teshkil qilinidu. Parlamént ezalirini 18 yashqa tolghan, wetenning siyasiy teqdirige köngül bölüdighan, chet’ellerde hazirghiche qolidin kelgen hertürlük siyasiy pa’aliyetlerge, wetenperwerlik pa’aliyetlirige aktip qatniship kéliwatqan herbir sherqiy türkistanliq jinsi perqige qarimay démokratik usullar bilen awaz bérish arqiliq saylap chiqidu.
  18. madda: esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddette parlamént ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma saylam waqtidin eng az üch ay burun istipa bérish sherti bilen ular saylash, saylinish hoquqigha ige bolalaydu.
  19. madda: dölet ichide her atmish ming nopustin bir adem parlamént ezasi bolup saylinidu. Sügündi hökümet parlaménti üchün parlamént ezaliri yashawatqan döletlerdiki sherqiy türkistanliqlarning nopus sanigha we ularning emeliy ehwaligha asasen tunji qurghuchi parlaméntning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündi parlamént ezalirining sani 60 kishidin kem bolmasliqi kérek.
  20. madda: parlamént xadimliri parlamént re’isi teripidin teyinlinidu.
  21. madda: parlamént ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeyli wezipisidin ayrilghanlarning ornigha parlaméntning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil tewelikidiki rayon teripidin parlamént ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündi parlaméntning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlamént ezasi turushluq dölettiki sherqiy türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.
    Beshinchi bölüm
    Qanunlar we qararlar
  22. madda: barliq qanunlar parlamént teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.
  23. madda: barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministér bir yaki ikki ministérni hökümet bayanatchisi qilip belgileydu.
    Altinchi bölüm
    Parlamént we dölet armiyisi
  24. madda: dölet re’isi dölet armiyisining aliy bashqomandanidur.
  25. madda: ténchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsütülgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yoquri derijilik ofitsér dölet armiyisige dölet re’isige wakaliten qomandanliq qilidu we bashqomandan qilip teyinlinidu.
  26. madda: parlamént döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbiy seperwerlik, urush élan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen boludughan shertnamilerni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke béridu.
    Yettinchi bölüm
    Dölet re’isining saylinishi we hoquqliri
  27. madda: sherqiy türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, sherqiy türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, aliy mektepni püttürgen, parlamént ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa tolghan, türk neslidin bolghan herqandaq sherqiy türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz wezipisini tapshurup aludu. (qoshumche: «qesemler»ge qarang)
  28. madda: dölet re’isining hoquqliri: dölet re’isi bash ministér namzatini körsütüdu. Bash ministér teripidin sunulghan hökümet kabéntini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshleshke we emeldin qaldurush heqqide bash ministérgha yazma teklip béridu.
    Dölet re’isining késellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisidin ayrilghan mezgillerde, parlamént ezasi bolghan mu’awin dölet re’isi, dölet re’isi xizmet ornigha qaytip kelgen’ge qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini üstige aludu we yürgüzüdu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlamént teripidin yéngi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini öteydu. Bu madda sürgündiki sherqiy türkistan jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige boludu.
    Dölet re’isi qanun-pirinsiplargha xilap halda öz béshigha herket qilip, parlaméntning yaki aliy kéngeshning qararliri, pikirlirige hörmet qilmastin xatani üch qétim tekrarlisa ali kéngeshtikilerning teklipi we parlaméntning awaz bérishi arqiliq dölet re’isilik wezipisidin qalduruludu. Bundaq hallarda mu’awin dölet re’isining muddet tolghiche wezipini ötküzüwélishi yaki yéngidin dölet re’isi saylap chiqishmu awazgha qoyulup belgilinidu.
    Dölet re’isi dölet birlikining simwolidur. Dölet re’isi parlamént testiqlighan qanun, shertnamilar, qararnamilerni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elchilirini qobul qilidu. Edliye ministirining tekliwi bilen éghir gunahlarni kechürüm qilidu yaki jazasini yéniklitidu.
    Sekkizinchi bölüm
    Bash ministérning saylinishi we hoquqliri
  29. madda: sherqiy türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa tolghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milliy alahidiliklirini saqlighan, parlamént ezasi bolup saylan’ghan, türk neslidin bolghan herqandaq sherqiy türkistanliq sherqiy türkistan dölet re’isi teripidin bash ministérlik namzatliqigha körsütülüdu. Bash ministér ministérlar kabéntini teshkillep, dölet re’isining testiqidin kéyin parlaméntqa sunidu. Parlamént uning hökümet programmisini maqullighandin kéyin, bu ministérlar kabéntini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabént öz xizmitini dawamlashturudu.
  30. madda: bash ministér parlaméntqa wetenning omumiy ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az dégende yilda bir qétim melumat béridu we özi toghra tapqan teqdirde parlaméntning saylimi élip bérilip bir dewr axirlashqandin kéyin, sherqiy türkistan xelqini yéngi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini békitishke, urush we ténchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabint ezalirining pa’aliyetlirini nazaret qilishqa, ministérlar kabéntining qararlirigha zit herket qilghan ministérlarni üch qétim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha étibar bermigen teqdirde, bash ministér dölet re’isining testiqi bilen ularni kabénttin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchke baraber qararlarni chiqirishqa, parlamént qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.
    Toqquzinchi bölüm
    Parlaméntning hoquqliri
  31. madda: mezkür parlamént hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanuni chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumiy baj bilen import-éksport tawarliridin élinidighan baj qanunini chiqirishqa bajning sherqiy türkistanning chégrisi ichide baraber we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlamént yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:
  32. madda: sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining chet’eldin qerz élishigha, soda-sétiq ishliri bilen tashqi sodini kontrol qilishigha;
  33. madda: wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kirizske sewepchi boludughan banka pul paxalliqining aldini élishqa we bankilar qanuni chiqirishqa;
  34. madda: pul bésish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini békitishke;
  35. madda: saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
  36. madda: pochtixana, doxturxana, mekteplerni échish we binakarliq qurulushlirini élip bérishqa;
  37. madda: yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi bérish, ularning ijadiye hoquqini qoghdash we erkin pa’aliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;
  38. madda: aliy sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
  39. madda: dölet chégrisidiki etkeschilik, gümrüktiki köz boyamchiliq hadisilirini éniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;
  40. madda: sirtqa urush élan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ihtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;
  41. madda: dölet armiyisini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
  42. madda: döletning bir pütünlükini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbiy wezipige seperwer qilishqa;
  43. madda: eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsérlarni wezipige teyinlesh, parlaméntning herbiy tüzümge bina’en herbiy telim-terbiye élip bérishqa;
  44. madda: sherqiy türkistan parlaménti sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yoqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan pütün qanunlarni chiqirishqa we qanunlashrushqa hoquqluqtur.
    Oninchi bölüm
    Wetendashlarning heqliri we parlaméntining heqliri
