China’s happy future: One system, six countries

BY JOSEPH BOSCO, OPINION CONTRIBUTOR — 08/30/19 09:30 AM EDTTHE VIEWS EXPRESSED BY CONTRIBUTORS ARE THEIR OWN AND NOT THE VIEW OF THE HILL4,389

Just In…

VIEW ALL

The geopolitical tectonic plates are moving, and the inevitable dismantlement of the Chinese Communist empire has begun.

History teaches that the lifespan of a major communist power is about seven decades, even under the best of circumstances — that is, when the dictatorship is given every strategic advantage through sporadic Western naivete, timidity and other motivations.

That was the experience of the Soviet Union after the victorious World War II Allies handed over half of Europe to Moscow’s tender mercies and expanded and prolonged communism’s rule of half the world for another 40 years.ADVERTISEMENT

Now, the People’s Republic of China, itself having been given a four-decades extension by misguided Western policies before and after the Tiananmen Square massacre, is finally reaching the end of the line — and Donald Trump and Hong Kong are the bellwethers of its demise.

As a candidate, president-elect and then as president, Trump made clear that he was throwing out the old rulebook and approaching both domestic and international issues with a fresh, and very brash, attitude.

That became dramatically evident when he turned to the two challenges that bedeviled his predecessors for decades: the immediate security threat from North Korea and the immediate economic threat from China, along with its own growing aggression.

After setting the stage with North Korea through a maximum-pressure campaign of sanctions, credible threats of force and regime delegitimization, Trump cultivated a personal relationship with Kim Jong Un. The combination seemed to offer the prospect of a denuclearization breakthrough until Chinese leader Xi Jinping intervened and hardened Pyongyang’s posture.  Now, Trump must decide whether to return to maximum pressure — and whether to punish Xi for poisoning the well.

With China, the president emphasized the charm component as he imposed expanding trade tariffs and asserted America’s deterrent resolve in the South China Sea and the Taiwan Strait.  

He has not (yet) played the human rights card against the Chinese Communist regime, despite abundant opportunities presented by its cultural genocide and physical persecution of the Uighur people and the crisis in Hong Kong.ADVERTISEMENT

But the trade war alone poses an existential threat to Beijing. Trump’s escalating tactics present Xi with a dilemma. If he continues to play tit-for-tat indefinitely, the costs to the Chinese economy will keep rising at a time when the government is preparing to celebrate the 70th anniversary of the People’s Republic.  

The costs could become unbearable if the U.S. president decides to reinstate the bans on ZTE and Huawei that he imposed, and then retracted as a personal favor to Xi — but for which Xi has not reciprocated on trade, maritime security, human rights or North Korea.

If, on the other hand, Beijing keeps the promises it originally made to reform its economic practices and behave like a normal global trading partner, it will lose the unfair advantages it has enjoyed for decades. Then Xi will be unable to sustain his regime’s investment in either massive internal repression or aggressive external adventures and will need to recalibrate his “China Dream” ambitions.

A similar Hobson’s choice confronts Beijing regarding the burgeoning, monthslong civil protests in Hong Kong — again precipitated by the Communist Party’s brazen reneging on promises made to the world community.  

The 1984 Sino-British Joint Declaration on Hong Kong, establishing “one country, two systems,” was already seeded with a doomed outcome, guaranteeing the civil, political and human rights of the people of Hong Kong for a period of only 50 years.  

But Beijing decided it could not wait even that long to absorb Hong Kong into its totalitarian tyranny. Over the years, it undertook a gradual campaign of strangling the city-state’s political autonomy, first by eroding the promise of universal suffrage and self-government, and most recently, by trying to undermine judicial independence through an extradition law that triggered the recent protests.

It is easy to understand China’s discomfiture with Hong Kong’s status when it is coupled with the other Chinese population for which the one country, two systems arrangement was intended: Taiwan. As Vice President Mike Pencerecently stated, “America will always believe that Taiwan’s embrace of democracy shows a better path for all the Chinese people.”

China obviously fears the Hong Kong/Taiwan democratic model will infect the rest of its population, especially the diverse subjugated regions of Tibet and East Turkestan (Xinjiang). It imposes a sweeping news blackout precisely to keep the Chinese people from knowing a “better path” is entirely possible for them, too.

So far, to avoid upsetting the economic arrangements that have profited some sectors of Western business, think tanks and academia — while devastating entire U.S. industries and communities — Washington and other governments have not played the powerful information card that is readily available to pressure Beijing to reform.

But the plight of the Uighurs and Hong Kongers — and the recent exposure of Nazi-like medical procedures such as forced organ harvesting against oppressed minority groups — is fostering second thoughts on not only the immorality but also the strategic wisdom of continued silence. 

The external pressure from the Trump economic strategy and the centrifugal forces emanating from Beijing’s repressed populations are coinciding. At some point, Xi and/or his colleagues, or their successors, will need to confront the internal contradictions of the entire Chinese Communist system.  

They will have to decide whether lashing out at external enemies and those within could produce a conflagration that will destroy all their achievements of the past 30 years — and the Communist Party itself — or whether a glide path to a soft landing can be arranged with the outside world.ADVERTISEMENT

At that point, China’s leaders may decide that a restored Chinese empire with communist characteristics is ultimately an untenable proposition and that the burden of trying to hold it together is too much.  

Then, one system — democracy — likely will prove to be more attractive and workable for the core Chinese nation, and for the separate and independent entities of Hong Kong, Taiwan, East Turkestan, Mongolia and Tibet. Those free peoples then could decide what remerging or federated relationships they prefer.

That will be a China Dream that the 1.4 billion people presently under Beijing’s rule would welcome.

