Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati: “Lagérlar Heqqide Dunya Némilerni Qilalaydu?”

2018-09-12
Yighiwélish lagérida ménge yuyush telim-terbiyesi éliwatqanlar.

Yighiwélish lagérida ménge yuyush telim-terbiyesi éliwatqanlar.

 Social Media

Kishilik hoquqni közitish teshkilati Uyghurlar diyaridiki lagérlarning hazirqi ehwali hemde Uyghur jem’iyiti duch kéliwatqan qatmu-qat zulumlar heqqide teyyarlap chiqqan 125 betlik doklatqa “Idiyewi késellikni yoqitish” dep mawzu qoyulghan. Doklattin melum bolushiche, xitay hökümitining neziride Uyghurlarning pütkül meniwi dunyasi “Idiyewi késellik” dep qariliwatqan bolup, bu “Késellik” ni özgertish üchün tesis qilin’ghan lagérlar izchil “Heqsiz doxturxana” dep teshwiq qilinip kelmekte. Halbuki bu “Doxturxanilar” diki éghir qiynaq we turmush shara’itining nacharliqi sewebidin bu jaylargha saq kirip ketkenlerdin birmunchisining bu jaylarda hayatidin ayrilghanliqi heqqide melumatlar otturigha chiqmaqta.

Doklattin melum bolushiche, Uyghurlar diyaridiki bu lagérlarning sirtida turuwatqanlar kündüzlük we kechlik “Öginish kursliri” da özlirining siyasiy mewqelirini özgertish bilen jiddiy meshghul boluwatqan, kishilerning erkin yötkilish yaki seper qilish erkinliki izchil chekliniwatqan, diniy étiqadqa munasiwetlik herqandaq amillar “Esebiylik” ning alametliri dep qariliwatqan omumi weziyette Uyghur jem’iyitide a’ililer xaniweyran bolup kétish, a’ile ezaliri bir-biridin juda bolush, sirttikiler bilen xususiy alaqide bolushqa chek qoyush hemde chet’eldikilerni qaytip kélishke mejburlash dégenler da’imliq hadisilerdin bolup qalmaqta iken. Shuning üchün insan heqlirini közitish teshkilati bu ehwalgha qarita xitay hökümitige we xelq’aragha yüzlinip, öz pikirini bayan qilghan.

Doklatta körsitilishiche, nöwette xitay hökümitining Uyghurlar diyarida qiliwatqanliri xitayning asasiy qanunigha pütünley xilap bolupla qalmastin, xitay imza qoyghan xelq’araliq ehdinamilergimu xilap iken. Eng addiysi Uyghurlarning xalighanche qolgha élinishi we késilishi, shuningdek bu jeryanda erkinliktin mehrum qaldurulushi xitayning barliq qanunlirigha xilap. Qanunlardiki “Hemme milletning we shexsning qanun aldida barawer ikenliki” ashkara irqiy ayrimichiliqqa, “Puqralarning söz we metbu’at erkinliki barliqi” bolsa Uyghurlarning oy-xiyalliriningmu “Qanun’gha xilap” bolushigha yol achmaqta iken. Lagérlargha apirilghan kishilerni jismaniy jehettin qiynash bolsa xitayning asasiy qanunigha we xelq’ara ehdinamilerge pütünley zit iken.

Xitay hökümitining diniy étiqad erkinlikini ijra qilish heqqidiki wediliri bolsa nöwette herqandaq diniy étiqadqa mensup amillarning “Esebiylik” dep qarilishi sewebidin alliqachan quruq gepke aylinip qalghan. Netijide hökümetning biwasite kontrolluqida we nazaritide boluwatqan diniy pa’aliyetlerla “Qanunluq” bolush weziyiti omumlashqan. Xitayning “Pasport qanuni” diki “Herqandaq teshkilat yaki shexsning bashqilarning pasportini yighiwélish hoquqi yoq” dégen maddilar Uyghurlarning qolida pasport bolmasliqtek ré’alliq bilen robro bolup, Uyghurlar héchnege midirliyalmaydighan weziyetni mesxirilik eks ettürmekte iken.

Doklatta alahide tekitlen’gen yene bir nuqta hazir Uyghurlarning héchqandaq xususiyet makani we hoquqi bolmasliq bolup, bu sahedimu xitay hökümiti öz qanunlirini bir yaqqa qayrip qoymaqta iken. Xitayning “Jinayi ishlar qanuni” da puqralarning barmaq izi, qan ewrishkisi, gén ewrishkisi we bashqa bi’ologiyelik uchurlirini shu kishi melum jinayetke chétishliq bolup qalghandila élishqa bolidu. Emma nöwette pütkül Uyghurlarning bi’ologiyelik uchurliri ularning ijaziti bolmighan ehwalda toplinip, hökümetning sanliq melumat ambirigha toplan’ghan. Uyghurlarning a’ililiri bolsa öy igisi xalimighan ehwalda xitay kadirlarning yétip-qopidighan makanigha aylinip, hökümet da’irilirining Uyghur a’ililirini biwasite kontrol qilish we nazaret qilish wasitisi bolup qalghan.

Doklatta nöwette Uyghurlar diyarida mewjut boluwatqan barliq asasiy mesililer ret-réti bilen körsitilgendin kéyin, xitay hökümitige lagérlarni derhal taqash, “Qattiq zerbe bérish herikiti” ni toxtitish, Uyghurlarning xitay asasiy qanunidiki hoquqlirigha heqiqiy menide kapaletlik qilish, chén chu’en’go we bashqa yughuri derijilik emeldarlarning Uyghurlarni basturush jeryanida oynighan rolini adil tekshürüsh, Uyghurlarning bi’ologiyelik uchurlirini we shexsiy uchurlirini yighishni toxtitish, Uyghurlarning pasportlirini qayturup bérish, bigunah solaqqa chüshkenlerge tégishlik tölem bérish qatarliq bir qatar tewsiyelerni yollaydu. Shuning bilen birge xitay xelq qurultiyigha we atalmish “Sh u a r xelq qurultiyi” gha “Térrorluqqa qarshi turush qanuni” we bashqa qanun-nizamlarni qaytidin qarap chiqip, uni xelq’araliq ölchemlerge bina’en qayta tüzüp chiqishqa dewet qilidu. Emma mezkur doklat élan qilin’ghandin kéyin xitay hökümiti bu heqte ötküzülgen muxbirlarni kütüwélish yighinida mezkur doklatni “Pakitlarni burmilighan” dep inkar qilidu. Shuningdek kishilik hoquq teshkilatini “Xitaygha qarita bir tereplime qarashta bolghan, hazir shinjangdiki herqaysi milletler ittipaq we inaq yashimaqta. Uyghurlar siyasiy, iqtisad, medeniyet we diniy étiqad erkinlikidin toluq behrimen bolmaqta” dégendek kona yalghanlirini qaytidin tekrarlighan.