  45. madda: parlamént sherqiy türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, diniy étiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlamént töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:
    Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyudighan, chüshenche we söz erkinlikini, neshriyat erkinlikini chekleydighan, yighilish erkinliki bilen hökümetke xalighan témida iltimas sunush erkinlikini chekleydighan, wetndashlarning imtiyaz we alahidilikini töwenlitidighan qanunlar.
  46. madda: sherqiy türkistan hökümitining ruxsiti bilen xelq saqlash we qoral élip yürüsh erkinlikige ige.
  47. madda: tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichilik qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkare yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining éghir-yéniklikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.
  48. madda: qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli ténchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülük igisining maqulluqini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.
  49. madda: kishiler yanlirini, xet-cheklirini, chong-kichik boyumlirini we özini qanunsiz axturush we chéqilishqa qarita qanuniy qoghdunush hoquqigha ige bolup uninggha dexli qilinmaydu.
  50. madda: urush yüz bermigen, herbiy halet élan qilinmighan yaki omumiy xelqning bixeterliki tehditke uchrimighan ehwallarda hichkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha élinmaydu. Herqandaq kishi oxshash jinayiti üchün ikki qétim eyplenmeydu. Hichkim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal-mülkidin, hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hichkimning xususiy mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip bérilmeydu.
  51. madda: herqandaq jinayi déloni bir terep qilishta, jawapkar biterep sot aldida qanun boyiche sotlinidu, jawapkar gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendürülüdu, guwahchilar bilen yüzleshtürülüdu, öz menpe’eti üchün guwahchilarni chaqiralaydu we adwukat tutalaydu.
  52. madda: qarilan’ghuchini qebih we gheyri normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining éghir-yéniklikige asasen jazalinidu.
  53. madda: wetendashlarning asasiy qanunda bérilgen hoquqliri, behrimen bolushqa tégishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.
  54. madda: sotta jinayetchilerge bérilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwélish, mejburi emgekke sélish we ijtima’iy ornigha qarap kemsitish men’iy qilinidu. Sherqiy türkistan wetendashliri qanun aldida baraberdur.
    On birinchi bölüm
    Hökümetning hoquq cheklimisi
  55. madda: hökümetning qanunda körsütülgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma, döletni tonutush we uning bixeterlikini saqlash üchün bash ministér parlaméntning qoshulishidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlamént döletning bir yilliq xamchot we rasxot piolanini közdin kechürüp testiqlaydu. Munasiwetlik ministérlik we organlardin her yili rasxotning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hésap alidu. Teptish hey’iti parlamént ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3, 5, 7, 9 … Kishidin teshkil qilinidu.
  56. madda: sherqiy türkistan höümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlamént ezasi parlaméntning ruxsitisiz dölet ichi we sirtidiki hichkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma, döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire boyumlirini élish we bérish hoquqigha ige qilinidu.
    On ikkinchi bölüm
  57. madda: sherqiy türkistan hökümitining edliye sistémisi parlamént teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasiy qanun mehkimisi, aliy sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq pa’aliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministéri teripidin aliy mektepning qanun fakultétlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen béjiridu.
  58. madda: sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yoquri sot mehkimisi hisaplkan’ghan aliy sot mehkimisige erz qilish hoquqigha ige.
  59. madda: sherqiy türkistan edliye sistémisi asasiy qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelqara kélishimlerde sherqiy türkistan jumhuriyiti terepte turup xelqara qanunlarni közde tutqan asasta ish béjiridu.
    Sherqiy türkistan hökümiti asasiy qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kélishimlerning we sherqiy türkistan jumhuriyiti imzalighan pütün xelqara qanuniy ehdinamilerning emelge ashurulushigha mes’ul boludu.
  60. madda: barliq jinayi ishlar déloliri teptishning qanuniy shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshuruludu.
  61. madda: dölet ichide sherqiy türkistan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip bérish — weten’ge asiyliq jinayiti bolup hisaplinidu. Weten’ge asiyliq jinayiti eng éghir, eng rezil jinayet bolup, eng qattiq jazagha tartilidu.
    Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining étrap qilishi bolmighan ehwal astida héchkimni «weten’ge asiyliq jinayiti» bilen eypleshke bolmaydu.
  62. madda: parlamént «weten’ge asiyliq qilish» qinayiti heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.
    On üchinchi bölüm
    Asasiy qanun’gha tüzütüsh kirgüzüsh
  63. madda: mezkür parlamént herqandaq waqitta parlaméntning üchte ikki awazi bilen asasiy qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, törtinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzütüsh kirgüzüshke bolmaydu. Tüzütüsh kirgüzülgen maddilar asasiy qanunning qoshumche qismida éniq körsütülüdu.
  64. madda: bu asasiy qanun we uninggha asasen tüzütülgen sherqiy türkistanning qanunliri, sherqiy türkistan jumhuriyiti téritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish béjiridu. Sherqiy türkistanning parlamént ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem bérip wezipe tapshurup alidu.
  65. madda: sürgündiki sherqiy türkistan parlaméntining ezaliri her tört yilda bir qétim 10-ayning 1-heptiside sherqiy türkistan wetendashliri teripidin démokratik usulda awaz bérish arqiliq saylinidu. Sherqiy türkistanni azat qilghandin kéyin parlamént saylimi her tört yilda bir qétim, 11-ayning deslepki heptiside élip bérilidu. 11-ayning 12-küni yéngi parlamént eng pishqedem parlamént ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin kéyin parlamént 14-maddigha asasen pa’aliyetlirini élip baridu.
  66. madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlamént ezaliri we ministérlar tört yil kéyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.
    On törtinchi bölüm
    Asasiy qanun mehkimisi
  67. madda: asasiy qanun mehkimisi — sherqiy türkistan parlaménti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we sherqiy türkistan parlaménti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasiy qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret élip baridu.
    Asasiy qanun mehkimisi 11 neper resmiy eza, tört neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasiy qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasiy qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.
  68. madda: asasiy qanun mehkimisi eng aliy mehkime süpitide siyasiy partiyilerning emeldin qaldurulushi we melum siyasiy partiyini emeldin qaldurushqa tégishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklad we teklipini közdin kechürüp bu heqte qarar chiqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyining re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatini anglaydu.
  69. madda: asasiy qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlaméntning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini éghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministér we ministérlarni asasiy qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshurudu. Asasiy qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uninggha étiraz bildürüshke bolmaydu.
  70. madda: ushbu asasiy qanun on tört bölüm, 70 maddidin terkip tapqan bolup, miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche washingtonda chaqirilghan qurultayda parlamént ezaliri teripidin maqullandi we élan qilindi. Bu asasiy qanunning uyghurche nusqisi asas qilinidu.
    Qoshumche:

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)

(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

  1. dölet re’isining qesimi
    Dölet re’isi bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünlükini qoghdaydighanliqimgha, wetenning musteqilliqini mudapi’e qilidighanliqimgha, qanuniy asasta qanunning aliyliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilidighanliqimgha, döletning shan-sheripini qoghdaydighanliqimgha, döletni güllendürüsh üchün pütün küchüm bilen xizmet qilidighanliqimgha ulugh allah we sherqiy türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.
    Parlamént ezalirining qesimi
    Parlamént ezasi bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünlükini qoghdaydighanliqimgha, wetenning musteqilliqini mudapi’e qilidighanliqimgha, qanuniy asasta qanunning aliyliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilidighanliqimgha, döletning shan-sheripini qoghdaydighanliqimgha, döletni güllendürüsh üchün pütün küchüm bilen xizmet qilidighanliqimgha ulugh allah we sherqiy türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

https://etge.org/index.php/2019-02-23-23-08-11/2019-02-23-23-09-51/1-2018-12-29-19-09-46

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Washington Pewqul’adde Yighinining Qarari

(2019-yili 4-ayning 21-küni maqullan’ghan)

Pewqul’adde yighin— yéngi sistémni berqarar qilish, kirizisqa jiddiy jawap bérish, shundaqla bundin kéyinki xizmet-wezipiler heqqide töwendikiche qararlarni chiqardi:

  1. Hökümettiki birlikni tesis qilish ihtiyaji tüpeylidin, qutuplushushqa xatime berish üchün Isma’il Chinggizni ependini bash ministirliq wezipisidin qaldurush;
  2. Bu mesililerde terepbazliq tüpeyli qanunni közige ilmay, bu xatalargha süküt qilghanlarnimu qattiq agahlandurush;
  3. Türkiyedin yéngi qobul qilin’ghan millet wekili abdughopur qaraxanning siyasiy kimliki heqqide selbiy uchurlar bolghanliqi üchün; Aldulghaffar tam’uyghurning shexsiy peziletliri heqqide ammiwiy torlarda selbiy inkaslar bolghanliqi üchün hökümetning inawitini qoghdash mexsidide millet wekilliki salahiyitini qaldurush;
  4. Salih Xudayar ependini Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümetning amérikidiki toluq hoquqluq wekili qilip teyinlesh;
  5. Erkin Ablimit ependini Sürgündi Hökümetning fransiyidiki toluq hoquqluq wekili qilip teyinlesh;
  6. Nöwettiki qurultayni amérikining paytexti washingtonda échish;
  7. Aliy kéngeshni adem toluqlap retke sélish.

