Amérikining Xitaygha Bergen Imtiyazi Uyghurlarning Hazirqi Ehwalgha Kélip Qélishigha Türtke Boldi

2018-06-13
Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.

Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.

 AP Photo/David Wivell

Yéqinda amérikidiki “Atlantik” zhurnilida amérikidiki obzorchi we amérika “Döletlik nezer” zhurnilining ijra’iye tehriri réyhan salamning bir maqalisi élan qilindi. Aptor maqaliside amérika dölet mejlisining 2000‏-yili xitayning “Sodida étibar bérilidighan döletlik” ornini bikar qilip, uning ornigha “Menggülük normal soda munasiwiti” imtiyazi bergenlikini tenqid qilghan.

Réyhan salamning “Xitay bilen soda munasiwitini normallashturush xataliq idi” serlewhilik maqaliside, xitaygha bu imtiyazning bérilishi amérikining xitay bilen bolghan sodidiki hazirqi zor qizil reqemni keltürüp chiqiripla qalmay, bu yene xitayni kishilik hoquq boyunturuqidin qutuldurup, Uyghurlarning hazirqidek éghir ehwalgha chüshüp qélishigha türtke bolghanliqini ilgiri sürgen.

Réyhan salam özining xitaygha “Menggülük normal soda munasiwiti” imtiyazi bérish mesilisidiki bu kona munazirige ishtirak qilishigha weziyetning yéqinqi ikki tereqqiyati seweb bolghanliqini tekitligen. Uning körsitishiche, uning biri, prézidént trampning xitayni téximu köp amérika mehsulatlirini sétiwélishqa mejburlap, amérikining sodidiki qizil reqimini azaytish pilani bolsa, yene biri, xitayning Uyghurlarni basturushni kücheytkenlikige da’ir xewerler iken.
U, maqaliside amérika xitayning “Sodida étibar bérilidighan döletlik” ornini “Menggülük normal soda munasiwetler” imtiyazigha özgertip, özining qolidiki xitaygha bésim qilalaydighan küchlük bir kozirni yoqitip qoyghanliqini, bu, xitayning gejgisidiki kishilik hoquq soda bilen birleshtürülgen boyunturuqni élip tashlap, uning Uyghurlarni hazirqidek qattiq basturushigha yol échip bergenlikini tekitligen.

Amérikidiki bezi analizchilarning qarishiche, amérikining xitaygha “Menggülük normal soda munasiwetler” imtiyazi bérishi amérika diplomatiye tarixidiki eng chong xataliqlarning biri iken.

Amérikidiki adwokat, weziyet analizchisi nuri türkel ependi mundaq deydu: “Amérika Uyghurlarning béshigha kéliwatqan mushu külpetni özgertishke tewsiye qilidighan yaki bésim ishlitidighan bir amilni yoqitip qoydi. Tashqi siyasette sewzimu yaki toqmaqmu, dégen bir uqum bar. U waqitta xitaygha toqmaqni körsitip turup, sewzini béretti. Hazir emdi qolida bu yoq. Bu bolmighandin kéyin xitaylar amérika hökümitining sözige qulaq salmaydighan, hetta étibarsiz qaraydighan ehwalgha kélip qaldi. Shunga atlantik zhurnilida réyhan salamning otturigha qoyghan pikirini amérikining diplomatik tarixidiki eng chong xataliqlarning biri, dep qarisaq xatalashmaymiz”.

Amérikining 1974‏-yili chiqarghan bir qanunida xitay sabiq sowét ittipaqi we bashqa sotsiyalistik döletler qatarida gheyriy bazar igilikidiki dölet, dep békitilgen. Mezkur qanun’gha asasen amérikining bu döletler bilen bolghan soda munasiwiti kishilik hoquq qatarliq bir qatar tereplerge baghlan’ghan bolup, amérika 1980‏-yillarda xitaygha her yili bu shertler astida “Étibar bérilidighan döletlik” imtiyazi bérip kelgen. Lékin, amérika dölet mejlisi 2000‏-yili eger xitay erkin bazar igilikige qarap mangsa, bu, uning köp partiyelik démokratiye yoligha méngishini algha süridu, dégen pikirning türtkiside uninggha “Menggülük normal soda munasiwetler” imtiyazi bérip, uning dunya soda teshkilatigha kirishining yolini achqan idi.

Nuri türkel, amérikining eyni waqitta xitayni sherqiy yawropadiki döletler bilen oxshash orun’gha qoyup mu’amile qilishtek “Sebiy” bir siyaset yürgüzgenliki, mana hazir uning bedilini tölewatqanliqini bildürdi.
U mundaq deydu: “Bil klintonning waqtigha kelgende tijariy mesilini insan heqliridin ayriwetsek, xitay xelqi bay bolsa, xitayning iqtisadi yükselse, gherbning téxnikisi, medeniyiti, meblighi kirse bu iqtisadi ewzellik bilen siyasiy özgirish özlükidin meydan’gha chiqidu, dep, soghuq munasiwetler urushidin kéyin otturigha chiqqan sherqiy we merkizi yawropadiki döletlerning ehwaligha sélishturup, bu yolni bir toghra yol, dep qarighan. U waqitta amérika xitaygha nahayiti sadda we sebiy bir siyasiy meydan bilen tijariy imkaniyet we iqtisadiy ewzellikni yaritip bérishimiz kérek, égen pikirde bolghan. Léki, bu qandaq bir weziyetni otturigha chiqardi dése, ularning iqtisadi küchining küchiyishige egiship dunya sehnisidiki gépimu yoghinashqa bashlidi. Gep yoghan’ghandin kéyin, iqtisadi yükselgendin kéyin, amérika bilen tijariti chemberchas halgha kélip qalghandin kéyin, in’glizchida ‘lewirij’, deydighan bir söz bar, yeni kozir, bu kozirni yoqitip qoydi”.

Réyhan salam maqaliside Uyghurlarning ehwali xitaygha “Menggülük normal soda munasiwetler” imtiyazi bérish mesilisi heqqide pikir yürgüzüshke seweb bolghanliqini tekitlep, xitay merkizi hökümitining nechche on yillardin béri özining gherbidiki Uyghur we tibetlerning ana makani bolghan zéminlarni xitay köchmenlirini yötkesh qatarliq wasitiler bilen kontrol qilishqa urunup kelgenliki, lékin tibetlerning teqdirige köngül bölüdighanlar köp bolsimu, emma Uyghurlarning teqdiri dunyaning diqqitini tartalmighanliqini bildürgen.

Uning körsitishiche, dunyaning Uyghur rayondiki weziyetke diqqetsiz qélishi “Xitay basturush apparatlirining Uyghurlarni keng kölemlik teqib qilish, qamash, cheklesh, axbaratni kontrol qilip, shinjang heqqidiki uchur we xewerlerning tarqilishini kontrol qilish jehetlerde qismen utuqlargha érishkenlikini ipadileydu” dep tekitligen. U, Uyghurlarning bu weziyetke chüshüp qélishi xitaygha “Menggülük normal soda munasiwetler imtiyazi bérishning wasitilik mehsuli” ikenlikini tekitlep, “Eger xitayning sodida étibar bérilidighan döletler imtiyazi her yili közdin kechürülgen bolsa, bu kishilik hoquq mesilisini aldinqi orun’gha chiqirip, tibet we uninggha oxshash yeklen’gen, ézilgen bashqa az sanliq milletlerning derdini ashlitishigha purset bérilgen bolatti” dégen.

Lékin, nuri türkel prézidént trampning hakimiyet sorishi Uyghurlar üchün bir ewzel shara’it bolushi mumkinlikini ilgiri sürdi. Uning qarishiche, prézidént trampning siyasiti aldin möcherlesh qiyin bolghachqa uningdin kütmigen bir siyasitining kélishi xitay da’irilirini weswesige salmaqta iken.

Réyhan salam maqalisining axirida tarixni keynige qayturushqa bolmaydighanliqini bildürüp, amérikiliqlar xitaygha “Normal soda munasiwetler” imtiyazi bérilse, bizning dostimizgha aylinidu, dep aldan’ghanliqini, emdi bu tarixning qaytip kelmeydighanliqin, emdiki mesile qandaq qilish ikenlikini eskertip, “Buning birinchi qedimi bizning zor xataliq ötküzgenlikimizni iqrar qilish” dégen. erkin

Advertisements

Türkiyediki Eng Chong Insan Heqliri Teshkilati Türkiye Hökümitini Uyghurlargha Ige Chiqishqa Chaqirdi

2018-06-12
Türkiyede qeshqerde öltürülgen 18 Uyghurning uzaqtin jinaza namizi chüshürülmekte

Türkiyede qeshqerde öltürülgen 18 Uyghurning uzaqtin jinaza namizi chüshürülmekte

 RFA/Erkin Tarim

Xitayning atalmish terbiyelesh merkezliridin biride hayatidin ayrilghanliqi éniqlan’ghan abduréshit seley hajim bilen abdulehet mexsum hajim qatarliq diniy we jama’et erbabliri üchün türkiyening paytexti enqerediki eng chong we tarixiy jamelerdin biri bolghan haji bayram jameside 8-iyun jüme namizidin kéyin ghayibane jinaza namizi oquldi we xitayning Uyghurlargha élip bériwatqan yuqiri bésimliq zulumi we irqiy siyasiti eyiblendi. “Erkin pikir we ma’arip heqliri jem’iyiti” élan qilghan bayanatta “Misli körülüp baqmighan bésimgha duchar boluwatqan Uyghurlargha dölitimizning, her qaysi partiyelerning, ammiwi teshkilatlarning yardem qilishini telep qilimiz” déyilgen.

Pa’aliyetke mezkur teshkilatqa eza her qaysi ammiwi teshkilatlarning mes’ulliri, ezaliri, jüme namizigha kelgen jama’et we enqerediki Uyghurlardin bolup köp sanda kishi ishtirak qildi.

Jinaza namizi axirlashqandin kéyin pa’aliyetni uyushturghan “Erki’in pikir we ma’arip heqliri jem’iyiti” mes’uli numan güney ependi bilen Uyghur oqughuchi salahidin qeshqerli bayanatni oqup ötti.

Numan güney ependi aldi bilen bu pa’aliyetni uyushturushtiki meqsiti toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Sherqiy türkistanda uzun yillardin béri xitayning bésimigha uchrawatqan qérindashlirimiz shundaq éghir zulumlargha uchrawatiduki, yéqinda abduréshit hajim bilen abdulehet mexsum hajim qérindishimiz türmide ten jazasigha uchrap ölgen. Biz bügün bu qérindishimizning ghayibane namizini chüshürüsh üchün bir yerge jem bolduq. Shundaqla türk jama’etchilikining, hökümitimizning diqqitini bu mesilige tartish üchün muxbirlargha bayanat bérimiz.”