Doklatta yene qazaqistan hökümitige teklip sunulup, xitay hökümitige türkiy tilliq musulmanlargha qaritilghan basturushni toxtitish, lagérdikilerni derhal qoyuwétishke bésim qilish, xitay tewesidin kélip siyasiy panahliq tiligenlerni xitaygha qayturmasliq, siyasiy panahliqqa sherti chüshidighanlarning iltimasini téz sür’ette tamamlash, xitaydin kelgen qazaqlarning qazaqistan puqraliqini élishigha qulayliq yaritip bérishni telep qilidu.

Mezkur doklatta yene türkiye hökümitigimu teklip bérilip türkiyediki Uyghurlarni xitaygha qayturulushtin qoghdap qélish, qisqa mezgillik iqamet bilen turuwatqanlarni uzun mezgillik iqamet bilen temin étish, ata-anisi yoq Uyghur ösmürlirige iqamet we ma’arip shara’iti yaritip bérish telep qilin’ghan.

Doklatning axirida dunyaning bashqa jayliridiki hökümetler we teshkilatlargha xitay hökümitini “Qattiq zerbe bérish” ni toxtitishqa chaqirish, chén chu’en’go we bashqa yughuri derijilik emeldarlargha magnétiski qanuni boyiche jaza bérishni tekitlesh, xitaygha éksport qilinidighan téxnikiliq mehsulatlarni kontrol qilish, Uyghur we qazaqlarni xitaygha qayturmasliq, ularning siyasiy panahliq iltimaslirini tézlitip béjirish, Uyghurlar diyaridiki basturushlarni musteqil tekshürüsh guruppisi ewetip tekshürüsh qatarliq tekliplerni sun’ghan.

Melum bolushiche, mezkur doklatni teyyarlash jeryanida kishilik hoquqni közitish teshkilati chén chu’en’gogha mexsus mektup yollap, alaqidar mesililer boyiche 15 so’alni ewetip bergen bolsimu, chén chu’en’go buninggha jawab qayturmighan. Emma doklat élan qilin’ghandin kéyin bolsa xitay hökümiti buningdiki pakitlarni derhalla “Emeliyettin chetnigen” dep inkar qilghan.eziz

Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati Lagérlar Mesilisini Sistémiliq Yekünlidi

2018-09-10
Bash shtabi washin'gtondiki kishilik hoquqni közitish teshkilati yéqinda Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide teyyarlighan zor hejimlik doklatining muqawisi.

Bash shtabi washin’gtondiki kishilik hoquqni közitish teshkilati yéqinda Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide teyyarlighan zor hejimlik doklatining muqawisi.

 www.hrw.org

Uyghurlar diyarida san we kölem jehette shiddet bilen éship bériwatqan lagérlar mesilisi heqqide “Xitay kishilik hoquq himayichiliri” teshkilati b d t gha mexsus témidiki doklatni sun’ghan hemde az dégendimu üch milyon kishining bu lagérlarning ziyankeshlikige uchrawatqanliqini bildürgendin kéyin dunya miqyasida zor ghulghula qozghalghan idi. 10-Séntebir küni kishilik hoquqni közitish teshkilati buningdinmu zor hejimdiki mexsus doklatni élan qilip, lagérlarning ichki qismidiki ehwallar, uningda közliniwatqan muddi’a we bashqa mesililer heqqide tepsiliy melumatlar berdi.

“Idiyewi késellikni yoqitish” dep mawzu qoyulghan mezkur doklatni kishilik hoquqni közitish teshkilatining xadimi maya wang teyyarlighan bolup, pütkül doklat alte babqa bölün’gen. Bu doklatta aldi bilen Uyghurlar diyarining omumi ehwali heqqide chüshenche bérilip, xitay hökümitining Uyghurlargha zulum sélishni meqset qilghan hazirqi siyaset we tedbirlirining tasadipiy otturigha chiqip qalghan hadise emesliki, buning xitay hökümiti ötken atmish yil mabeynide oxshimighan derijide ijra qilip kelgen Uyghurlargha qarshi siyasetlerning eng yuqiri pellisi ikenliki éniq we addiy shekilde chüshendürülidu. Andin Uyghurlarni xitay dölitige “Sadiq” qilip chiqishni közligen “Qattiq zerbe bérish” herikitining lagérlargha qamiliwatqan milyonlighan Uyghurni qandaq qiynaq we basturushlargha mehkum qiliwatqanliqi sistémiliq bayan qilinidu.

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti bu lagérlarni yéngi achqan mezgillerde bir qisim kishilerni “Terbiyelesh” ke ewetidighanliqini jakarlighan. 2017-Yili mart éyida “Xitay kommunistik yashlar ittipaqi shinjang shöbisi” bu heqte uqturush chiqirip terbiyeleshning meqsiti we bashqa mesililer heqqide toxtalghan. Shundaqla mushu arqiliq özlirining lagérlarni kéngeytishini “Xelq ammisigha ghemxorluq qiliwatqan” heriket qilip teswirlep, özlirining qiliwatqanlirini yolluq qilip körsitishke urun’ghan. Bu xildiki teshwiqatlarda bu hal tolimu ashkara otturigha qoyulghan.

Doklattin melum bolushiche, bu xil “Terbiyelesh” ke ewetilidighan Uyghurlar “Ishenchlik”, “Adettikiche” yaki “Ishenchsiz” dep üch derijige ayrip chiqilghandin kéyin shuninggha mas halda oxshash bolmighan “Terbiyelesh” nuqtilirigha ewetilgen. Buningda yene “Ikki yüzlimichilik” boyiche sepke ayrilghan kishilermu zor sanni teshkil qilghan. Emma nöwette melum boluwatqan uchurlar we guwahchilarning bayanliri “Terbiyelesh” ning xaraktéri emeliyette xitay hökümiti élan qilghandin ghayet zor derijide halqip ketkenlikini körsetmektiken.

Bu qétimqi doklatni teyyarlash jeryanida nechche onlighan shahitlar ziyaret we söhbetni qobul qilghan. Ular temin etken ehwallar lagérlargha qamalghan kishilerning saqchilarning qoligha chüshken waqittin tartipla mejburiy soraq qilinish, jismaniy qiynaqqa tartilish, késel bolup qalghanda dawalinalmasliq, insanliq izziti bolmasliq dégendeklerning hemmisini bashtin kechürgen. Guwahchilarning bayanliri bu heqtiki ehwallarning kishiler tesewwur qilghandin nechche on hesse éship ketkenlikini körsetken.