(Bu qarar élan qilin’ghan künidin bashlap küchke ige)

https://etge.org/index.php/2019-02-23-23-08-11/2019-02-23-23-09-51/19-2019-04-22-04-08-45

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökimiti Bayanati


Essalamu eleykum hörmetlik sherqiy türkistan wetendashliri, hemmimizning hemme waqtimiz xeyrlik we beriketlik bolsun, janabi allah hemmimizni hayatimizda islamdin we ölüm zamanimizda imandin ayrimisun, amin!.
Hörmetlik qérindashlar, wetinimiz sherqiy türkistanda tajawuzchi xitay hakimiyiti teripidin pilanliq élip bériliwatqan teripsiz zulumgha, irqiy qirghinchiliqqa we asmilatsiye siyasitige her bir sherqiy türkistan puqrasining qarshi turishi, öz xelqini qoghdishi we bu yolda qolidin kélishiche köresh qilishi islamiy nuqtidin perzdur, insaniy, wijdaniy we exlaqiy nuqtidin qerzdur. Tarixta misli körülmigen bu zulumgha we bu xorluqqa qarshi élip bérilidighan azatliq we musteqilliq körishimizning tesirlik we netijilik bolishi üchün hemmimiz birdek ittipaq bolishimiz sherttur, shuning üchün sherqiy türkistan jumhuriyiti sürgündi hökümiti 2019. Yili 2. Ayning 23. Küni istanbulda ötküzilmekchi bolghan we sherqiy türkistan teshkilatlar birligi teripidin orunlashturulghan keng kölemlik ammiwiy namayishni qollap quwwetleydu we tebrikleydu, shundaqla her bir sherqiy türkistan puqrasini qaysi teshkilat, qaysi dernek we qaysi édilogiyige tewe bolishidin qet’i nezer bu namayishqa qétilishqa chaqiriq qilidu. Qérindashlar, bizning dawayimiz xelqimizning azatliqi we hörliki üchün wetinimiz sherqiy türkistanning musteqilliqini eslige keltürüsh dawasidur, shuning üchün bu qétimqi namayishta dawayimizning musteqilliq dawasi ikenlikini padileydighan shu’ar we lozunkilarni kötürüp chiqayli, chünki musteqilliq dawasi uyghurluq dawasinimu, kishilik hoquq dawasinimu, démokratiye dawasinimu, erkinlik dawasinimu, insan heqliri dawasinimu öz ichige alidu we bu dawalarning kapaliti; Bizning uyghur ikenlikimizni dunyada héchkim inkar qilmaydu emma bizning sherqiy türkistanning igisi ikenlikimizni we sherqiy türkistanning xitaylar teripidin bésiwélin’ghanliqini héchkim étirap qilmaywatidu, buni étirap qildurush üchün bizning xizmetlirimiz, pa’aliyetlirimiz, shu’arlirimiz, lozunkilirimiz we bayanatlirimiz bu heqte bolishi kérek!
Hörmet bilen sherqiy türkistan jumhuriyiti sürgündi hökümiti bayanatchisi abdul’ehed nur.

https://etge.org/index.php/22-2018-12-28-22-07-59/2019-04-11-19-18-43/8-2019-02-22-17-31-15

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümiti Asasiy Qanunigha Qoshumche Nizam

(2019yili 4-ayning 21-küni, washington pewqul’adde yighinida maqullan’ghan)

