Uyghur

UYGHURISTAN/SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Kirish Söz
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan wetimiz tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.

Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Uyghuristan/Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti

2-Madda: Dölet Tüzümi
Demokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche A gha qarang)

4-Madda: Dölet Giribi, hilal ayning ong teripide toqquz we sol teripide toqquz dane noqta bolup, bu noqtilarning, hilal ayning eng töwen qismidiki uchliri bughuch bilen baghlan’ghan. Hilal ayning otturisida hösnixet bilen yezilghan “Bismillahhirrahmanirrahim”, hilal ayning ikki uchining uchrishidighan yeride üch dane yultuzdin teshkil tapqan bir shekildin ibarettur. (Qoshumche B ge qarang)

On sekkiz dane noqta, Sherqiy Türkistanda yashighan on sekkiz Türk qewmining simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistanda qurulghan Kök Türk, Uyghur we Qaraxanilar döletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. Milliy qesem Abduleziz Mexsum yazghan “Ayrilmisun” namliq shéir. (Qoshumche C, D we E ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy Türkistan Jumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Serqi Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp, Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistnning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliqni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Uyghuristan/Sheqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Sherqiy Türkistanda yashighan herqandaq kishi Sherqiy Türkistanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanliqlarning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Sherqiy Türkistan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Sherqiy Türkistanning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistanni azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy Türkistan Parlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan Islam jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Aptori: Memtili Ependi (Tewpiq)

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche E:Milliy Qesem

Ayrilmisun- Shé’ir

Aptori: Abduleziz Mexsum

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Sherqiy Türkistan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun-Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi teripidin tüzüp chiqilghan bolup, parlamentqa sunulup maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti

Amerika Qoshma Shitatliri, Washin’giton

2004-yili 11-ayning 22-küni

Bu asasi qanunni tehrirlesh we Uyghurche, Türkche nusxisilirini neshirge hazirlash wezipisi Prof.Dr. Sultan Maxmut Qeshqeri, Xizirbek Gayretullah, Demiyan Rexmet we Erkin Ezizi qatarliqlargha tapshuruldi.

60 Responses to Uyghur

  1. Sherqiy Türkistan Xelqining Jumhuriyet Bayrimigha Qutluq Bolsun!
    Assalamu eleykum Sherqiy Türkistanliq eziz Qérindashlar, men aldi bilen silerning jumhuriyet bayriminglarni qizghin tebrikleymen. Shuning bilen birge milliy musteqilliq yolida qurban bolghan ikki jumhuriyitimizning qurghuchillirigha aliy éhtiram bildürimen.Uningdin bashqa weten ichi we siritida wetinimizning musteqilliqi, millitimizning höriyiti üchün kürishiwatqan qérindashlarning barliq tirishchanliqinglargha Alladin medet tileymen!

    Sherqiy Türkistan xelqining musteqilliq küresh tarixida alahiyde muhim orun tutqan 1933-yili we 1944-yili qurulghan ikki qétimliq Jumhuriyitimiz ichkiy tashqiy düshmenlerning süyqestliri bilen bügüngiche mewjutliqini sürdürelmigen bolsimu, uning tariximizda qaldurup ketken yarqin izliri bar. Bu izlar qarangghuluq qaplap turghan Sherqiy Türkistan Milliy azatliq küresh yolini yorutup turidighan öchmes meshel bolup, xelqimizni hörlük we azatliq küreshlirige ündep kelmekte.

    Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyiti, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti qatarliq ikki Jumhuriyitimizning inqilawi tesiri we türtkiside, wetinimiz Sherqiy Türkistan munqeriz qilinghandin kéyin, Sherqiy Türkistan xelqi zulumgha tiz pükmey weten ichide Xitay tajawuzchillirigha qarshi 500 qétimdin artuq her xil shekildiki milliy qarshiliq herketlirini élip barghan bolsa, muhajirettiki Sherqiy Türkistanliqlar qiyinchiliq we her türlük buzghunchiliqlargha bash egmey wetenning musteqilliqi, milletning hörlüki üchün toxtawsiz küresh qilip kelmekte.Bundaq bir ulugh küreshning ghelbe qilidighanliqi köz aldimizda körünüp turghanla bir hadise.Dawalghup turghan bu dunyada, uning qachan ghelbe qilishi waqit meselisi peqet! Milliy musteqilliq yolida élip bérilghan küreshler elbette xelqimiz teripidin teqdirlinidu we ihtiram bilen xatirlinidu.

    Weten ichi we siritida élip bérilghan yérim esirdin artuq küreshning teqezzasi tüpeylidin 2004-yili 14-sintebirde Amerikining payitexti Washingitonda yeni Amérika döletlik Kongerista Sherqiy Türkistan Sürgündiki hökümiti qurulup, küresh sépimizdiki ghayet zor bir boshluq toldurulup, milliy dawayimizda dewir bölgüch yéngi bir sehipe échilghanidi. Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiting qurulup, hör we démokrattik dunyada özining asasiy qanunini élan qilishi, Sherqiy Türkistan Xelqini, Sherqiy Türkistanliqlarning qérindashlirini we dunyadiki insanperwer xelqlerni zor hayajangha salghanliqining özi, shundaq bir hökümetning qurulishining dawayimizning texirsiz teliwi ikenlikini ispatlaydu.

    Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiting qurulghanliqi xelqimizge teswirligüsiz xushalliq élip kelgen bolsa, düshmenlerning ünini ichige chüshüriwetkenidi.Yérim esirdin artuq bizni mekkarliq bilen mustemlike astida tutup kelgenler, birinchi we ikkinchi Jumhuriyitimizni qandaq yoq qiliwetken bolsa, hör dunyada yéngi qurulghan bu qétimqi hökümetnimu shundaq yoq qiliwétish üchün kiche-kündüz bash qaturup toxtawsiz herket qiliwatidu.Bu hökümetning yoq bolup kétishini tizlitiwatqan perde arqisidiki alwastilar, xuddi tarixtikige oxshashla özimizning qoli bilen, özimizning putigha palta urush herkitini tizletmekte.

    Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti nahayiti kichikip qurulghan bolsimu, uning qurulghanliqi milliy dawayimizgha yéngi bir hayatiy küch bexish etkinige qarimay, dawa qoshunidiki ayrim kishilerning bu meselige sel qarighinini az dep, düshmen küchler ichkiy we tashqiy tereptin til bürüktürüp, xelqimizni aldap, hökümetni siyasiy, iqtisadiy, meniwiy tereplerdin yitim qaldurup, nopuzini ajizlashturup, axirda yoq qilish girdawigha qistawatidu.

    Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti özining asasiy qanunida qeyit qilghinidek, milliy herkitimizning tüp pirinsipining, mustemlike astida qalghan wetinimizdin tajawuzchi xitaylarni qoghlap chiqirip, öz-özige xuja, igilik höquqigha ige, musteqil Sherqiy Türkistan Jumhuriyitini eslige keltürüsh ikenlikini aldinqi shert qilghan halda, Sherqiy Türkistan milliy herkiti sépidiki xelqaraliq dimokratiye, insan heqliri we kishlik hoquq ölchemliri asasida paaliyet körsütiwatqan qurulushlarning her türlük xizmetlirige ijabiy baha béridu we uni qollaydu.

    Hökümitimiz qurulghandin béri xelqimiz arzu qilghandek küchlinip kételmigen bolsaqmu, hökümette muhim wezipilerge olturghan her derijilik xadimlar özliri turuwatqan dölet we rayonlarda, siyasiy, ijtimayi we maddiy imkanlarning shunchilik cheklik bolishigha qarimay, tirishchanliq bilen xizmet qilip kelmekte.

    Hörmetlik Sherqiy Türkistanliq qérindashlar, bu hökümet, hökümet ichidiki qanche kishiningla hökümiti emes. Gepning ochuqini éytqanda silerning hökümitinglar, bizning hökümitimiz! Uni bizge bashqilar küchlendürüp bermeydu.Silerning himayenglersiz hökümettikiler hem uni öz aldigha küchlendürüp kételmeydu. U bir qisim siritqi küchler hazirche yardem qiliwatqan qurulushlargha oxshimaydu.Uning küchlinishi we ajizlishishi silerge baghliq.Shunisi éniqki biz ittipaqliship, zihnimizni merkezleshtürüp, maddiy we meniwiy küchimizni birleshtürüp, bu qurulushni qollaydikenmiz, weten we siritida abroyimiz tiz éship, milliy herkitimizde qaytidin teswirligüsiz bir tereqqiyat dewri bashlinidu!

    Ichkiy we tashqiy weziyitimiz we dawayimizning tereqqiyati nuqtisidin qarighanda, Sherqiy Türkistan Sürgündiki hökümitini himaye qilmay we küchlendürmey turup, Sherqiy Türkistan milliy dawasida xelqimiz kütken netijiler aldirap otturgha chiqmaydu. Men Sherqiy Türkistan xelqidin ikki jumhuriyitimiz hem nöwettiki hökümitimizning béshidin ötken mushaqet we iztirapqa tolghan kechmishler qaldurup ketken tejribe-sawaqlarni yaxshi yekünlep, xelqimiz chikiwatqan milliy dishwarchiliqlirimizni küchke aylandurup, özlirining diqqet nezirini Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitigimu aghdurushini, bu kam bolsa bolmaydighan ejdatlardin miras qalghan muqeddes qurulushni, yéngi qan we yéngi chüshenchiler bilen toluqlap, uning idiologiyesini zamaniwiy pikirler bilen béyitip, muhajirette Sherqiy Türkistan xelqining siyasiy teqdirige heqiqiy wekillik qilidighan, xelqarada küchlük nopuzgha ige bir qurulush qilip qurup chiqishinglarni ümid qilimen!

    Hörmet bilen:

    Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti Jumhur Reyisi:

    Ahmet Igemberdi
    12. Noyabir, 2010 Awustraliye

  2. Sherqiturkistan Birliki Teshkilati Jumhuriyet Bayrimi Munasiwiti Bilen Muhakime Yighini Uyushturdi
    Sherqitürkistan Birliki teshkilati qurulghandin béri her yili bir qétim, xelqimiz iptixarliq ichide yad itip kéliwatqan jumhuriyet bayrimini xatirlep kelgenidi.Bu yil 11-ayning 13-küni (Shenbe) mu Gérmaniyening Frankfurt Sheheride ejdatlirimizdin miras qalghan shekilde, Dölet qurulghan künlerni Jumhuriyet bayrimi süpitide xatirlep, uning sheripige muhakime yighini uyushturdi.Yighin üch bölekke bölüngen halda élip bérildi.

    Yighin riyasetchisi yighinning ochuq ikenlikini elan qildi.Gollandiyedin kélip bu yighingha qatnashqan dangliq diniy zat Isa Qarim yighin béshida ikki jumhuriyet dewridiki shéhitlirimizing rohigha atap we yighinning xeyirlik bolishigha tilekdashliq bildürüp, quraniy kerim tilawet qildi.
    Quraniy kerim tilawitidin kéyin yighin qatnashquchilliri merhum inqilapchi, ot yürek shair we kompazitor Koresh Küsen ependi teripidin ijat qilinip, xelqimiz teripidin alqishlinip kéliniwatqan Sherqitürkistan Jumhuriyitining istiqlal marshini süküt ichide anglidi we Jumhuriyet bayriqigha ihtiram bildürdi.

    Yighinning birinchi qismi tonushturush we bashlinish bolup bu qisimda:
    Sherqitürkistan Birliki teshkilatining nöwettiki reyisi Osmanjan Tursun bu yighinning ehmiyiti heqqide muhim söz qildi, U bu yighinning échilish munasiwiti bilen Dunya Uyghur Qurultiyining Reyisi möhtirem Rabiye Qadir xanim, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Jumhur Reyisi Möhtirem Ahmet Igemberdi ependi qatarliqlarning, bu yighinni tebriklep yollighan téligrammisining qisqiche mezmunini we Finlandiye, Shiwitsiye, Norwégiye, Austriye, Bilgiye, Türkiye qatarliq döletlerdiki bu yighingha qatnashmaqchi bolup, her türlük seweplerdin kélelmey qalghan qérindashlarning tilek we salamlirini köpchilikke uqturup ötti.
    Teshkilat reyisi Osmanjan Tursun yene ikki jumhuriyitimizning tarixhi, jumhuriyet qurulush dewridiki Sherqiy Türkistanning omumiy weziyiti, milliy dawayimizning bügünki teqdiri heqqide, bolupmu Xitay tajawuzchillirining milliy zulumi we bu qétimqi yighinning echilish sewepliri qatarliq meseliler heqqide etrapliq toxtaldi.
    Bu yighingha Sherqiy Türkistan Birliki Teshkilatining muhim ezaliri qatnashqandin bashqa, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Medeniyet ménistirlikining mesuli, Sherqiy Türkistan Birliki Teshkilatining qurghuchisi Korash Atahan, Dunya Uyghur Qurultiyi Diniy Ishlar Kommétitining mesuli Turghunjan Alawudun, Gollandiye Sherqiy Türkistan Uyghur Birlikining qurghuchilliridin diniy zat, jamaet erbabi Isa Qarim, siyasiy paaliyetchi Sadiqjan Seley we Fransiyede istiqamet qiliwatqan Uyghur jamaitining wekili Qurbanjan qatarliqlarmu teklip bilen qatnashti.

    Yighinning ikkinchi qismi muhakime qismi bolup, bu qismida:
    Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Kultur Ministirlikining mesuli, Uyghur ziyalisi Korash Atahan „Sherqiy Türkistanda Dölet Qurush Idiali“ dégen témida muhakime élip bardi. U Sherqiy Türkistan dégen kelime qeyerdin kelgen, uning qandaq menilliri bar, tarixta bu tupraqlarda kimler yashighan, qandaq döletler qurulghan, kéyinki ikki jumhuriyitimiz we nöwettiki sürgündiki hökümitimizning teqdiridiki oxshashliqlar, Sherqiy Türkistan jumhuriyitining qurulushidiki tarixiy arqa kürinish we ularning Uyghuristan (Qeshqeriye)döliti bilen bolghan meniwiy, étnik, siyasiy munasiwetliri, bügünki dawayimizda közge cheliqiwatqan Musteqilliqmu, Aptonomiyemu we Demokratiyemu meseliliri qatarliq témilarda bir saet etrapida etrapliq mulahize élip bardi.

    Uningdin kéyin Gollandiyedin kelgen diniy zat , siyasiy paaliyetchi Isa Qarim „Qandaq Qilghanda Dawayimizning Tereqqiyatini Ilgiri Sürgili Bolidu“ dégen meselide pikir bayan qildi. U asasliqi xelqimizning diniy, milliy hésiyati bilen oynushishning yaxshi aqiwet keltürmeydighanliqini tekitlidi. U yene yoqarqi mesile toghra bir terep qilinmisa, qilghan ishlirimizning netijisi bolmaydighanliqini, bu meselide siyasiy paaliyetchilerni terbiyelesh meselisining intayin muhim ikenlikini otturgha qoydi.