Maya wang bu heqte söz qilghanda hazirqi Uyghurlar duch kéliwatqan ehwalni qisqiche qilip mundaq teswirleydu: “Hazir xitay hökümiti türkiy tilliq musulmanlarni zor kölemde basturuwatidu. Ular zor sanda ‘terbiyelesh’ merkezlirige ewetilmekte. Ular bu jayda inqilabiy naxshilarni éytish bilen birge xitayche öginishke mejburlanmaqta. Bundaq jaylargha qamalghan türkiy tilliq musulmanlar üchün ‘essalamu’eleykum eleykum’ dep salamlishish esebiylikning alamiti bolup qéliwatidu, ular buning ornigha xitayche salamlishishqa mejburliniwatidu. Buni ret qilghanlar yaki alaqidar derslerni öginelmigenler yalghuz kamérgha qamilish, tamaq bérilmeslik, 24 sa’et öre turghuzup qoyush yaki shuninggha oxshash insanning ésige kelmeydighan jazalargha buyrulidu. Bu xil jazalargha duch kéliwatqan kishilerning zor bir qismi chet’el bilen baghlinishliq bolghan kishiler. Yeni ular chet’elge sayahetke chiqqan yaki chet’eldikiler bilen qoyuq alaqide bolup kelgen kishiler. Qalghanliri bolsa saqal qoyghan, yaghliq chigken dégendek sewebler bilen solan’ghanlar.”

Doklatta körsitilishiche, milyonlighan Uyghurni lagérlargha solash bilenla ish tügimigen. Lagér sirtidiki kishilerning bir da’iridin yene bir da’irige yötkilishi qatmu-qat tekshürüshler arqiliq ishqa ashidighan weziyet hemmila jaygha kéngeygen, kishilerning pasport élip xitaydin ayrilishi kishiler oylashqimu jür’et qilalmaydighan ishlargha aylan’ghan. Lagér sirtidikiler bolsa ayighi chiqmas “Siyasiy öginishler” de özlirining siyasiy mewqesini özgertish, milliy kimlikidin waz kéchishke dewet qilin’ghan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay bölümining mudiri soféy réchardson xanim bu heqte toxtalghanda mundaq deydu: “Ularning dini, medeniyiti we tili dégenler ularning siyasiy jehettiki ‘sadaqetsizliki’ ning delili bolup qalmaqta. Bolupmu buningdin ikki yil ilgiri yéngidin partiye sékrétari bolup yötkilip kelgen chén chu’en’go ishqa chüshkendin buyan xitay hökümiti ‘qattiq zerbe bérish’ herikitini omumlashturdi. Bu heriketning meqsiti qeghez yüzide ‘térrorluqning tehditini tügitish’ dep teswirlen’gen bolsimu, emeliyette pütkül rayon teweside dawam qiliwatqan zor kölemlik depsendichilik we basturush heriketlirini yolluq qilip körsitishning bahanisi bolup qaldi. Barghanséri kéngiyiwatqan ‘terbiyelesh merkezliri’ del mushundaq hadisining biri bolup, kishiler bu jaylarda xitay kompartiyesige we xitay hökümitige öz sadaqitini bildürüshke mejburlanmaqta. Hazir bu jaygha bir milyon kishi qamalghan bolsimu, bu xildiki xalighanche qolgha élish we mejburiy qesem qildurush heriketlirining héchqandaq qanuni asasi yoq. Shinjangdiki bu siyasiy lagérlarda dawam qiliwatqan hayat asasiy jehettin bir-biridin perq qilip ketmeydu. Köpligen alimlar we mutexessisler hazirqi shinjangni hazirqi zaman saqchi döliti, dep teswirlewatidu.”

Melum bolushiche, bu qétimqi doklatni teyyarlash jeryanida shu xildiki lagérlargha we türmilerge qamalghanlardin 50 nechche Uyghur shahit guwahliq bergen bolup, bu shahitlarning bayanliri lagérlarning ichki qismidiki ehwallarni chüshinishte bekmu muhim hésablinidiken. eziz

“Xitaydiki Térrorluqqa Qarshi Urush” Muhakime Yighinidiki Pikirler

 (1)

2018-09-06
Washin'gton shehiridiki dangliq aqillar ambirining biri bolghan xudson merkizide échilghan Uyghurlar heqqidiki mexsus muhakime yighinidin körünüsh. 2018-Yili 5-séntebir.

Washin’gton shehiridiki dangliq aqillar ambirining biri bolghan xudson merkizide échilghan Uyghurlar heqqidiki mexsus muhakime yighinidin körünüsh. 2018-Yili 5-séntebir.

 RFA/Eziz

Maykil klark we shan robérts: “Xitayda Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditi mewjut emes!”

Xitay hökümiti Uyghurlar diyaridiki siyasiy basturush heriketlirini uzundin buyan “Térrorluqqa qarshi turush kürishi” dep perdazlap körsitiwatqan bolup, buning axirqi netijiside pütkül Uyghurlar diyari “Üsti ochuq türme” ge aylan’ghanliqi melum. Emma xitay hökümitining Uyghurlar diyarida “Térrorluq” we “Esebiylik” ning mewjutluqi heqqidiki teshwiqatliri netijiside gherb dunyasidiki bir qisim kishiler bu mesililer heqqide oxshimighan derijide ganggirap qalmaqta. Washin’gton shehiridiki xudson merkizi bu heqtiki alaqidar mesililerni hemde atalmish “Térrorluqqa qarshi turush kürishi” ning tégi-tektini muhakime qilish üchün 5-séntebir oxshimighan sahelerdin kelgen alimlar we mutexessislerni teklip qilip bir meydan muhakime yighini ötküzdi.

Aldi bilen bügünki muhakime yighinining riyasetchisi, xudson merkizining xadimi érik brown söz élip ötken on alte yildin buyan xitay hökümitining izchil xitay xelqige we dunya jama’itige özlirining térrorluqqa qarshi jeng qiliwatqanliqini teshwiq qiliwatqanliqini, buning bilen Uyghurlar “Sherqiy türkistan” dep ataydighan shinjang rayonining xitaydiki eng qattiq herbiy kontrolluq we sistémiliq nazaret ijra boluwatqan rayonlardin bolup qalghanliqini bayan qildi. U yene, buning eng tipik netijisi süpitide nöwette bir milyondin artuq Uyghurning yighiwélish lagérlirigha qamalghanliqi we insan körmigen qattiqchiliqlargha mehkum boluwatqanliqi, yene kélip xitay hökümitining “Bir belwagh bir yol qurulushi” gha “Muqim” weziyet yaritish üchün pütün dunyaning tenqid obyékti boluwatqan Uyghurlar diyaridiki insan heqliri depsendichiliki otturigha chiqiwatqanliqini tekitlep, mushulardin xitay hökümitining tebi’iti we uning dunyagha kéngiyish qara niyiti heqqide némilerni biliwélish mumkinliki heqqide toxtaldi.