  1. Madda: bu nizamnamidiki maddilarni asasiy qanundiki musteqil
    Sherqiy Türkistan Hökümitige uyghun bezi maddilarning di’asporadiki sürgündi hökümet üchün özleshtürülgen wariyanti déyishke boludu. Shunglashqa, bu nizamname yaki bu nizamnamidiki bezi maddilar musteqilliqimiz eslige kelgendin kéyin emeldin qalidu yaki asasiy qanun bilen birleshtürüwétilidu.
  2. Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining namidin élan qilinidighan herqandaq yazma bayanlar hökümetning resmiy tili we resmiy yéziqi bilen élan qilin’ghandin kéyin andin bashqa tillardiki nusqisi élan qilinidu yaki birla waqitta élan qilinidu. Yeni, hökümetning resmiy tilida élan qilinishtin burun bashqa til we bashqa yéziqta élan qilishqa bolmaydu. Shundaqla resmiy yéziqimizdin bashqa yéziqlarda «uyghurche» déyilgen nusqilarning élan qilinishigha qet’iy bolmaydu.
  3. Madda: hökümet teripidin tesis qilin’ghan bir resmiy torbettin bashqa hökümet nami bilen torbet échishqa qet’iy bolmaydu. Shundaqla bu torbet hökümet teripidin wezipilendürülgen xadimlar teripidinla bashquruludu.
  4. Madda: xitay bilen siyasiy, iqtisadiy munasiwiti bolghan herqandaq sherqiy türkistanliqni parlamént ezasi we ministér qilip saylashqa bolmaydu hemde parlamént we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqandaq sewep bilen xitaygha we xitay mustemlikisidiki dölet we rayonlargha bérishigha ruxset qilinmaydu.
  5. Madda. Asasiy qanunning 17-maddisida parlamént ezalirini xelq saylaydu déyilgen bolsimu chet’ellerdiki emeliy ehwallar közde tutulup, her dölettiki sherqiy türkistanliqlar shu dölette turushluq sherqiy türkistanliqlarning millet wekillirini saylap béridu yaki buni ijra qilghili bolmighan ehwalda iltimas qilish, képil körsütüsh, sinaq mudditini bashtin kechürüsh, tekshürüshlerni qobul qilishlar arqiliq barliqqa kélidu. Yeni, chet’elge chiqqandin kéyin izchil siyasiy pa’aliyetlerde bolghan, heqqide herqandaq shübhilik hikayiler bolmighan, shexsiy kishilik peziletliri durust bolghan kishiler tallinidu. Eger millet wekilliri xata tallan’ghanliqi sézilse, yeni, parlaméntqa kirgendin kéyin heqqide selbiy melumatlar otturigha chiqqan bolsa, hökümetning inawitini qoghdash üchün bundaq kishiler derhal millet wekillikidin qalduruludu.
  6. Madda: iltimas qilip millet wekilliki qobul qilin’ghan we sherqiy türkistan sürgündi hökümitige kirgenler asasiy qanunni qobul qilghan hésaplinidu. Hökümetke kirip bolghandin «oxshimighan qarishim» dep, asasiy qanun’gha xilap pikir, idiye, qarashlarni terghip qilish asasiy qanun’gha xilapiq qilish hisaplinidu. Bu xataliqni sadir qilghanlar agahlanduruludu. Tüzetmestin xatasida ching turghanlar millet wekillikidin qalduruludu.
  7. Madda: Sherqiy Türkistan Hökümiti omumiy qurultiyi. Qurultay her 4 yilda bir qétim échilidighanliqi asasiy qanunda körsütülgendek boludu. Qurultayning waqti, orni we teyyarliq komitéti yaki goruppisining tizimliki parlamént teripidin otturigha qoyulup, re’isning testiqi bilen ijragha qoyuludu. Teyyarliq goruppisigha tallan’ghanlar teyyarliq jeryanidimu emeliy mesililerni yenila munasiwetlik rehberler bilen sözlüshüp turudu.
  8. Madda: hökümetke tewe bir torbet boludu. Bu torbet imkaniyetke köre bashqa tillarda boludu. Bashqurghuchi: teshwiqat ministéri, bir mu’awin bash ministir we bayanatchi boludu. Bundin bashqa torbetning téxnikiliq terepliri üchün bir bashqurghuchi teyin qilinidu. Bundin bashqa ammiwiy torbetlerdimu peqet birla hésap boludu. Bunimu yuqarqi usulda bashqurudu. Yene bashqa ammiwiy uchur wastilirida (watsap) parlaméntning bir topi boludu. Buni parlamént re’isliri bashqurudu. Bu yerde mesile hel qilish üchün pikir yollunush bilen birge tor yighinliri échish üchünla ishlitilidu. Xewer, resim, réklam qatarliqlar yollanmasliqi kérek. Shundaqla ishqa munasiwetsiz herqandaq gep-söz, tékist yollanmasliqi kérek.
  9. Madda: bir qétim millet wekili bolup saylan’ghanda körün’gendin bashqa, hichqandaq hökümet pa’aliyetliride, yighin qurultaylarda qayta körülmigenler, ikki qétim uda hökümet yighinini sewepsiz terk etkenler aptomatik halda millet wekillikidin qaludu.
  10. Madda: yéngi millet wekilliri 6 ayliq kandidatliq mezgilini bashtin kechürgendin kéyin, eger bu jeryanda mesile körülmise andin resmiylishidu. Kandidatliq mezgili yene eyni waqitta sinaq mezgili bolup, bu mezgilde tekshürüsh, jama’et pikrini élish dawamlishidu. Eger selbiy inkaslar élinsa, resmiyleshmestinla millet wekillikin qalduruludu.
  11. Madda: kandidat millet wekilliri bir sherqiy türkistanliq bolush salahiyitide saylash hoquqigha ige boludu, emma saylinish hoquqi bolmaydu.
  12. Madda: millet wekili bolghuchilar asasiy qanundiki eng muqeddes pirinsiplargha uyghun kelmeydighan terepliri bolghan teshkilatlargha eza bolghan wezipe alghan bolsa bolmaydu.
  13. Madda: asasi qanunning rohigha asasen, hökümet ichidiki talash-tartishlar, ziddiyetlerni kélishtürüsh, kélishilmigende késim qilish hoquqi edliyede boludu.

(2019yili 4-ayning 21-küni, washington pewqul’adde yighinida maqullan’ghan)

(Élan qilin’ghan kündin bashlap küchke ige)

https://etge.org/index.php/2019-02-23-23-08-11/2019-02-23-23-09-51/18-2019-04-22-04-06-40?fbclid=IwAR23ARhONbtKbn8Niqc0fsOJlTEQ26RIFiL3Eb3g5nyQB_1PvGTbR5R-i3Y

Dunya Uyghur Qurultiyining Xelq’ara Maliye Térrorluq Sandanining Qara Tizimlikige Kirgüzüp Qoyulushi Qattiq Tenqidke Uchridi


2019-04-16

"Ottura sherq közi" namliq tor gézitining d u q ning xelq'ara maliye térrorluq sandinining qara tizimlikige kirgüzülgenliki heqqidiki xewiri. 1219-Yili 5-aprél.

“Ottura sherq közi” namliq tor gézitining d u q ning xelq’ara maliye térrorluq sandinining qara tizimlikige kirgüzülgenliki heqqidiki xewiri. 1219-Yili 5-aprél.

Photo: RFA00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Xelq’ara maliye mulazimet shirkiti‏ – “Rifinitif” ning dunya Uyghur qurultiyi we uning az dégende 3 neper pa’aliyetchisini “Dunya nazaret maliye sandani” ning térrorluq qara tizimlikige kirgüzüp qoyghanliqi melum boldi.

Merkizi londondiki xelq’ara maliye mulazimet shirkiti‏ – “Rifinitif” dunya Uyghur qurultiyi we uning az dégende 3 neper pa’aliyetchisini uning qarmiqidiki “Dunya nazaret maliye sandani” ning térrorluq qara tizimlikige kirgüzüp qoyup, ulargha nurghun kashila peyda qilghanliqi melum boldi. “Ottura sherq közi” namliq tor gézitining 15‏-aprél ashkarilishiche, dunyadiki nurghun chong bankilar “Dunya nazaret maliye sandani” teminligen xewpsizlik analizi we térrorluq qara tizimlikini ishletkechke bu dunya Uyghur qurultiyi we uning mes’ullirining xelq’ara pul mu’amile ishlirini tosqunluqqa uchratqan.