Jinaza namizi oqulghandin kéyin “Erkin pikir we ma’arip heqqi jem’iyiti” namidin yildirim béyazit uniwérsitéti oqughuchisi salahiddin qeshqerli ependi bayanatni oqup ötti. Bayanatta munular déyilgen: “Axirqi bir yildin buyan sherqiy türkistanda némiler boluwatidu? nechche anining köz yashliri toxtimaywatidu? nechche bala yétim qaldi? nechche a’ile weyran boldi? bulardin xewiringlar barmu?”

Bayanatta Uyghur diyarining nöwettiki éghir weziyiti otturigha qoyulup mundaq déyilgen: “21-Esirge kirgen bügünki erkin dunyada, sherqiy türkistandiki pütün alaqe wasitiliri étiwétilgen. Xelq’araliq ijtima’iy taratqular étiwétilgen. Téléfonlarni tekshürgende diniy melumat bayqalsa türmige tashlanmaqta, türmige tashlan’ghanlardin uruq-tughqanliri xewer alalmaywatidu. Bügünki künde sherqiy türkistan ochuq türmige aylinip ketti.”

Bayanatta yene bügünki künde Uyghur diyarida bir milyon etrapida kishining lagérlarda ikenliki, “Qérindash a’ile” nami astida xitay erlerni Uyghur a’ililirige orunlashturuwatqanliqi, bularning qobul qilghili bolmaydighan bir qilmish ikenliki tekitlen’gen.

Türkiyening paytexti enqerediki eng chong we tarixiy jamelerdin biri bolghan haji bayram jameside 8-iyun jüme namizidin kéyin ötküzülgen pa’aliyette oqup ötülgen bayanatning axirida türkiye hökümitini Uyghurlargha ige chiqishqa chaqirilip mundaq déyilgen: “Dölet rehberlirini, her qaysi partiyelerni, ammiwi teshkilatlarni sherqiy türkistanliqlarning bu qiyinchiliqini hel qilishigha yardem qilishqa chaqirimiz. Sherqiy türkistandiki zulum chidighusiz bir weziyetke keldi. Sherqiy türkistanning ichi we sirtidiki Uyghur qérindashlirimizning mesililirige türkiye bashliq musulman döletlirining, islam konféransiyesi teshkilatini köngül bölüshke chaqirimiz”.

Xitayning Uyghur élide élip bériwatqan teqiblesh siyasiti, milyon kishini yighiwélish lagérlirigha soliwélip, ménge yuyush élip bérishi, ramzanda roza tutush we bashqa dini pa’aliyetlirini cheklishi, qattiq nazaret sistémisi ornitishi qatarliq qilmishliri gherb metbu’atlirida keng élan qilin’ghan shuningdek amérika hökümiti, kishilik hem diniy erkinlik hoquqlirini qoghdash orunliri, bir qisim parlamént ezaliri teripidin tenqid qiliniwatqan bolsimu, emma xelq’araliq islam teshkilatliri we yaki birer islam döliti hökümetliri, bolupmu türkiye hökümitidin héchqandaq tenqidiy inkas chiqmighanliqi türkiyediki bir qisim xelqler, Uyghurlar, bir qisim ammiwi teshkilatlar we partiyelerning tenqidige uchrimaqta. Ular bir tereptin xitay hökümitini eyiblise, yene bir tereptin türkiye hökümitini Uyghurlarning bu qiyin mesililirige köngül bölüshke chaqirmaqta.

Biz bügünki ghayibane jinaza namizi we pa’aliyet toghrisida pikir-qarashlirini igilesh üchün bu pa’aliyetni uyushturushturushta küch chiqarghan salahidin qeshqerlige mikrofonimizni uzattuq. U, pa’aliyet jüme namizidin kéyinla bashlan’ghan bolghachqa köp kishining qatnashqanliqini muxbirlarningmu kelgenlikini, kütken meqsitige yetkenlikini, malayshiyadin ghuljigha qaytqandin kéyin iz-dériki yoq bolup ketken oqughuchi gülginening mesilisiningmu otturigha qoyulghanliqini bayan qildi.

Uyghur pa’aliyetchi, tetqiqatchi mirkamil ependi bu pa’aliyetke köp sanda muxbirningmu ishtirak qilghanliqini, köp tor gézitliride xewer élan qilin’ghanliqini bu jehettin élip éytqandimu ehmiyetlik bir pa’aliyet bolghanliqini bayan qildi.

“Erkin pikir we ma’arip heqliri jem’iyiti” 1999-yili istanbulda qurulghan bolup, hazir enqere, izmir, adana we gazi’antep qatarliq 50 etrapida sheherde shöbisi bar iken. Mezkur teshkilat insan heq we hoquqliri teshkilati bolup, hazirghiche köp qétim Uyghurlar toghrisida pa’aliyet uyushturghan.erkin

Xitay Da’iriliri Uyghur Élining Her Qaysi Jaylirida Jeset Köydürüsh Orunliri Qurulushini Jiddiy Élip Barmaqtaiken!

 Xitay Da’iriliri Uyghur Élining Her Qaysi Jaylirida Jeset Köydürüsh Orunliri Qurulushini Jiddiy Élip Barmaqtaiken!-1

2018-06-12

Uyghur rayonidiki melum jeset köydürüsh ornining ochiqi.

Uyghur élidiki melum jeset köydürüsh ornining ochiqi.

sohu.com

Radiyomizgha yéqinda chet’eldiki Uyghurlardin, xitay hökümitining Uyghur diyarining her qaysi jaylirigha jeset köydürüsh orunlirini séliwatqanliqi hemde da’irilerning bu qurulushlarni mushu yil axirighiche püttürüsh üchün, jiddiy halda élip bériwatqanliqi heqqide mundaq bir uchur keldi.

Bu uchur ikki kündin buyan chet’ellerdiki Uyghurlar qolliniliwatqan bir qisim ijtima’iy uchur wasitilerdimu kengri tarqaldi. Muhajirettiki Uyghurlarning köpinchisining wetendiki-ata-ana we qérindashliri lagérlargha qamilip, ularning hal ehwalidin xewer alalmaywatqan bir weziyette, bu xil uchurlarning tarqilishi chet’ellerdiki Uyghur jama’iti arisida nahayiti téz we jiddiy inkas peyda qilghandin sirt türlük wehimilik gumanlarnimu qozghighanliqi melum.

Biz bu uchurgha asasen awwal xitay hökümitining qurulush pilanlirigha a’it uchur menbelirini izdep körduq. Derweqe, aptonom rayonluq pilan komitéti bashqurushidiki, “Shinjang tereqqiyat qurulush uchur tori” da, 2017-yili 3-aydin, 2018-yili 2-ayghiche bolghan ariliqtila, mexsus hökümet meblighi bilen 9 orunda qurulushi pilanlan’ghan depne ishliri we jeset köydürüsh zawutliri qurulushigha höddiger chaqirish élani tarqitilghan. Buning ikkisi ghuljida, qalghanliri yopurgha, toqquzaq, shayar, atush, lopnur we turpan idiqut rayoni qatarliq jaylarda qurulidighanliqi körsitilgen. Bezlirige, depne ishliri mulazimet merkizi, bezilirige ashkara halda jeset köydürüsh orni dep yézilghan bu qurulushlarning bezilirige az dégende besh alte milyon, yene bezilirige hetta on nechche milyon yüen’giche meblegh ajritilghan.

Biz Uyghur aptonom rayonluq xelq hökümiti tarmiqidiki pilan komitétining tereqqiyat qurulush ishxanisigha téléfon qilduq, gerche téléfonni alghan xitay xadim bu qurulushlarning höddigerlerge bérilip, élanning emeldin qalghanliqini bildürgen bolsimu, emma u depne ishlirigha ishlitilidighan bu qurulushlarning “Jeset köydürüsh ornimu”? dep sorighan so’alimizni jawabsiz bermey téléfonni üzüwetti.

34963034_389568531524584_4961416941823590400_n (1).jpg

Bultur 7-ayning 21-küni “Shinjang tereqqiyat qurulush uchur tori” da élan qilin’ghan shayar nahiyesige qurulmaqchi bolghan depne ishliri merkizining qurulush türige höddiger chaqirish élanidin, da’irilerning yalghuz mushu qurulushqa 8 milyon meblegh salghanliqi melum. Shayarda séliniwatqan bu orunning qurulushi téxi tamam bolmighanliqi bolushi mumkin bolup, buninggha munasiwetlik téléfon nomuri tépilmidi. Emma kuchada jeset köydürüsh ornidin birining téléfon nomuri bayqaldi.

Kucha nahiyesidiki jeset köydürüsh ornidiki kéchilik nöwetchilikte turuwatqan xitay xadim, hökümetning meblighi bilen bu orundimu kéngeytish qurulush élip baridighanliqi we shayar nahiyesi qatarliq bashqa jaylarghimu jeset köydürüsh orunlirini quruwatqanliqini delillidi:

Bu jeset köydürüsh ornimu?
-He biz kuchada.
-Shayarda jeset köydüridighan orundin birni quridiken dep anglighan, qurulushi püttimu?
-He hazir téxi pütmigen oxshaydu.
-Aqsudin mexsus meblegh ajritishitiken, silerdimu kéngeytish qurulushi qilamdiken?
-Shundaq, kéngeytip qurudighanning gépi bar.
-Xitay millitidikilerdin bashqa milletlerning depne ishlirinimu qilamsiler?
-Az sanliq milletlerning özlirining depne qilidighan jayliri bar adette. Oxshimaydu, birnéme éniq dégili bolmaydu. Bek az ulardin.
-Démek bar. Az sanliq milletlerdin qandaq ademlerning jesiti köydürüshke élip kélinidu?
-Ular asasen saqchi orunlirining mexsus testiq höjjetliri bilen kélidu, saqchilar biwasite rehberlikimiz bilen alaqilishidu, bizning buninggha arilishish hoquqimiz yoq. Tepsiliy ehwallarni biz bilmeymiz, bashliqlar bilidu uni.
-Her qaysi jaylarda terbiyelep özgertish lagérliri qurulushini kéngeytiwatamdu?
-Shundaq hemme yerde kéngeytiwatidu.
-Shundaq jaylarda ölüp ketken Uyghurlarning jesitinimu köydurushke ekep baqtimu?
-Bek az bolsimu biz arilishalmaymiz, jama’et xewpsizlik orunliri biwasite yuqiri bilen bille bir terep qilidu, belkim a’ilisidin jesetni qobul qilidighanlar bolmighan ehwaldikilermikin? men éniq bilmeymen.