Shuningdin kéyin awstraliye döletlik uniwérsitétining proféssori, doktor maykil klark söz élip xitay hökümitining “Térrorluqqa qarshi urush” qilishigha munasiwetlik ehwallar heqqide toxtaldi. U bu heqtiki ehwallarni omumlashturup qarighanda uni xitay hökümiti 1949-yili Uyghurlar diyarini ishghal qilghandin tartip izchil ijra qilip kelgen mezkur rayonni “Xitayning bir qismigha aylandurush” urunushining dawami, dep qarashqa bolidighanliqini bildürdi.
“11-Séntebir heqqidiki yazmilar sehipisige köz yügürtkinimizde xitayning bu sahede ismi tilgha élinmaydighanliqini bayqaymiz. Shu qétimliq térrorluq weqesidin kéyin amérika we dunyaning bashqa jaylirida dölet bixeterliki mesilisi zor derijide tekitlinishke bashlidi, yeni mundaqche éytqanda térrorluqqa qarshi turush mesilisi insan heqliri we ijtima’iy, iqtisadiy tereqqiyat mesililiriningmu üstige qoyulushqa bashlidi. Bu hal xitayda alahide gewdilik boldi. Shuning bilen xitay derhalla özliri üchün bash aghriqi boluwatqan shinjang yaki sherqiy türkistan mesililirini térrorluqqa baghlashqa bashlidi. Buningda aldi bilen uzundin buyan dawam qiliwatqan xitayning chégrasidiki bu zéminni xitay dölitining bir qismigha aylandurush urunushi muhim mezmun bolup keldi. Andin qalsa xitay hökümiti Uyghurlarning ‘bölgünchiliki’ we ‘térrorluq qilmishliri’ ning ottura asiya, afghanistan we ottura sherqtiki esebiy islamiy teshkilatlar bilen munasiwiti barliqini qayta-qayta bazargha saldi. Üchinchidin xitayning dunyagha özini namayan qilishida térrorluq we térrorluqqa qarshi küresh mesilisi muhim bir xelq’araliq desmi bolup qaldi.”

Proféssor maykilning qarishiche, xitay hökümiti özlirining Uyghurlarni basturushini xitaydiki xitay puqralirigha we xelq’ara jama’etke yolluq qilip körsitish üchün “Uyghur térrorchilar” ning xitaydiki ijtima’iy tertipke zor tehdit peyda qiliwatqanliqini köplep teshwiq qilghan. Shundaqla bu xil “Tehdit” ni yoqitish üchün uninggha seweb bolghuchi “Esebiylik” amillirini yoqitish lazimliqini otturigha qoyghan.

“11-Séntebir weqesidin ilgiri, bolupmu 1990-yillarning axirlirigha qeder xitay kompartiyesi shinjangdiki ijtima’iy dawalghush heqqide gep bolghanda buning ‘bölgünchilik qilmishi’ ikenlikini tekitlep kelgen. U chaghda térrorluq tehditi heqqide héchqandaq parang bolghan emes. Emma 11-séntebir weqesidin kéyinla xitay hökümiti Uyghurlarning térrorluq heriketliri heqqide toxtimay wez éytidighan boluwaldi, shuningdek shinjangda otturigha chiqqan herqandaq naraziliq inkasliri hemde zorluq heriketliri ‘xitaygha düshmenlik neziride qarawatqan tashqi küchlerge baghlinishliq’ ikenliki tekitlendi. Ichki qisimda bolsa xitay döliti Uyghurlarning ‘bölgünchilik’ heriketlirini ‘Uyghurlarning térrorluq qilmishi’ dep teshwiq qilishqa bashlidi hemde buning jem’iyetke zor tehdit peyda qilidighanliqini küchep bazargha saldi. Buning bilen bu xil ‘tehdit’ zor derijide köptürülüp, bu xil tehditke menbe bolghuchi barliq ‘esebiylik’ ni tügitish üchün yughuri pen-téxnika wasitiliri köplep tetbiqlan’ghan nazaret jem’iyiti wujudqa keldi. Buning eng tipik misali shinjangda köplep quruluwatqan atalmish ‘qayta terbiyelesh’ lagérliridur.”

Bu qétimqi yighin’gha teklip qilin’ghan mutexessislerning yene biri washin’gton shehiridiki jorj washin’gton uniwérsitétining proféssori shan robérts bolup, umu bu jehette proféssor maykilgha oxshap kétidighan qarashta ikenlikini bildürdi. Uning pikriche, nöwette xitay hökümiti zor küch bilen teshwiq qiliwatqan “Térrorluqqa qarshi jeng” dawringida hemmidinmu bek sal qariliwatqan bir amil xelq’aradiki “Térrorluq” ning birlikke kelgen tebirining Uyghurlar diyaridiki qarshiliq heriketlirige zadila chüshmesliki iken.

“’11-séntebir weqesi’din kéyinla xitay hökümiti Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditlirige uchrawatqanliqi heqqide köpligen bayanatlar we aq tashliq kitablarni chiqardi. Bu aq tashliq kitablarda chet’eldiki Uyghur dawasi bilen shughullan’ghuchi barliq teshkilatlarning ashu ‘térrorluq tehditi’ning bir qismi ikenliki gewdilendürüldi hemde ularni ‘baza’ teshkilatining meblegh bilen teminlewatqanliqi éytildi. 2000-Yillarda bu guruhlarning chet’elde turup sh u a r teweside teshkillik we pilanliq térrorluq hujumi qozghimaqchi boluwatqanliqi heqqidimu köpligen bayanlar otturigha chiqti. Derweqe 2000-yillarda shinjangda bir qisim zorluq heriketliri körüldi. Emma bu heriketlerni omumlashturup tehlil qilghinimizda ularning héchqaysisini ‘térrorluq herikiti’ dep békitishke bolmaydighanliqini bayqaymiz. Shularning azghine bir qismini ‘térrorluq’ dep qarighan halettimu, héchqandaq bir teshkilat bu heriketlerni özlirining qilghanliqini élan qilmidi. Yene bir yaqtin biz ‘térrorluq’ning tebirini bu heriketlerge tedbiqlighinimizda uning bu heriketlerge zadila chüshmeydighanliqini hés qilimiz: bu zorluq heriketlirini awam puqralar meqsetlik sadir qilghan bolup, buningda héchqandaq aldin pilanlash yaki siyasiy muddi’a dégenler mewjut emes.”