Joseph Bosco served as China country director for the secretary of Defense from 2005 to 2006 and as Asia-Pacific director of humanitarian assistance and disaster relief from 2009 to 2010. He is a nonresident fellow at the Institute for Corean-American Studies and the Institute for Taiwan-American Studies and is a member of the advisory board of the Global Taiwan Institute.TAGS DONALD TRUMPKIM JONG UNMIKE PENCEXI JINPINGPOLITICS OF CHINAONE COUNTRY TWO SYSTEMSHONG KONG INDEPENDENCECOMMUNIST CHINA

https://thehill.com/opinion/international/459331-chinas-happy-future-one-system-six-countries?fbclid=IwAR3YQ2SEmDdZ2ZtzrF_WlQCnV144eJW6RGLguTBmOLDd3Z51mfHlLcmN-xY#.XWmUOr07Yj0.facebook

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Waqitliq Saylam Pirinsipliri

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki hökümiti we parlaméntining aliy qurultiyi asasiy qanunimizning rohigha asasen her 4 yilda bir qetim xelqimizni seperwer qilghan halda xelqaraliq demokratik ölchemler asasida élip bérishta töwendikidek pirinsiplargha emel qilinidu.

1) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki parlaméntining aliy qurultiyi asasiy qanunimizning rohigha asasen her 4 yilda bir qetim xelqimizni seperwer qilghan halda xelqaraliq demokratik ölchemler asasida élip bérilidu.
2)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin, herqaysi dewlet we rayonlarda xeliq seperwer qilinghan yerlilik saylam paaliyiti saylam tertiwige uyghun we qanunluq shekilde teshkillinidu.
3) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultayda xeliq demokrattik ölchemler asasida saylap chiqqan, kona we yengi qurultay wekilliridin terkip tapqan shexisler arqiliq, yengi bir nöwetlik kandidat millet wekilliri barliqqa keltürülidu.
4) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen kandidat millet wekilleri ilgiri hökümet ezasi bolghan we bolmighanliqigha asasen, kona kandidat millet wekilleri we yengi kandidat millet wekilleridin terkip tapidu. 
5) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri asasiy qanun we qararlarning rohigha asasen mawjut parlamentimiz teripidin tekshürülip, hökümitimizning aliy kengishi teripidin qanuniy, siyasiy we ijtimayi jehetlerdin layaqetlik, dep qaralghanlar resmiy millet wekili süpitide étirap qilinidu. 
6)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri terkiwidiki kona millet wekilliri özining parlament ezasiliq salahiyiti bilen aliy qurultay resmiy bashlanghanda wezipisidin istipa bergen waqitqiche hökümet xizmetlirini dawamlashturidu.
7) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda kona we yengi ezalardin bashqidin saylap chiqilghan millet wekilleri qurultayda qesem berip, parlamentqa eza bolup, yengi parlament resmiy shekillengendin keyin wezipisidin istipa bergen aldinqi bir qarar millet wekillerning yeni parlament ezalirining ornida hökümet xizmetlirini üstige élish salahiyitige ige bolghan bolidu.
8) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin aliy qurultay bashlinishtin awal Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti qurup chiqilidu. 
9) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti ezaliri hökümitimizning munasiwetlik tarmaqliri teripidin tekshürep chiqilip, aliy kingeshning resmiy testiqidin ötkendin keyin, qurultaygha yitekchilik qilidighan resmiy qanuniy organgha aylinidu.
10) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti saylamning qanuniy we demokrattik ölchemler asasida muwepeqiyetlik élip berilishigha hökümitimizge wakaliten kapaletlik qilidu.
11) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti özining reyisining yetekchilikide qurultaygha riyasetchilik qilidu. Saylam mexpiy awaz berish sheklide bilet tashlap elip berilidu.
12) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti, hökümetke we parlamentqa wakaliten, saylam hoquqini waqitliq ötküziwalidu we qanuniy tertiplerge asasen kona bir nöwetlik hökümet we parlametning rehberliri we ezalirini wezipisidin istipa bergüzidu.
13) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti, hökümetke wakaliten, hoquqni waqitliq ötküziwalidu we qanuniy tertiplerge asasen kona bir nöwetlik hökümet we parlametning rehberliri we ezalirini wezipisidin istipa bergüzüp, herqaysi jaylardin bashqidin millet wekili bolup saylinip parlament ezasiliqigha sherti toshqanlardin yengi bir nöwetlik Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaméntini wujutqa chiqiridu.
14) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti Parlament ezalirini seperwer qilish arwiliq, mexpiy awaz bérip saylash shekli bilen, awal özini parlamentimizning parlamet reyislikige namzat körsetken 1-3 giche wekiller ichidin özining parlament reyisini, andin özini parlamentimizning muawin parlament reyisilikige namzat körsetken 1-3 giche millet wekilleri ichidin muawin parlament reyisini, andin özini parlamentning bash katipliqigha körsetken 1-3 giche namzatlar ichidin, parlamentimizning bash katibini saylap chiqidu. 
15) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti yengidin saylanghan sürgündiki parlament wujutqa chiqqandin keyin, rehberlik ornini parlamentqa automatik ötküzüp beridu we yengi nöwetlik parlamentning orunlashturishigha asasen saylamgha yitekchilik qilidu.
16) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti bilen hemkarlashqan halda Parlamet ezalirini seperwer qilip, asasiy qanunimizning rohigha asasen toluq demokrattik we milliy dawa pirinsiplirigha uyghun shekilde Özini Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Jumhur Reyislikige körsetken 1-3 giche namzatlargha, ular pilan we pirogrammilirini otturgha qayghandin keyin mexpiy awaz berish arqiliq, hökümitimizning yengi nöwetlik pirezidentini saylap chiqidu we arqidinla yene özini hökümitimizning muawin jumhur reyislikige namzat qilip körsetken 1-3 giche wekiller arisidin, ular özining pilan we pirogrammilirini qisqiche ortigha qoyghandin keyin asasiy qanunimizning rohigha asasen hökümitimizning bir neper muawin pirezedintini saylap chiqidu.
17) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining rehberliri Pirezidentning rehberliki we Aliy Qurultay Saylam Kommetitining hemkarliqida qurultaygha yetekchilik qilidu we Bash menistirlik, Qanun Chiqirish kommetiti, Edeliye, Sot we Teptish qatarliq organlarni wojutqa chiqiridu.
18) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Prezidenti parlamet ezaliri teripidin bash menistirlik kabintigha namzat körsütülgen üch wekil ichidin, ularning pilan we programmilirini qisqiche anglap bolghandin keyin asasiy qanunimizning rohigha asasen birni bash menistirlikke, ikkinchisini birinchi bash menistir yardemchilikige, üchünchisini ikkinchi bash menistir yardemchilikige békitip chiqidu. 
19) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining reyisi parlamet ezaliri teripidin körsütülgen üch namzatning pilan we pirogrammisini anglap bolghandin keyin birinchisini Jumhuriyetlik Qanun Chiqirish Kommetitining pirezidentliqigha , ikkinchisini Jumhuriyetlik Aliy Sot Mehkimisining Wezirlikige, üchünchisini Jumhuriyetlik Teptish Mehkimisining Wezirlikige mesul qilip belgüleydu.
20) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti aliy qurultayning yoqarqi jeryanlirini bashtin kechürgendin keyin resmiy shekilde deweletning xizmetlerni ötküziwalidu.
21) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti Milliy Armiye ichidiki abroyluq bir zatni milliy armiyening qomandani qilip teyinleydu.
22) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti milliy dawaning ihtiyajigha asasen Hökümitimizde uzaqtin beri jan köydürüp xizmet qilghan, tejiribilik, bilimlik we qabiliyetlik zatlardin, her qitege birdin kishini hökümet wakaletchisi qilip belgüleydu. Hökümet wakaletchiliri biwaste pirezident bilen birlikte xizmet qilidu we jaylarning xizmetlirige pirezidentqa wakaliten nazaretchilik qilidu.
23)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti yene bash menistirgha menistirlar kabentini teshkillesh heqqide buyruq chüshüridu we bash menistir awal dewlet mudapiye menistirini, tashqiy ishlar menistirini, maliye menistirini, ichkiy ishlar menistirini, maarip menistirini, diniy ishlar menistiri, alie hem köchmenler menistirini, pen-texnika hem tereqqiyat menistirini, teshwiqat menistirini, maarip menistirlikini, neshriyat we axbarat menistirini, Insan heqliri we kishlik hoquq kommetiti we hökümet sözchilikini bekitish elip baridu.
24) ) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde qurulup, Jumhur reyisining testiqini alghandin keyin xizmetlirini Aliy kengeshning yetekchilikide resmiy bashlap ketish üchün qanuniy salahiyetke ige bolghan bolidu.
25) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde qurulup, Jumhur reyisining testiqini alghandin keyin xizmetlirini Aliy kengeshning yetekchilikide resmiy bashlap ketish üchün qanuniy salahiyetke ige bolghandin keyin dewlitimizning Aliy Qurultay Saylam Kommetiti automatik küchtin qalidu.
Qoshumche madda:
26) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining aliy derijilik rehberliridin teshkil tapqan 7 kishlik aliy kengesh hökümitimizning eng hoquqluq orgini bolup, bu kengeshning bezi alahiyde dep qaralghan pewqulade yighinlirigha, kespiy ehtiyajgha qarap bash qomandan, dewlet mudapiye menistiri, parlamentning bash katibi, Bash Sotchi, Edeliye weziri, Bash Teptish qatarliqlardin zörül dep qaralghan ikki kishi alahiyde teklip bilen qatnashturilidu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti

Parlamet Reyisi: Korash Omar Atahan

24.07.2019

Xitayning Aq Tashliq Kitabigha Qarshi Kök Tashliq Kitabimiz!

Uyghurlarning Mawiy Tashliq Kitabi

1. Sherqiy Türkitan Xitay mustemlikisidiki Uyghur qatarliq birbirige qandash kelidighan Türkiy xeliqlerning ata miras wetinidur!
2.Sherqiy Türkitan Ezeldin Xitay Teritoriyesining bir parchisi emes bolup, Xuddi Xitay tupraqlirigha oxshashla, oxshimighan dewirde bir qanche qétim tajawuzchilarning mustemlikisi astida qalghan!
3.Sherqiy Türkistan digen söz Atalmish “Xin Jiang” gha oxshash yengi bir atalghu emes, belki qanche ming yillardin beri Türkistan dep atalghan büyük jughrapiyening Sherqiy teripidiki parchisidur!
4.Uyghur milliiti özining qan qerindashliri bilen birge hazirqi Sherqiy Türkistanghan jughrapiyesige Xitaylardek yengidin köchüp kelgen bir xeliq bolmastin, belki 10 ming yillardin beri Tengritagh wadisini makan tutup kelgen qedimiy Turaniy qan sistemisidiki yiltizi chongqur xeliqtur!
5.Uyghur xelqi Awropa qan sistimisidiki Turaniy bir xeliq bolup, Xitay qan sistimisidiki bir xeliq emes.
6.Uyghur medeniyiti Misir, Babilon, Hindistan we Xitay medeniyitige oxshashlar qedimiy bir medeniyet bolup, bu medeniyetning bashqa medeniyetler bilen jiddiy munasiwetliri bar bolghanni hesapqa almighanda, Xitay medeniyiti bilen hichqandaq munasiwiti yoqtur!
7.Sherqiy Türkistan xelqi Uyghurlar bashta bolush bilen birge ming yilliq islamiy bir xeliq bolup, ahalisi bashqa tillargha ishenmeydu!