    U yene Islamni kemsitishni tashlayli, biz teqwadar insanlarni izdep baqayli, sözliship baqayli, ular nime deydu, dédi. Biz dinimiz kamsitildi deduq, dinimizgha qanchilik, tilimiz kemsitildi diduq tilimiz üchün nime ish qiliduq. Wetenning bir mangdam yéri bésiwélindi dégenlik numusimizning depsende qilinghanliqi.Uni azat qilish namazdek periz.Bu bizdek teqwadar insanlarning qolidin kélidu, dégendek pikirlerde boldi.
    Uningdin kéyin Gollandiye Sherqiy Türkistan Uyghur birlikining muawin reyisi Sadiqjan Seley „Milliy dawayimizda diniy zatlar bilen ziyalilarning we siyasetchilerning munasiwiti“ dégen timida muhakime élip bardi. U muhakimiside dawayimiz terkiwidiki siyasetchilerning exlaqiy-pezilitining zeyip bolishi diniy itiqadining sus bolishidin boliwatidu. Diniy itiqat insanning meniwiytini pakizleydighan, milliy xaraktirini küchlendüridighan, iradisini chingitidighan amil.Itiqatning sus bolishi waqti kelgende qanche 10 yilliq ishni yoqqa chiqiridu.Ishlirimizning yaxshi bolmasliqi, wetenning mustemlikide qelishida dinning emes, insanning xataliqi bar, dégenlerni ilgiri sürdi.

    U muhakimiside yene teshkilat bashqurushta itiqat meselisi intayin muhim, itiqatliq kishi aldirap semimiyetsizlik qilmaydu, wedige xilapliq qilmaydu, rastchil kélidu.Bu digenlikim bashqilarni kemsitkenlik emes elbette, dédi.

    Sadiqjan Seley yene sözde turush, wedisige wapa qilish, waqitqa emel qilishmu melum bir shexis we organning sapasini belgüleydu. Siyasetni din üchün xizmet qildurush kérek, siyasetni dindin ayrish digenlik Sherqiy Türkistandek bir rayonda yashighan xelqlerning milliy herkitige mas kelmeydu.Eslide din milliy herkitimizni, milliy herkitimiz dinni chetke qaqmaydu, dédi.

    Uningdin kéyin Sadiqjan Seley yene milliy dawayimizdiki diniy zatlar bilen teshkilatlarning, teshkilatchilar bilen xelqning ottursidiki munasiwetning buzulup kétishi qatarliq meseliler üstide toxtaldi.U hazirqi ehwalda siyasiyonlar diniy zatlar bilen, diniy zatlar ziyalilar bilen kélishelmeydighan hadise kélip chiqiwatidu.Siyasiy yitekchillirimizning arqisida Diniy zatlar bolishi, siyasiyonlar diniy zatlarning rolidin janliq paydilinishi kérek.Xitaylar xelqimizni qanchige parchiliwetkini az dep, bizni qarmu qarshi qutuplargha ayrish üchün trishsa yaxshi bolmaydu.Bügün Xitaylar dinimizgha chish tirniqighiche zerbe beriwatidu.Bizge adem kérek ewlat kérek.Ewlatlirimizni terbiyelesh hoquqini xitaylargha tashlap bersek bolmaydu.Milliy dawayimizni küchlendürüshte imkanlirimiz az, emma iradimiz ching. Biz japa chekken we itiqatliq millet, qiyinchiliqni yéngishta herqandaq millettin qélishmaymiz.Yaxshi ishni pilanlighanlar yalghuz emes, ularning arqida Alla bar dégendek bayanlarda boldi.

    Fransiyedin kelgen Qurbanjan milliy dawayimiz heqqide özining pikirini bayan qildi.U bizni hichqandaq bir dölet azat qilip bermeydu, uni mana biz özimiz azat qilishimiz kérek.Melum bir qélipqa chüshüwélip, xelqimizning öle tirilishi bilen kari bolmay yashash, namayish qilish, yighin echish, wereqe tarqitish, gheripke eriz qilish bilen weten azat bolmaydu, dédi.

    U yene millitimni tonutimen digen gepni oylap éytish kérek, Uyghurni, Sherqiy Türkistanni dunya eslide tonuyti, biz özimizni tonushturimen dép, yene bir qétim untuldurduq.Buninggha dawa élip bérishtiki janliq we emeliyetke uyghun bolmighan yolimiz asasiy sewep boldi, dédi.

    Uningdin kéyin teshkilatning muawin reyisi Abdureyimjan Abdureshid Sherqitürkistanliqlarning muhajiret tarixi heqqde toxtaldi.Uyghuristan (Qeshqeriye) döliti, Ili Sultanliqi, birinchi, ikkinchi Jumhuriyetning meghlubiyitidin keyinki soruqchiliqlar, 1962-yillardiki köch qatarliqlar we tejribe sawaqlar heqqide etrapliq, qayil qilarliq bayanlarda boldi.

    U yene milliy lédirlirimizdin Ahmet Igemberdi ependi, Rabiye Qadir xanim qatarliqlar heqqide ijabiy pikirlerde boldi we DUQ reyisi Rabiye Xanimning ishligen xizmetlirige alihiyde yoquri baha berdi.

    U yene „Sherqiy Türkistan 5-Iyul Xeliq Inqilawiy Herkiti“ heqqide toxtaldi. It-Möshüklernimu qoghdaydighan Gheripliklerning „Sherqiy Türkistan 5-Iyul Ürümchi qetliami“ we kéyinki qanliq basturushlarda, Uyghurlar heqqide yiterlik derijide ijabiy inkas qayturmighanliqini tilgha aldi. Abdureyimjan Abdureshid yene kilassik dawa usulini bundin kéyin anche kargha kelmeydu, dep éytti.

    U „Weten siritidikiler wetenni azat qilidu“ dep, weten ichidikiler „weten siritidiker wetenni azat qilidu“ dep ötken xeliqning axiri weten ichidikilerningmu, siritidikilerningmu yalghuz wetwnni azat qilalmaydighanliqini hés qilghandin kéyin emdi Nime qilish kérek? Dégen sualgha duch kelgenlikini éytti.U yene Xelqimiz heqiqiy bir shekilde teshkilatlinish meseliside qiyinchiliqlargha duch keldi, bu mesililer yaxshi bir terep qilinmay turup, bundin kéyinki ishlarni utuqluq élip baralmaymiz, dédi. U yene zamaniwiy dawa igillirini yitishtürüp chiqishimiz kérek, Tibetning qanche ming eskiri bar, emma Autonomiye telep qilipmu alalmaywatidu. Undaqta biz qandaq qilishimiz kérek.Sherqiytürkistan Birliki Teshkilati qandaq qilish kérek? Dégendek suallargha jawap sheklidiki bayanlarda boldi.

    Yighinning üchünchi qismi munazire qismi bolup, bu qismida:
    Yighin qatnashquchilliri yoqarda élip bérilghan muhakimiler we milliy dawayimizni küchlendürüsh heqqide erkin bes munazire élip bardi.Munazire jeryanida Sherqitürkistan Birliki teshkilatining qurulush jeryani bir qétim eslep ötüldi.Undin bashqa yene dawayimizdiki musteqilliq, aptonomiye, démokratiye meselilerde Rabiye ana we dawa wekilliri arisida bolghan söhbetler heqqide sözlendi.Undin bashqa yene Sherqiy Türkistan Birliki Teshkilatining musteqilliqni telep qilidighan teshkilat bolup qandaq qurulghanliqi heqqide ayrim söhbetler bolup ötti.Yighin qatnashquchilliri omumen, biz bir siyasiy teshkilat, igilik hoquq we milliy musteqilliqimizni ochuq-ashkare telep qilidighan teshkilat, démokratiye, insanheqliri, kishlik hoquq meseliside özimizge uyghun bolghan tüp pirinsiplar asasida paaliyet élip barimiz, déyishti.

    Yighingha bashtin-axir Sherqiy Türkistan Birliki Teshkilatning Ijrahiyye Kommétitining reyisi Alimjan Memet riyasetchilik qildi.Yighin axirida hörmetke sazawer diniy zat Isa Qarim milliy dawayimiz we teshkilatimizning güllep yashnishi üchün köpchilik bilen birlikte dua qildi.
    Yighin ittipaqliq, birlik we qérindashliq atmospurasi iche échidi,10 saetke yéqin dawamlashti, ettigen saet 11:00 de bashlinip kech saet 21:00 de ghelbilik axirlashti.

    Sherqitürkistan Kultur Merkizi

    14-Noyabir 2010 Gérmaniye/Frankfurt

  3. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti Nöwettiki Weziyitimiz Heqqide Muzakire Élip Bardi

    Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti 2010-yili 18-Awghust küni Hökümet Dayimiy Meslihet Kéngishi ezalirining jiddiy shekildiki télifon yighinini chaqridi. Yighingha Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Dayimiy Meslihet Kéngishi ezaliridin Sherqi Türkistan Sürgündiki Hökümiti Prezidénti Ahmet Igemberdi ependi, Parlamént Reyisi Sultan Mehmut Keshqiriy ependi, Bash ménistir Ismayil Chengiz ependi, Muawin bash ménistir Hizirbek Gheyritulla ependi, Kultur we We Teshwiqat Ménistiri Korash Atahan qatarliq muhim shexisler qatnashti.

    Yighin qatnashquchilliri eziz wetinimiz Sherqiy Türkistanning weziyiti we hökümitimizning nöwettiki xizmetliri heqqide keng türde muzakire élip bardi.
    Yighinda Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti qurulghandin kéyinki ishlengen xizmetler bir qatar eslep ötüldi.Shu asasta tashqiy we ichkiy, siyasiy we ijtimayi sewepler tüpeylidin duch kéliwatqan meselilermu muzakirige qoyuldi.

    Yighinda qatnashquchilliri hökümitimiz teripidin ishlengen xizmetler weten we millitimizning tamamen kütken yéridin chiqalmighan bolsimu, dawayimizda mushu bir dewirde kam bolsa bolmaydighan istiratigiylik ijabiy qimmetke ige intayin muhim jeryanlarni bésip ötüwatqanliqini, elbettiki saqlanghan meselilernuingmu nahayiti éghir ikenlikini, xelqimizning nazariti we tenqitlirini qobul qilidighanliqini, tejirbe sawaqlarni yekünlep kéyinki basquchta ishlinidighan xizmetlerde örnek qildurushning muhimlighini tekitleshti.

    Yighinda yene Xitay tajawuzchillirining wetinimiz Sherqi Türkistanda yürgüziwatqan érqiy we kultural qirghinchiliqliri yetmigendek, weten siritida paaliyet qiliwatqan Sherqiy Türkistan teshkilatlirigha we gholluq shexislerge qaritilghan aghdurmichiliq we buzghunchiliq xaraktirliq hujumlirining küchüyüp kétiwatqanliqi misallar arqiliq pash qildi, ortaq bolghan siyasiy ghayimiz we milliy menpeetimiz yolida teshkilatlar ara birlik barawerlikke hörmet qilghan asasta her türlük munasiwetlerge ehmiyet birishimizning jiddiy ihtiyaji we Xitay tajawuzchilliri xelqimiz arisida sünniy shekilde peyda qiliwatqan ziddiyetlerdin xaliy bolishimizning muhimliqi qatarliqlarnimu tekitlendi.

    Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti Prezidenti Ahmet Igemberdi ependi muhim söz qilip, Xelqara weziyetning dayim bir xil turmaydighanliqi, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining xizmetliriningmu birdinla janlinip kétidighan künlirige uzaq qalmighanliqini, Xelqimizning bu qurulushni saghlam tereqqiy qilduridighan minutlarning haman yétip kélidighanliqini, ulughwar ghaye we yüksek ishench bilen Xitaydin kéliwatqan Siyasiy, Iqtisadiy, Ijtimayi we Pissixik hujumlargha qayturma zerbe bérishtin ibaret milliy we wijdaniy kürishimizni qettiy dawamlashturup méngishimizni tekitlidi.

    U yene Hökümet ezalirigha xitap qilip, jaylardiki Sherqiy Türkistan Milliy dawasini qiliwatqan teshkilatlarning paaliyetlirige aktip qatnishishni, xizmetlirini qollashni we ejdatlirimizning japada aldida rahette arqida turushtin ibaret güzel exlaqini her dayim örnek qilishni, milliy birlik we ittipaqliqqa tesir yétidighan söz herketlerdin uzaq turushni alahiyde tekitlidi.

    Yighin qatnashquchilliri yene Xitay istixbarat organlirining we bir uchum kimliki namelum bolghan yaman niyettiki kishilerning xelqimizning pikirini qalaymiqanlashturup, büyük milliy dawayimizning we hökümitimizning obrazini xunükleshtürüshke, xelqimizning birlik ittipaqliqigha ziyan yetküzüshke orunush qilmishlirini qattiq tenqitlidi. U yene Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti ezalirining, hökümet terkiwide turiwatqan mezgilde we Sherqiy Türkistan mustemlike astida turiwatqan ehwalda wetenge baralmaydighanliqini eskertti.

    Parlament Reisi Sultan Mahmud Keshqiri ependi, Maynur Yusup we Azad Mahmudlarnıng Hıtay we mustemlike astidiki Sherqiy Türkistangha barghanliqining, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hokümetining Asasiy qanunining munasiwetlik maddillirigha hilap ikenlikini otturgha qoydi we ularni Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti we Parlamentidiki barliq wezipisidin qaldurup, hökümettin qoghlap chiqirish toghrisida teklip berdi. Bu teklip yighingha qatnashqan 5 kishidin 3 kishining qoshulishi we Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Jumhur Reisi Ahmet İgemberdining testiqi bilen resmiy qarar süpitide maqullandi.Netijide Maynur Yüsüp we Azad Mahmudlar hökümettiki barliq wezipilliridin, parlament we kabinet ezaliqidin resmiy qaldurildi.

    Yighin axirida Jumhur Reyisi Ahmet Igemberdi ilgiri Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitide Bash ménistir yardemchisi wezipisini ötigen Maynur Yüsüp we bashqa wezipilerde bolup kelgen Azat Mehmutlarning wetenge seper qilishtin awal hökümet xizmitidin istipa bergüzülgenlikini yighin qatnashquchillirigha uqturup, Ularning bundin kéyin herqandaq sharayitta Sherqi Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitige wekillik qilalmaydighanliqini, ular bilen alaqidar herqandaq meselide hökümetimizning jawapkar emeslikini jakarlidi.

    Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti Medeniyet we Teshwiqat Ménistirliki

    Korash Atahan

    Kureshatahan@gmail.com

    Tel:0049-157-75383806

    2010-yili 8-Ayning 18-Küni Gérmaniye

    http://hantengri.blogspot.com/2010/08/sherqiy-turkistan-surgundiki-hokumiti.html

  4. Saturday, October 31, 2009 MILLIY REHBIRIMIZ AHMET IGEMBERDINING SIYASIY HAYATI WE IJADIYITI HEQQIDE QISQICHE BAYAN(1) (Bu Eser Jumhuriyitimizning Tughulghan Künige Béghishlandi) Eziz wetnimiz Sherqiy Türkistan, tajawuzchi Xitaylarning mustemlikisige aylinip qalghan kéyinki 100 yil, mezlum xelqimizning besh ming yilliq shanliq tarixidiki qan-yash we nomusqa tolghan, milliy zulum we küresh ichide ötken bir dewir boldi. Bu dewirde Medeniyetlik, Batur, eqil-parasetlik, emgekchan we küreshchan Sherqiy Türkistan xelqi Tömür Helpe, Sabit Demullam, Memtimin Bughra, Emir Nurehmet´han (Emir Sahip), Emir Abdullahan(Shah Mensur), Huja Niyaz´hajim, Mahmud Muhiti, Osman Éli, Qutluq Shewqiy, Ahmet Ziyayi, Abduqadir Damullam, Abduxaliq Uyghur, Sopizade, Memtili Ependi, Elihan Töre, Ahmetjan Kasimi, Is´haqbeg Momin, Delilqan Sugurbay, Abdurewof Mehsum Ibrahimi, Rehimjan Sabirhaji, Abduleziz Mehsum, Chingiz´han Damullam, Abdurehim Qilch, Polat Qadiri, Qurban Qoday, Memtimin Iminof, Qasimjan Qembiri, Sopahun Polkownik, Ubulheyri Töre, Sheriphan, Isa Ependi, Mesud ependi, Osman Batur, Zunun Qadiri, Ziya Semidi, Enwer Nasiri, Haji Yaqup Anat, Abdureyim Ötkür, Ibrahim Muti qatarliq san-sanaqsiz dahilar, dölet erkanliri, herbiy qomandanlar, jamaet erbabliri, shayir we yazghuchilarni yétishtürüp chiqti. Ahmet Igemberdi xelqimiz yitishtürüp chiqqan yoqarqidek meshhur inqilapchillirimiz we jamaet erbaplirimizning izini boylap, mustemlike dewrimizdiki qarangghuluq yillarda yitiship chiqqan üchinchi ewlat rehberlirimizning biridur we Uyghur Yéngi dewir edebiyatidiki tonulghan shairlarning biridur. Ahmet Igemberdi 1937-yili 4-Ayning 4-Küni Sherqiy Türkistanning qedimqi beshbaliq rayonigha jaylashqan, Ürümchi wélayiti, Jémissar Nahiyeside atisi Igemberdi Hoshurghuja, Anisi bibirabiye Qasim qizi(Kona Turfanliq)ning ailisining üchünchi perzenti bolup dunyagha kelgen. ***** Ahmet Igemberdining dadisi Igemberdi Hoshurghuja Sherqiy Türkistan xelqini topidek soriwetken 1931-yildin 1937-yilghiche otturgha chiqqan Tunggan yéghiliqi yillirida, Jimisarda minggha yéqin mal-charwisidin we uningdin bashqa barliq bisatliridin ayrilip, milyonlighan Sherqiy Türkistanliqlargha oxshash peqirchilik yoligha chüshüp, üch ishek bilen Otun toshup, ailisini béqishqa mejbur bolghanidi. Ahmet Igemberdining baliliq yilliri ashundaq bir qiyin sharayitta ötti. Bu waqit Sherqiy Türkistanda Inqilawiy herketler bash kötürgen, Sherqiy Türkistan Azatliq küchliri bilen mustebit Xitay hökümiranliri we tajawuzchi millitarist Ma jungying arisida jiddiy toqunushlar meydangha kélip, qanliq qirghinchiliqlar arqa-arqidin yüz bergen yillar idi. 1933-yili Sherqiy Türkistanda Qeshqerni merkez qilip yéngi qurulghan Sherqiy Türkistan Islam Jumhuriyiti 1934-yilning axirigha kelgende, Sowit ittipaqining küshkürtishi, Yallanma Ermen quralliq qisimlirini, yéngi qurulghan Jumhuriyetini yoq qilishqa toluq qurallandurup yollishi, ularning Shéng shisey bilen astirittin hemkarlishishi we Ma jungying qisimlirining inqilapqa qilghan asiyliqi uningdin bashqa birqisim menbiyi éniq bolmighan milliy munapiqlarning satqinliq qilishi sewebidin aghduruwétilgenidi. 1937-yili Géniral Maxmut Muhiti bir qisim ademlirini élip, Hindistangha chiqip ketti, bundaq bolushning sewebi, Shéng shisey bilen düshmenning aldam xaltisigha chüshken yol bashchimiz Ghuja Niyaz Hajimlar inqilawiy küchlerning gholluq herbiy qomandani bolghan Géniral Mehmut Muhitigha süyqest qilish üchün Ürümchige chaqrighanidi. Mehmut Muhiti bundaq bir qiyin ehwal astida inqilawiy quralliq küchlerni hem özini saqlap qélip, kélichek inqilapni dawamlashturush üchün weten siritigha hijret qilishqa mejbur bolghanidi. Géniral Mahmut Muhiti hijret qilishtin burun öz qisimliri ichidiki qehriman sebdishi Abduniyaz Kamalni, özining qalduq qisimlirigha qumandan qilip teyinlidi. Géniral Abduniyaz Kamal öz qisimliri bilen Millitarist Ma jungying hem Shéng shisey qisimlirigha qarshi qehrimanlarche küreshti. Mushundaq bir hayat-mamat kürishi élip bériliwatqan waqitta, Ayripilan we tangkilar bilen qurallnghan bir qanche ming asasliqi Ermenlerdin teshkil qilghan tejirbililk Sowét Armiyesi Sherqiy Türkistan chigrisidin kirip, inqilawiy qoshunlarni Hémitning séyida qorshiwélip, axirqi hésapta ularni, xayin Ma jungying eskerliri bilen qoshup asman we yerdin birla waqitta ot échip qirip tashlidi. Hayat qalghanlirining bezillirini tirik kjömüwetti, bezillirini atqa sörütüp, bezillirini tangka bilen mijip, bezillirini otta köydürüp yoq etken boldi. Qumandan Abduniyaz Kamal hel qilghuch jenglerde yallanma Ermen qoshunliri teripidin esirge élinip, axiri qanxor Shing shisey teripidin iskenjige élinip öltürüldi. Özini Sherqiy Türkistan xelqining dosti, dep atiwalghan Sowétler ittipaqi, tajawuzchi, millitarist Shéng shiseyni yölep turghuzup, Jumhuriyet armiyemizni tazilap, Sherqiy Türkistanda bir mezgillik Sowét tesiridiki Shéng shisey hakimiyitini tiklep, wetinimizde atalmish tinchliq we tereqqiyat, tinchliq sheklide körünidighan bir weziyetni shekillendürdi. Bu pütünley yerlik xeliqqe qurulghan bir qapqan bolup, Shing shisey bilen til bürüktiriwalghan Imfériyalistlar we ularning qol chomaqchilliri astirittin Sherqiy Türkistan xelqi üstidin yürgüzilidighan érqiy we kultural qirghinning bir meydan pilanini tüziwatatti. Bu yillar Sherqiy Türkistan xelqi deslep Xitay hökümiranliri, Millitarist Ma jungying qisimliri hem millitarist, qanxor Shéng shisey teripidin qattiq talan-tarajgha üchrap, 100,000 lighan Sherqiy Türkistan aileliri, jümlidin Ahmet Igemberdi akining ailisimu eshu éghir qismetlerge uchrap, siyasiy, iqtisadiy, ijtimayi, medeniy-maarip jehetlerdin éghir palaketler ichide nale-zare qilip ingirawatqan zamanlaridi. Ahmet Igemberdi ailisi jan saqlash üchün 1939-yili Jimmisardin Eskibaliq (Guching)gha köchüp kétidu. Ghuljida tajawuzchilargha qarshi Milliy inqilapning partilishi, Xitay tajawuzchillirining Eskibaliqta yashawatqan Sherqiy Türkistanliqlargha bolghan bésimini téximu kücheytiwitidu.Beshbaliq rayonidiki minglighan Uyghur we Qazaq yashliri Ili rayonigha qéchip ketkendin bashqa, birqisim yerlik aililer hayatliq izlep yurtlirini tashlap chiqip kétishke mejbur bolidu. Ahmet Igemberdi ailisi 1945-yili yazda taghisi Toxti Qasim(Turfanliq) yashawatqan Ürümchi Sheherige kélip yerlishidu.Ular köchüp yürgen bu dewir, Ghuljida milliy inqilap ghelbe qazinip, 1944-yili 12-noyabérda Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, 1945-yili 7-April küni Sherqiy Türkistan Milliy Armiyesi qurulghan mezgilidi. Sherqiy Türkistanda qurulghan milliy Armiye özining Gomindang tajawuzchillirigha qarshi jenglirini birqanche seplerde ghelbilik élip baridu. Pütün Sherqiy Türkistan miqyasida partizanliq urushlirini qanat yaydurup, düshmen Armiyesi we ularning arqa sep teminatini parlech haletke chüshürüp qoyidu. Milliy Armiyening asasiy yönülüsh qisimliri, 1945-yili 8-Ayda tajawuzchi Xitay Armiyesining shimaldiki qoshunlirini tarmar qilip, Manas deryasi boyigha yétip kelidu. Manas bilen Sherqiy Türkistanning merkizi Ürümchining ariliqi peqetla 180 km idi.Bu waqitta eger milliy Armiye Bash Baliq Ürümchini ishghal qilsila, Xitay hakimiyitining ghulap chüshidighanliqigha qil sighmaydighan bolup qalidu. Ming epsuski 1945-yili mayda Yaltida ötküzülgen Russiye, Engiliye, Amérika bashliq döletlirining yighinida Sherqiy Türkistanning meselisi Jangkeyshi rehberlikidiki Xitay dölitining paydisi hésawigha hel qilinidu.Azat rayonlardiki Sherqiy Türkistan xelqining yéngiche hayati we ularning siyasiy iqtisadiy, ijtimayi we medeniyet sahesidiki ghelbilliri hem yéngi özgürüshler, Sherqiy Türkistandiki bashqa chong kichik sheherlerge tesir qilghandek, Ürümchigemu tesir qilmay mumkin emesidi. Ürümchi ahalisining yérimidin köpregini teshkil qilghan Uyghurlar we bashqa Qazaq, Qirghiz, Üzbek qatarliq qérindashlar arisida wetenning kélichigi, milletimizning istiqbali heqqide yéngiche arzu-ümidler tughulghan bolup, goya weten hélila azat bolidighandek etrapni xushalliq hésiyati qaplighan, kishilerning chirayimu bashqiche héslar bilen külümsirigen waqitlaridi. Ahmet Igemberdining chong bowisi Hoshur Ghuja esli Qeshqer Astin Artush Azaq yézisi Tijen kentidin bolup, sodigerchilk yolliri bilen ikki ayali we tört perzentini élip, Jimmisargha kélip yerleshken.Chong dadisi Hoshur Ghuja 1916-yillirida Turfan wilayiti Pichan Nahiyesilik Qasim Baqqalning chong qizi Bibi Rabiyeni 12 yashta bala kélin qilip Jimmisargha élip kétkeniken. Hoshur Ghuja 1917-yilliri chong oghli Igemberdini Bibi Rabiye(Ahmet Igemberdining anisi) bilen öylik-ochaqliq qilidu. Igemberdi aka Bibi rabiyedin uzaq yil perzent körmey 1932-yiligha kelgende Ahmet Igemberdining achisi Sherixan Igemberdi, 1935-yiligha kelgende akisi Rehmet Igemberdi, 1937-yili Ahmet Igemberdi, 1942-yili Hesen we Hüsen Igemberdi atliq qoshgizekler tughilidu. Qasim Baqqal shu yillarda Pichan nahiyesidin ikkinchi perzenti Hemraxan, üchünchi perzenti Toxti Ahunni élip Ürümchige kélip yerleshken iken. 1945-yili baharda Ahmet Igemberdining dadisi ayali Bibi Rabiyening teliwi bilen, Ürümchining Eskibaliqqa qarighanda adettiki insanlar üchün siyasiy we iqtisadiy tereptin jan saqlashqa qulayliq teripini nezerge élip we Qéyinatisini panah tartip, Ürümchige kélip yerlishidu. Bu yillarda Ürümchide xéli köpligen zamaniwiy mektepler bar bolup, mekteplerde Türkiye, Üzbekistan, Qazaqistanda telim alghan Uyghur, Üzbek, Qazaq we bir qisim Tatar muellimler Uyghur tilida ders ötetti.Bu muellimler sistimliq terbiye körgenler bolup, ular Sowit ittipaqini öz ichige alghan Gherip dunyasidiki bolupmu, Yash Türkiye jumhuriyitidiki pen-maaripqa ayit yéngiliqlarni jahalet ichide turiwatqan Sherqiy Türkistangha élip kirgenidi. Bu dewirde Sherqiy Türkistan xelqi arisida bolupm, wetinimizning bashbaliqi Ürümchide her xil Idiologiyege mensup bolghan pikir éqimliri höküm süretti. Buning ichide gewdilik bolghanliri üch xil bolup, birinchisi Milletchilik(Sherqiy Türkistanchiliq) pikir éqimi, ikkinchisi Sowitpereslik(Kominizim), we üchünchisi Xitaypereslik(Chiniy Türkistanchiliq) din ibaretidi. Bu yillarda medeniy-maaripta bir qeder janlinish meydangha kéldi. Oqutush matériyalliri ichide Jumhuriyet mezgilide tüzülgen yerlik Idiologiyemizni asas qilghan milletchilik iddiysidiki matériyallar, Xitay sheheri Nenjingde bésilghan chong Türkchilikni teshebbus qilidighan kitaplar, Sowit ittipaqidin yoshurun kirgüzülgen, qérindash xeliqlerning iddiysining tesiride tüzülgen derislik we Gézit-Jornallar baridi. Ahmet Igemberdi 1946-yili yoqarqidek bir dewirde Ürümchidiki asasliq bilim ochaqlirining biri bolghan Gherbi östeng ikkinchi bashlanghuch mektipige oqushqa kiridu. U siniptiki balilarning ichide elachi oqughuchilarning qatarida bolup, ilghar pikirlik ustazlirining tesiride milletchilik idiyisini qobul qilidu. Bu waqitta Ahmet Igemberdi 9 yashtaidi. Ahmet Igemberdi ösmürlük we hayatini eslep bu heqte: Ustazlirimizdin Ghuljida qurulghan Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti heqqide her xil qiziqarliq hékayilerni anglaytuq.Bétim mezgilide Ürümchige kelgen Ahmetjan Qasimiy bashchiliqidiki Jumhuriyet wekillerning bizge qaldurup ketken meniwiy mirasliri, bizning kéyinki hayat yolini talliwélishimizgha yétekchilik rol oynidi. Meselen, Sherqiy Türkistan Milliy armiyesining Manas deryasi boyigha yétip kelgenliki, az kün qalmay wetinimizning toluq azat bolidighanliqi, Milliy Armiyemizning Ürümchige qarap ilgirlewatqanliqi, xelqimizning milliy zulumdin qurtulush üchün, jumhuriyet armiyesige masliship, Qeshqer, Tashqorghan, Yerken, Turfan, Hoten qatarliq wilayetlerde partizanliq urushlirini élip bériwatqanliqini ulardin bilip turattuq. Bu waqitlarda Sherqiy Türkistanni ishghal qilip turghan Xitay hökümitining ehwali intayin qorqunch ichide bolup, eger Jumhuriyet armiyemiz Ürümchige kiridighanla bolsa Xitaylarning wetinimizdin qéchip kétidighanliqi köz aldimizda körünüpla turatti. Bu künlerde Güzel Sheher Ürümchide ümidwarliqqa tolghan, bir türlük milliy oyghunish keypiyati ewjige chiqqanidi.Kishiler arisida bolupmu yash-ösmürler arisida tarqilip yürgen „Yasha Ahmetjan“, „Qurtulush Yolida“, „Hey Ghaziler“, „Mesud Sabiri Ating Ulugh“, „Ulugh Tengrim“ we „Achil, Achil Gül Achil“ naxshilliridin hemmini körüwalghili bolatti. Bu naxshilarning ichide Mesud Sabirigha béghishlanghan „Mesud Sabiri Ating Ulugh“ naxshisining töwendiki misraliri isimde qaptu: Mesud Sabiri ating ulugh, Xeliq ichide shaning Igiz. Bolur bizning bextimiz, Turkistanliq textimiz. deydu, tarixni eslep, sirliq xiyallargha gheriq bolghan halda. Bir ish héch isimdin chiqmaydu, deydu Ahmet Igemberdi yene: 1948-yilning Zhung xua mingo qurulghan 10-Ayning 10-künliri bolsa kérek, mekteptin bizlerni Tajawuzchi hökümetning chaqriqigha asasen, Ölkülik hökümet binasining chong zalida bir meyden Edebiyat-senet paaliyitige teshkillidi. Bu paaliyetke Ürümchidiki barliq Uyghur we Xitayche oqutush élip baridighan mekteplerning Oqutquchi we Oqughuchillirining hemmisi qatnashti. Buning ichide mektepimizning biz oquwatqan 4-yilliqtiki oqughuchilirimu baridi. Biz sehnide Ay-yultuz sheklide tizilip, „Ulugh tengrim“ dégen naxshini orunliduq. Bizning bu naxshimiz köpchilik teripidin eng alqishlanghan we hemmidin mezmunluq, utuqluq we retlik orundalghan bolsimu, bahalash gruppisidiki köp sanliqni teshkil qilghan xitay memurlar, birinchilikni Ürümchi 1-bashlanghuch mekteptin kelgen Xitaylargha bériwetti.Aldi bilen buningdin narazi bolghan oqutquchillirimiz, Xitay memurliri bilen bir meydan siyasiy küresh élip bardi. Shuning bilen biz oqughuchilar, muallimlirimizning bu adaletlik herketlirini qollap, özimizge xas bir türlük shekiller bilen Xitaylargha qarshiliq bildürduq. Muallimlirimizning bizge hay bérishi we Xitaylargha bolghan ghezep-nepret bilen meydandin ayrilishqa mejbur bolduq. Ertisi ettigende mektepke barghandin kéyin sinipimizdiki oqughuchilar otturisida ghulghula bashlinip, „bu Xitaylar hergiz bizge dost emes, millitimizning düshmini, bulardin yaxshiliq kütüshning hajiti yoq“ dep sinipimizning qara doskisi üstige ésilghan Xitay dölitining atisi Sün zhungshen we Xitay dölitining Zungtungi Zhang keyshining yoghan heywetlik resimliri we sinip tamliri we torusqa toldurup ésilghan Xitay dölitining dölet bayriqi we Gomindang pirqisining 12 burjeklik bayrighini yirtip chüshürüp, sinipimizdiki tömür meshlerning ichige tiqip köydüriwettuq. Shuningdin kéyin sinipimizda bolghan bu herket deslepte mektiwimizdiki bashqa yilliqlargha andin bashqa mekteplerge kéngiyip, bayraq we Hitay dahillirining resimlirini köydürüp tashlash herkiti kötürülüp ketkenidi. Ürümchide bu weqe yüz bergendin kéyin, Xitay dayiriliri we quralliq qisimliri, saqchilliri mekteplerge yoshurun paylaqchillirini ibertip, muellim we oqughuchilarni qattiq bésim we soraq astigha aldi. Hettaki bizning mekteptiki, özliri gumanliq dep qarighan 10 gha yéqin ustazimizni qolgha élip ketekenidi. Bu weqeler Ahmet Igemberdi we sawaqdashlirigha alahiyde tesir qilip, Xitay basmichillirigha bolghan öchmenlikni shekillendürüp, bir türküm Sheqiy Türkistan perzentlirining istiqlal bayriqigha ching ésilishigha sewep bolup qalghan we ularning weten-millitige bolghan ottek muhabbitini shekillendürgen. Ahmet Igemberdi 1949-yili Iyulda bashlanghuch mektepni ela netije bilen pütküzüp, ikki ayliq tetildin keyin yeni 1949-yili 3-Séntebir küni Ölkülik Ürümchi ikkinchi daril muellimin´ge oqushqa kiridu. Bu waqit ikinchi daril muelliminnning sabiq modiri, milliy shairimiz Abdurehim Ötkürning mektep modirliqidin ayrilish aldida sözligen xoshlishish nutqining oqughuchilar arisida, nahayiti chong milliy hés-hayajan qozghap, oqughuchilarning qelbide yéngi ümid yalqunlap turghan waqitlargha toghra kelgenidi. Uning üstige Ahmet Igemberdi mektepke kirip yigirme künlerdin kéyin, mektep memuriyiti bir küni chüshtin kéyin pütün oqutquchi-oqughuchilarni yighip Ulanbaygha qarap yolgha chiqidu. Ular Hazirqi Su üsti baghchisining aldidiki jirada, kesken taghqa qarap kétiwétip, ong qol tereptiki Meschit we Tügmendin ötkendin kéyinla ajayip bir menzire bilen uchrishidu.Eslide uyerde Gomindangchi kapirlarning saqchi punkiti bar bolup, u küni Saqchi punkitining ilgirki heywisidin qilchimu esir qalmighanidi. Ürümchi xelqini qangqir qaxshatqan bu saqchixanining Ishik- derizilliri pütünley pachaqlap tashliwétilgen bolup, saqchixanining arxipxanisidiki matériyallarmu binaning aldida qalaymiqan uchup yüretti, binaning peshtighidiki igiz xadigha ésighliq turidighan Gomindang bayrighi, xadidin chüshüriwétilgen bolup, yerde sörülüp yatqan bir menzirini körgen Oqutquchi-oqughuchilar, qandaqtur ortaq bir hésiyatta „Hop boldi“ déyishkendek bir-birige menilik qarishp qoyishidu. Ular Keskentagh döngidin ötkendin kéyin, Jenubiytaghqa baridighan yol bilen ilgirlep, iptidayi ormangha azla qalghanda toxtaydu. Hem bu yerde bir qisim muellimlerdin, „Bügün biz, Xitay xelq azatliq armiyesini, mushu yerde kütiwalidighan bolduq, tertip-intizamgha boy sununglar!