35238528_389568538191250_2000434511929671680_n

U yene bu jeset köydürüsh zawutida 15 adem ishleydighanliqi, bir xumdan bar bu zawutta adette bir jesetni köydürüp bir terep qilishqa bir yérim sa’et kétidighanliqi, bir heptide 2din 5 kéche jesetni bir terep qilidighan bolghachqa anche aldirash emeslikini chüshendürüp ötti.

Biz uningdin jeset köydürüsh orunlirini kéngeytip qurush némining éhtiyaji bilen boluwatqanliqini sorighinimizda, u mundaq dep jawab berdi: “Buningdin kéyin jesetni köydürüp depne qilish terepke qarap tereqqiy qilidighandek qilidu. Shinjangda yermu az bolghandikin. Téléwizordimu hökümetning muhitni asrash, yéshilliqni qoghdash üchün meyli qaysi millet bolsun mushu terepke qarap tereqqiy qildurush zörürlükini sözlewatqan, mushundaq orunlarni kéngeytidu dégennila bilimiz, u siyaset téxi pütünley emeliyleshmidi. Konkrét tereplirini bilmeydikenmen.”

Buningdin bir qanche ay ilgiri ijtima’iy alaqe wasitiliride, yeni “Ikki yüzlimichi” kadirlarni pash qilish we jazalash herikiti ewjige chiqqan peytte, xitay da’irilirining bir qisim jaylardiki Uyghur kommunistik partiye ezaliri we hökümet kadirliridin özlirining ölgendin kéyinki depne ishlirini musulmanlarning depne murasim qa’idiliri boyiche emes, belki xitaylargha oxshash jesitini köydürüp bir terep qilishqa qoshulghanliqi heqqidiki höjjetke qol qoydurghanliqi heqqide gep-sözler taralghan emma delillenmigen idi.

Shundaqla yéqinqi aylarda atalmish “Terbiyelesh lagérliri” da néme sewebtin ölgenliki éniq bolmighan Uyghurlarning jesetlirining a’ilisigimu bérilmey saqchilarning özlirining bir terep qiliwatqanliqi heqqide melumatlar ashkarilanmaqta.

Arqidinla xitayning bu xil jeset köydürüsh orunlirini kéngeytip quruwatqanliqi heqqidiki uchurlarning tarqilip, xitay da’irilirining élip bériwatqan bu xil siyaset we heriketliri belgilik endishe qozghighanliqi melum. Yéngidin qurulidighan we kéngeytip quruluwatqan jeset köydürüsh orunliri jaylashqan jenubtiki bezi nahiyeler emeliyette Uyghurlarning nopusi mutleq köp sanliqni igileydighan, xitay nopusi az hésablinidighan rayonlardur.

Uyghur analizchilirining bildürüshiche, buningdin ilgiri xitay qoralliq saqchiliri we amanliq saqlash da’irilirining Uyghurlarning naraziliq heriketlirige qarita élip barghan basturushlirida ötürülgenlerning jesetliri sirliq bir terep qilin’ghan we tutqun qilin’ghanlarning bir qsiminingmu iz-dériki bolmay ghayib qiliwétilgen idi.

Ilgiri radiyomiz 2009-yilidiki “5-Iyul ürümchi” weqeside ghayib bolghanlar heqqide élip barghan éniqlashlirimiz dawamida ürümchi ulanbay jeset köydürüsh, depne ishliri mulazimet bash ponkitidin téléfonni alghan jeset yötkeshke mes’ul shopurning aghzidinmu, “5-Iyul weqesi” de yaki tutulghandin kéyin türmide ölüp ketkenlerdin a’ilisi tépilmighan Uyghurlarning jesetlirining köydürülgenliki delillen’gen idi.

Elwette, musulmanlarning, jümlidin islam dinigha étiqad qilidighan Uyghurlarning depne qa’idiliri we diniy resmiyetliri bar. Musulmanlar her waqit öz diniy étiqadi we qa’idiliri boyiche axiretlik ishlirini bir terep qilishta her waqit ching turup kelgen we kelmekte.

Undaqta xitay hökümiti Uyghur élining jenubidiki Uyghurlar zich olturaqlashqan, xitay ahalisi yenila az sanliq hésablinidighan qeshqer, xoten we bashqa wilayet-nahiyelerde bir qanche on milyonlap meblegh bilen quruwatqan depne ishliri mulazimet orunliri qurulushlirimu oxshashla jeset köydürüshke ishlitidighan orunlarmu? da’irilerning birdinla bu xil orunlarni köpeytip qurushida qandaq seweb we éhtiyajlar bar? bular heqqide jaylardin igiligen melumatlirimizning dawamini kéyinki programmimizdin anglighaysiler. gülchéhre

 

 

Xitay da’iriliri Uyghur élining her qaysi jaylirida jeset köydürüsh orunliri qurulushini jiddiy élip barmaqta (2)

Ürümchi uchur torida élan qilin'ghan, ürümchining saybagh rayonidiki jeset köydürüsh ornigha yuqiri ma'ash bilen 50 amanliq qoghdash xadimi qobul qilish élanidin süretke élin'ghan.

Ürümchi uchur torida élan qilin’ghan, ürümchining saybagh rayonidiki jeset köydürüsh ornigha yuqiri ma’ash bilen 50 amanliq qoghdash xadimi qobul qilish élanidin süretke élin’ghan.

 wulumuqimh.com

Xitayning Uyghur diyarining her qaysi jaylirida jeset köydürüsh orunlirini kéngeytip quruwatqanliqi heqqidiki uchurlar Uyghurlar arisida belgilik endishe qozghawatqan peytte, charshenbe küni ürümchi uchur torida yene 29-may ürümchining saybagh rayonidiki qebristanliq we jeset köydürüsh orunliri jaylashqan orun’gha 50 neper qoghdighuchi xadim qobul qilish élani chaplan’ghanliqi bayqaldi. Élanda 8 ming yüen yuqiri ma’ash bilen bu ish ornigha qobul qilinidighan qoghdash xadimlirigha bu jayning alahide muhiti seweblik “Adettikidin saghlam we qorqmas bolush” sherti qoyulghanliqi eskertilgen.

Xitay da’irilirining ürümchidiki bir jeset köydürüsh ornighila 50 neper küch-quwwetlik qoghdighuchi qobul qilishi bezilerde her xil perezlerni qozghighan bolup, buni xitayning mexpiy tutup kéliwatqan yighiwélish lagérliri we türmiler bilen baghlap tehlil qilghan gumanliq qarashlarmu otturigha chiqmaqta. Néme üchün bir jeset köydürüsh ornigha qorqmas we adettikidin saghlam munchiwala köp qoghdighuchi kérek bolup qaldi?
Biz ürümchi uchur torida élan qilin’ghan bu 50 qoghdighuchi qobul qilish élanida bérilgen téléfon nomurigha téléfon qilghan bolsaqmu, téléfonni alghan xadim adem élish ishigha özi mes’ul emeslikini éytip, bu heqte sorighan so’alimizgha jawab bérishni ret qildi.

Biz yene uningdin bu jayda Uyghur qatarliq az sanliq milletlerningmu jesiti köydürelemdu? dep soriduq, u qisqila qilip, “Téxi undaq uqturush tapshuruwalmiduq” depla téléfonni qoydi.

Ijtima’iy alaqe torliridiki munasiwetlik uchurlargha qarighanda, ürümchidiki 50 neper adem qobul qilish élani chiqarghan orun, ürümchi saybagh rayonidiki “Toqquz ejdiha istirahet baghchisi” dep nam qoyulghan, jeset köydürüsh-depne ishliri mulazimiti birleshken zor kölemlik qebristanliq bolup, bu “Pütün memliket boyiche, zamaniwilashqan we mulazimiti bir gewdileshken eng chong qebristanliq” déyilgen. Bu orun 2003-yili bingtu’enning testiqi bilen qurulghan orun bolup, bingtu’en 12 déwiziye, 104-polkining 320 milyon yüen meblegh sélishi bilen töt etrapi tagh bilen oralghan, xilwet jaygha yasalghan iken. Hazirghiche xitaylarning depne ishliri üchün mulazimet qilip kelgen mezkur orunning néme sewebtin tosattin 50 qoghdighuchigha éhtiyajliq bolup qalghanliqining sewebi hazirche yenila yéshilmidi.

Uyghurlar islam dinigha étiqad qilidighan, depne ishlirini pütünley islami yosunda élip bérishke ehmiyet béridighan, méyitqa alahide hörmet qilidighan bir millet. Uyghurlar jesetning axiretlik ishlirini öyliri we meschitlerde teyyarlap, namizini chüshürgendin kéyin tupraqqa depne qilidu, a’ilide yaki bashqa orunda nezir chiragh, qur’an tilawet qilidu, depne murasimi ötküzmeydu. Da’irilerning ürümchige oxshash chong sheherlerde jeset köydürüsh orunlirini kéngeytkendin bashqa jenubtiki Uyghurlar zich olturaqlashqan xitay nopusi yenila intayin az sanilidighan bir qisim nahiyelergimu yéqinqi mezgillerde depne murasim we yaki depne ishliri mulazimet merkizi dégendek jaylarni quruwatqanliqimu ghelite bir ish hésablinidiken.

“Shinjang tereqqiyat qurulush uchur tori” da, 2018-yili 2-ayning 7-küni tarqitilghan qurulush höddige bérish élanida, qeshqer yopurgha nahiyesige qurulmaqchi bolghan “Yopurgha nahiyelik musulmanlar depne murasim qurulush pilani” gha höddiger chaqirilghan bolup, tordiki uchurdin melum bolushiche bu qurulushqa da’iriler 10 milyon xelq puli meblegh salghan. 2016-Yili 24 nomurluq höjjet bilen bu qurulush pilanining testiqi chüshken iken.
Undaqta xitay da’iriliri barliq jaylarda meschitlerni chéqip yoqitiwatqan bir mezgilde yopurghida bunche meblegh ajritip, musulmanlargha depne murasim orni qurushining meqsiti néme ? némishqa Uyghur musulmanlirining meschitlerde kolléktip halda jinaza namizi oqush qatarliq diniy pa’aliyetlirini ötküzüshke yol qoymay, mexsus depne murasim orni quridu? bu gumanliq nuqtilargha jawab élishqa tirishtuq axiri yopurgha nahiyesidiki melum yéziliq partiye guruppa ishxanisidin bir Uyghur ziyaritimizni qobul qildi.