Bu weqening xitay hökümiti 2 milyondek Uyghur, qazaq we bashqa musulman xelqlerni yighiwélish lagérlirigha qamishi xelq’ara diqqet nuqtisigha aylinip, xitay hökümitini jazalash sadasi küchiyiwatqan mezgilde ashkarilinishi kishilik hoquq teshkilatlirida jiddiy endishe peyda qildi. Melum bolushiche, “Dunya nazaret xewpsizlik sandani burun tomson roytérs, namliq shirketning igidarliqida bolup, u 2018‏-yili 10‏-ayda bu orunni blekston namliq shirketke sétip bergen. “Blekston” rifinitif, namliq tarmaq shirkitini qurup, “Dunya nazaret xewpsizlik sandani” ni uning bashqurushigha ötküzüp bergen iken. 

Melum bolushiche, “Rifinitif” ning dunya Uyghur qurultiyi we uning re’isi dolqun eysa, uning köchmenler ishlirigha mes’ul xadimi memet toxti qatarliq mes’ullirini térrorluq qara tizimlikige kirgüzüp qoyushi bilen ularning kanada royal bankisi, awstraliye bankisi, gérmaniye doch bankisi gherb uyushmisi, qatarliq pul mu’amile organlirida pul sélishi, pul almashturushi cheklen’gen. 

Biz 16-aprél küni merkizi londondiki “Rifinitif” shirkitige téléfon qilip, d u q we uning bezi mes’ullirini térrorluq qara tizimlikige kirgüzüp qoyushidiki seweblerni soriduq. Mezkur shirketning alaqe ishlirigha mes’ul diréktori pa’ul sendél téléfonimizni élip: “Buning intayin murekkep bir téma ikenliki, shunga, özlirining so’algha jawab béridighanliqi, biraq so’allirimizni élxet arqiliq ewetishimiz kérek” likini bildürdi. Biz bu heqtiki so’allirimizni élxet arqiliq ewetken bolsaqmu, lékin hazirgha qeder ulardin héchqandaq jawab kelmidi. 

“Ottura sherq közi” torining bildürüshiche, dunya Uyghur qurultiyi 2008‏-yili “Dunya nazaret xewpsizlik mulazimet sandani” ning térrorluq qara tizimlikige kirgüzüp qoyulghan. Dunya Uyghur qurultiyining néme üchün bu ishni hazirgha qeder bayqimighanliqi melum emes. Dunya Uyghur qurultiyi re’isi dolqun eysaning bildürüshiche, en’gliyediki bir qanun mulazimet orni ular bilen alaqiliship, ularning térrorluq qara tizimlikige kirgüzüp qoyulghanliqini éytqandin kéyinla andin bu ish ularning diqqitini tartqan.

Dolqun eysaning ilgiri sürüshiche, oxshash ehwal yene dunya Uyghur qurultiyining gérmaniye doch bankisidiki hésab nomurigha pul yatquzush mesiliside yüz bergen. U, doch bankisining awstraliyediki Uyghur jama’iti ewetken i’ane pulni qayturuwetkenliki, banka bilen sözleshse, doch bankisi “Pulni awstraliye bankisi qayturuwaldi” dep jawab bergenlikini bildürdi. 

Biz 16‏-aprél doch bankisigha téléfon qilip, buning sewebini sorighan bolsaqmu, lékin doch bankisi pikir bildürüshni ret qildi. Mezkur bankining amérikada turushluq bayanatchisi troy grawit, bundaq bir pul oborot mulazimitining bolghanliqini étirap qilip, lékin “Uninggha pikir bildürmeydighanliqi” shuningdek “Pul oborotining cheklenmigenliki” ni bildürdi. Uning qeyt qilishiche, ular özlirining alaqidar mesilige qarita bügün élip barghan tekshürüshini axbarat bilen ortaqlashmaydiken. 

“Ottura sherq közi” torining xewiride bayan qilinishiche, bu weqe kishilik hoquq teshkilatlirida xelq’ara banka we qa’ide-tüzgüchi orunlar xitayning xelq’ara sistémini suyi’istémal qilishigha we reqiblirini térrorluq bilen eyiblep jimiqturushigha sel qarawatamdu?, dégen endishe peyda qilghan. Gérmaniyediki “Xeter astidiki xelqler teshkilati” ning diréktori ulrix déli’us 16-aprél ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: “Biz bu shirketning döletler, hökümetler we kishilik hoquq teshkilatlirining Uyghurlar heqqide élip bériwatqan munazirilirige qulaq salmighanliqini ashkarilishimiz kérek. Biz uning néme üchün buninggha qulaq yopurghanliqini sorishimiz lazim. Xitayda peqet sodinila qoghliship ish qilish heqiqeten aljighanliqtur. Bu shirketlerning hemmisi meblegh salghuchilargha tayinidu. Bizning meblegh salghuchilar bilen sözliship, eger ular ishenchini yoqatsa, ularning sodisigha tesir qilidighanliqi we sodisini ziyan’gha uchritidighanliqini chüshendürüshimiz lazim.” 