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti

22.07.2019

Isobél yang: Yeslide Yekshenbidimu Balilarning Barliqidin Perishan Bolduq


2019-07-12

Ways axbarat agéntliqining muxbiri isobél yang. 2019-Yili iyul.

Ways axbarat agéntliqining muxbiri isobél yang. 2019-Yili iyul.

Photo: RFA00:00/09:28 

Awazni köchürüsh

Uyghur diyarining eng yéngi ehwali süretlen’gen, “Xitaydiki yoqiliwatqan musulmanlar” namliq bir höjjetlik filim bir nechche kündin béri tarqilip ijtima’iy taratqularda zor gholghila qozghidi.

Filimni yutubtila körgen adem sani bir yérim milyon’gha yéqinlashti. Bu filimni ways axbarat agéntliqining talantliq muxbiri isobél yang Uyghur diyarigha xupiyane bérip ishlen’gen.

U, radi’omiz ziyaritini qobul qilip rayonda kirgenliri we bu filim ishleshke seweb bolghan amillar üstide toxtaldi. U, Uyghurlargha qaritilghan lagér siyasitini 2-dunya urushidin kéyinki eng keng kölemlik tutqun qilish herikiti, dep atidi. 

Uyghur rayonida körgen, anglighanliringiz sözlep bergen bolsingiz?

Men xelq’ara we xitayda shinjang dep atilidighan Uyghur rayonigha 5 ay ichide ikki qétim, yeni bu yil yanwarda bir qétim we mayda bir qétim bardim. 

Xewiringiz bolghinidek, u yerde meyli qeyerge béring keyningizge adem chüshüwélip bashqilarni ochuq-ashkara ziyaret qilip muxbir süpitide xewer ishlesh intayin qéyin. Shunga biz sayahetchi siyaqida xupiyane barduq. 

Ular bashlap barghan yerge barsingiz sizge körsitilidighini xuddi bbch, roytérs we npr larda xewer qilin’ghinidek sehnileshtürülgen teshwiqat oyunliri.

Shunga biz bashqichirek usul bilen u yerde hazir ijra qiliniwatqan mutleq teqib dölitining heqiqiy ehwalini igilesh, yerlik Uyghurlarning inkaslarni élish hemde bu ré’alliqlarning arqisida balilarning béshigha kelgen qismetlerni bilip béqish ümidide u yerge barghan iduq.

Bu yanwarda bir qétim we mayda bir qétim bardim dédingiz. Bu arida némilerning özgergenlikini bayqidingiz? 

Her ikki qétimda oxshimaydighan rayonlargha bardim. Birinchi qétim ürümchi we qeshqerge bardim. Ikkinchi qétim xoten’ge bardim.

Ikkinchi qétim barghinimda bixeterlik tedbirliri téximu kücheygendek tuyuldi we sel teshwish hés qildim. Köp qétim tosulduq. Meyli negila barayli süret tartish we ziyaret qilish her jehettin qéyin boldi.

Siz özingizning twittér yollanmingizda buning ikkinchi dunya urushidin kéyinki eng zor kölemlik qamash qilmishi ikenlikini depsiz, buni sherhlep bergen bolsingiz?

Bu, yehudiylar uchrighan chong qirghinchiliqtin buyanqi her qandaq bir irq we diniy guruppining eng zor kölemge tutqun qilinishi bolup hésablinidu. Buning kölimige ademning ishen’güsi kelmeydu. B d t tutulghanlar sanining bir milyon ikenlikini perez qildi. Yéqinqi texminlerde bir yérim milyondin artuq ademning Uyghur rayonning her qaysi jayliridiki tutup turush lagérlirigha qamalghanliqi ilgiri sürülidu. Buning payani yoq. Bu hazir dunyadiki eng éghir jinayetlerning biri.

Siz filimda tilgha alghan héliqi dostane xitay déhqan ayal. Siz uningdin xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasetlirige qandaq qaraydighanliqni sorighan idingiz. U hetta xitayche ortaq tilnimu yaxshi sözliyelmeydiken. Shundaq turupmu u, shu lagérlargha qamalghan, doktor we dunyagha tonulghan alimlarningmu qalaq ikenlikige ishinidiken. U özining hökümetning Uyghurlargha qaratqan mu’amilisini qollaydighanliqi we ularning terbiyilinip, héch bolmighanda shu ayaldek sewiyesige yétishi kéreklikini bildürgende qandaq oylidingiz? 

Xitay kompartiyisi shinjangda xewpsizlik tehditi bar, u choqum dölet bixeterlik siyasiti we pilanining merkiziy nuqtisida bolushi kérek, dégen obrazni yaritishta özining teshwiqat apparatliridin bek ünümlük paydilandi. Uningdin bashqa ötken on yil mabeynide rayonining bashqa jaylirida bir qisim zorawanliq weqeliri yüz berdi, bir qisim Uyghurlar bashqa döletlerdiki térror teshkilatlirigha qatnashti. 

Emme, méningche xitay peqet we peqet buningdiki tehdit amiligha bekrek ésiliwélip, bu siyasetlerni yolgha qoydi. , méningche bu, bunchiwala jiq ademning atalmish qayta terbiyilesh lagérlirigha qamilishigha seweb bolalmaydu. Lékin ular bu tehditni yoghinitip körsitip, netije qazandi. Chünki bir partiyelik dölette uchur alidighan bashqa menbe bolmighanliqi üchün, hemmeylen emes, emma nurghunlighan xitaylar bu xildiki teshwiqatlargha ishinip qaldi, dep qaraymen.