Gerche bu Uyghur kadir yopurghigha yéngidin depne murasim ishliri ornini quruluwatqanliqidin xewiri bolsimu, lékin uning pütken-pütmigenlikini bilmeydighanliqini éytti we bu depne murasim ornining qandaq jay ikenliki heqqidiki özining perizini éytti.

Bu kadirning qiyasiche, yene burun yurt ichide ige-chaqisiz ölüp ketken kishilerni jama’et özliri mes’ul bolup kömüp depne qilghan bolsa, buningdin kéyin undaqlarni köydürüp bir terep qilish éhtimalliqini yoq dégili bolmaydiken. Chünki ige-chaqisiz, qérip ketken aghriqchan déhqanlarning sanini élish asasiy qatlamgha chüshken kadirlarning wezipilirining biri bolmaqta iken.

Bu yilning béshida xitay da’irilirining bir qisim jaylarda mexsus jedwel tarqitip, Uyghur kommunistik partiye ezalirini ölgendin kéyin musulmanche emes belki xitaylargha oxshash jesitini köydürüp bir terep qilish toghrisida wesiyet qaldurghuzghanliqi heqqide éniqsiz uchurlar taralghan, emma bu ehwallar téxi munasiwetlik idare-organlardin sürüshtürülüp delillenmigen idi. Bu kadirdin bu heqte sorighinimizda, yopurghida hökümetning teshebbusi boyiche partiyelik kadirlar ichide jesitini köydürüp bir terep qilishqa qoshulghanlarning hazirche, 4, 5 pirsentni igileydighanliqini bildürdi.

Xitayning 1992-yili tarqitip ijra qiliwatqan depne ishliri mizanida, gerche xitay millitidikiler ölgendin kéyin jesitining birdek köydürüp bir terep qilinidighanliqi telep qilin’ghan bolsimu, islam dinigha étiqad qilidighan Uyghur, qazaq, özbék, tunggan, tajik qatarliq ondin oshuq milletnning depne ishlirini özlirining örp-aditi boyiche élip bérishining qanun arqiliq qoghdilishi shert ikenliki körsitilgen. Lékin xitay da’iriliri bu xil mizanlirigha kéyin qoshumche yene, eger az sanliq milletler öz raziliqi bilen méyitini köydürüp depne qilishni tallighan bolsa héchkimning dexli qilish hoquqi yoqlighinimu eskertken idi.

Xitay da’irilirining Uyghurlarning milliy we diniy örp-adetliri boyiche depne ishlirini élip bérishqa tosalghuluq qilishi diniy erkinlik, milliy örp-adet, kishilik hoquq we qanuniy hoquqlirigha chétilidighan intayin jiddiy we nazuk bir mesile hésablinidu. Halbuki yéqinqi mezgillerde xitayning “Diniy ashqunluqni tügitish” namida élip barghan qattiq zerbe bérish siyasetliride hetta Uyghurlarning depne murasim ishlirigha 15 ademdin artuq adem qatnashmasliq, öz qorusida namaz chüshürmeslik, nezir-chiragh ötküzmeslik, adem yighip qur’an tilawet qilmasliq heqqide nurghun cheklime qoyup kéliwatqanliqi melum. Bezi jaylarda qollinilghan wasitiler Uyghurlarning ming yillardin béri shekillinip dawamliship kelgen diniy we milliy örp-adetlirige tosqunluq we buzghunchiliq yaritip, Uyghurlarning milliy we diniy heq-hörmitini depsende qilish derijige yetmekte.

Xitayning lagérlargha sewebsiz qamiwalghan milyonlarche Uyghurlarni qachan qoyup béridighanliqi we yaki qandaq bir terep qilidighanliqi éniq bolmighan bir weziyette yene uning jaylarda jeset köydürüsh orunlirini kéngeytip qurushqa jiddiy tutush qiliwatqanliqi, chet’ellerdiki Uyghur jama’iti arisida wehime peyda qilmaqta. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan Uyghur weziyitini közetkghüchilerdin, dunya Uyghur qurultiyining mu’awin re’isi perhat yurungqash ependining közitishiche, wetendiki a’ilisi bilen bir yildin buyan alaqisi üzülgen, uruq-tughqanliri lagérlargha qamalghan chet’ellerdiki Uyghurlarda, yuqiriqidek uchurlargha nisbeten, “Xitay da’iriliri Uyghurlargha qarita qirghinchiliq élip baramdu?” dégendek endishilirini kücheytken.

Perhat ependi yene xitay qoralliq saqchi da’iriliri teripidin yéqinqi mezgillerde Uyghurlar üstidin élip barghan yeken élishqu weqesi, ürümchi 5-iyul weqeliride élip barghan qirghinchiliqlirini oylighanda, öziningmu buningdin nahayiti endishe qilidighanliqini bildürdi.gülchéhre
2018-06-13

 

Xitay Da’iriliri UyghurÉlida Jeset Köydürüsh Orunliri Qurulushini Jiddiy Élip Barmaqta (3)

Xitayning jeset köydürüsh jeryanidin körünüsh.

Xitayning jeset köydürüsh jeryanidin körünüsh.

 baike.baidu.com

Xelq’araliq axbaratlarda xitayning Uyghur rayonida qurghan lagérliri 2‏-dunya urushi dewridiki natsistlar” yighiwélish lagérlirigha sélishturuluwatqan bir mezgilde xitayning 9 jayda yéngi jeset köydürüsh zawuti qurmaqchi boluwatqanliqi hetta ürümchidiki yalghuz bir jeset köydürüsh ornighila 50 neper qoghdighuchi xadim qobul qilmaqchi boluwatqanliqigha da’ir uchurlar tiwéttér qatarliq ijtima’iy taratqularda keng tarqitilmaqta bu téma yene ikki kündin buyan xitayning Uyghur élida “Yighiwélish lagérliri” ni qurushi qatarliq Uyghurlargha qaratqan siyasetlirini közitip maqale élan qilip kéliwatqan xelq’aradiki mutexessislerningmu jiddiy diqqitini qozghimaqta.

Tiwéttérda bu heqte munazire qilishqan közetchiler buni köp sanda Uyghurlarni qamiwalghan lagérliri bilen baghlap tehlil qilghanda, xitayning nöwettiki meqsitining shübhe peyda qilidighanliqini otturigha qoyushmaqta.

Uyghurlargha munasiwetlik tetqiqatliri we mulahize maqaliliri bilen közge körün’gen gérmaniyelik mutexessis, yawropa medeniyet we téxnologiye institutining léktori adriyan zénizning tiwéttér bétide élan qilin’ghan buninggha da’ir uchurlar köpligen kishilerning diqqitini qozghimaqta.

U xitay da’irilirining bir jeset köydürüsh ornighila 50 neper qoghdighuchi qobul qilmaqchi bolghanliqi, qoghdighuchi namzatlirigha küch quwwetlik we qorqumsiz bolush shertini qoyushi qatarliqlarni alahide diqqet qozghaydighan gumanliq nuqtilar dep eskertken. U yene eger xitay da’iriliri “Erkin asiya radi’osi” da xewer qilin’ghandek lagérlardin chiqqan jesetlerni a’ilisige qayturmighanda, bu xitayning lagérda ölgenlerning ölüm sewebini yoshuruwatqanliqini ipadileydu shundaqla bu jesetlerni bir terep qilishta mexsus qoghdighuchilargha éhtiyaji bolidu,” dégen qiyaslirini otturigha qoyup ötken.

Xitayning qorqunchluq lagérliridin bashqa bu xil jeset köydürüsh orunlirini qurushigha ipadisini bildürüshken bir qanche mutexessislermu bu gumanliq nuqtilarning xelq’ara jama’etning diqqitini tartishqa tégishlik jiddiy mesile ikenlikini otturigha qoyghan.

Ijtima’iy alaqe torliridiki munasiwetlik uchurlargha qarighanda, ürümchidiki 50 neper qoghdighuchi xadim qobul qilish élani chiqarghan orun ürümchi saybagh rayonidiki “Toqquz ejdiha istirahet baghchisi” dep nam qoyulghan jeset köydürüsh-depne ishliri mulazimiti birleshken zor kölemlik qebristanliq iken. Bu yer bingtu’en bashqurushidiki töt etrapi tagh bilen oralghan xilwet jaygha yasalghan iken.

Uyghurlar weziyitige köngül bölüp kéliwatqan, xitaydiki qanunsiz organ sodisi heqqide tetqiqat élip bériwatqan étan gutman en’gliyedin téléfon ziyaritimizni qobul qilip, bu xildiki ghulghula we uchurlarda özide guman qozghighan nuqtilarni eskertip ötti. U mundaq dédi:
“Xitayning tagh arisida xilwet jaylargha jeset köydürüsh orunlirini qurushi we bir orun’ghila 50 qoghdighuchigha éhtiyajliq bolup qélishi jesetlerni bir terep qilishning mexpiylikini körsitidu.”

1997- Yilidiki “Ghulja weqesi” de tutulghan Uyghur mehbuslarning ichki ezalirining xitay saqchiliri teripidin éliwélin’ghandin kéyin jesetlirining mexpiy bir terep qilin’ghanliqi heqqide éniq ispatlar barliqini tekitligen gutman ependi yene “Ilgiri xitay hökümiti ichki ezalirini éliwalghan falun’gongchilar we bir qisim siyasiy jinayetchilerning jesetlirini köydürüp yoqatqan. Nöwette jesetliri a’ilisige qayturulmaywatqan we lagérda ölgenlerning jesitinimu shundaq köydürüp bir terep qilishi éhtimaldin yiraq emes dep qaraymen. Chünki köydürüsh xitay hökümitining pakitlarni yoqitish pilanigha mas kélidu. Jeset külidin ölgüchining éghirliqini mölcherleshtin bashqa héchnéme éniqlanmaydu. Bu arqiliq lagérdikilerge qiyin qistaqqa alghan saqchilarning jinayitinimu yépiwételeydu. Shunga jeset köydürüsh orunlirini qurushigha da’ir taratqulardiki ghulghula we shundaqla xitay özi tarqatqan munasiwetlik ispatlarni birleshtürgende heqiqeten aramimni buzmaqta,” dédi.