Proféssor shan robértsning pikriche, xitay hökümiti xelq’araning qollishini qolgha keltürüshte san jehette héchqanche adimi bolmighan “Sherqiy türkistan islam herikiti” teshkilatini köplep suyi’istémal qilghan. Emdilikte bolsa “Türkistan islam partiyesi” ni özlirining térrorluqqa qarshi jeng qiliwatqanliqigha destek qilishqa ötmekte iken.

“2000-Yillarda ular (xitay hökümiti) merkezlik qilip téxi kishilerge bliner-bilinmey turuwatqan ‘sherqiy türkistan islam herikiti’ namliq teshkilatni köplep tilgha aldi. Xitay hökümiti bu teshwiqatni qilishta dölet ichi we sirtida oxshashla ghelibe qazandi. Xelq’aradiki köpligen siyasetshunaslar we térrorluq mutexessisliri xitayning bu bayanlirini köplep tekrarlidi. Emma ré’alliqtin qarighanda xitayda Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditi mewjut, dep qarashni tolimu birtereplime höküm déyishke bolidu. Emma amérika we b d t ning ‘sherqiy türkistan islam herikiti’ni térrorluq teshkilatlar tizimlikige kirgüzüshi bilen xitay buni Uyghurlardin kéliwatqan térrorluq tehditi mewjut, dégen’ge destek qiliwaldi. Bu teshkilatning nami hazirghiche axbaratlarda we xewerlerde tekrarlinip turuwatidu. Emma méning tetqiqatimgha qarighanda, bu teshkilat 2001-yilighiche tolimu kichik bir teshkilat süpitide mewjut bolghan hemde afghanistanda sani anche köp bolmighan bir qisim Uyghur ‘jihadchilar’ ni terbiyelep, xitaygha qarshi ish tewretmekchi bolghan. Emma ular terbiyelep chiqqan on-yigirme ademdin bireri xitay tewesige ötüp birer zorluq heriketlirini sadir qilghini yoq. Yene kélip bu teshkilatning rehbiri bolghan hesen mexsum 2003-yili pakistanda öltürülgen. 2005-Yilidin kéyin bolsa bu teshkilatning buyruqi boyiche ish qiliwatqan qoralliqlarning mewjutluqi heqqide biz birer xewer anglimiduq. Shu waqittin kéyin yotub qanilida ‘türkistan islam partiyesi’ namidiki bir guruppining sin’gha élin’ghan bayanatliri körülüshke bashlidi. Emma bu matériyallarni estayidil tehlil qilsaq bu yéngi teshkilatning emeliyette birla ezasi barliqini körüp yétimiz.”

Melum bolushiche, xitay hökümitining “Térrorluqqa qarshi urush” sho’ari xelq’araning Uyghurlar mesilisidiki chüshenchisige selbiy tesirlerni körsitiwatqan bolup, bu jehette xelq’ara jama’etni toghra yétekleshte köpligen xizmetlerni ishlesh zörür iken. eziz

Xitay Axbaratida “Qeshqerning Bayliqi” Dep Medhiyelen’gen Ayal Proféssor Emdi Solaqta

2018-09-11
Qeshqer uniwérsitétining mektep partkom da'imiy hey'iti proféssor gülnar obul xanim yighinda sözlewatqan körünüshi

Qeshqer uniwérsitétining mektep partkom da’imiy hey’iti proféssor gülnar obul xanim yighinda sözlewatqan körünüshi

 Social Media

Qeshqer uniwérsitétining tutqundiki proféssori gülnar obul heqqidiki éniqlashlirimiz dawamida, gerche xitay da’iriliri uning néme üchün jazalan’ghanliqini ashkarilimighan bolsimu, weziyettin xewerdar kishilerdin biri, gülnar obulning bir qétimliq tor söhbet xatiriside xitay hökümitining diniy esebiylikke qarshi herikitige ilmiy meydanda turup tenqidiy pikir bergenliki we shu sewebtin tutulghanliqini bayan qildi. Torda hélihem saqlan’ghan mezkur söhbet xatiriside, gülnar obulning “Qeshqerning bayliqi” dep medhiyelen’genliki melum boldi.

Da’iriler qeshqer uniwérsitétining tutqundiki proféssori gülnar obulning néme üchün jazalan’ghanliqi we nede tutup turuluwatqanliqi heqqide melumat bérishni ret qilghandin kéyin, weziyettin xewerdar kishiler teminligen yip uchlirigha asasen, xitay tor betliridiki uninggha alaqidar xewer maqalilerni közdin kechürduq. Xitay tilidiki http://www.360doc.com Toridiki maqalilerdin biride tonushturulushiche, 1986-yili qeshqer pédagogika institutini püttürgen we shu mektepte xizmetke chüshken gülnar obul magistirliq we doktorluq oqushini fuden uniwérsitéti we xitay memliketlik ijtima’iy penler akadémiyeside tamamlighan. U 2006-yiligha kelgende qeshqer uniwérsitéti tetqiqat bölümining bashliqi, 2016-yiligha kelgende mektep partkomining da’imiy hey’iti we birliksep bölümining bashliqi bolup teyinlen’gen. Ariliqta yeni 2000-yili memliketlik birliksep bölümige yötkilip bérip 3 yil seypidin ezizining tarixiy eserlirini terjime qilish wezipisini ijra qilghan.

1997-Yili xitay kompartiyesige eza bolghan proféssor gülnar obul kéyinki yillarda siyasiy sahede aktip rol élip, döletni söyüsh we döletni qudret tapquzush témisida qeshqer we ichkiri ölkilerde léksiyeler sözligen hem muhim siyasiy we ijtima’iy mesililerde metbu’atlarda ilmiy söhbet we maqalilerni élan qilghan. Ene shu ilmiy söhbetlerdin biri “Shinjangning idiyewi medeniyet qurulushi toghrisida” dégen témida bolup, 2016-yili 8-ayda élan qilin’ghan bu söhbet xatirisi, shu yili xitayda keng da’iride diqqet tartqan, hetta xitayning”Yershari waqti” gézitidimu ikki qisimgha bölüp élan qilin’ghan.

Ene shu söhbet xatiriside”Qeshqerning bayliqi” dep medhiyelen’gen gülnar obul aridin ikki yil ötmey turup, del shu söhbet xatirisidiki pikirliri seweblik, “Ikki yüzlimichilik” bilen eyiblinip qamaqqa élin’ghan. Biz bu gülnar obulning bu qismiti heqqide köz qarishini élish üchün qeshqer uniwérsitétining bir qisim oqutquchilirigha téléfon qilduq. Oqutquchilarning beziliri gülnar obulni bilmeske, beziliri chüshenmeske séliwaldi.