Sizge oxshash muxbirlarning erkin, cheklimisiz xewer ishlishishi tosqunluqqa uchrawatqan shara’itta, nurghunlighan ékskursiyelerning teshkilligenlikini körduq. Sizningche xitay néme üchün shundaq qilidu? sizningche xitay bu chitliq simlar, tosulghan kochilarning arqisida bir nersilerni yoshurmaqchi boluwatamdu?

Elwette. Xitay u rayondin uchurlarning chiqip ketmeslikini kontrol qilish üchün intayin küchlük tedbirlerni alghan. Bu jay hazir xitayda xewer ishlesh eng sezgür bolghan rayondur. Chünki, u yerdiki uchur-melumatlarning ashkarilinip kétishi xitayni bekmu bi’aram qilidighan bolghachqa, arqingizgha bashtin-ayaq adem chüshiwalidu. Shunga men sözleshken zhurnalistlarning hemmisi u yerge bérip toghra uchur igileshning intayin müshkül ikenlikini dep berdi.

Men u yerdin yene qandaq uchurlarning chiqidighanliqigha bir nerse déyelmeymen. Silermu u rayondin uchurlarni ashkarilap bek yaxshi qiliwatisiler. U yerdin chiqiwatqan uchur mesilige kelgende xitay hökümiti uningdiki hékayini kontrol qilishqa bekrek ehmiyet béridu. 

Siz u yerge dostingiz bilen bérip nurghun xeterge tewekkül qildingiz. U yerde béshingizgha herqandaq bir bala kélishi mumkin idi. Bextke yarisha siz u yerge saq-salamet bérip keldingiz. ? néme üchün shunche köp xeterge tewekkül qilip, bu témida xewer ishleshni layiq kördingiz?

Men burun tekitlep ötkendek, bu hazir dunyadiki eng éghir kishilik hoquq jinayetlirining biri. Hazir u yerge bérip kéleleydighan ademlermu köp emes. Men sözleshken nurghun xitay muxbirlar buni xewer qilishini xalaydighanliqi, emma özlirining xitayda uruq-tughqanliri barliqi, a’ile-tawabi’atlirini balagha tiqishni xalimaydighanliqini éytishti. Chünki yéqindin buyan xitay hökümiti kishilerni tutup we ularni yoq qiliwétish mumkinchilikini ashurdi. U yerde yéqin tughqanlirim bolmighanliqi üchün shunga men özümni u yerge baralaydighan ehwalda dep qaridim. Uningdin bashqa menche bu téma u yerde boluwatqan ishlar we uning kölimige qarimastin özi layiq bolghan dunyawi diqqetke érishelmidi, dep oylidim. Échinishliq yéri, siz kishilerdin Uyghurlar heqqide sorisingiz, ular héch nerse dep bérelmeydu hemde u yerde némilerning boluwatqanliqinimu xewersiz. Zhurnalist bolushi süpitimiz bilen u yerdiki weziyetke bolghan tonushini östürüshte mes’uliyitimiz bar.

Balilar yeslisi, siz filimingizda bezi balilarning yekshenbe künlirimu öyige qaytmaydighanliqini dep öttingiz, ularni körginingizde qandaq tuyghuda boldingiz? 

Istanbul, qazaqistan we amérikida yashawatqan köpligen Uyghurlar bilen sözlishi jeryanida, nurghunlighan ata-anilarning öz perzentlirining hökümet bashqurushidiki orunlargha qamalghanliq dep perez qilidighanliqini bilduq. Biz shuninggha asasen, u balilarning qamilishi mumkinchiliki bolghan jaylarning ornini békitip chiqtuq. Bular asasen ötken bir nechche yildin buyan yasalghan her xil yesliler idi. Shuninggha oxshash waqitta yene yüzligen, minglighan chong Uyghurlar yighiwélinishqa bashlidi. Shunga biz, bu orunlarda ata-aniliri tutup turush merkezlirige élip kétilgen balilarning bar-yoqluqini éniqlashqa urunduq. 

Shundaq qilip biz shu yeslilerge barduq, bularning bir nechchisi xotenning sheher etrapigha jaylashqan. Biz u yeslilerde ghelite ishlarni körduq. Biz u yerde yekshenbe künidimu balilarning yürüwatqinini bayqiduq. Elwette bu normal meshghulat waqti emes idi. 

Biz yene bashqa bir yeslige barduq. U yerdin mektep tügigen sa’etlerdimu birmu balining qaytiwatqanliqini körmiduq. Bu binalarning köpinchisi weyrane mehellilerge yasalghan bolup, shundaq yerlerge bundaq chong tiptiki yeslilerning sélinishi méni heyran qaldurdi. Bu ademning könglini ghesh qilidighan bir ish. Bizning perzimizche buning kölimi nahayiti zor. Bu, ularni peqet ata-aniliridinla emes belki ularni kimliki, medeniyiti, tilidin ayriwétip kelgüsi ewladni assimilyatsiye qilishtur. Elwette bularni körüsh ademning könglini heqiqeten perishan qilidu. 

Uyghur rayonida turup ishligen bu ésil programmingiz seweblik siz qara tizimlikke élinip xitaygha yene baralmasliqingiz mumkin. Buningdin pushayman qilamsiz? 