Gutman ependi yene munularni ilgiri sürdi: “Xitay hökümitining lagérlarni qurghandin bashqa her bir Uyghur a’ilisige birdin xitayni orunlashturushi, barliq Uyghurlarning d n a ewrishkilirini yighishi, pütün jayda insanlarni köziteleydighan saqchi dölitidek bashqurush sistémisi berpa qilin’ghan bir shara’itta xitayning pütün Uyghurlargha qirghinchiliq élip bérishining hajiti qalmidi. Emma mushundaq bir weziyette jeset köydüridighan bu orunlarni qurush arqiliq Uyghurlarni qorqutup agahlanduruwatqan bolushi mumkin, emma lagérlardiki Uyghurlarning a’ilisige qayturulmaywatqan, ölüsh sewebi éniq bolmighan jesetlerni bir terep qilip özlirining jinayet pakitlirini yoq qilish üchün bu jaylardin paydilinish éhtimalini yoq dégili bolmaydu.”

Gutman ependi bu jiddiy guman qozghaydighan mesile heqqide uchurlarni yighip, xitaydiki organ sodisi we kishilik hoquq mesililirige köngül boluwatqan barliq xelq’araliq orunlargha yetküzidighanliqini, özining xitaydiki organ yötkesh mesilisige a’it tor bétigimu chaplaydighanliqini shundaqla kéler hepte pragadiki chéx dölet mejliside xitaydiki organ yötkesh mesilisi heqqidiki ispatliq yighinda otturigha qoyidighanliqini bildürdi.

Kishilik hoquq tetqiqatchisi maya wang xitayning Uyghur élige qurghan lagérliri heqqidiki maqaliside lagérdikilerning sanini 800 ming dep mölcherligen bolsa, Uyghur mesilisi tetqiqatchisi timusiy girusning 500 ming bilen 1 milyon arisida dep mölcherligen.

Adré’an zénz 13‏-iyun küni “Albawaba” namliq bir ottura-sherq torining ziyaritini qobul qilip xitayning Uyghur élidiki “Yighiwélish lagérliri” gha qamalghanlarning bir milyon 100 minggha yéqinlishidighanliqini, bu sanning rayondiki quramigha yetken musulmanlar nopusining 10 pirsenti yaki 11 pirsentini teshkil qilidighanliqini bildürgen.

Xitay hökümiti hazirgha qeder “Yighiwélish lagérliri” ning mewjutluqini inkar qilip kelgendin sirt yene lagérlargha sewebsiz qamiwalghanlarning sani, ularning qachan qoyup béridighanliqi we yaki qandaq bir terep qilidighanliqi heqqidimu héchqandaq melumat bermidi. Da’irilerning Uyghur diyarida dawam qiliwatqan qattiq basturush siyasetliri qattiq qorqunch peyda qiliwatqan bu sirliq lagérlarning uzun muddet dawamlishidighanliqidin bésharet bermekte.gülchéhre

Milliy Herkitimizdiki Bezi Meseliler Heqqide Ikki Éghiz Söz!

Uyghur Bayraqi

Xitay zulumining hessilep éshishi bilen millitimiz ilgiri ochuq türme hayatini yashap kelgen bolsa emdi, öz wetinide dozaq azabini yashawatidu. Xitay zulumining éshishigha egiship weten ichi we siritida hertürlük qarshiliqlarmu kücheymekte. Bunisi teqdirleshke tigishlik chong ilgirlesh elbette.

Muhellisep, milliy qarshiliq körsütüsh heriketining köpiyishi, milliy heriketning süpitini töwenlitiwetkechke, ish köp bolghan bilen ziyan uningdinmu köp bolushtek aqiwetler kélip chiqti! Weten-millet üchün paydiliq ish qildim dep ziyanliq ish qiliwatqan qérindashlarning diqqitige ikki éghiz gep qilip qoymisaq bolmaydighan yerge keldi. Nöwette kütülmigen yerdin teshkilatlarning köp bolishi we milliy inqilap yolida rehberlik rolini éliwatqan bir qisim kishilerning qabiliyetsizliki milliy dawayimizgha éghir putlakashang bolmaqta! Bolupmu teshkilatlar we rehberlerning köp bolishi düshmen istixbaratining ichkiy buzghunchiliqini kücheytiwetti. Xelqimiz oyghunup her xil shekildiki milliy qarshiliq körsütüsh herkitini élip bériwatqan bolsimu, heriketler nopuzluq birer organ nazaretchiliki teripidin tekshürülüp, dewir éhtiyajigha uyghun yoquri süpetlik teshkillenmigenliki sewebidin, weten-milletni dep qilinghan ishlar-Namayishlar, konferensler, yighinlar, yighilishlar we téleviziye-radiyo söhbetliri , murajetler-milliy inqilapqa paydisi bolush u yaqta tursun, milletimizning janijan menpeetlirige ornini tolduriwalghusiz ziyanlarni salmaqta!

Nime üchün Xitaygha qarshi teshkillengen Naraziliq namayishlari, konferensler, yighinlar, yighilishlar we téleviziye-radiyo söhbetliri qilimiz?! Bizdek mezlum bir millet üchün namayishlar, konferensler, yürüshler, yighilishlar, murajetler we bayanatlar xitaylarning millitimiz üstidin yürgüziwatqan etnik we kultural qirghinchiliqliridin ibaret insan qélipidin chiqqan wehshiy jinayetlirini pash qilish, xitay dewlet térrori astida ingirawataqan xelqimizning nale-peryadlirini hür dunyagha anglitish we xitayning xelqara déplomatiyelik jengkler arqiliq royapqa chiqiriwatqan millitimiz heqqidiki yolsiz böhtanlirini yalghangha chiqirish üchün tépilmas engüshterdur! Biz nime üchün gumanliq, bilimsiz, tejiribisiz we qaymuqqan kishiler we jemiyetlerning teshkilligen namayishliri, konferensliri, yürüshliri, yighilishliri we murajetleri milletimizning janijan menpetige éghir ziyan saldi, milliy dawagha tosqunluq qildi, deymiz?! Sewep bu tiptiki namayishlar, konferensler, yighinlar, yighilishlar we téleviziye-radiyo söhbetliri, murajetlerlerde milliy herkitimizning muhim pirinsiplirigha toluq emel qilinmighanliqi üchündur.Bundaq layaqetsiz teshkilatlarning we shexislerning qilghan heriketliri milliy herkitimizning büyük ghayisi üchün emes, xitaylarning milliy herkitimizni öz qolimiz bilen tarmar qiliwétishtin ibaret rezil meqset üchün yoshurun xizmet qildi. Bu paaliyetler insaniyetning we xitaylarning bizni qarilashigha bahane sewep bolup béridighan xelqara térrorizim, radikal islamizim we jihadizimliq mezmunlardin özini siyasiy jehettin muhapizet qilalmighanni az dep, xitay istixbaratining xeliqaradiki milliy herkitimizni pütkül dunya miqyasida bolupmu gheripte abroysizlashturidighan her xil teshwiqiy hojumlirining élimintliri bilen oxshimighan derijide zeherlengen!Shunga weten-millet üchün élip bérilidighan heriketni salahiyti toshidighan orunlar arqiliq pilanlash, teshkillesh we xelqara qanunlarning rohigha uyghun yitekchilik qilish lazim!

Weten-millet üchün yaxshi ish qiliwatimen dep, öz qan-qérindashlirigha düshmendinmu éghir ziyan sélish nime digen qorqunchluq ish!?Hazir Sherqiy Türkistan Milliy Herikiti melum derijide xeliqaralashti: Bu qutluq dawa peqet Uyghur we wetinimizdiki islamiy türkiy xeliqlerningla bolup qalmay belki wetinimizdiki gheyri islamiy we xelqaradiki heqqaniyetni yaqilaydighan bashqa dewlet we dinlargha tewe bolghan ghayet zor bir qoshunning dawasigha aylinish aldida turiwatidu!Uningdin bashqa milliy herkitimiz islam bolmighan yene 5 milyarttin artuq insanlarning qollishi, himaye qilishi we ortaq étirap qilishigha érishmey turup hergizmu ghelbe qilalmaydu!Shundaqken milliy heriket meydanlirimizda heqandaq eriq, din we kulturlarning nepes alidighan penjirelirini nishanliq, pilanliq we gherezlik berpa qilish, eziz xelqimizning hür. azat we bextiyar kélichigini kapaletke ige qilishta hawadinmu muhim xizmettur!

Hazirqi dunya bek murekkep. Milliy dawamizni élip berish ishi hayajan we qeni qizziqliqtin köpraq eqil, chare we tedbir telep qiliwatidu! Men teshkilat qurdum dep quruwergen bilen, men namayish teshkillidim dep teshkillewergen bilen, men shuar towlidim dep towlawergen bilen ish pütmeydu! Bu ish undaq asan emes!Teshkilatni qurush asan, emma uni milliy dawaning pikiriy ihtiyajigha uyghun bashqurush we tereqqiy qildurush tes! Teshkilat qurghandin bar bolghan teshkilatlarning künlüki astigha toplishish shexiskimu, köpchilikimu, axirida weten-milletkimu paydiliq! Biz birqisim medeniyet sewiyesi töwen bolghan shexisler we ularning meheliwiy teshkilatilirining qiliwatqan ishlirini millitimizning paydisi üchün xizmet qildurush meqsidide birlik, ittipaqliqni tekitlewatimiz hemde eqil, pikir we tejribe toplashqan merkiziy teshkilatlarning rolini sel chaghlimay ulargha egishishni teshebbus qiliwatimiz!Shundaq qilghanda özi bilmey öz millitige ziyan sélishtin saqlinip qalghili bolidu!

Milliy dawayimizda angliq türde merkizi teshkilatlargha egishish bolmaydiken, yerlik teshkilatlargha jem bolghan xelqimizni perde arqisidiki milliy dawagha paydisiz bolghan yaman niyetlik teshkilatlar we dewletler konturul qiliwelip, xelqimizni özige paydiliq ish qilish ornigha paydisiz ish qilidighan xeter ichige bashlap kétidu!Yillardin béri muhajirette milliy azatliqimiz üchün herket qiliwatqan gholluq teshkilatlirimiz milliy dawani qilishta mueyyen bilim, tejiribe we sawaqlargha ige boldi. Ularning tejiribisidin qarighanda, yéqinqi yillardin béri weten-millet üchün dep qiliwatqan xizmetlirimizning xélila köp bir qismi xelqimiz üchün paydiliq bolmay eksiche paydisiz bolghanliqi melum bolmaqta.