Qeshqerdiki weziyettin xewerdar kishining bayan qilishiche, xitay da’iriliri gülnar obulni döletning esebiylikke qarshi siyasitige astirtin qarshi turdi dep eyibligen. Mezkur söhbet xatiriside yézilishiche, gülnar obul؛ “Biz (xitay döliti) diniy mesilisini bek kötürüwétip baramduq qandaq?” dep so’al qoyghan. U yene jem’iyettiki barliq mesililerni diniy esebiylik katégoriyesige séliwélish toghra emeslikini eskertken. Gülnar obulning bu sözliri heqqide nöwette amérikida yashawatqan doktor qahar barat ependi munularni eskertidu.

Gülnar obul mezkur söhbet xatiriside yene diniy esebiylikke siyasiy höjjet yaki buyruq bilen taqabil tursa netijisi bolmaydighanliqi, Uyghur medeniyitini qoghdash we mustehkemlesh arqiliq diniy esebiylikning aldini alghili bolidighanliqini ilgiri sürgen. Qahar barat ependi, gülnar obulning bu sözlirining eslide xitaygha qarshi gepler emeslikini ilgiri sürdi. Mezkur söhbet xatiriside yene xatirilinishiche, bir kishi öz milliy medeniyitining yiltizini tapalmisa, uning qaymuqidighanliqi we azidighanliqi, shunga kishilerge öz milliy kimlikidin pexirlinish tuyghusi shekillinishke purset bérilishi kéreklikini otturigha qoyghan. Qahar ependi bu sözlerning xitaygha paydiliq gepler ikenlikini, emma nöwettiki ikki yüzlimichilikke qarshi dolqunda mesile gepning toghra-xataliqida emes, milliy kimlikte boluwatqanliqini tekitlidi. Gülnar obul mezkur söhbette nöwettiki diniy esebiylikke qarshi herikette, dinni chüshenmeydighan kadirlarning yétekchilik qiliwatqanliqi, eslide bu ishqa, islamni mukemmel oqup yétishken diniy alimlarning mes’ul bolushi kéreklikini ilgiri sürgen. Doktor qahar barat nöwettiki “Ikki yüzlimichilikke qarishi” dolqunning emeliyette birqanche yildin béri Uyghurlargha qarshi dawam qilip kéliwatqan atalmish térrorluqqa qarshi heriketning Uyghurlar ichidiki özliri üchün xizmet qiliwatqan qatlamgha qarap kéngiyishi ikenlikini ilgiri sürdi.

Yuqirida, ikki yil awwal xitay metbu’atlirida “Qeshqerning bayliqi” dep qaralghan proféssor gülnar obulning emdilikte “Apet” dep qarilip, qamaqqa élin’ghanliqi heqqide melumat berduq.shöhret hoshur

Da’iriler Qeshqer Uniwérsitétidiki 4 Proféssorning Jazalan’ghanliqini Axbarattin Yoshurmaqta

2018-09-10
Qeshqer uniwérsitétining mudiri proféssor erkin ömer.

Qeshqer uniwérsitétining mudiri proféssor erkin ömer.

 Social Media

Xitay da’iriliri qeshqer uniwérsitétining 4 neper proféssori we mudirliridin bolghan erkin ömer, qurban osman, gülnar obul we muxter abdoghopur qatarliq 4 kishining wezipisidin élip tashlan’ghanliqini qeshqer uniwérsitétining tor bétide xewer qilghan bolsimu, emma ularning “Ikki yüzlimichilik” bilen jazalan’ghanliqini tilgha almighan. Muxbirimiz bügün “Ikki yüzlimichilik” bilen eyiblinip jazalan’ghanliqi aldinqi küni delillen’gen bu töt neper proféssorning nede tutup turuluwatqanliqi heqqide qeshqer wilayitidiki her derijilik hökümet organliridin melumat igilidi. Yerlik da’iriler bu ehwalning “Dölet mexpiyetliki” ikenlikini tilgha élip, melumat bérishni ret qildi.

Qeshqer uniwérsitétning tor bétide 2-séntebir küni élan qilin’ghan mektep rehberlik qatlimida özgirish bolghanliqi heqqidiki xewerde mezkur töt neper Uyghur proféssorning wezipisidin élip tashqanliqi uqturulghan bolsimu, emma ularning”Ikki yüzlimichilik” bilen eyiblen’genliki tilgha élinmighan.

Halbuki, bizning aldinqi jüme künidiki ehwal éniqlishimiz dawamida qeshqer uniwérsitéti mektep memuriyitining bir xadimi mezkur 4 Uyghurning “Ikki yüzlimichilik” xataliqi ötküzgenliki we shu sewebtin wezipisidin élip tashlan’ghanliqini ashkarilighan idi. Uniwérsitét toridiki mezkur xewerdin melum bolushiche2-séntebir küni Uyghur aptonom rayonluq partkom intizam tekshürüsh komitéti, teshkilat bölümi, ma’arip nazariti qatarliq orunlarning rehberliridin teshkillen’gen bir guruppa mezkur uniwérsitétta bashqarma derijiliktin yuqiri kadirlar yighini chaqirip, yuqiriqi 4 Uyghur proféssorni wezipisidin élip tashlash qararining etrapliq tekshürüsh we chongqur oylinishtin kéyin bérilgenlikini bayan qilghan.

Biz mezkur töt proféssorning ishxanisidiki xadimlardin melumat élish üchün qeshqer uniwérsitétigha qayta téléfon qilduq. Özini uniwérsitét qomandanliq merkizining xadimi dep tonushturghan bir kishi gülnar obul qatarliq proféssorlarning ishxana nomurlirini dep bérelmeydighanliqini, bu uchurni intizam tekshürüsh qatarliq alaqidar organlardin sorishimiz kéreklikini éytti.

Uniwérsitét tor bétidiki mezkur xewerde töt neper Uyghur proféssorni wezipisidin qaldurush qararning chong weziyetni közde tutup, shi jinpingning ebediy eminlik chaqiriqigha awaz qoshup we uniwérsitét xizmetliridiki netijini békitishte “Bölgünchilikke qarshi turush” ni asasi ölchem qilip bérilgenliki bayan qilin’ghan. Yeni xewerde ularning siyasiy meydanida mesile chiqqanliqi isharetlen’gen bolsimu, emma konkrét néme xataliq ötküzgenliki tilgha élinmighan. Ulargha bashqa xizmet bérilgen yaki mekteptin heydelgenliki üstidimu toxtalmighan. Ötken hepte radiyomizgha uchur yetküzgen weziyettin xewerdar bir kishi mezkur töt proféssorning tutqun qilin’ghanliqi we nede tutup turuluwatqanliqidin a’ile-tawabi’atlirining xewersizlikini melum qilghan idi.