Déli’usning qarishiche, bankilarning bu qilmishini tosushning eng ünümlük yoli bu weqeni bu taratqularda keng tarqitip, xelqning diqqitini qozghash iken. Déli’us mundaq deydu: “Bu hadise kishilik hoquq teshkilatliri üchün heqiqeten bir délo. Biz bu weqening tepsiliy ehwallirini toluq igilishimiz kérek. Eger biz bu weqeni xelq ammisigha ashkarilisaq bu bankilarni bundaq qilishi qiyinlishidu. Buni xelq ammisigha teshwiq qilish bu shirketni erz qilishqa qarighanda téximu ünümlük bolidu, dep qaraymen. Chünki adwokat tutup erz qilishning aqiwiti bek éghir bolidu.” 

Bu d u q re’isi dolqun eysaning tunji qétim bir xelq’ara teshkilatning qara tizimlikige kirgüzülüshi emes. Ilgiri xelq’ara saqchi teshkilati-intérpol xitayning bésimida uninggha qizil tashliq élan chiqarghan. Lékin intérpol ötken yili qizil tashliq élanni bikar qilghan idi. Dolqun eysaning bildürüshiche, nöwette ular d u q we uning mes’ullirini térrorluq qara tizimlikige kirgüzgen londondiki “Rifinitif” shirkitini sotqa tartishni pilanlimaqta iken.
erkin

Munasiwetlik xewerler

Stalinning Exmetjan Qasimi Qatarliqlarning Ölümi Heqqidiki Mexpiy Télégrammisi


2018-05-03

Exmetjan qasimi bilen abdukérim abbasof söhbette. 19947-Yili, nenjing.

Exmetjan qasimi bilen abdukérim abbasof söhbette. 19947-Yili, nenjing.

 erktv.com00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

1944-1949-Yilliridiki Uyghur, qazaq we bashqa xelqlerning milliy azadliq herikitining rehberliridin exmetjan qasimi, is’haqbék munonof qatarliq kishilerning xitay kommunist armiyesi xitayning gherbiy shimali we Uyghur diyarini igilesh aldida tuyuqsiz kolléktip qazagha uchrishi 20-esir merkizi asiya, jümlidin Uyghur diyari we xitay tarixidiki nahayiti zor weqe hésablinidu. Gerche, xitay hökümiti exmetjan qasimi qatarliq milliy azadliq inqilab rehberlirining béyjingda échilidighan xitay döletlik yéngi siyasiy kéngesh yighinigha qatnishish üchün yolgha chiqip, 1949-yili, 27-awghust küni sowét ittipaqi térritoriyeside ayropilan qazasigha uchrap wapat bolghanliqini élan qilip, 70 yilgha yéqin waqittin buyan mezkur qaza heqqidiki tekshürüsh doklati we munasiwetlik pakitliq höjjetlerni élan qilmay, peqet ularning ayropilan qazasigha uchrighanliqinila éytip kelgen idi. Emma, exmetjan qasimi qatarliq milliy inqilabning aliy derijilik siyasiy we herbiy rehberlirining biraqla qazagha uchrishi heqqide eyni waqittin tartip, taki hazirghiche milliy inqilab qatnashquchiliri we xelq ichide her türlük qiyaslar, gumanliq perezler dawamliship, bu weqe hetta xelq’aradiki bir qisim tarixi eserlerde “Sirliq ayropilan hadisisi” dep ataldi.

Enqerediki hajiteppe uniwérsitétining tarix oqutquchisi doktor erkin ekremning qarishiche, buning sewebini asasliqi bu weqening azadliq yolida küresh qiliwatqan, Uyghurlarning teqdirini belgileydighan muhim peytte yüz bérishining Uyghurlar üchün nahayiti tasadipiy tuyulghanliqi hem xitay hökümet terepning yéterlik pakitlarni xelqqe körsitip bermigenlikige baghlash kérek.

Exmetjan qasimi qatarliqlar zadi qandaq hayatidin ayrildi? heqiqeten ular ayropilan qazasigha uchrighanmu? mezkur ölüm weqeside mutleq mexpiyetlikler barmu? dégendek so’allar etrapidiki tehlil, perez we köz qarashlar xitay hökümitining resmiy melumatliri bilen parallél dawamliship kéliwatqan bolsimu, emma hazirghiche mezkur ayropilan qazasigha a’it sowét terepning birer mexpiy höjjiti téxi ashkara élan qilinmighan idi. Biraq, mana mundaq mutleq mexpiy höjjetning biri yéqinda amérikidiki wodrow wilson merkizi teripidin élan qilindi.

Mezkur mutleq mexpiy höjjet sowét ittipaqi aliy rehbiri yosif stalinning béyjingdiki siyasiy meslihet kéngishining yighinigha qatnishish üchün yolgha chiqqan wekiller ömikining ayropilan qazasigha uchrighanliq xewirini maw zédonggha yetküzgenliki bilen munasiwetliktur.

Yosif stalin 1949-yili, 2-séntebir küni xitay kompartiyesi bash sékrétari maw zédonggha mutleq mexpiy télégramma yollap, “Shinjang démokratik teshkilatlar wekillirining irkutskiy rayonida ayropilan qazasigha uchrighanliqini we özlirining tézdin yene bir ömekni ewetish tedbiri alidighanliqi” ni bildürgen.

Télégramma mundaq yézilghan:
“Yoldash maw zédonggha؛ zor qayghu bilen shuni sizge uqturushimiz kérekki, béyjingdiki siyasiy meslihet kéngishi yighinigha qatnishish üchün bir qanche kün ilgiri ghuljidin uchqan shinjang démokratik teshkilatlar wekiller ömiki olturghan ayropilan irkutskiy rayonida murekkep atmosféra shara’itigha duch kélip, hadisige uchrap, uchquchilar we wekiller ömiki qaza qildi.”