Düshmenler xelqara siyaset we déplomatiye meydanlirida bir qisim kishillirimizning bilimsizliki, qabiliyetsizliki, tejribisizlikidin janliq paydilinip xelqimizni tuyuq yolgha bashalap qoydi! Bezi perde arqisida heriket qiliwatqan yat milletler qomandanliq qiliwatqan teshkilatlar teripidin milliy herkitimizdiki siyasiy aktiplarning aldinishi we qaymuqturilishi millitimizni zor ziyanlargha duchar qildi. Siyasiy teshkilatlarning xata yolgha yéteklinishi saghlam teshkilatlirimizning we pidakar siyasiy paaliyetchilirimizning 20-30 yillardin béri élip barghan japaliq küreshlirining parlaq netijilirini pütünley yoqqa chiqiriwetip baridu! Buningdin körüwélishqa boliduki bilimsizlik, özini chaghlimasliq, nadanliq we xurapatliq öz qoli bilen öz qérindashlirining géligha pichaq sürüsh dégenlik bolidu!

Hazir xitaylarning qarilashlirini özimizning ish-heriketliri arqiliq ispatlap bergen halda turiwatimiz! Düshmen milletlerning her türlik süyqestliri, xelwqimizning édilogiye tereptin kirse chiqmas tuyuq yolgha yiteklinishi netijiside millitimizning ilgirki güzel obrazi xunükliship, resimimiz qoyulidighan ramkigha pütkül insaniyetning düshmini kélishtürüp siziliwatidu! Buningha sewep bolghan amillar ichide xitayning bizni terorchi, radikal dinchi, insan heqliri we démokratiyening düshmini, dep dawrang sélishigha parallil qedemde, perde arqisidiki yaman küchlerning inqilap sépimizge singip kirip, xelqimizni radikall dinchiliq, xelqara térrorizim we pütkül insaniyet yaqturmaydighan ümmetchilik lagirigha ittirip kirishi qatarliqlar asasiy orunda turidu!

Namayish seplirimizde radikal dinchiliqni terghip qilish, milliy alahiydilikimizni inkar qilidighan qiyapetler bilen ortigha chiqish we he dise bizning milliy meselimizni musulmanlar bilen gheyri musulmanlar otursidiki sürkilish terepke ittirish biz üchün eng xeterlik aldini almisaq bolmaydighan hadisidur! Naraziliq heriketliride diniy shuar towlash, inqilapning nishan taxtisini yötküwétish qatarliqlar, milliy düshmenlirimiz teripidin bilip turup, pilanliq, sistemiliq shekilde milliy inqilawimizgha qesten qiliniwatqan buzghunchiliq herikitidur!Milliy inqilapni xelqara radikal islamizimning we térror herkitining terkiwige aylanduriwétish xelqimizning hür iradisi emes! Radikal dinchilar we xelqara térrorizimning bigunah xelqimizni azdurup, milliy inqilawimizgha séliwatqan ziyinini eqil bilen asan mölcherligili bolmaydu!

Hey eziz qérindashlirim, Sherqiy Türkistan xelqining siyasiy teqdiri awal xudaning uningdin qalsa hazir dunyaning adalet qamchisini tutup turghan gherip ellirining, uningdin qalsa türk-islam alimining insawigha baghliq bolup qaldi. Biz bashlamchi bolup, özimizning biguna izilishke uchrawatqan mezlum bir millet ikenlikimizni waqti-waqtida ispatlap mangmisaq xitaylar bizni topidek soriwitidu! Xitaygha taqabil turush duwa-tilawet, tegbir towalash we qarghash bilen pütmeydu! Uning üchün nahayiti köp sahalerde tirishchanliq körsütishimiz lazim!

Hey eziz qérindashlirim, mawu dunya rabbil alemin, rabbil muslemin emes. Bizge séliniwatqan zulumning bizning musulman bolghanliqimizgha qarighanda Türük jümlidin Uyghur bolghanliqimiz bilen munasiwiti téximu küchlük. Biz Dunyani idare qiliwatqan oxshimighan ériq, oxshimighan din, oxshimighan til we oxshimighan kultur qatarliqlarni arqa körünüsh qilghan pütkük insanlarning hésdashliqimizni qolgha keltürmey türüp özimiz yalghuz yaki nechche tok-tok islamiy xeliqler bilen bu ishta bir bashqa chiqalmaymiz!

Hey eziz qérindashlirim hazirqi dunya ilgirki herqandaq chaghdiki dunyagha oxshimaydu. Siyasiy, iqtisadiy we ijtimay ilishkiler dayim heriketjan halette turiwatidu. Yoq yerdin yol tépip ilgirlemduq yaki sheytan chishimu yaki erkekmu? dep bir birimiz bilen urushup künni kech qilaylimu!? Eziz qérindahlirim choqanlirimizgha qulaq sélinglar, qulaq salmisanglar ziyan bizge emes, silerge, qewmi-qerindashliringlargha bolidu! Bizmu bir küni harimiz, toxtaymiz! Undin kéyin silerge mundaq chaqriq qilidighan ademler az bolidu, yaki bolmaydu!

Hey eziz qérindashlirim silerge xudayim belki eng axirqi pursetlerni bériwatidu, közünglarni ´chinglar, uyqunglarni échinglar, xatalishiwermenglar hemde ishni qilduq dep qiliwermey, qiliwatqan ishinglarni yaxshi dengsep qilalisanglar qilinglar we özenglargha paydiliq bolsa qilinglar, bolmisa paydisiz ishlarni qoyup, bu küreshni qilalaydighan teshkilat we qilalaydighan ademlerning arqida turup béringlar! He dise tegbir, tegbir dewermey, gepning nan chiqidighan yérini denglar!Özenglargha özenglar ora kolawermenglar, öz ayiqinglar bilen halaketke yügermenglar! Öz qolunglar bilen qatillargha gül tutmanglar! Qan-qerindashliringlarning beshigha chiqidighan yaman illetlerdin waz kichip ish heriket, oy we pikirliringlarni xelqara ölchemlerge toghrilanglar!

Hey eziz qerindashlirim hazir milliy, siyasiy we diniy bayraqni düshmenlirimizmu qoligha éliwaldi we bizning ziyinimiz üchün qalaymiqan qolliniwatidu! del mushu seweptin aq bilen qara, toghra bilen xata, rezillik bilen güzellik arlishi ketti. Saxta bilen rastni periq qilish tesliship ketken bu dewirde millitimiz ishenchlik yerdin toghra yiteklinishke herqandaq chaghdikidin téximu muhtaj boliwatidu!Közünglarni échinglar! Milliy herkitimizge kim rehberlik qiliwatidu, mukemmel tekshürep tetqiq qilip, toghra bilen xatani ayrip andin özenglardin bolghan teshkilat we rehberlerning arqisidin egishinglar!

Hey eziz qérindashlirim, ishekmu özining puti kirip ketken köwruktin ikkinchilep ötmeydu! Boldi bes xitaylarning dépigha ussul oynawermenglar! He dise tegbir, tegbir dewermey:

Xitaylar Sherqiy Türkistandin chiqip ketsun!
Xitaylar insan qélipidin chiqqan milliy zulumni toxtatsun!
Bizge Erkinlik Kérek! Yoqalsun Xitay Tajawuzchiliri!
Türmilerdiki Siyasiy Mehbuslargha Hüriyet! Jaza Lagirliridiki qérindashlirimiz shertsiz qoyup bérilsun!
Biz qul bolushni xalimaymiz! Kultural Qirghinchiliq Toxtitilsun!
Yoqalsun Mustebit Hakimiyet! Yoqalsun Milliy Zulum!
Yoqalsun Xi Jinping! Yoqalsun Chen Chüengo!
Érqiy Qirghinchiliq Toxtutulsun! Yoqalsun xitay tajawuzchiliri!
Yashisun Demokratiye! Yashisun Insan Heqliri!
Yashisun Kishlik Hoquq! Yoqalsun Mustebit Basmichilar! Yashisun Milliy Musteqilliq!
Yashusun Insan Hüriyiti! Bizge ekinlik kérek!
Wetenim sanga jénim pida!Birimiz Ölsek Mingimiz Tughulimiz!
Yashisun Sherqiy Türkistan Xelqining Büyük Ittipaqliqi!
Yoqalsun Xitay Tajawuzchilirning Dewlet Térori!
Yashisun milliy musteqilliq! dep warqiranglar qérindashlirim!

Weten-millet eshu haldiyken diyilidighan mingbir gep turup, uni démestin xuddi bir top qoyghan tutqinini bilmeydighan diweng ademlerdek Tegbir, tegbir, tegbir dewersenglar janabiy allahmu silerge ghezeplinidu.Tegbir, tegbir, tegbir dep warqirimisangmu Allah köngüllerdikini bilgüchidur!
Allah silerge bergen eqilni, bilimni we pem-parasetni ishlitip, derdinglarni derhal ochuq, chüshünüshlik we méghizliq qilip otturgha ét!inglar

Qéni u janabyi Allah sanga bergen pem-paraset?
Qéni u janabiy Allah sanga bergen til we zuwan?
Qéni u janabi Allah sanga bergen iddiye-tepekkur?
Qéni u janabiy Allah sanga bergen bilim we irpan?
Qéni u janabiy Allah sanga bergen wijdan we ghurur?
Qéni u janabiy Allah sanga yükligen milliy buruch we ghaye?
Qéni u janabiy Allah sanga bergen wetenning hür awazi?
Qéni U janabiy Allah sanga bergen milletning nale-peryadi?

Eshu qalaq qiyapitinglar we arqida qalghan teppekuringlarni özgertmisenglar aldigha emes keynige méngip kétisiler!Parlaq yükseklerge emes, qaranghuluq we jahalet qaplap ketken hanglargha ghulap ketisiler! Ghelbige emes, meghlubiyetke sürülüp kétisiler!Özenglargha bolmisimu wetende xitaylarning tömür tapinida ézilip, bihude zulum chékiwatqan qan-qérindashliringlargha bolsimu ichinglar aghrisun!

Eziz qérindashlar diqqet qilinglar, tegbir, tegbir, tegbir dep waqitni ötküziwetip, nimishqa namayish we qarshiliq körsütüsh herkiti qiliwatqanliqinglarni bildürelmisenglar, ishliriinglar aldigha emes tetürisige yürüp kétidu! Xulasekalam: Warqirap otturgha chiqiwalghan bilenla ish pütmeydu. Hemme ishta bilim, tejribe we toghra yol kérek bolidu! Milliy herkitimiz EQLIY küch telep qiliwatidu! Qarisigha dogma we istixiyilik heriket qiliwermenglar! Bu inqilapqa xelqara sewiyede yétekchilik qilalaydighan bililimlik, tejribilik we wijdanliq kishiler we teshkilatlargha egeshinglar!