Qeshqer wilayetlik partkom teshwiqat bölümi bu töt proféssorning nede tutup turuluwatqanliqidin xewiri yoqluqini éytti. Xitay torbetliride öchürülmey qalghan bezi xewerlerde proféssor gülnar obulning uniwérsitét partkomining da’imiy hey’et ezasi we birliksep bölüm bashliqi ikenliki bayan qilin’ghan. Shunga biz uning nöwettiki ehwali heqqide wilayetlik partkom birliksep bölümidinmu melumat soriduq. Téléfonimizni qobul qilghan xadimmu bu téma heqqide gep qilishtin özini qachurdi.

Weziyettin xewerdar kishi bu töt proféssor üstidiki tekshürüshning partkom intizam tekshürüsh komitéti teripidin élip bérilghanliqi we “Ikki yüzlimichilik” qalpiqi kiydürülgendin kéyin ularning qanun orunlirigha tapshurup bérilgenlikini melum qilghan idi. Biz shunga qeshqer wilayetlik partkom intizam tekshürüsh bölümining délo melum qilish bölümigimu téléfon qilduq. Bu xadimmu bu heqte melumat bérishni ret qildi. Qeshqer sheherlik siyasiy-qanuni komitétining bir xadimi gülnar obul qatarliq bu 4 proféssorning nede tutup turuluwatqanliqining “Dölet mexpiyetliki” ikenliki we bu heqte melumat bérishke bolmaydighanliqini éytti.

Téléfon ziyaretlirimiz dawamida qeshqerdiki melum bir idare xadimi proféssor gülnar obulning ikki yilning aldida xitay ölkiliridiki bir zhurnalda Uyghurlarning medeniyet tarixi we diniy esebiylik mesilisi heqqide pikir bayan qilghanliqi, eyni waqitta alqishlan’ghan u pikirlerning emdilikte “Hökümetning siyasitige astirtin qarshi turush” dep qaralghanliqi we mushu sewebtin “Ikki yüzlimichilik” bilen eyiblen’genlikini ilgiri sürdi. Emma u mezkur maqalining éniq menbesini körsitip bérelmidi.shöhret hoshur

Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati Lagérlar Mesilisini Sistémiliq Yekünlidi

2018-09-10
Bash shtabi washin'gtondiki kishilik hoquqni közitish teshkilati yéqinda Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide teyyarlighan zor hejimlik doklatining muqawisi.

Bash shtabi washin’gtondiki kishilik hoquqni közitish teshkilati yéqinda Uyghur diyaridiki lagérlar heqqide teyyarlighan zor hejimlik doklatining muqawisi.

 www.hrw.org

Uyghurlar diyarida san we kölem jehette shiddet bilen éship bériwatqan lagérlar mesilisi heqqide “Xitay kishilik hoquq himayichiliri” teshkilati b d t gha mexsus témidiki doklatni sun’ghan hemde az dégendimu üch milyon kishining bu lagérlarning ziyankeshlikige uchrawatqanliqini bildürgendin kéyin dunya miqyasida zor ghulghula qozghalghan idi. 10-Séntebir küni kishilik hoquqni közitish teshkilati buningdinmu zor hejimdiki mexsus doklatni élan qilip, lagérlarning ichki qismidiki ehwallar, uningda közliniwatqan muddi’a we bashqa mesililer heqqide tepsiliy melumatlar berdi.

“Idiyewi késellikni yoqitish” dep mawzu qoyulghan mezkur doklatni kishilik hoquqni közitish teshkilatining xadimi maya wang teyyarlighan bolup, pütkül doklat alte babqa bölün’gen. Bu doklatta aldi bilen Uyghurlar diyarining omumi ehwali heqqide chüshenche bérilip, xitay hökümitining Uyghurlargha zulum sélishni meqset qilghan hazirqi siyaset we tedbirlirining tasadipiy otturigha chiqip qalghan hadise emesliki, buning xitay hökümiti ötken atmish yil mabeynide oxshimighan derijide ijra qilip kelgen Uyghurlargha qarshi siyasetlerning eng yuqiri pellisi ikenliki éniq we addiy shekilde chüshendürülidu. Andin Uyghurlarni xitay dölitige “Sadiq” qilip chiqishni közligen “Qattiq zerbe bérish” herikitining lagérlargha qamiliwatqan milyonlighan Uyghurni qandaq qiynaq we basturushlargha mehkum qiliwatqanliqi sistémiliq bayan qilinidu.

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti bu lagérlarni yéngi achqan mezgillerde bir qisim kishilerni “Terbiyelesh” ke ewetidighanliqini jakarlighan. 2017-Yili mart éyida “Xitay kommunistik yashlar ittipaqi shinjang shöbisi” bu heqte uqturush chiqirip terbiyeleshning meqsiti we bashqa mesililer heqqide toxtalghan. Shundaqla mushu arqiliq özlirining lagérlarni kéngeytishini “Xelq ammisigha ghemxorluq qiliwatqan” heriket qilip teswirlep, özlirining qiliwatqanlirini yolluq qilip körsitishke urun’ghan. Bu xildiki teshwiqatlarda bu hal tolimu ashkara otturigha qoyulghan.

Doklattin melum bolushiche, bu xil “Terbiyelesh” ke ewetilidighan Uyghurlar “Ishenchlik”, “Adettikiche” yaki “Ishenchsiz” dep üch derijige ayrip chiqilghandin kéyin shuninggha mas halda oxshash bolmighan “Terbiyelesh” nuqtilirigha ewetilgen. Buningda yene “Ikki yüzlimichilik” boyiche sepke ayrilghan kishilermu zor sanni teshkil qilghan. Emma nöwette melum boluwatqan uchurlar we guwahchilarning bayanliri “Terbiyelesh” ning xaraktéri emeliyette xitay hökümiti élan qilghandin ghayet zor derijide halqip ketkenlikini körsetmektiken.

Bu qétimqi doklatni teyyarlash jeryanida nechche onlighan shahitlar ziyaret we söhbetni qobul qilghan. Ular temin etken ehwallar lagérlargha qamalghan kishilerning saqchilarning qoligha chüshken waqittin tartipla mejburiy soraq qilinish, jismaniy qiynaqqa tartilish, késel bolup qalghanda dawalinalmasliq, insanliq izziti bolmasliq dégendeklerning hemmisini bashtin kechürgen. Guwahchilarning bayanliri bu heqtiki ehwallarning kishiler tesewwur qilghandin nechche on hesse éship ketkenlikini körsetken.