“ dégen sözlerni anglaydu. Bu sözlerni anglighandin kéyin, oqughuchilar heyran bolushup, bir-biri bilen talash tartishqa chüshidu. Ularning arisidiki Yoquri sinip oqughuchilliridin birsi,“Bu qandaq gep, bizning Armiyemiz manasta tursa, nimishqa biz Ürümchining jenubigha kélip bularni kütimiz deymiz, bizning Armiyemiz eslide Ghuljidin chiqip, manasqiche bolghan ziminlirimizni azat qilip bolghan emesmidi, ular Manastin shimaliy yol arqilip, Ürümchige kirishi kérekqu?“ yene bir chongraq yashtiki oqughuchi „Yaki qéchip ketken Gomindangchilar, Kulidin yene qayitip kéliwatamdu-ye?“ déydu ünlik awazda.Shuning bilen Oqutquchi we oqughuchilar arisida ghulghula kötürülidu. Emdila 12 yashqa toshup 13 yashqa mangghan Ahmet Igemberdi, bu sözlerning tégige toluq yételmey heyran bolidu.U oqutquchillirini iradilik inqilapchi, kam-kütsiz milletchi, tengdashsiz wetenperwer dep qarayti. Bügün ularning oqughuchilarni yéteklep, nimishqa emdi düshmenni qarshi alghili chiqqanliqini herqanche qilipmu kichik kallisida hezim qilalmayti.Uningche bolghanda bu ishlar taza epleshmigendek tuyulatti. Shundaq qilip ular „qarshi élish“qa teshkillengen Armiyemu yitip kelidu. Yitip kelgen eskerler qizil Xitayning piyade qisimliri bolmastin, Broniwik we Tanka qisimliridi. Broniwik we Tankilarning bezillirining üstige koménist xitaylarning besh yultuzluq dölet bayriqi hem „1-awghust“ dep xitayche xet yézilghan armiye bayraqliri qadalghanidi. Bu ötiwatqan Broniwik we Tankilarning üstide, bezilliride bir, bezilliride ikkidin esker baridi, ular yüzlirini aq, yoghan maskilar bilen niqapliwalghan bolup, peqetla eski chapanning yirtighidek qismaq közliri maskillirining üstidin körünüp turghan qara xitaylardin héch perqi yoq mexluqlaridi. Kéyinki künlerdiki xewerlerge qarighanda, ularning atalmish azatliq armiyesining piyade qisimliri, kündüzi yoshurun jaylarda aram élip we qara xitay eskerliridin sanini toluqlap, kéchilliri Ürümchige we Sherqiy Türkistanning bashqa rayonlirigha minglap, on minglap kirgenligi melum bolghan. Ularning bu chüshüniksiz herketlirige qandaq sirlar yoshurunghanliqi künimizge qeder ashkariliniwatidu we haman toluqi bilen ashkarilanmay qalmaydu. Emma qara we qizil Xitaylarning Sherqiy Türkistan Jumhuriyitini yoq qilish üchün, barliq urush-jidel we adawetlerni bir terepke qayrip qoyup, intayin tizlikte mexpiy birlishiwalghanliqi künimizde hemmige ayan boldi. Ahmet Igemberdi Bashlanghuch mektepni püttürgen yili yeni 1949-yili Sintebirde, Ürümchidiki Ölkilik Ikkinchi Darilmuellimin´ge oqushqa kirip, 1952-yili Iyunghiche bilim tehsil qilidu. Ahmet Igemberdining Edebiy ijadiyiti shu yillarda bashlanghan bolup, uning etrapida, shieriyet ijadiyitige mas kélidighan alahiyde bir muhit haziridi. Ahmet Igemberdining éytishiche uning Edebiyatqa bolghan qiziqishi Anisi Bibi Rabiyening uzaq qish kéchilliride éytip béridighan meselliri, chöchekliri we gayida ishtiyaq bilen oqup qoyidighan xeliq naxshilliridin bixlan´ghan bolsa, milliy tewerüklirimiz bolghan yoqarqi inqilawiy naxshillirimizning tesiri arqiliq nota tartip, Uyghur hazirqi zaman edebiyatidiki dangliq Shairlirimizdin Tejelliy, Qutluq Shewqi, Abduqadir Demullam, Abduxaliq Uyghuri, Memtili Ependi, Ehmet Ziyayi, Ömer Muhemmidi we yéngi dewirde yitiship chiqqan shairlirimizdin Abdureyim Ötkür we Tatar shairliridin Abdulla Toqay qatarliqlarning eserlirining netijiside shax chiqirishqa bashlighan. Ahmet Igemberdi öz ijadiyitini 1951-yili 14 yéshida bashlighan bolup, shu zamanning teqezzasi bilen yézilghan tunji shieri 1954-yili „Edebiyat-senet „ Jornilining 12-sanida élan qilinghan. Shuningdin bashlap uning shierliri „Shinjang Géziti“, „Tarim Jornili“, „Mektep qara doskisi“ qatarliq bir qisim metbuatlarda üzülmey ilan qilinip turdi. Ahmet Igemberdi 1952-yili 8-Ayda Ölkilik Darilmuelliminni ela netije bilen tamamlap, özi oqughan bilim bulighi Ürümchi Gherbiy Östeng ikkinchi merkizi bashlanghuch mektiwige muellim bolup texsim qilinidu. 1952-yil Aughusttin 1953-yili Iyulghiche bu mektepte xizmet ishligen Ahmet Igemberdi, shu yili Aughustning axiri sabiq Ölkilik Milletler Inistétuti Til-edebiyat Fakultitigha oqushqa kiridu. Bu sinip Milletler Inistétutining tarixida Edebiyat kespi boyiche birinchi qétim üch yilliq muddet bilen échilghan sinip bolup, bu sinipning derislik programmisi Sowét Ittipaqining besh yilliq toluq kurus üchün tüzülgen derislikliridi. Bu Fakultitta Sherqiy Türkistanning milletperwer ziyaliliridin Hamit Seyidi, Abdushkür Yalqun, Abduley Ruzi, yéngi ziyalilardin Abdushkur Memtimin qatarliqlar, Sowét Ittipaqidin bolsa Turghan Hesenof qatarliq Uyghur ziyaliliri hem bir qisim Béyjing, Shangxeylerdin kelgen Xitay ziyaliliri oqutquchiliq qilatti. Ahmet Igemberdining shu yillarda yazghan eserliridin „Uzutush“ dégen shieri 1955-yili „Edebiyat-Senet Jornilida“, „Gülchi qiz“ dégen shieri 1957-yili Aprilda „Xin jiang Géziti“de élan qilinidu. Shu chaghda mektep memuriyitining muhim orunlirini, kona Tashkentchilerdin Ismayil Héwzullayof, Isa Niyaz, Habil qatarliqlar igelligen bolsa, mektepning presidenti , shu chaghdiki ölkülik hökümetning reyisi Burhan Sheyidi idi. U yillardiki bu Aliy bilim yurtining omumiy keypiyatida yéngiche bir qaynam tashqinliq hayat höküm süretti. Mektepning 1300 din oshuq oqughuchisining mutleq köp sanliqini Uyghurlarni asas qilghan, Sherqiy Türkistanning yerlik milletlirining perzentliri teshkil qilatti.Peqetla bir sinip Shiwe oqughuchilliri we bir sinip Uyghur til-edebiyatini ögütüsh mexset qilinghhan Xitay oqughuchilarla baridi.Mektepning teshkili tüzümi we oqutush programmisi, mekteptiki exlaqi tertipler Sowittiki qérindash xeliqlerning pidagogika tüzümini we Sherqiy Türkistan xelqining oqu-oqutushtiki eneniwiy milliy örpiy-Adetlirini asas qilghan terizde yürüshtüriletti. Ahmet Igemberdi mushundaq bir muhit ichide Aliy mektep terbiyesini alidu. U 1956-yili 7-Ayda Ölkilik Inistétutni ela netije bilen püttüridu. Shu yili 9-ayda özi oqughan Milletler inistétutining Til-edebiyat fakultitigha oqutquchiliqqa texsim qilinip, birinchi yilliqlar üchün Edebiyat nezeriyesi we üchünchi yilliqlar üchün Sowit Edebiyati derislirini beridu. U bu jeryanda 19- we 20-esirlerde ötken gherip edebiyatidiki jümlidin Rus edebiyatidiki Tolistoy, Dostoyiwiski, Chihof, Poshkin, Lermintof, Gorkiy, Ostrowiskiy we Pastirinak qatarliq namayendiler bilen téximu yéqindin tonushush pursitige ige bolidu. Ahmet Igemberdi Ölkilik Milletler Inistétutida oqughan we Xizmet qilghan yillirida, uning iddiyiside zor özgürüshler yüz beridu. Shu yillardiki milletperwer we wetenperwer oqutquchi-usatazlar we Derislik programmiliridiki insanperwerlik we milletperwerlik idiyiliri hem uni qorshap turghan Ijtimayi hayat, uning kélichektiki bir Inqilapchi, Shayir we Siyasiyon bolup chiqishigha mustehkem asas salghanidi. Ahmet Igemberdining Ilimgha teshna changqaq étizdek qelbi, Aliy mektepni ela netijiler bilen püttürgen bolsimu yene ikkinchi qétim dawamlashturup bilim élish pursetige ige bolidu. 1957-yili Aughustning axiri Mektep memuriyiti, Uyghur Aptonum Rayonluq Maarip nazaritining birleshme qararigha asasen, shu yili Sowét Ottura Asiyasining Siyasiy, medeniy we Maarip merkezlirining biri bolghan, Tashkent sheherige chiqidighan Sherqiy Türkistanliq 30 Oqughuchining qatarigha Ahmet Igemberdinimu kirgüzidu. Ahmet Igemberdi chet-elde ilim tehsil qilish üchün kütken künler axiri yitip kelidu, Ahmet Igemberdi 1957-yili Aughust éyining axirlirida, eziz wetini Sherqiy Türkistan hem özining baliliq, yashliq chaghlirini ötküzgen Ürümchi Sheheri bilen xoshlushup, Üzbekistangha qarap 30 sawaqdishi bilen yolgha chiqip, shu yili 1-Séntebirning harpisi, Tashkent Sheheridiki orta Asiya döletlik Uniwérsititigha kélip chüshidu. 1957-yili 1-Séntebirde Orta Asiyadiki eng chong ilim dergayi hésaplanghan Ottura Asiya Darilfonining Til-Edebiyati fakultéti Jornalistika bölümining toluq kursigha oqushqa kiridu. Oqush hayati uning dunya qarishining ösüp bérishigha, bilimining keng dayirilik yétilishige, edebiy ijadiyitige, kishilik hayatigha yéngiche bir mezmun qoshidu.Ahmet Igemberdi emdi burunqi addiyla Uyghur ziyalisi emes, öz wetinining tarixi, siyasiy teqdiri we kélechigi heqqide melum bilimlerge ige bolghan angliq bir wetenperwerge aylinidu hem shuning bilen birge ikki qétim Ottura Asiya we Sowitler ittipaqini boylap sayahet qilishlar, uni Ottura Asiya Türk dunyasidiki her qaysi qérindash milletlerning tarixi, medeniyiti, arzu-armanliri bilen keng türde, tonushush pursitige ige qilip, Rus jemiyiti we Yawropa medeniyiti bilen uchrashturup, uning iddiysini dunyawiy pikir we bilimler bilen toluqlaydu. Bu yillarda Ahmet Igemberdining ijadiy hayatida zor burulush we dewir bölgüch xaraktirliq özgürüshler otturgha chiqidu. Shning bilen birge uning shieriyet ijadiyiti güllinishke qarap tereqqiy qilidu. Uning shu dewirdiki Siyasiy lérikilirida erkinlik, hörlük we azatliqqa bolghan telpünüsh we wetenni séghinishtin ibaret qoyuq hésiyatini ipadilesh asasiy salmaqni igileydu.Meselen, Ahmet Igemberdi shu yillarda yazghan, Teklimakan neshriyati teripidin 2006-yili Yanwarda neshir qilinghan „Turnilar Uchqanda“ (1957) “Weten muhabbiti“(1958), „Weten“(1959) dégendek shierliri arqiliq uyghur yéngi dewir Edebiyatidiki wetenperwerlik témisini, meyüslik, sadda we hes-hayajanliq tillar,nazuk shieriy teswirler we özige xas yéngiche ipadilesh usulliri arqiliq béyitidu. Ahmet Igemberdi „Turnilar uchqanda“ dégen shierining axirqi koplitida, shu yillardiki otluq hésiyati we kélichekke bolghan arzu-ümidlirini: … Kiler bahar közüm yolungda, Telmürümen qanat qéqip kel. Shu jénimdin söygen Ilimdin, Issiq salam sowgha élip kel! … dep ipadileydu. U yene „Weten muhabbiti“ dégen Shierida: … Pütün arzu-armanlirim shu, Ta-menggüge qalsam yérimde. Sogharsamdim desht-chöllirini, Pishanemdin Aqqan térimde. … dep yazsa, „Weten“ dégen shierida: … Ah! Meyli ötsümu séningsiz yillar, Séni hich unutmas shu teshna yürek. Pak ghunche qelbimge sen birla eziz, Dunyada söygüm yoq séningdin bölek. Shunga weten, méhring ishqing mendidur, „Özüm herjaydamen könglüm sendidur!“ … dep yézip weten-milletke bolghan sulmas muhabbitini ipadilep, shierlirida qandaq éytqan bolsa shundaq yashaydu. Bu waqitlarda yeni 1957-yilida, Ürümchide yérim yilgha yéqin sözulghan Uyghur Aptonum Rayonluq partikomning „Yerlik milletchilikke qarshi“ jiddiy yighini ötküzülgenge uzaq bolmighan bir zamanlar bolup, partiye kométitining reyisi chong milletchi, Showénist Wang Énmao rehberlikidiki, Xitay basqunchilliri yerlik milletler, bolupmu Uyghur xelqining siyasiy hayatigha alaqidar bolghan, yurt kattilirimizning üstidin Adaletsiz hökümlerni chiqirip, Ziya Semidiy, Ibrahim Turdi, Abdurehim Seyidi qatarliq Militimizning munewer perzentlirini teqip astigha alidu… Shuning bilen birge 1958-yili yazliq tetil waqtida Tashkentte oquwatqan barliq Uyghur Oqughuchilarni mejburiy asasta wetenge qayturup, Ürümchide yürgüziliwatqan atalmish „Yerlik milletchilikke qarshi turush“ herkitige qatnashturidu. (Bexitke yarisha Ahmet Igemberdi, Hebiybulla Yonus, Mömin Kerimi qatarliq oqughuchilar késellik bahaniside, bu herketke qatnashmay qara we Azw déngizliri boyliridiki sanatoriyelerge ketkenidi.) Ahmet igemberdi shu yillarda yeni Azow déngiz boyidiki sanatoriyede dem éliwatqan waqtida, shu dewirdiki weten ichidiki bir qatar tiragédiyelerdin kéyin tughulghan buruxtumluq hésiyatini, yéqin dosti, sawaqdishi we kesipdéshi meshhur Uyghur Shairi Dolqun Yasin bilen ortaqlishish yüzisidin yazghan “Azow Déngizida“ dégen esirini yazidu. 1958-yili 1-Séntebir oqush mewsumimu kelidu, lékin Üzbekistandin wetenge mejburi qayturulghan oqughuchilar waqtida ülgürüp kélelmeydu, 10-ayning axirliri ularning bir qismi yeni Muzepper Ezizi(Seypidin Eziziyning bir newre tuqqini), Sheripidin Ömer, Memtimin Ruzi, Kérem Seley qatarliqlar „Yerlik milletchi“lik jinayiti bilen oqushtin qaldurulidu. Ulardin bashqilliri bolsa xuddi asman yer, yer asman bolup ketkendekla, Tashkentke Gheyri bir hésiyatlar bilen yétip kélishidu. Ular bu qétim Tashkent sheheridiki Xitay kompartiyesining yerlik yachaykisi we Xitay Koménistik yashlar ittipaqi bilen Qara déngiz boylirida tordin chüshüp qalghan, bu üch yerlik milletchini küresh qilishqa bashlaydu. Küreshning axirqi netijisi shu boluduki, Xitayda yürgüzülgen yerlik milletchilikke qarshi turush herkitining pajielik qismitining nesiwisini Ahmet Igemberdimu tétip, „Yerlik milletchi“ dégen qalpaqni kéyidu. 