Yaq, pushayman qilmaymen. Méni perishan qilidighan ishlar bu emes. Méning bir yérim xitaygha tutishidu, méning bezi a’ile ezalirim yenila xitayda. Men xitayda bir nechche yil turghan. Men ömrümning yérimini xitayni tetqiq qilish we xitay tilini öginishke serp qildim. Bu elwette méni perishan qilidu. Bu dölette nurghun ésil nersiler bar, men u tupraqqa hergiz öch emes. Emma, oxshash waqitta bir zhurnalist bolush süpitim bilen hoquqdarlarni soraqqa tartimen we dunyaning her qaysi jaylirida yüz bériwatqan jinayetlerge diqqet jelp qilimen. Shunga bularni qilalighanliqimdin hergiz pushayman qilmaymen. Chünki men bularni qilalighanliqimdin özümni teleylik hésablaymen. jüme 

Munasiwetlik xewerler

Yawropa elliride “5-Iyul qirghinchiliqi” keng kölemde xatirilendi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-07-08


00:00/06:25 

Awazni köchürüsh

Gallery could not load.

5-Iyul küni gérmaniye, norwégiye, bélgiye, shiwétsiye qatarliq döletlerdimu “5-Iyul qirghinchiliqi” ning 10 yilliqi keng kölemde xatirilendi.

D u q ning chaqiriqi bilen 7-ayning 5-küni dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghurlar topliship olturaqlashqan 14 dölet, 22 sheherde “5-Iyul qirghinchiliqi” ning 10 yilliqini keng kölemde xatirilesh pa’aliyetliri élip bérilghanidi. Yawropadiki birqisim döletlerdimu bu pa’aliyet oxshimighan kölemde ötküzüldi. 

5-Iyul küni gérmaniyening myunxén shehiride “5-Iyul qirghinchiliqi” ni xatirilesh namayishi ötküzülüpla qalmay, shu küni yene gérmaniyening karlsruhe shehiridimu namayish élip bérildi. 

Bu qétimqi namayishqa ishtirak qilghan d u q ayallar komitétining mudiri aman’gül xanimning bildürüshiche, karlsruhediki namayishni “Karlsruhe kishilik hoquq teshkilati”, “Xeter astidiki xelqler teshkilati” qatarliq teshkilatlar birlikte uyushturghan. 

Néluper xanimning bayan qilishiche, bu qétimqi namayishta nuqtiliq halda jaza lagérliri mesilisi tonushturulghan. 

7-Ayning 6-küni karlsruhe shehiride yene jaza lagérliri mesilisini tonutush üchün gérmaniyede yalghuz kishilik namayishni bashlighan abdulla bilen d u q tetqiqat merkizi mudiri enwer ehmet ependiler resim körgezme pa’aliyiti ötküzgen. Abdulla ependi bu heqte öz qarashlirini bayan qilip ötti. Enwer ehmet ependimu bu pa’aliyetning nahayiti yaxshi ötkenlikini tekitlidi.

5-Iyul küni norwégiyedimu “Norwégiye kishilik hoquq komitéti” ning uyushturushida keng kölemde namayish élip bérilghan. Norwégiyede turushluq d u q teptishi perhat yaqup ependining eskertishiche, bu namayish nahayiti daghdughiliq ötküzülgen. Namayishqa qatnashqan rena xanim bu qétimqi namayishning xitay elchixanisi aldida ötküzülgenlikini qeyt qildi.

Bélgiyening paytexti biryussél shehiridimu “Bélgiye Uyghur jem’iyiti” ning teshkillishi bilen 5-iyul küni hayajanliq bir namayish bolup ötken. Bélgiye Uyghur jem’iyitining re’isi yashar ependi bu heqte toxtalghanda, bu qétimqi namayishning yawropa parlaménti aldidiki luksimburg meydanida ötküzülgenlikini eskertti. 

“5-Iyul qirghinchiliqi” ni xatirilesh namayishi yene shiwétsiyening sitokholm shehiridimu ötküzülgen. Shiwétsiyediki “Sherqiy türkistan ma’arip jem’iyiti” ning rehberliridin abdullam ependi bizni bu heqte melumatlar bilen teminlidi. 

5-6-Iyul künliri yawropadiki firansiye, gollandiye, shiwéyitsariye qatarliq döletlerdimu “5-Iyul qirghinchiliqi” ni xatirilesh pa’aliyetliri oxshimighan shekillerde ötküzülgen.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/5-iyul-07082019121117.html?encoding=latin

Bir shahitning “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” heqqidiki bayani

Muxbirimiz sada
2019-07-05

Xitay qoralliq küchliri 5-iyuldiki tinchliq namayishini qoralliq basturghandin kéyin, erliri we balilirining iz-dérikini bilelmey yigha-zar qiliwatqan ayallar. 2009-Yili 9-iyul, ürümchi.

Xitay qoralliq küchliri 5-iyuldiki tinchliq namayishini qoralliq basturghandin kéyin, erliri we balilirining iz-dérikini bilelmey yigha-zar qiliwatqan ayallar. 2009-Yili 9-iyul, ürümchi.

 AP00:00/08:57 

Awazni köchürüsh

2009-Yili 25-iyun kéchisi gu’angdung ölkisi shawgu’en shehiri shüri oyunchuq zawutida ishlewatqan Uyghur ishchilar shu jaydiki xitaylarning kolléktip hujumigha uchraydu. Weqedin kéyin xitay hökümitining bu weqede ölgen Uyghurlarning sanini yoshurushi, birmu xitayning jinayi jawabkarliqi sürüshtürülmesliki seweblik 5 ‏-iyul küni ürümchidiki aliy mektep oqughuchiliri xelq meydanigha yighilip aptonom rayonluq hökümetning bu mesilige chüshendürüsh bérishini tinchliq bilen telep qilidu.

Halbuki, xitay hökümiti ularning qanunluq teleplirini anglashning ornigha ulargha zorawanliq qollinip, namayishchilargha oq chiqirishqa bashlaydu.