Maya wang bu heqte söz qilghanda hazirqi Uyghurlar duch kéliwatqan ehwalni qisqiche qilip mundaq teswirleydu: “Hazir xitay hökümiti türkiy tilliq musulmanlarni zor kölemde basturuwatidu. Ular zor sanda ‘terbiyelesh’ merkezlirige ewetilmekte. Ular bu jayda inqilabiy naxshilarni éytish bilen birge xitayche öginishke mejburlanmaqta. Bundaq jaylargha qamalghan türkiy tilliq musulmanlar üchün ‘essalamu’eleykum eleykum’ dep salamlishish esebiylikning alamiti bolup qéliwatidu, ular buning ornigha xitayche salamlishishqa mejburliniwatidu. Buni ret qilghanlar yaki alaqidar derslerni öginelmigenler yalghuz kamérgha qamilish, tamaq bérilmeslik, 24 sa’et öre turghuzup qoyush yaki shuninggha oxshash insanning ésige kelmeydighan jazalargha buyrulidu. Bu xil jazalargha duch kéliwatqan kishilerning zor bir qismi chet’el bilen baghlinishliq bolghan kishiler. Yeni ular chet’elge sayahetke chiqqan yaki chet’eldikiler bilen qoyuq alaqide bolup kelgen kishiler. Qalghanliri bolsa saqal qoyghan, yaghliq chigken dégendek sewebler bilen solan’ghanlar.”

Doklatta körsitilishiche, milyonlighan Uyghurni lagérlargha solash bilenla ish tügimigen. Lagér sirtidiki kishilerning bir da’iridin yene bir da’irige yötkilishi qatmu-qat tekshürüshler arqiliq ishqa ashidighan weziyet hemmila jaygha kéngeygen, kishilerning pasport élip xitaydin ayrilishi kishiler oylashqimu jür’et qilalmaydighan ishlargha aylan’ghan. Lagér sirtidikiler bolsa ayighi chiqmas “Siyasiy öginishler” de özlirining siyasiy mewqesini özgertish, milliy kimlikidin waz kéchishke dewet qilin’ghan.

Kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay bölümining mudiri soféy réchardson xanim bu heqte toxtalghanda mundaq deydu: “Ularning dini, medeniyiti we tili dégenler ularning siyasiy jehettiki ‘sadaqetsizliki’ ning delili bolup qalmaqta. Bolupmu buningdin ikki yil ilgiri yéngidin partiye sékrétari bolup yötkilip kelgen chén chu’en’go ishqa chüshkendin buyan xitay hökümiti ‘qattiq zerbe bérish’ herikitini omumlashturdi. Bu heriketning meqsiti qeghez yüzide ‘térrorluqning tehditini tügitish’ dep teswirlen’gen bolsimu, emeliyette pütkül rayon teweside dawam qiliwatqan zor kölemlik depsendichilik we basturush heriketlirini yolluq qilip körsitishning bahanisi bolup qaldi. Barghanséri kéngiyiwatqan ‘terbiyelesh merkezliri’ del mushundaq hadisining biri bolup, kishiler bu jaylarda xitay kompartiyesige we xitay hökümitige öz sadaqitini bildürüshke mejburlanmaqta. Hazir bu jaygha bir milyon kishi qamalghan bolsimu, bu xildiki xalighanche qolgha élish we mejburiy qesem qildurush heriketlirining héchqandaq qanuni asasi yoq. Shinjangdiki bu siyasiy lagérlarda dawam qiliwatqan hayat asasiy jehettin bir-biridin perq qilip ketmeydu. Köpligen alimlar we mutexessisler hazirqi shinjangni hazirqi zaman saqchi döliti, dep teswirlewatidu.”

Melum bolushiche, bu qétimqi doklatni teyyarlash jeryanida shu xildiki lagérlargha we türmilerge qamalghanlardin 50 nechche Uyghur shahit guwahliq bergen bolup, bu shahitlarning bayanliri lagérlarning ichki qismidiki ehwallarni chüshinishte bekmu muhim hésablinidiken. eziz

Xelq’araning Uyghurlargha köngül bölüshige xitay hökümiti chidimidi

2018-09-04
timthumb

Birleshken döletler teshkilati (b d t) we bashqa xelq’araliq teshkilatlar xitay hökümitining ghayet zor sandiki Uyghurlarni lagérlargha qamaqqa élishi heqqide xitay hökümitige oxshimighan chaqiriqlarni élan qilghandin kéyin xitay hökümiti buningdin bekmu narazi boldi.

Xitay hökümitining neshr epkari bolghan “Yer shari waqti géziti” ning 31-awghust sanidiki bash maqalisi hemde “Asiya waqti” gézitining 4-séntebirdiki maqaliliride bu ehwal oxshimighan nuqtilardin bayan qilinidu.

Xitay hökümiti xelq’araning Uyghurlar mesilisi boyiche xitayni eyiblishini “Töhmet” dep atighan, shuningdek jenwediki b d t yighinida “Irqiy ayrimichiliqni tügitish komitéti” ezalirining qilghan sözini “Gherb jama’itining we yalghan melumatlarning qaymuqturushigha uchrighanliq” dep xulase chiqarghan.

Xitay hökümitining bayanatida ikki xil qimmet qarishining Uyghurlar mesilisini merkez qilghan halda bir qétim toqunushup qalghanliqi, gherb merkezchilikini asas qilghan pikir éqimida “Insan heqliri mesilisini chöridigen quruq nezeriyelerning bazargha séliniwatqanliqi, bundaq quruq geplerning emeliyette esebiylikke we malimanchiliqqa qutratquluq qiliwatqanliqi” alahide gewdilendürülgen. Shuning bilen birge xitay hökümitining “Shinjangni bay we qudretlik rayon qilip qurup chiqish üchün qandaq tirishiwatqanliqi, zor malimanchiliq qash bilen kirpik ariliqida qéliwatqanda hökümetning buning aldini alghanliqi, buning bilen muqimliq we parawanliqning ornitilghanliqi” heqqide uzundin uzun wez éytilghan.

“Asiya waqti” gézitining maqaliside körsitilishiche, xitay hökümitining bu xildiki özini aqlash urunushliri xitaydin halqip chet’ellergiche kéngeymekte iken. Aptor misal teriqiside xitayning en’gliyediki bash elchisi lyu shyawmingning “Maliye waqti” gézitige xet yézip, mezkur gézitte élan qilin’ghan Uyghurlar diyarigha munasiwetlik maqalilerdiki “Xata uchurlar we saxta melumatlarni tüzetmekchi” bolghanliqini bayan qilidu. Shuningdek uning “Yer shari waqti géziti” dikige oxshap kétidighan “Uyghurlarning toluq diniy étiqad erkinlikidin behrimen boluwatqanliqi” heqqidiki qarashlarni bazargha salmaqchi bolghanliqi, emma guwahchilar we birinchi qol uchurlarning buninggha zit kélidighan ramizan cheklimisi, diniy isimlarning men’i qilinishi dégendek köpligen ré’al mesililerni delillewatqanliqi kinayilik halda tilgha élinidu.