1959-yili yeni Ahmet Igemberdige qalpaq keydürülüp ikkinchi yili, u birinchidin Anisini yoqlash, ikinchidin Jornalistliq piraktikisini „Xin jiang Géziti“ de ötküzüsh üchün 7-Ayning 15-künidin 10-Ayning 15-künige qeder wetenge qayitip, Ürümchide bolidu. U Tashkenttiki Ottura Asiya Darilfonining orunlashturushigha asasen, özining sawaqdashliri Dolqun Yasin, Hebiybulla Yonus qatarliq 2 dosti bilen, „Xin jiang Géziti“ge piraktika qilish üchün Sherqiy Türkistangha ibertilgenidi. Ular bir ay jeryanida „Xin Jiang Gézitxanisi“ Uyghur bölümining Edebiyat-senet bölümide her birsi, chong-kichik bir-qanche parchidin maqaliler élan qilip, yéziq piraktikisini ghelbilik tamamlaydu. Piraktika tügep Gézitxana rehberliri bilen xoshlushidighan küni, shu chaghdiki Gézitxanining sabiq rehberliridin, ataghliq jornalist, milletperwer ziyali Tohti Qurban we Hüseyin qatarliq kishiler bilen körüshidu, bu uchrushushta Tohti Qurban, u üch yash qelemkesh jornalistning piraktika jeryandiki tirishchanliqi, qelemlirining ötkürliki we bilim dayirising kenglikini maxtap, qalghan oqushlirigha utuq tileydu. Ahmet Igemberdi „Xin jiang Géziti idarisi”de piraktika qilghan waqitlar, elbette Jumhuriyet dewridiki milliy hés-hayajanlar peskoyigha chüshüp, mustebit hökümet niqabini yirtip tashlighan waqitlar bolghachqa, wijdanliq, milletchi qelemkeshler üchün ijadiyet bilen shughullanghanliq, hayat bilen oynashqanliq bolup qalghan idi.Ular wetendiki praktikisini tügütüp, oqushni dawamalshturush meqsidide, ming teste Üzbekistangha qayitidu. 1960-yili yazda Ahmet Igemberdining Ahmet Yoldash qatarliq bir qisim sawaqdashliri, wetenge tetil üchün qaytip ketidu, ular 8-Ayning axiri Üzbekistangha qaytip kélish jeryanida Qeshqer Peyziwat, Aqsuning Bay we Altayning Jiminey Nahiyiliride yüz bergen, bolupmu Bay Nahiyisidiki acharchiliqta 10,000 lap Uyghur déhqanlirining achliqtin qirilip ketkenliki heqqidiki pajiyelik xewerlerni élip kelidu. Bu xewerler, chet-ellerni körüp, dunyaning aq-qara perqlirini chüshengen, Tashkenttiki bu yashlarni ayaqta turghuziwetidu. Ular özlirining derislirining éghir we jiddiy bolushlirigha qarimay, kindik qéni tökülgen eziz wetinidiki bu paajiyelerge uchrighan xelqige qandaq qilip yardem bérish heqqide kiche kündüzlep chare-tedbir izleshidu. Shu dewirdiki Sowitler ittipaqida yüz bériwatqan Istalin dewride yüz bergen „Shexiske choqunush“ gha qarshi herkettin paydilinip, Istalinning Sherqiy Türkistan xelqining musteqil we érkinliki üstidiki namertlerche qilghan xiyanitini eyiplep, Birleshken milletler teshkilatigha, Sowét rehbiri Hurshofqa xet yazmaqchi bolushidu. Tashkenttiki Enhar Deryasining boyigha jaylashqan Ostrowiskiy namidiki senet Inistétutining kichik zallirining biride, Tashkentte oquwatqan 33 Sherqiy Türkistanliq oqughuchining qatnishishi bilen échilghan 6 qétimliq mexpiy yighindin kéyin, bu xet resmiy yézip chiqilip we köpchilikning pikirini élish meqsidide oqup chiqilidu, hem 33 oqughuchining öz imzasini étishi bilen mektup hazirlinidu.Sherqiy Türkistan meselisige qiziqidighan bir Rus Adwukatning mesliheti bilen, shu yillardiki Sowétler Impériyesidiki siyasiy atmuspora sewebidin Birleshken Milletler Teshkilatigha yollinidighan mektupning ibertilishining mumkinchilikining yoqliqi, shuning üchün xetni, peqetlam Sowét ittipaqi Aliy rehbiri Hurshofning özige biwaste yollashning eqilge téximu uyghun ikenlikini bilip, xetni yézishqa qatnashqan 33 oqughuchi özining yénidin iqtisad ajritip, wekil saylap, Dolqun Yasin (Alla rexmet qilghay) we Mehmut Qasim(Alla rehmet qilghay)larni Moskiwagha yolgha salidu. Yolgha sélinghan wekiller ikki ayliq tirishchanliq netijisidimu Hurshof bilen biwaste körüshelmeydu.Ular Moskiwada Sowitler Impériyesining herqaysi rayonliridin eriz qilish üchün bu sheherge kélip 2-3 yildin béri Hurshof bilen uchrishalmay qizil meydanda chédir tikip yatqan, minglighan kishiler bilen doqurishidu, Netijide Sowit merkizi hökümitige alaqidar xadimlarning, “bu ishinglarning muhimliqini bilimiz, bu meselini Üzbékistan Hökümiti Partiye merkiziy kommétiti arqiliqmu béjirsenglar bolidu”, dégen jawabigha asasen, xetni élip Tashkentke qayitidu. Bu ishlar Xitayperst Studentlarning köp qétimliq buzghunchiliq qilishigha uchrap ming teste otturgha chiqidu, we Üzbékistan hökümitige yollinidu. Bu hadise mektup yollash ishning netisi qandaq bolishidin qettiy nezer, Chet-ellerde oquwatqan Sherqiy Türkistan studéntliri tarixida parlap turghan bir sehipige aylinidu. Chet-eldiki Sherqiy Türkistan Studentlirining BDT we Sowét rehbirige, Xitay tajawuzchilliri üstidin shikayet qilip xet hazirlash paaliyiti, xayin we milliy munapiqlarning satqunliqi tüpeylidin kéyinki yillarda wetende Ahmet Igemberdi qatarliq nurghun ademlerning jazalinip kétishige sewep bolidu. Bu xet hadésisi, shu dewirlerde yeni Jumhuriyitimiz, Xitay tajawuzigha uchrap uzaq ötmigen bir waqitta chet-ellerde bashlanghan milliy mujadilimizning tunji misalgha élishqa tigishlik muhim örneklirining biri bolup qaldi. Chünki bu xette, Istalinning yardimi bilen Sherqiy Türkistanni yéngidin ishghal qiliwalghan Xitay tajawuzchillirining, Sherqiy Türkistanda yürgüzgen Assimilatsiye we érqiy qirghinchiliq siyasetlirining, Sherqiy Türkistan xelqige keltürgen balayi apetlirini Gherip dunyasigha anglitip, Xitay basqunchillirining jinayi qilmishliri pash qilinghanidi. U yillardiki Sowitte oquwatqan bir qisim ilghar oqughuchilarning, weten milletning teqdirige köngül bölüsh rohiy we jawapkarliq tuyghusining küchiyishige, wetinimizni bésiwalghan tajawuzchi Xitay mustemlikichillirining shirin wedillirini untup, her türlük bétim we anglashmilargha asiyliq qilip, yirginishlik epti-peshirisini ashkarilap, xelqimizni qanliq basturiwatqanliqi sewep bolghan bolsa, yene bir tereptin eyni dewirdiki Ottura asiyagha hijret qilghan, ikki qétimliq Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining qurghuchilliri hem milliy Armiye ofesserliri bilen bolghan uchrushushlar we ulardin alghan tesiratlar alahiyde rol oynighanidi. Yene bir tereptin, ular oquwatqan mekteblerdiki yerlik oqutquchilar, jümlidin qérindash Üzbek ustazlar, Sherqiy Türkistan heqqide köpligen tarixiy bilimlerni Sherqiy Türkistanliq oqughuchilargha bergenidi. Hettaki Uzbekistanning bir ataqliq Diramatorgi, Ghuljida 1944-yili qurulghan Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti heqqide, „Ghuljida yanghan Ot“ serlewilik bir parche sehne esiri yazghan we sehnileshtürüp, pütün Üzbekistan miqyasida Sherqiy Türkistan qizghinliqining kötürülishige sewep bolghanidi. Bu yillar yene Uzbekistandiki Uyghurchiliq téxi pütünley yoqutiwétilmigen dewir bolup, sehnilerde Üzbek Diramatorgi yazghan „Ah Perghane Uyghur Wadisi!“ dégen diramilar oynuliwattatti. Uningdin bashqa yene Otura Asiyada shu dewirlerde, zor türkümdiki Uyghur Pen-Alimliri, yazghuchi-shayirliri, Tarixchilliri we mutexesisler ösüp yétilgenidi. Perghane tüzlengliki jümlidin Tashkent sheheride asasen dégüdek Uyghurlar yashayti. Bu körünüsh, 1998-yildin ilgirki Alma-Ata sheherini eslitetti. Ularning yazghan eserliridiki Sherqiy Türkistanning ötmüshi, nöwettiki pajiyelik ehwali we kélichek istiqbali heqqidiki ilmiy yekünler, bu oqughuchilarning qelbide nahayiti küchlük milliy irade peyda qilghanidi. Uningdin bashqa yene Xitay hökümitining dölet déktatursi netijiside wetenini terik étishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistanliq köchmenler weten siritigha élip chiqip ketken qimmetlik eserler, ikki jumhuriyetke ayit her türlük engüshterler we weten ichidiki, xeliqning beshigha kéliwatqan balayi-apetler heqqidiki xewerler, bashqa bir elde bilim éliwatqan oqughuchilarning dawamliq diqqet qilip turidighan qizziq témilarning birige aylinip, ularni weten-milletning teqdiri heqqide oylunushqa mejburlap, ularning qelbini wetenge uzulmes bir ilahiy rishte bilen baghlap turatti. Üzbekistanda oquwatqan Sherqiy Türkistanliq Studéntlar Yoqarqidek ichkiy tashqiy sewepler netijisinde, Sherqiy Türkistan dawasidiki eng nuqtiliq mesele bolghan milliy musteqilliqqa intilish we munqeriz qilin´ghan Jumhuriyitini qayta tiklesh üchün intayin küchlük iradisi bilen paaliyet qilip, milliy dawayimizni Sowétler téritoriyesidiki qérindash xelqler we Ruslargha yene bir qétim anglitishqa jüret qilghanidi. Ahmet Igemberdi, xetning yézilishigha sewepchi bolghan tarixiy arqa körünüsh- Peyziwat, Bay we Jimineydiki qehetchilik- heqqide, 10 yillardin kéyinmu Türme ichide qelem tewritip, „Hijran Derdi“ digen toplamgha kirgüzülgen „Bay Yolida“ dégen otluq milletperwerlik témisigha béghishlanghan shieriy esirini yazidu. Ahmet Igemberdi shundaq qilip, 1961-yili 7-Ayning bashlirida, xelqaragha dangliq Ottura Asiya Darilfonining Til-Edebiyati fakultétini qizil déplom(1) bilen elachi oqughuchilar qatarida pütküzidu. Ahmet Igemberdi 1961-yili 1-Awghust küni Sowét Ittipaqining qorghas chigirisidin Sherqiy Türkistanning Qorghas nahiyesi arqiliq weten tupriqigha ayaq basidu.1961-yili 3-Awghustta eziz xelqi, méhriban anisi we uruq-tuqqanliri yashawatqan Ürümchi sheherige kélip, kélichigi qarangghu bolghan yéngiche hayatini bashlaydu. Chetelge birlikte oqushqa chiqqan 30 oqughuchidin wetenge qayitqan 20 oqughchi qatarida Ahmet Igemberdimu wetenge qayitip kélidu we „Xin jiang Gézitxanisi“ge texsim qilinidu. Lékin u „Xinjinag Gézitxanisi“da ishleshni ret qilip, özining arzusi boyiche, Uyghur Aptonum rayonluq Edebiyat-Senetchiler birleshmisi qarmighidiki „Tarim“ Jorniligha xizmetke chüshidu. Bundaq bolishi eyni waqitta „Xinjang Gézitxanisi“ Xitayperest yallanma ziyalilar birqeder köp toplashqan, Xitaylar ularning qoli bilen Sherqiy Türkistan xelqining erkinlik awazlirini boghudighan küshendige aylanghanidi. Ahmet Igemberdi buni bilgechke, Xitaylar we uning qizil pachaq ghalchilliri teripidin „Gizendiler Uwisi“ dep atilidighan lékin Sherqiy Türkistan xelqining eng munewer ziyaliliri, ötkür pikirlik qelemkeshliri we ikki Jumhuriyitimizdin qalghan jamaet erbapliri-Zunun Qadiri, Ahmet Ziyayi, Turghun Almas, Abdulhey Ruzi, Ershidin Tatliq, Rehmutulla Jariy, Abdulhemit Ruzi, Abdukirim Hoja, Ghénizat Gheyrani …qatarliqlar toplashqan Edebiyat-senetchiler birleshmisige kirip, „Tarim“ Jornilida Ishleshni ewzel köridu. U sawaqdishi we xizmetdishi Dolqun Yasin bilen „Tarim Jornili“ Redaksiyesige yollanghan Shiériy eserlerni bir terep qilishqa mesul qilinidu. Xitay mustemlikichilliri 1963-yili maygha kelgende, Sherqiy Türkistanda Rewiziyonizim(Shiujingjuyi) gha qarshi herket bashlaydu. Xitay dayiriliri Ahmet Igemberdini, „Qosh yürek-chetelge baghlanghan unsur“ we „Rewiziyonizimchi“ dep eyiplep, Manas nahiyesi Bauzhaden yézisi, Qumul Wélayitining Qaramuqche we Qaraqapchin yézillirigha sürgün qilip, mejburiy jismaniy emgekke salidu we qattiq xorlaydu. 1966-yili 2-Ayning 14-küni Ürümchige mejburiy keltürülgen Ahmet Igemberdige „Eksil inqilapchi“ hem „Chetelge baghlanghan Unsur“ dégen qalpaqni keydürüp, shu ayning 22-küni, uni Ürümchidiki yalghuz anisi we Ailisidin mejburi ayrip tashlap, Ürümchi nahiyesi Dawanching Küngeysudiki, Ghalbiyet Firmisigha yotkep, Xitay dayirilirining nazaritige tashlap béridu. Shu qalpaq kéygüzülgen küni, dimisimu millitimizning qehriman perzentlirige qepezge aylinip bolghan bu weten, uning üchün zulmet huwlap turghan bir dozaq bolidu. Bu zulmetlik yillarda Xitay tajawuzchilliri teripidin birdemde üsti ochuq ghayet zor türmige aylanghan Sherqiy Türkistan tupraqliri qan-zerdap ichide ingirayti. Chünki qara niyet tajawuzchilar eng aldi bilen, Sherqiy Türkistan jemiyitining bir pütünlikini, Bir millet kishilerini tebiqe-siniplargha ayrish, aililerni xaniweyran qilish, Ata-ainilarni ballirigha, balilarni bir-birige düshmen qilish arqiliq, Sherqiy Türkistanda özining yawuz niyetlirige yetmekchi bolghanidi. Ahmet Igemberdi Ürümchi Démokiratiye yoligha jaylashqan Edebiyat-senetchiler birleshmisidiki özi üstidin chiqirighan adaletsiz qararni alghandin kéyin, bu idarining qorasidin chiqip, udul üyige qayitalmaydu, uning kallisini gadirmach xiyallar qapliwalidu.Uning shu chaghdiki chüshenchiside, düshmen tereptin qalpaq kiyish héchnimige erzimeyti, u özining siyasiy ghayisi üchün ölüshkimu razidi.Xizmetdashlirining birdinla uninggha bolghan qarashlirini özgertip, nechche saet ichide hemme nersining özgürüp ketkenlikidin qattiq iztirapqa chökken Ahmet Igemberdi teqdirge ten bérishke mejbur bolidu. Emma bu hadisining arqisidin tizilip kélidighan aile we yéqin sebdash, dost-buraderlerning béshigha kélidighan soruqchuluq we bexitsizlikler uning közige körünüpla turuatti. U Bu nime üchün? Emdi nime ish qilish kérek? Bu weten zadi kimning? Birdinla nime üchün xelqimizning tili bunche ötmes bolup qaldi, aran dégende qushning uwisidek quriwalghan ailemning, bichare 3 yashliq oghlumning béshigha nimiler kéler? Bichare japakesh anam, bu xewerni anglap nime bolup keter?dep sogghaqta aylandurup qoyup bergendek Ürümchi kochillirini chörgilep yürüp, axiri ailisige qayitip kelidu. Ahmet Igemberdining anisi Bibi Rabiye, Uning öz ailisi jaylashqan qoroda inisi Hüsen Igemberdi bilen olturatti. U Öyge kirip bar ehwalni Anisi we Ayaligha éytidu. Ajiz mezlum anilar uni we uning elpazini körüp ün sélip yighlap ketishidu. Anining yighisigha nime teng kelsun, ertisi ettigende, Bibirabiye ana orun tutup yétip qalidu we bu „Eksil inqilapchi“ning ayali charisizliktin ailisini tashlap chiqip ketidu. Qubul qilghili bolmaydighan achchiq riyalliq yash we bexitlik bir ailini weyran qilidu. Shu yillarda bir addiy Sherqiy Türkistanliq qiz üchün, „Eksil inqilapchi, chet-elge baghlanghan unsur“ning xotuni bolup yashash ongaygha chüshmeyti. U Küngeysudki mejburiy emgekke sürgün qilinghan waqitliridiki, buruxtumluq ichide, bexitlik ailisi, söygen ayalini, balilirini eslep turatti. Shunga u kéyinki türme hayatida, shu xatirilerni eske élip, Ayaligha béghishlap „Tunji Söygü“, „Hijran Zari“, Oghligha béghishlap„Perhatqa“, qizigha béghishlap „Gülige“ dégen shierlirini yazdi. Bu shierdiki yazghuchining hés-tuyghulliri yalghuz özigila mensup bolmastin, Sherqiy Türkistandiki weyran bolghan Aililer, bexitsiz balilar, tul qalghan anilarning ahu-zari we ortaq hésiyatidi. Bu waqitlar atalmish “Medeniyet inqilawi” yéngi bashlanghan dewirler bolup, Ahmet Igemberdi yene 10 minglighan dewirdashliri we ilghar pikirlik ziyalilirimiz bilen birlikte „Eksil inqilapchi“ qalpiqi bilen qattiq azaplash, xorlash, ayaq-asti qilinishlargha uchraydu. Ahmet Igemberdi 1967-yili 1-Ayda atalmish „Medeniyet zor inqilawi“ning qalaymiqanchiliqi hem anisining aghrip qalghanliqini bahane sewep qilip, Ürümchige qéchip kéliwalidu. Ahmet Igemberdi üchün qursaq toyghuzushmu qiyin ishqa aylinidu,U inisi Hüsen Igemberdi(Alla rehmet qilghay) yitekchilik qiliwatqan qurulush etiritide qachaq we yoshurun isimlar bilen 1968-yilning axirghiche medikarchiliq qilip, éghir jismaniy emgek bilen jan saqlaydu. Ahmet Igemberdi bu yillarda weten we milletning azap-oqubetlik qulluq hayatini hem özining, kindik qéni tökülgen ana wetinide xaruzar bolup, topidek sorulup ötken hayatini, shu yillarda yazghan „Hijran Derdi“ digen toplamgha kirgüzülgen „Kech küzde“, „Yigane Qush“, „Méning Yultuzum“, „Sabahqa“ we „Iltija“ qatarliq shierliridiki töwendikidek: … Uchar méning emgeklirim mesum shamalda, Yillar öter dil qepezde, taghlar qamalda…. Men yighlaymen, yitermikin tengrimge ahim, Qachan´ghiche desht-chöllerde uchar peryadim!? … („Kech Küz“ dégen shierdin) … Shu burutum emdi xet chekken, kiche tal newdisi erdim, Dilim zarlaydu nes yillar, nuzuk qeddimni egkende. Isit insan, isit yashliq, taparmu öz bahasini? Öter qanmay, gül hösnüngge pelek cherxi ejepken-de. Séni depla tughulsamdim, baharim ishqida her kün, Kötersem qed giyahingdek, saqal köksümge yetkende. Ana tupraq, kömse kömsunler, ne erman shu nijadiyni(2), Rohim küyler, séni menggü, eshu ghemxane qebremde. („Itija“ dégen shierdin) misralar arqiliq otturgha qoyidu. U yene kélichekke bolghan arzu-ümidlirini: … Yerdemen, sen köktisen, zarimiz bir shorluq qushum, Kütisen, yar weslige yiter qutluq saitingni. Zarlima, bulut tarqap künmu chiqar chaqnap bir kün, Yetkeysen muradinggha, tépip yaru adashingni. („Yalghuz Qush“ dégen shierdin) dégendek tragédiyege toyunghan lérik misralar arqiliq ipadileydu. Ahmet Igemberdi chet-elge chiqip, inqilapni dawamlashturushni könglige püküp, shu yillardiki Sherqiy Türkistan Xelq inqilawiy partiyesidikilerning yardimi bilen ikkinchi Jumhuriyitimiz dunyagha kelgen, qutsal tupraq Ili wilayitige kétidu. 