Namayishchilar her terepke qéchishqa mejbur bolidu. Saqchilar xelq meydanigha yighilghan Uyghurlarnila emes, belki közge körün’gen barliq Uyghurlarni nishanlighanliqi üchün bashqa Uyghurlarmu qéchishqa mejbur bolidu. Bezi Uyghurlar xitay saqchilirining bigunah Uyghurlarni oqqa tutqanliqigha chidimay, udul kelgen xitay puqralirigha hujum qilidu.

Guwahchilarning bildürüshiche, shu küni kechte ürümchining Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlirida tok öchürülidu. Xitay saqchi we qoralliq saqchilirining Uyghurlarni qoghlap étishi dawamlishidu. Xitay axbarati shu küni ölgenlerning 190 din, tutulghanlarning ikki mingdin ashidighanliqini, ölgenlerning köpinchisining xitaylar ikenlikini xewer qilidu.

Xitay hökümiti axbarat we sanliq melumatlarni qattiq kontrol qilghanliqi, Uyghur diyaridiki téléfon we intérnét alaqisini pütünley üzüp tashlighanliqi üchün 5-iyul kéchisi bigunah étip öltürülgen, tutulghan, késilgen we türmide qaza qilghan Uyghurlargha a’it melumatlar hazirghiche sir bolup kelmekte. Emma chet’ellerdiki Uyghur közetküchiler shu küni bir nechche ming Uyghurning étip öltürülgenliki, 10 mingdin artuq ademning tutqun qilghanliqini ilgiri sürüp kelmekte. Mana bu weqe bügünki zaman Uyghur tarixidiki untulmas qanliq weqe- “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” dur.

Bu yil “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” ning 10 yilliq xatirisidur. Mushu munasiwet bilen muhajirette yashawatqan bezi Uyghur shahitlar buningdin 10 yil ilgiriki shü küni öz-közi bilen körgen-bilgenlirini ashkarilimaqta. Nöwette gollandiyede yashawatqan Uyghur közetküchi asiye xanimmu del shularning biridur. 

Yuqiriqi awaz ulinishidin muxbirimiz sadaning asiye xanim bilen élip barghan söhbitining tepsilatini anglighaysiler.

Munasiwetlik xewerler

Qazaqistan Uyghurliri Uyghur élidiki xitay siyasitige qarshi naraziliqlirini bildürmekte

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-07-08

00:00/09:09 

Awazni köchürüsh

Gallery could not load.

2009-Yili 5-iyulda Uyghur élining ürümchi shehiride yüz bergen “5-Iyul qirghinchiliqi” ning 10 yilliqi munasiwiti bilen qazaqistandiki Uyghurlar xatirilesh pa’aliyetlirini ötküzüp, özlirining xitayning bolupmu Uyghurlargha qaratqan milliy, medeniy, diniy qirghinchiliq siyasitige naraziliqini bildürmekte. 

Yéqinda, yeni 3-iyulda almuta shehiri we nahiyelerdiki Uyghurlar sheherdiki “Qorghan” réstoranigha jem bolup, Uyghur élining ürümchi shehiride yüz bergen “5-Iyul qirghinchiliqi” ning 10 yilliqini xatiriligenidi. Igilishimizche, mundaq xatirilesh pa’aliyetliri bashqimu yéza we mehellilerde ötküzülgen bolup, ularni uyushturushqa bolupmu yurt-jama’etchilik ishtirak qilghan. 

5-Iyulda ene shundaq murasimlarning biri almuta wilayitining jambul nahiyesige qarashliq uzunaghash yézisida bolup ötken. 

Qazaqistandiki Uyghur pa’aliyetchiliridin biri tursun hajim arziyéfning éytishiche, uzunaghash yézisining yurt-jama’etchiliki yigit bashlirining rehberlikide bu küni bashqimu yéza we mehellilerdin wekillerni, ziyaliylarni, jem’iyetler wekillirini teklip qilip, Uyghur élide yüz bériwatqan xitayning qirghinchiliq siyasitidin qurban bolghanlargha atap du’a-tilawet qilghan. 

Tursun hajim arziyéf radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: “Bu hem siyasiy, hem diniy murasim boldi. Chong taxta qilip, shu yerde wetende qamilip ketken, jaza lagérlirida olturghan tughqanlarning resimlirini ésip, uning sirtigha ay-yultuzluq bayriqimizni tiklep, u yerde chong we yaxshi murasim ötti. Andin sa’et 3 te sherqiy türkistan baturlirining biri ghéni baturning qebrisige bérip, du’a-tekbir boldi.”

U yene almuta shehirining Uyghurlar zich olturaqlashqan gorniy gigant mehellisidiki yurt-jama’etchilikningmu 7-iyul küni ürümchi qanliq weqesige béghishlap chong murasim ötküzgenlikini tekitlidi. Tursun hajim arziyéfning éytishiche, ilgiri bu mehellini bashqurghan sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining milliy armiye jengchilirining biri jamalidin qemirdinof hemde milletperwer insan abduréshit mexsutof bashqurghan bolup, ularning rehberlikide köpligen pa’aliyetler ötken iken. Hazir bolsa bu mehellini yash yigit béshi tarim tayirof bashquruwatmaqtiken. 