 

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti

Parlamentosi Reyisi: Küresh Atahan

10.06.2018 Gérmaniye

Gérmaniyediki Uyghurlar Bérlinda Xitaygha Qarshi Naraziliq Namayishi Ötküzdi

2018-06-07

34827812_2210092685698506_7165287209703047168_n.jpg

D u q ning orunlashturushi bilen gérmaniyediki Uyghurlar yerlik gérman we türk teshkilatliri wekilliri bilen birlikte bérlinda ötküzgen namayishidin körünüsh. 2018-Yili iyun.

 RFA/Ekrem

Bügün dunya Uyghur qurultiyining orunlashturushi bilen myunxén shehiridin Uyghur erkinlik karwini bilen birlikte yolgha chiqip bérlin’ge kelgen Uyghurlar yerlik gérman we türk teshkilatlirining wekilliri bilen birlikte bérlinning siyasiy merkizi bolghan brandénburg derwazisida xitay hökümitining Uyghur xelqige qaratqan qattiq basturushlirigha qarshi namayish élip bardi.

Bu qétimqi namayish toghrisidiki uchurlarni gérmaniyediki ixtiyariy muxbirimiz ekrem neq meydandin xewer qildi. Dunya Uyghur qurultiyining re’isi dolqun eysa we qurultayning bashqa rehberliri shundaqla “Xeter astidiki xelqler teshkilati” ning wekili bilen “Türk ochaqliri” teshkilatining wekilliri radiyomiz ziyaritini qobul qilip, ayrim-ayrim pikir bayan qildi.

Dunya Uyghur qurultiyining re’isi dolqun eysa ependining bildürüshiche, ular bérlin’gha namayish üchünla kelmigen bolup, ular yene gérmaniye hökümet emeldarliri bilen körüshüp, Uyghurlarning hazirqi jiddiy weziyiti üstide melumat bermekchi iken. Qurultayning bashqa rehberliri özlirining néme üchün myunxéndin bérlin’ge 600 kilométir yolni bésip namayishqa qatnishish üchün kelgenliki heqqide chüshenche berdi.

Ular özlirining xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan ziyankeshlikining chidighusiz haletke yetkenliki üchün bu uzun yolni bésip kelgenlikini we Uyghur xelqining qolidin néme kelse shuni qilishning muhimliqini ipadilidi. “Xeter astidiki milletler teshkilati” bilen “Türk ochaqliri” teshkilatining wekilliri xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan misliy körülmigen ziyankeshliklirini qattiq eyiblep, gherb we türk dunyasining bu échinishliq weziyetke qarap turmasliqini chaqiriq qildi.

 ekrem

Gherb Mutexessisliri: “Uyghuristanda Boluwatqanlarni Dunyagha Ashkarilash Bir Ziyaliyning Exlaqiy Burchi”

2018-06-08
Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shaw isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda qeshqer kona sheherdiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

Kishilik hoquq weziyiti közetküchisi, jang shaw isimlik aliy mektep oqughuchisi twitérda qeshqer kona sheherdiki yighiwélish lagéri dep körsetken xeritisi.

 Social Media/Shown Zhang

Yéqindin buyan, amérika qatarliq gherb elliridiki Uyghurlarni tetqiq qilip kéliwatqan bir qisim gherblik tetqiqatchi we akadémikler xitay hökümitining Uyghur élide yolgha qoyuwatqan “Yépiq terbiye lagérlirini” hem xitayning Uyghur élide “Térrorluqqa qarshi urush” namida yürgüzüwatqan bésim siyasetlirini ochuq-ashkara eyiblimekte we buninggha qarita yenimu köp jama’et pikri hasil qilishqa tirishmaqta. Bu heqte söz qilghan akadémikler Uyghur mesilisi üchün dadilliq bilen sözleshning bir exlaqiy burch ikenlikini ipadileshti.

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri, axbaratchi we tetqiqatchilar igiligen melumatlar netijiside, Uyghur élide az dégende bir milyon’gha yéqin kishining “Yépiq terbiye lagéri” namidiki yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi melum. Xitay hökümitining 21 ‏-esirge kelgende insaniyet tarixining tekrarlanmasliqqa ketti, dep qariliwatqan ‏2‏-dunya urushidiki natsistlar lagérliri yaki sowét ittipaqining “Gulag” dep atilidighan jaza lagérliri tüzümini yolgha qoyushi we uni dawamliq halda kéngeytiwatqanliqi xelq’aradiki Uyghur jama’itini we xelq’ara kishilik hoquq organlirining küchlük ghezipige uchrimaqta. Elwette, bu mesile amérika dölet ishliri ministirliqi teripidin we marko rubiyo qatarliq bir qanche neper dölet mejlis ezaliri teripidin otturigha qoyulghan bolsimu, nurghun közetküchiler bu inkaslarni xitay hökümitining Uyghur élidiki éghir insan hoquq depsendichilikini ayaghlashturush üchün yéterlik emes, dep qarashmaqta. Undaqta qandaq qilish kérek? mana bu téma yéqindin buyan amérika bashliq gherb elliridiki Uyghurlarni yéqindin bilidighan, Uyghurlarni tetqiq qilip kéliwatqan bir qisim tetqiqatchilarningmu muhim kün tertiplirining biri bolup qaldi. Nurghun tetqiqatchilar nöwette maqale élan qilish, axbarat wasitilirige sözlesh we ijtima’iy tor betler arqiliq mana bu so’algha jawab izdimekte.

6-Ayning 4-küni amérika-xitay munasiwetliri merkizige qarashliq “Xitay arxipi” heptiliki sehipiside élan qilin’ghan “Uyghur diyarida barghanche zoriyip bériwatqan basturushlargha dunya qandaq inkas qayturushi kérek” serlewhilik söhbet xatirisi ene shu tirishchanliqlarning biri idi.

Bu söhbet xatiriside xelq’arada Uyghur tetqiqati boyiche tonulghan 6 neper mutexessisning pikir-qarashliri élan qilin’ghan bolup, ular, mezkur söhbetke amérikidiki layola uniwérsitétining tarix penliri proféssori rayan sam, london uniwérsitéti étno-muzika ilmining proféssori rachél harris, awstraliyediki la trobé uniwérsitétining xitay siyasiti we asiya tetqiqati proféssori jéymés laybolt we amérikidiki “Xitay arxipi” heptilikining aliy muherriri jéssika batké, jorji washin’gton uniwérsitétining proféssori shan robérts, awstraliye makkuwari uniwérsitétining oqutquchisi kéwin karriko qatarliqlar.

“Xitay arxipi” heptilikining bash maqalisi süpitide élan qilin’ghan mezkur yazmida mundaq déyilgen: “Bu söhbet nöwette xitay hökümiti shinjang Uyghur aptonom rayonida 11 milyondin artuq yerlik musulman ahalini ‘siyasiy terbiye’ leshning nishani qiliwatqan, bir milyondin artuq kishi mezkur merkezlerde qamilip, islam eqidisidin waz kéchishke, özini we eng yéqin kishilirini eyibleshke, kompartiye hökümranliqigha rehmet éytishqa mejbur boluwatqan bir pewqul’adde mezgilde ötküzüldi”.

Tunji bolup bu söhbette pikir bayan qilghan proféssor rayan sam mundaq deydu: “Uyghur aptonom rayonidiki keng kölemlik, qanuniy tertiplerdin halqighan, yerlik Uyghur ahalisining 5 pirsentidin 10 pirsentigiche qamalghan bu yighiwélish lagérlirigha dunya choqum inkas qayturushi we uni eyiblishi kérek. Egerde dunyawi soda-tijaretler, xelq’araliq teshkilatlar we hökümetler xitaydiki bu yighiwélish lagérlirigha, xitayning irqchiliq we étnik tazilashni nishan qilghan bu siyasetlirige süküt qilsa, uni qollighanliq bilen oxshash bolup qalidu”.

Rayan sam sözide, xitay hökümiti bilen yillardin béri Uyghur élige qaratqan siyasetlirini özgertish heqqide ötküzülgen di’aloglarning meghlup bolghanliqini, shunga emdiki siyasetlerning ilgirikidek peqet agahlandurup qoyush bolupla qalmastin belki keng da’irilik we bésim xaraktérlik bolushi kéreklikini bildürgen. U buninggha misal qilip, amérikining siyaset, tijaret organliri we hetta olimpik komitéti qatarliq organlarningmu emeliy heriketke ötüshi kéreklikini eskertken. Mesilen, olimpik komitéti we olimpik tenheriketchiliri eger ‏-2022 yilliq olimpik musabiqisi xitayda ötküzülüp qalsa bu olimpikning tenheriket arqiliq téximu yaxshi dunya berpa qilishtin ibaret asasiy meydanigha uyghun bolamdu ‏-bolmamdu, dégenlerni oylishishi kérek”, dégen. Proféssor rayan sam sözide: “Bundaq zor heriket qozghash üchün elwette aldi bilen dunyaning Uyghurlarning béshigha kéliwatqanlardin toluq xewerdar bolushi kéreklikini, chünki dunyada islamfobiye keng tarqalghan bir shara’itta xitayning térrorluqqa qarshi urush dégen nam astida özining Uyghur élide qiliwatqan bésimlirini yoshurup qéliwatqanliqini, shunga bu mesilige yenimu köp diqqet tartish we tonushni artquzush üchün yenimu köp xitayni tetqiq qilghuchilar jümlidin musteqil organlar, tijaret dunyasi, xewer organliri we hökümetke qarashliq organlar shinjangni xitay ishlirining ayrilmas bir parchisi, qilishi kérek”, dégen.