1969-yili 6-Ayning 20-küni, Xitay hökümitining Milliy azatliq herkitimizge qaritilghan pashistik zerbillirining biri bolghan „Chong tazilap yoqutush“ herkitide „Sherqiy Türkistan Xeliq Inqilawiy Partiyesi“ bilen munasiwiti bar, dep Ghuljida qolgha élinip, Ürümchige éghir koyza-kishenler bilen, quralliq yalap keltürülüp, Sherqiy Türkistan xelqining munewwer qiz-yigitlirining issiq qéni bilen boyalghan, Louyuenjie 32-nomérliq qoradiki, Gongenting Türmisige tashlinidu. Eyni waqitta minglighan ot yürek ezimetlirimiz shéhit qilinghan, 10 minglighan qolyazma we tarixtin kelgen kitaplirimiz köydüriwétilgen, Gongentingning bu qan puraydighan türmiside 1978-yili 2-Ayghiche, héchqandaq qanuniy tertipke uyghun kelmigen bir basqi, éghir suwal-soraqlar ichide yétishqa mejbur bolidu. Hökümet shu yili 2-Ayning axirida uni, qolgha alghanliqini resmiy élan qilidu. Shuningdin kéyin 12 yilliq qamaq jazasigha höküm qilinip, siyasiy hoquqidin mehrum qilinidu. Ahmet Igemberdini Shu yili 4-Ayning axiri, bir qisim Türmedashliri-Abliz Hemze, Ablimit Yaqup( Abliz Mexsum-Alla yatqan yérini jennet qilsun-ning qizi cholpanning iri) qatarliqlardin teshkil qilghan, 30gha yéqin siyasiy mehbus qatarida, Ürümchi Gongenting qarmighidiki Lusaugu kömür-kan türmisige yollaydu. Ahmet Igemberdi bu türmide 1979-yili 14-Séntebirghiche, Nezer Muhemmet(Hotendin), Qadir Abdurusul(Qeshqerdin), Tursun Nasir(Maralbeshidin) qatarliq 3 türmidishining Xitaylar teripidin élip bérilghan pajielik qiynash netijiside naheq öltürülgenlikige shahit bolidu. Ahmet Igemberdi bir Sherqiy Türkistanliq bolup qalghini üchün, mukemmel terbiye körgen ziyaliy bolup qalghanliqi üchün, ot yürek bir inqilapchi bolup qalghanliqi üchün, talantliq bir shayir bolup qalghanliqi üchün, ishghaliyet astida turghan öz wetnide erkin yashash pursitige érishelmeydu. Tajawuzchilar yene Uyghur xelqi ichidin yétiship chiqqan, bir ewlat oyghanghan 10 minglighan batur qiz-yigitlirimizning qatarida Ahmet Igemberdinimu, közige qadalghan mix dep qarap, uni yoqutiwétish üchün her türlük tozaqlarni quridu we qarangghu zindanlarda yashashqa mejburlaydu.Bu qabahetlik hayat uning ijadiyitini teximu janlanduriwétidu. Ahmet Igemberdi shu yillardiki 10 yilliq türme hayatida „Zindan Naxshilliri“ namida 100din artuq shierni qeghezge emes, yadqa yézip, türme siritigha élip chiqidu. „Ölmekning üstige tepmek“ shu boldiki Ahmet Igemberdi teripidin türme ichide Xitaylarning qanxor dayisi Maoning eserlirige, shipir sheklide bashqilar bilelmigüdek qilip kirgüzüwétilgen shekilde yazghan 1000 misraliq „Tarimdin Xet“ dastani, Lin biawning xatalishishi sewebidin, Maoning kitablirini, Türme ichide yighiwalghanda izdek-soriqini qilish mumkinchiliki bolmighachqa yoqap kétidu. Ahmet Igemberdi bu yillardiki ijadiyitide, Nijadiy texellusini qollunup, Türme hayatini asasiy téma qilghan halda weten-milletning béshigha kelgen shum teqdirni, qarangghu künlerni échinish we meyüslük ichide teswirlep, xelqimizni küreshke, birlikke, ittipaqliqqa hem jasaretke ündeydighan we ularning siyasiy kélichikige ümid béghishlaydighan, düshmen milletning jinayi qilmishlirini pash qilidighan, eyipleydighan bir türküm nadir eserlerni ijad qilidu. Uning shieriyet ijadiyiti mushu yillarda wayigha yetken bolup, türme téshidiki edebiyat pütünley milliy yülünishidin ézip, mezmun we shekil tereptin tajawuzchi hökümet we „Dahiylar“ni gherezlik medihiyleydighan saray Edebiyati xayishigha éghip ketken mezgilde, bedihiylik we mezmun tereptin milliy edebiyatimizda kem bolghan boshluqlarni toldurup, yéngi dewir edebiyat tariximizdiki engüshterlerning biri bolup qalidu. U Uyghur shieriyitide enene bolup dawamliship kelgen Aruz wezni, barmaq wezni we chachma shier qatarliqlargha tewe bolghan köp xil janirlarning hemmiside qelem tewritip,héssiyatqa bay, tili ammibap, qisqa we méghizliq, milliy edebiyatimizdiki we Uyghur xelq folkloridiki ilghar ipadilesh usulliri bilen qérindash milletler we Rus edebiyatidiki alahiydiliklerni ijadiy we janliq birleshtürüp, shu dewirdiki Uyghur edebiyatigha wekillik qilidighan aldinqi qatardiki, piship yétlgen bir edipke aylanidu. Ahmet Igemberdi 12 yilliq qamaq jazasigha qarita, öz qoli bilen yoquri sotqa yazghan erzi, Xitay ölkilliride alliqachan bashlanghan, chong qayta tekshüresh we xeliq teripidin, xata yaki layiqida jazalanmidi dégenlerning namining eslige keltürülüsh herkitining Sherqiy Türkistanda bashlinishi qatarliq sewepler bilen, 1979-yili 13-Séntebirde türmidin azat qilinidu. Eslide shu künila Türme ichidin yük-taqlirini echchiqip kétishke toghra kelgen bolsimu, Ahmet Igemberdi türmidashliri we Xitaylar teripidin shéhid qilinghanlar bilen xoshlushup kétish meqsidide, qara derwaza ichide yene bir kün qonup qalidu.14-Séntebirde Türme ichidiki türmidashliri bilen xoshlashqan hem bu yerdiki teqdirdashlirini, bu yerge tashlap kétishke anche köngli qiymighan Ahmet Igemberdi, yük taqillirini tik quduqning yénidiki melum bir ishxanigha tashlap qoyup, tik quduqning kün chiqish teripige jaylashqan Dahinggu töpilikige qarap yolgha chiqip, töpilik üstidiki Xitaylar teripidin öltürüwétilgen mehrum qérindashliri Nezer Muhemmet, Qadir Abdurusul, Tursun Nasir qatarliq 3 türmidishining qebrisi aldigha kélip, közyéshi qilip, quran-tilawet qilip bolup, kömür basqan mashinining kabinkiside olturup, Ürümchige qayitidu. Shopur uni Ürümchi döng köwrükning arqisidiki hökümet munchisining aldigha ekkilip tashlap qoyidu. Ahmet Igemberdi, shu yerdiki Ürümchi soda idarisining aililikler qorosida yashawatqan achisining öyige kélip chüshidu. Ahemt Igemberdining anisi, u türmige kirip 3 yildin kéyin oghlining qayghu-hesriti derdide tola yighlap, 1972-yili Séntebirde alemdin ötkenidi. Ahmet Igemberdi Anisi Bibi Rabiye wapat qilip 6 yildin kéyin, bu ishtin türme ichde xewer tapidu. Bu waqitta, uning inisi Hüsen Igemberdi Xitay saqchisini urup qoyghanliqi sewebidin türmide yétiwatatti. Uning 3 yilliq Türme mudditining toshushigha bir ay qalghan waqitlaridi. Uning akisi Rehmet Igemberdi(Alla rehmet qilsun) Ürümchide ailisige kéliwatqan her-türlük siysiy bésimlargha chidimay, ayalining yurti kuchargha köchüp ketkenidi. Ahmet Igemberdining ayali bir qanche yillar ilgiri, hökümet teripidin „Eksil inqilapchi, chetelge baghlanghan unsur“dep qamalghan kishi bilen dawamliq öylük bolushning achchiqigha chidimay, u türmide yétiwatqan chaghdila ajriship ketkenidi. Ahmet Igemberdi üchün hayatliqning héch-bir qimmiti qalmighandek körünetti. U peqet qelbide qan-yash yighlawatqan milliti hem özining töligen bedelliri üchün, qandaq qilip bir qisas alsam bolar dégennila oylayti. U türmidiki waqtida yazghan eserlirining yoqulup kétishidin dayim ensirep, milliy edebiyatimizgha tewe bolghan bu bayliqlarni qoghdap qélish heqqide köp izdendi.Inqilap yolida bel qoyiwetmigendekla, ijadiyet iradisidinmu qeti´y waz kechmidi.Shunga bezi kichik tiptiki eserlerni qeghez-qelemsiz yada yézip, yada saqlap qélishqa orunsa, undaq qilish tes bolghan, kengrek hejimdiki eserlirini mexpiy xatirlesh yaki türme siritigha chiqiriwétish heqqide izdinetti. Ahmet Igemberdi 10 yillap türmide yazip, iside saqlighan eserlirini, bu eserlerning düshmenning qoligha chüshüp kétishidin, yaki özi bir nerse bolup ketken teqdirde iz-déreksiz yoq bolup kétishidin ensirep, bir-birlep , yortqan ichide qol chiraq nuri astida xatirlep, türme ichidiki sirdishi, özidin 15-20 yashlar chong, hörmetke sazawer, nazaret astigha élinghan emma emgek sewebidin türme siritigha chiqip kirish pursitige ige, hörmetlik Abliz Musa(Alla rehmet qilsun)aka arqiliq chiqiriweteti. Ahmet Igemberdi 10 yildin kéyin türmidin nazaret astigha élinip qoyup bérilidu.U Türmidin chiqqandin kéyin, türmide yazghan, shierlirini, shu dewirde közge körüngen Uyghur ziyalilirigha oqup bérishni xalayti, emma weziyet xeterlik bolghachqa, he dése undaq qilalmayti. U bir küni yolda, shu dewirde tonulghan Uyghur ziyalisi we shairi Mehmud Zeyidi bilen uchrushup qalidu we hal-mung bolidu we Söhbet jeryanida, türmide yazghan shierlirini oqup bermekchi bolidu.U yéngidin türmidin chiqtim, eger bu shierlarni özem yazghan, désem yene bir palaketke uchrap qélishim turghanla gep, undin bashqa bu kishining könglige bashqiche bir ish kélip qalmisun dep, „Mehmud, men sanga namelum bir shayir yazghan, shierlardin birqanchini oqup bérey“, deydu we özining eserlirini yada oqup béridu. Mehmut Zeyidi shierlarni anglap, heyran bolup, „bu eserlerni nedin alding, ajayip nadir eserlerghu bu…Buni Abduxaliq Uyghuri yaki bolmisa Memtili efendi yazdimu néme…kel, manga éytip ber men xatiriliwalay“, deydu.Emma Ehmet Igemberdi shu dewirning siyasiy atmusporasi sewebidin, heqiqiy ehwalni éytalmaydu we „undaq qilalmaymen“, dep jawap béridu. Mehmud Zeyidining shu qétimqi söhbette Ahmet Igemberdining „Zindan Shierliri“gha bergen bahasidin, muellipning, shu dewirde yazghan eserlirining qimmitini chüshüniwélish qiyin bolmisa kérek. Ahmet Igemberdi shu yillardiki wehshet qaplighan türme hayati we shieriy ijadiyiti üstide toxtulup mundaq deydu: U yillarni oylisam, yüreklirim pichaqta tilghandek azaplinip kétimen. Jumhuriyitimizni yoqutup qoyghunimiz yetmigendek, bir millet süpitide düshmen milletning aldam xaltisigha chüshüp, ulargha ishenginimiz burnimizdin bulaq boldi. Shu azaptin hazirghiche héch qutulalmidim, shu yillarda bu tiragédiyege toyunghan tuyghullirimni xelqim bilen ortaqlishish meqsidide, 1970-yili yazghan „Ilimsen“ dégen shierimda: … Xudani tashlap qoyup tapting „Xuda“ , U séni el ishqidin qildi juda. Shu „Xuda“ bashlap keldi bar apetni, Bexit yoq, xorluq yetti sanga uda. Atalmish shu “Xudasi” turghan jallat, Her sözi, qan-yash, achliq, ahu-peryat. Bihush bop, “dürüt”idin sen bilmiding, Bir küni bilip qalur, uruq ewlat. Ilimsen munggha patqan weyran yurtum, Sheytanghan iman satqan nadan yurtum. Yat düshmen pitnisige qulaq sélip, Dostungni xop zarlatting düshmen bilip. Tuqqining teyyar qildi sanga ora, Köp ötmey ummu chüshti axiri kélip. Saddiliq, shu xuyunggha yatlar zoqmen, Aghzida hi..hi… qilar dilda öchmen, Qoy börü yashighanmu bir qotanda, Qoy yimes göl börini kimken körgen!? Ilimsen munggha patqan weyran yurtum, Yatqa keng, özge qapqan, sersan yurtum. … yoqarqi sheklide ipadileshke orundum.Türmige kirip üch kündin kéyin, zulumgha bash egmes roh bilen “Irade” dégen bu: Ching polattek irade, mehkem zindan témidin, Okyan süyi ötelmes, puxta bolsa kémidin. Bir kün bunda échilar, azatliqning gülliri, Hörlük üchün tökülgen, qehrimanlar qénidin. qisqa shierimni yazdim. Türme hayati qiyin we xeterge tolghanidi.Bir kün yashamduq, ikki künmu bilmeytuq.Düshmen xalighan kishini ölümge buyrisa, xalighan kishige hayatliq chighiri qalduratti.Tar, qarangghu, meynet, pit we chusa qaplap ketken qehrimanlarning qéni bilen boyalghan kamérlardin birge bolsa weten-milletke satqunluq qilip, yene birge bolsa ölüp qutulush mumkinidi.Bundaq ishlar Xitay türmiliride ikkide bir bolup turatti.Shundaq turupmu ölmeydighandek roh bilen shierlirimni yéziwerdim we türmidashlirimgha ümid, ishench bérishke orundum… 1979-yili 12-ayda uning Edebiyat-senetchiler birleshmisidiki xizmiti eslige keldi.Qayide boyiche u yene „Tarim Jornili“ning Edebiyat-senet bölümide ishleshke dewet qilindi, lékin u Redaksiyede ishleshni xalimay, Edebiyat –Senetchiler birleshmisining Xeliq éghiz edebiyati jemiyiti bashquriwatqan „Miras” Jornilida ishleshke qarar beridu. Ahmet Igemberdi 1980-yili 6-ayning 7-küni, Australiyege chiqip kétish üchün tereddut qiliwatqan, bir Ayal bilen öylük-ochaqliq bolup,uzun yillardin buyan, yürigining chongqur qatlamlirida saqlinip kéliwatqan erkin dunyagha chip, milliy dawani dawamlashturushtin ibaret izgü arzulirini emelge ashurush üchün niyet qildi. Lékin hökümet teripidin keydürülgen „Eksil inqilapchi“dégen qalpiqini shu chaghqiche éliwetilmigechke, waqtida Ürümchidin ayrilalmidi.Tört yildin köprek kütüsh, dawa qilishlar, tirikishishler netijiside axiri qalpaq élip tashlandi. Shuning bilen U, 1985-yili 9-martta Ürümchidin ayrilip, shu ayning 20-küni ikkinchi ayali bilen démokirattik we erkin dölet Australiyede jem bolidu. U chet-elge chiqqandin kéyin, bir tereptin siyasiy küreshlirini dawamlashtursa yene bir tereptin özining yéziqchiliq ishlirini tashlap qoymidi. Uning bu dewirde yazghan eserliri ichida siyasiy publistika asasiy orunda, shieriyet ikkinchi orunda turidu. Bu eserliride wetenni séghinish, xelqimizni küreshke ündesh, dawayimizdiki ilghar hadisilerni medihiyelesh, passip amillarni tenqitlesh témilliri asasiy orunda bolup, chet-elde dawamlishiwatqan milliy dawayimizdiki engüshterlirimizning biri bolup qaldi. Ahmet Igemberdi WETEN siritigha chiqip yazghan tunji shierining biri „Ürük Yigende“da: Adélaydéning(3)xilwet baghchisida tang seher, Ürük yidim, tallap turup shu serxilini. Pisent bolmidi ghérip könglümge shu qeder, Eslep kettim Ana yurtning Xuweynisini. Dep yazsa, yene bir shierida : Bughda, yiraqlardin séni körimen, Bughda, ching dilimdin sanga köyimen. Iman éytqinimda naming qoshulsun, Séni dep tughuldum, Senchün ölümen! Dep yazidu.U yene “Chet-ellerde” dégen shierida : Chet-ellerde boldum musapir, Téshim küldi, ichim yighlidi. Xelqim bilen boldi. Derdim bir, Shu dümbemde Xitay qamchisi, Yürügümni hesret tilghidi… dep yazidu.U yene öz xelqini küreshke ündep, tolup tashqan irade we qeyserlik bilen: Wetendash, qoyghin otni, rehim qilma, jehennem tughliri yansun, Shu Béyjingliq, yaghi-düshmenning köyüp texti külge aylansun. Jahalet bulutlirini heydeyli, jasarette tengri(Tagh)bashidin, Esirlerdin zulum chekken, Ilimning hösni külsun, bexti parlansun! Dep yazidu. Ahmet Igemberdining chet-elge chiqqandin kéyinki hayati- xuddi weten ichidiki hayattekla xelqimiz bilen bir burundin nepeslengen, millitimiz bilen bir kallida tepekkur qilghan, millitimizning otida köyüp, süyide aqqan, Sherqiy Türkistanliq bolghinidin, Ay-yultuzluq kök bayraqni kötergenlikidin her zaman pexirlengen- bir Uyghur Oghlanining hayatidur.Ahmet Igemberdi gerche wetendin qanche ming kilométir uzaqta yashawatqan bolsimu, tiniqliridin xelqimizning hédini, yürikining soqushliridin millitimizning milliy iradisini köriwalghili bolidu.Uning kemter, kichik piél, salmaq we jasaretke tolghan xaraktéri heqiqiy bir dahiyning arimizda yashawatqanliqini bizge her zaman eskertip turidu. (Dawami bar) http://hantengri.blogspot.com/2009/10/milliy-rehbirimiz-ahmet-igemberdining.html
  5. Saturday, October 31, 2009
    MILLIY REHBIRIMIZ AHMET IGEMBERDINING SIYASIY
    HAYATI WE IJADIYITI HEQQIDE QISQICHE BAYAN(2)