Biz shu munasiwet bilen gorniy gigant mehellisining “Dilnaz” réstoranida ötken murasimni uyushturghuchilarning biri telet hemrayéf ependini ziyaret qilduq, uning éytishiche, murasimgha gorniy gigant we bashqimu yéza-mehellilerdin qatnashqanlar bolup 400 etrapida adem yighilghan iken. U mundaq dédi: “Bügün qehriman ghojamberdi, shéripjan nadirof oxshash alimlar bügünki weqeler heqqide sözlidi. Murasimgha her türlük étno-medeniyet merkezlirining wekilliri kélip, bizge köngül éytti we teziye bildürdi. Bashqilar qatarida menmu sözge chiqip, on yil burun namayish, nezir ötküzüsh üchün qanchilik heriketlerni qilghanliqimizni sözlidim.”

Gorniy gigant mehelliside ötken murasimdin melum bolushiche, uningda siyasetshunas qehriman ghojamberdi, Uyghurlarning milliy birleshmisining re’isi hakim memetof, jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizining almuta sheherlik shöbisining re’isi ebeydulla japparof we bashqilar sözge chiqqan. Ular özlirining Uyghur élidiki ehwal, xelq’ara weziyet, xitay siyasiti, Uyghur milliy herikiti, ürümchi qirghinchiliqi we bashqimu mesililer heqqide öz pikirlirini otturigha qoyghan.

Sözligenler ichide “Atayurt pida’iyliri” teshkilatining hazirqi re’isi yérbol da’ulétbék mundaq dégen: “Barliqimiz bilimiz, bügün sherqiy türkistanda azablar yüz bériwatidu. Insan hoquqining saqlinishining eng töwenki derijisi orun éliwatidu. Sherqiy türkistandiki qérindashlirimiz ene shu eng töwenki derijide bolmaqta. Allata’ala bizge ene shundaq éghir sinaqlarni bériwatidu. U yerdikiler tirik yürelmeydu. Bizge allata’ala mushundaq éghir sinaqlarni bériwatidu. Bizning ‘atayurt pida’iyliri’ oghlanimiz sérikjan bilashoghlining yétekchilikide üch yilgha yéqin waqittin buyan köpligen pakitlarni yighdi. Bu dewr axbarat dewri. Axbarati küchlük elning idé’ologiyesi küchlük boldi. Idé’ologiyesi küchlük elni héch kim istila qilalmaydu. Bizning ayrim teshkilatlardin, memliketlerdin yardem soraydighan heqqimiz bar. Sewebi özimizning chamisi yetmeydu. Mana mushundaq waqitta biz bashqilardin yardem sorashqa mejburmiz” 

Igilishimizche, qazaqistandiki Uyghurlar Uyghur élidiki qirghinchiliq siyasiti aqiwitidin, shundaqla jaza lagérlirida, türmilerde qurban bolghanlargha atap xatirilesh murasimliridin bashqimu pa’aliyetlerni ötküzüsh üchün heriketler qilghan iken. Bu heqte tursun hajim arziyéf mundaq dédi: “Bultur biz almutadiki 3-5 ming adem patidighan meydanni élip, chong tinchliq namayishi ötküzimiz dep teyyarliq qilghan iduq. Uninggha Uyghur milliy birleshmisi igidarchiliq qilghan. Biz hakimiyet aldigha kirip, iltimas qilghan iduq. Ular yaq démidi, lékin mushu kün’giche arqigha tartiwatidu. Shuning üchün biz xetme qur’an qilduq. Biz wetinimizde millitimizge kelgen zulum héch qandaq bir milletke kelmigen. Asasen musulman döletler we bashqilarmu sükütte turidu. Biz bolsaq qirilip tügewatimiz.”

Tursun arziyéf Uyghurlarning béshigha kelgen zulumning éghir bolushigha qarimay, yenila musteqilliqqa, azadliqqa bolghan ümid-ishenchisini yoqatmighanliqini tekitlep, Uyghur xelqige birlik, ittipaqliq tilidi. 

Melum bolushiche, 2009-yilidiki 5-iyul ürümchi paji’esi munasiwiti bilen qazaqistanliq Uyghurlar buningdin on yil ilgiri, yeni 2009-yili 19-iyulda almuta shehiridiki eng chong imaretlerning biri jumhuriyet sariyida chong murasim ötküzgen. Bezi melumatlar boyiche uninggha 8 minggha yéqin adem yighilghan iken. 


Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining meslihetchisi, siyasetshunas qehriman ghojamberdi bu heqte mundaq dédi: “Qazaqistan hökümiti namayishqa ruxset béridu. Bu ruxsetni sheherlik hakimiyettin élish kérek. Sheherlik hakimiyet héch qachan ruxset bermeydu. Gep mushu yerde. Asasiy qanunda namayish qilishqa ruxset déyilgen. Mesilen, tünügün bezi sheherlerde kochigha chiqqanlar boldi. Ular hemmisi tutulup, bügün jazaliniwatidu. 2009-Yilqini biz namayish deymiz, lékin u namayish emes. U jumhuriyet sariyi ichide bolghan yighin.”

Qazaqistandiki Uyghurlar Uyghur élide yüz bériwatqan weqelerdin qandaq qilip axbarat alidu?

Qehriman ghojamberdining éytishiche, Uyghur élide yüz bériwatqan weqelerdin qazaqistandiki Uyghurlar, birinchidin, shexsen uning özi chiqiriwatqan axbaratnamilerdin, ikkinchidin, Uyghurlarning nezir-chiragh we toy-tökünliride we bashqimu her qandaq pa’aliyetliride sözligen nutuqliridin alidiken. Üchinchidin, “Erkin asiya” radiyosidin bu heqte melumatlar alidighanlarmu yoq emes iken. Qehriman ghojamberdi öz sözide yene Uyghur élidiki weqelerning yerlik ammiwi axbarat wasitiliride, shu jümlidin Uyghur tilliq metbu’atlarda yorutulmay kéliwatqanliqigha qattiq epsuslinidighanliqini bildürdi.

Munasiwetlik xewerler