Yosif stalin gerche bu télégrammida wekiller ömiki ezalirining isimlirini atimisimu, emma u exmetjan qasimi, is’haqbék munonof, delilqan sugurbayéf, abdukérim abbasof we bashqilarni nezerde tutqan idi. Lékin, bu télégrammida exmetjan qasimi qatarliqlarnig qazagha uchrighan éniq künining körsitilmesliki diqqetke sazawer bolup, bu chésla heqqide her xil uchur mewjut, xitay terep exmetjan qasimi qatarliqlarning 1949-yili 27-awghust küni qaza bolghanliqini izchil éytip kelgen bolsimu, emma yéqinda rusiyede élan qilin’ghan mezkur weqe heqqidiki uchurlarda bu ayropilan weqesining 25-awghust küni yüz bergenliki körsitildi.

Enqerediki hajiteppe uniwérsitétining tarix oqutquchisi erkin ekremning qarishiche, hetta maw zédong, ju énley qatarliqlar 1949-yili 2-séntebir küni stalinning exmetjan qasimi qatarliqlarning ölümi heqqidiki télégrammini tapshurup alsimu, biraq ular exmetjan qatarliqlargha bildürgen teziyenamiliride mezkur éghir paji’elik weqening waqtini “9-Ay” dep atighan.

Erkin ekremning éytishiche, eslide mundaq müjmellik sadir bolmasliqi kérek idi. Ular choqum éniq künni yézishi kérek idi.

Stalinning télégrammisidiki yene bir müjmellik, u “Shinjang démokratik teshkilatlar wekilliri olturghan ayropilanning ghuljidin uchqanliqini” yazghan. Emeliyette undaq emes bolup, exmetjan qasimi qatarliqlar 1949-yili, 23-awghust küni ghuljidin aptomobil bilen ayrilip almutada bolghan. Ejeba stalin shundaq xatalishamdu?

Hetta 1950-1960-yillarda sowét ittipaqigha köchüp ketken sabiq milliy azadliq inqilab qatnashquchiliri we milliy armiye ofitsérliridin asim baqi, hashir wahidi we bashqilar sowét ittipaqi yimirilgendin kéyin, 1942-1949-yilliri arisida sowét ittipaqining ghuljigha ewetken bixeterlik xadimi, kéyin bishkekte yashighan doxtur hakimjappar yarullabékofning aghzaki bayanliri arqiliq exmetjan qasimi qatarliqlarning almutada sowét ittipaqi xadimliri bilen söhbette bolup, öz milliy menpe’etliride ching turghanliqi üchün moskwagha élip bérilip, ziyankeshlikke uchrighanliqigha a’it uchurlarni otturigha qoydi. Bu nuqta asim baqining “Xunzirlik” namliq kitabchisida éniq körsitildi.

Sabiq milliy armiye ofitséri, tarixi shahitlardin batur ershidinofning éytishiche, exmetjan qasimi almutagha kelgendin kéyin, almutada bir qatar uchrishishlar bolghan bolup, eyni waqittiki almutada chiqidighan “Qazaq éli” zhurnili bash muherriri, sowét Uyghurliri wekilliridin qadir hesenof özining almutada exmetjan bilen uchrashqanliqi we uni ayrodromigha uzitip qoyghanliqini 1960-yillarda batur erishidnofqa sözlep bergen.

Wodrow wilson merkizi élan qilghan stalinning mezkur mutleq mexpiy télégrammisidin exmetjan qasimi qatarliqlarning ölümi we wekiller ömikining choqum béyjingdiki siyasiy kéngesh yighinigha qatnishishining sowét ittipaqi hem xitay kompartiyesi üchün neqeder muhim ikenlikini körüwélishqa bolidu. Stalin télégrammisining axirida: “Biz ghuljidin béypingdiki siyasiy meslihet kéngishining yighinigha qisqartilghan sandiki wekillerdin bolsimu yéngi ömekning ewetilishi üchün tedbir qollinimiz” dep keskin we éniq éytqan.

Erkin ekremning qarishiche, béyjingdiki yighin’gha wekil ewetish we ewetmeslikni, hetta kimlerning bérishi we barmasliqini stalin hökümiti biwasite belgilesh küchige ige. Heqiqeten, stalin maw zédonggha exmetjan qasimi qatarliqlarning qazagha uchrighanliq télégrammisini ewetip bir hepte ichide Uyghurlardin seypidin ezizi, tarbaghatay mu’awin waliysi, eslide tashkentte tughulghan özbéklerdin alimjan hakimbayof, ürümchidiki xitay ziyaliyliridin tuji, yene bir neper Uyghur xadim, bir neper shéwe terjimandin terkib tapqan wekiller ömiki 9-ayning 8-küni moskwadin ewetilgen mexsus xadimning hemrahliqida, mexsus ayropilanda olturup, biwasite ghuljidin uchup seperge atlandi.

Seypidin eziz bilen exmetjan qasimi qatarliqlarning sepiri tamamen oxshimighan bolup, exmetjan qatarliqlar ghuljidin almutagha aptomobil bilen bardi we ariliqta bir qanche kün ötken bolsa, seypidin ezizi biwasite stalin ewetken ayropilan bilen biwasite ghuljidin uchti hem saq-salamet béyjinggha yétip bérip, yighinda “Ortaq programmini qollaydighanliqi” we qatniship, xitay kompartiyesining rehberlikini shertsiz qobul qilidighanliqini jakarlidi.
ümidwar

Munasiwetlik xewerler