    (Bu Eser Jumhuriyitimizning Tughulghan Künige Béghishlandi)

    Ahmet Igemberdi Australiyege chiqqan waqit Chet-ellerdiki Sherqiy Türkistan Milliy dawasida jiddiy özgürüshler barliqqa kéliwatqan bir dewirge toghra kelidu.U aldi bilen Türkiyediki Sherqiy Türkistan wexpisi we Qazaqistandiki Ziya Semidiy we Dolqun Yasin bashchiliqidiki Uyghur ziyaliliri bilen qoyuq munasiwet ornitidu. Shuning bilen u yene, Australiyediki Sherqiy Türkistanliq wetendashlarni dawayimiz etrapigha toplash üchün, bir Teshkilat qurup chiqishning zörürlikini hés qilidu. Shu seweplik, birqanche yilliq tirishchanliqlar we sinap körüshler netijiside, 1992-yili 25-Aprilda Adelaydediki Uyghur, Üzbek, Tatar, Qirghiz Aililirini birleshtürüp, shu chaghdiki éhtiyajgha asasen, „Australiye Türkistan Jemiyiti“ni qurup chiqidu. Jemiyet Aughustning axirida Australiye Hökümiti teripidin étirap qilinip, resmiy tizimgha élinidu. Jemiyet qurulghandin kéyin birinchi qilghan chong ishi, bu dölettiki tunji Uyghur tili mektiwini quridu. Ikkinchi bolup, Sherqiy Türkistanliqlar jaylashqan Adelaydening Gillesplains we Holdenhill rayonlirining merkizide jenubiy Australiye Islam jemiyitining yardimi hem Sherqiy Türkistanliqlarning 20,000 dollarliq xalis ianilliri bilen, 220,000 dollargha bir mekteptin Bina sétiwélip, „Wandana Meschiti“ni qurup chiqidu. Meschit 1994-yildin bashlap, resmiy ishqa kirishidu. Bu meschitke Sherqiy Türkistanliqlardin bashqa Türkler, Erepler, Parislar, Afghanlar, Boshnaqlar, Héndonoziyelikler kélip, Alla aldidiki özining Islamiy buruchlirini ada qilidighan bolidu. Bu dewirlerde Exmet Igemberdi, Jenubiy Australiye Islam jemiyitining ikki qétimliq saylimida muawén reyislik wezipisini öteydu we 8 yil shu jemiyetning ijrahiyye kommétitida her xil wezipilerni ada qilidu.