Xitayning milletler siyasiti we Uyghurlar heqqide tetqiqat bilen shughullinip kéliwatqan amérika indiyana uniwérsitétining dotsénti timusiy girusmu bügün bizning ziyaritimizni qobul qilip, özining bu heqtiki köz qarashlirini ortaqlashti. Timusi girus özining “Shinjang toluq ottura sinipliri” heqqidiki tetqiqat témisi üchün nurghun qétim Uyghur élige barghan bolup, u gerche 2009‏-yilidin kéyin Uyghur élidiki weziyet yilmu-yil éghirliship mangghan bolsimu, emma eng axirqi qétim ‏-2017 yili ürümchige barghinida u yerdiki weziyetning ilgiri körülmigen derijide özgergenlikini hés qilghan. Uning nurghun Uyghur dostliri we a’ililiri uning bilen körüshüshtin bash tartqan. Uning alaqe nomurlirini öchürüwetken. U ehwalning qaysi derijide éghirliqini bir qanche Uyghur dostlirining yaki kesipdashlirining lagérgha élip kétilgenlikini uqqandin kéyin chüshen’gen. Timusi girus mundaq dédi: “Epsuski, bu mesilige qarita amérika, yawropa ittipaqidiki organlar, qurulushlar we hetta dunya islam hemkarliq teshkilati qatarliq organlardin yéterlik inkas kelmeywatidu we bu ehwalgha derhal xatime bérilishi kérek. Elwette men néme üchün Uyghurlarning mesilisi yéterlik diqqet qozghiyalmaywatidu dégenning éniq jawabini bilmisemmu emma uning köpinche iqtisadqa baghliq ikenlikini, xitay hökümitining pul arqiliq bu sükütni sétiwéliwatqanliqigha ishinimen”.

“Xitay arxipliri” zhurnilidiki söhbette la trobé uniwérsitétining proféssori jéymes layboltmu bu heqte öz döliti awstraliyeningmu sükütte turuwatqanliqini eyibligen idi. U söhbette orun alghan sözide: “Nöwette shinjangda yüz bériwatqanlar shübhisizki 1989‏-yilidiki tyen’enmin herikiti basturulghandin kéyinki eng éghir kishilik hoquq depsendichilikidur. Emma hazirghiche nurghun hökümetler sükütte turuwatidu. Uyghur diyaridiki siyasiy yighiwélish lagérliri xelq’arada tekitliniwatqan insaniy heq-hoquqlarning normisighila emes, belki xitayning asasiy qanunighimu xilap qilmish. Amérika dölet mejlisidiki bir qisim siyasiyonlar Uyghur rayonidiki xitay emeldarlirini ‘yer shari magnétskiy qanuni’ boyiche jazalashni chaqiriq qildi. Hazir bashqa döletlerningmu xitaydiki bu lagérlarni ochuq-ashkara eyibleydighan waqti keldi. Nahayiti epsus, méning dölitim bolghan awstraliye hazirgha qeder bu mesilide süküt qilmaqta”.

Jeymis léybolt ependimu sözi dawamida herqaysi hökümetler qachan xitayni ochuq-ashkara tilgha élip, ochuq-ashkara eyibleshni özige adet qilmighuche shi jinping hakimiyitining siyasetlirini özgertelmeydighanliqini agahlandurghan. U yene mundaq dégen: “Biz shinjangda yüz bériwatqan kishilik hoquq depsendichilikige sel qarash arqiliq, exlaqiy bir hakimiyet we insan heqlirining uniwérsalliqini nezerdin saqit qiliwatimiz we bu arqiliq shi jinpingning özining diktator hakimiyitini takammullashturushigha yol échip béripla qalmay, belki uni éksport qilishighimu yol qoyuwatimiz” dégen.

Timusi grus ependi bügün radiyomizgha qilghan sözide, yéqindin buyan Uyghurlarni tetqiq qilip kéliwatqan barghanséri köp mutexessislerning metbu’atlarda Uyghurlarning weziyiti toghruluq maqale élan qilish we axbarat organliri bilen yéqindin hemkarlishish arqiliq bu mesilige diqqet tartishqa tirishiwatqanliqini buning yaxshi bir burulushliqini bildürdi. U sözide özlirining “Shinjang mexsus témisidiki mutexessisler” namliq guruppisi barliqini we bu guruppa arqiliq Uyghur mesilisini tonushturushqa tirishiwatqanliqini bildürdi. “Men, bizge oxshash Uyghur élide uzun yil turghan, Uyghurlarning arisida yashighan mutexessisler üchün Uyghurlar üchün dunyada téximu keng bir jama’etke awaz bolush mejburiyitimiz kücheydi, dep qaraymen. Mutexessisler axbarat wasitiliri arqiliq choqum jama’etchilikni Uyghurlar toghruluq, xitay kompartiyisining ulargha yürgüzüwatqan siyasetliri toghrisida melumat igisi qilishi kérek. Elwette bu dunyada islamfobiye mewjut bir shara’itta we xitay hökümiti türlük amallar arqiliq gherblik mutexessislerni sözleshtin bash tartidighan qilip qoyghanda bek asan bolmisimu, men shexsen bu weziyetning özgirishini ümid qilimen, mutexessislerning buni özining bir exlaqiy burchi dep qarap, tenqidiy awazlargha qoshulushini ümid qilimen” dédi. U yene, “Ziyaliylar heqiqiy ehwalni doklat qilidu. Eger biz buningdin qorqsaq biz qandaq ziyaliy bolimiz”, dédi.

Amérika jorji washin’gton uniwérsitétining proféssori shan robérts “Xitay arxipliri” diki söhbette qilghan sözide, xelq’ara jama’etni Uyghur élidiki “Irqiy qirghinchiliq” ning deslepki bisharetliri üstide agahlandurush bilen birge birleshken döletler teshkilatining kishilik hoquq komitéti, yerlik xelqler munbiri we b d t irqiy qirghinchiliqtin saqlinish we jazalash mesililiri ishxanisi qatarliqlarning bu mesilini otturigha qoyushqa yéterlik asasi barliqini bildürgen idi.

Awstraliye makkuwari uniwérsitétining oqutquchisi kéwin karriko sözide dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghur mesilisini tetqiq qilghan tetqiqatchilarning emdi birlikte bu mesilige inkas bildüridighan peyti yétip kelgenlikini bildürgen. Bu seweblik özining bashqa tetqiqatchilar bilen birliship, xitay hökümitining Uyghur élida yürgüzüwatqan siyasitige naraziliqini ipade qilidighan “Shinjang wedisi” namida bir imza qoyush herikiti teshkilligenlikini élan qilghan we barliq tetqiqatchilarni buninggha qol qoyushqa dewet qilghan idi.

Amérika alem téxnikisi idarisi tetqiqatchisi erkin sidiq ependi bügün radiyomizgha qilghan sözide, gherblik ziyaliylar we mutexessislerning Uyghurlar mesiliside yuqiriqidek ipade bildürgenlikini qarshi aldi we yenimu köp gherblik hem Uyghur ziyaliylirining bu septin orun élishini ümid qilidighanliqini bildürdi.irade

Insanshunas Derrén Baylér Uyghur Diyaridiki “Saqchi Dewliti” ning Étnografik Teswiri Heqqide Toxtaldi

2018-06-06
22552762_10214600203224435_6347107039811566389_n

Amérikidiki washin’gton shtatliq uniwérsitétining doktor aspiranti derrén baylér 6-ayning 5-küni amérikidiki “Simpson merkizi” ning ziyaritini qobul qilip, Uyghurlar nöwette duch kéliwatqan zulumlar heqqide pikir bayan qildi.

“Saqchi dölitidiki étnografiye” dep mawzu qoyulghan bu söhbette derrén baylérning 2002-yili Uyghur diyarini tunji qétim ziyaret qilishidin taki aldinqi ayda eng axirqi qétim Uyghur diyarigha seper qilishighiche bolghan jeryandiki biwasite tesiratliri bayan qilinidu.

Söhbette 2017-yili etiyazdin tartip minglighan Uyghurlarning “Terbiyelesh lagérliri” gha ewetilishke bashlighanliqi, hazirgha qeder lagérlargha solan’ghan Uyghurlar sanining 200 mingdin bir milyondin köprek dep perez qiliniwatqanliqi, ulardin qoyup bérilgenlerning yoq déyerlik ikenliki tilgha élinidu.

Söhbette insanshunas derrén baylérning munu sözliri neqil keltürülidu: “Rayondiki barliq közitish sistémisi mutleq halda hökümetning tür qurulushi bolup, u kishilerde éghir derijide qorqunch we wehime peyda qilidu. Bundaq éghir közitish we teqib sistémisi kishilerde bara-bara könüsh psixikisi shekillendürgen bolup, siz tebi’iy halda qol téléfoningizning her küni tekshürülidighanliqini, kimlik kartingizning künde nechche qétim tekshürüsh ponkitlirida apparatlargha sürkülidighanliqini angsiz rewishte hés qilisiz. Hemme adem kimning lagérlargha élip kétilishini bilidu, hetta kéyinki nishan men bolup qalarmenmu dégen teshwish ichide kün ötküzidu”.

Mezkur yazmida derrén baylérning axirqi qétim Uyghur diyarigha seper qilghinida bir Uyghurning uninggha mundaq dégenliki neqil keltürülidu: “Eger sen qara renglik ayaq kiygen bolsang, ular séni némishqa aq ayaq kiymiding dep tutqun qilidu. Eger aq ayaq kiygen bolsang, némishqa qarisini kiymiding dep tutidu.”

Derrén bayler Uyghur étnografiyesini tetqiq qilidighan bir insanshunas bolush süpiti bilen dunyada kem uchraydighan Uyghur diyaridiki “Saqchi döliti” ning ich yüzini közitidu. U yerlik Uyghurlarning shunche éghir zulumlargha qarimastin teqib astidiki hayattin özige xas teselli we medet izdeydighanliqini, ularning her bir köngülsiz kechmishidin aliqandaq bir mene izdep yashaydighanliqini alahide tekitleydu. U mundaq deydu: “Ular barliqidin mehrum qilin’ghan insanlardur. Biraq bu yerde méni qiziqturghini shuki, mushundaq mehrumluq ichide we mushundaq qiyinchiliq ichide bir xelqning qandaq bir énérgiye bilen yashawatqanliqidur. Yene kélip ularning bu qiyin hayattin özige qandaq teselli izdep, turmushigha qandaq menilerni yüklep yashawatqanliqidur.”

Derrén baylér özining Uyghur diyari bilen bolghan üzülmes rishtiside Uyghur bügünki shé’iriyitining Uyghurlarning mewjutluq istikidiki hayatiy küchini alahide tilgha alidu. U yéqinqi birqanche yil ichide tahir hamut qatarliq yéngi éqimda shé’ir yazidighan Uyghur sha’irlirining shé’irlirini tallap in’glizchigha terjime qilghanliqini, bu shé’irlarda öz tarixidiki eng éghir tehditke duch kelgen bir milletning shé’iriyet arqiliq qarshiliq körsitip, özining milliy mewjutluq iradisini namayan qiliwatqanliqini eskertidu.qutlan