    1992-yili 12-Ayning 12-künidin 14-künigiche Xelqaradiki Sherqiy Türkistanliqlarning keng-kölemdiki milliy qurultiyi Istambul Uniwérsititining chong zalida daghdughuluq ötküzüldi. Bu qurultaygha dunyadiki 20 ge yéqin memlikette yashawatqan, Sherqiy Türkistanliqlarning muhim Teshkilat ezaliri, hem Sherqiy Türkistan dawasining abroyluq pishiwaliri qatnishidu. Bu qurultayda Isa Yüsüp Aliptekin, Ziya Semidiy, Muhemmed Riza Békin, Abdurewup Mexsum, Hashir Wayidi, Yüsüpbeg Muhlisi, Erkin Aliptékin, Ghulamiddin Paxta, Dolqun Yasin, Qehriman Hujamberdi, Ümer Qanat, Dolqun Isa, Mehmet Tohti, Muhemmed Iminhezret, Ablikim Baqi, Ghopur Hajim, Rehmutilla Türkistani, Hüsen Qarihajim, Abduqadir Tash, Abduqadir Ehmet hajim, Muhemmet Qasim Imin qatarliq meshhur zatlar we aktip dawa paaliyetchilliri ishtrak qilidu. Qurultay qatnashquchillirining bezilliri yighinda muhim sözlerni qilidu.

    Ahmet Igemberdi bu qurultayda, muhim notuq sözlep, milliy herkitimizning tüp pirinsipining musteqilliq bolishi heqqide muhim yolyoruqlarni beridu. Qurultayning axirqi künide, Sherqiy Türkistan milliy qurultiyining Siyasiy kéngesh reyislikige saylinidu.Qurultaydin kéyin yeni 23-dékabir küni 20 etrapidiki qurultay qatnashquchilliridin terkip tapqan bir ömek, Isa Yüsüp Aliptékin we Muhemmed Riza Békinler rehberlikide Anqerediki Türkiye büyük millet mejlisige bérip, shu chaghdiki dölet bash bakani Suleyman Démiral, Türkiye millet mejlisi parlaméntining reyisi Hésamidin Jenderuq hem Insan heqliri kommétitining bashlighi Sabir Yawuzlar bilen körüshüp, Sherqiy Türkistan xelqining pajiyelik ehwalini, ulargha yetküzüp, Türkiye hökümiti we xelqidin yardem soraydu. Shu qétimqi uchrushishta, bash bakan Sulayman Démrel „Sherqiy Türkistan yalghuz emes“ dep xitap qilidu.

    Ahmet Igemberdi bu qétimqi Türkiye sepiride, özining ömürlik arzusi we Seudi erebistandiki wetenperwer zatlarning dewiti bilen 1- qétim Mekke mukerremge bérip ömrihej paaliyitige qatnashidu.

    1994-yili 1-mayda Ahmet Igemberdi Australiye Türkistan Jemiyitining ikkinchi qétimliq saylimida yene jemiyet reyislikige saylanidu. 1993-yilning axiridin 1994-yilning axirighiche Ahmet Igemberdining tehrirlikide „Australiye Türkistan Jemiyiti Xewerliri“ namliq éngilische Ayliq gézit neshir qilinip, Australiye ichi we siritidiki munasiwetlik dölet, Teshkilat we muhim shexislerge yollinidu.

    1996-yili 11-ayda Ahmet Igemberdi Hüseyin Qarihaji, Abduqadir Exmethaji, Muhemmet Riza Békin, Seley Hajim qatarliqlar bilen bir qatarda Miyunxenda échilghan Dunya Uyghur Yashliri qurultiyining qurulush yighinigha qatnishidu.Bu yighinda Dunya Uyghur yashlar qurultiyi qurup chiqilidu. Otturgha chiqqan bu qurulush kelgüside Sherqiy Türkistan milliy qurultiyi qurulidighan bolsa, shu qurultayning terkiwige yashlar kommétiti bolup qoshulushni wede qilidu.

    Ahmet Igemberdi 1996-yili 12-Ayda Muhammed Riza Békin rehberlikidiki Sherqiy Türkistan wexpisi orunlashturghan, ikkinchi qétimliq Sherqiy Türkistanning tarixi we medeniyiti simpoziyomigha qatniship, Sherqiy Türkistanning siyasiy meselisi heqqide muhim dokilat béridu. Shuning bilen birge simpoziyomigha qatnashqan Ziya Semidi, Abdurewup mehsum, Yüsüpbeg Muxlisi, Ghulamiddin pahta, Batur Ershiddin, Qehriman Hujamberdi, Osmanjan Imin, Abdurazaq Imam, Abduqadir Ehmethajim, Hüseyin Qarihajim, Abduqadir Tash, Muhemmed Imin Qasim, Emin Ghupur, Memtimin Hezret, Küresh küsen, Ablikim Baqi, Mesumjan Zulpiqarof qatarliqlar bilen uchrushup, nöwettiki milliy dawayimiz heqqide keng-kushade söhbetlishidu.

    Ahmet Igemberdi bu qétimqi Türkiye sepiridimu, Mekke mukerremge bérip ömrihej paaliyitige 2- qétim qatnishidu.

    1998-yili 11-Ayda échilghan Australiye Türkistan Jemiyitining üchünchi qétimliq qurultiyida, Jemiyetning ismi „Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyiti“ qilip özgertilidu. Sewebi 1997-yili 5-, 6- Fewrallarda Sherqiy Türkistan ikkinchi Jumhuriyiti dunyagha kelgen Ghuljida, Xitay milliy zulumigha qarshi qozghulanglar kötürüldi. Bu qozghulanglarni Xitaylar dölet térorini ishqa sélip qanliq basturidu. Bu weqelerdin kéyin dunya jamaetchilikining neziri, Sherqiy Türkistan dep atalghan, Xitay ishghaliyitidiki memliketke we Uyghur dep atalghan qan yighlawatqan bir milletke chüshidu.Shu seweptin Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyitining bu qurultiyi, köpchilikning birdek awaz bérishi netijiside, Ahmet Igemberdi jemiyetning reyislikige 3-qétim saylap chiqilidu.

    Ahmet Igemberdi yitekchilik qilip, Sherqiy Türkistanda yüz bergen „Ghulja qetliami“din kéyin Ghulja yashlirining shu inqilawiy rohiyni Australiyede dawamlashturush üchün, Adalaydeda 40 kishining we Sidniyda 13 kishining qatnishishi bilen „Ghulja Uyghur meshripi“ni qurup chiqidu.

    Ahmet Igemberdi aka bu mezgillerde yeni jemiyet xizmitige mesulluq wezipisini üstige alghan 1992-yildin 1999-yilning axirighiche, Xitay hökümitining Lopnurda élip barghan 47 qétimliq Atom sinaqi, Barin inqilawi dewridiki qattiq basturush we Ghuljidiki qanliq qirghinchiliqlirigha oxshaydighan hadisilerge qarshi keng-kölemlik namayishlarni élip bérishqa yitekchilik qilidu.

    1990-yilining axiri Ahmet Igemberdi Ailisidin ayrilip Sidniygha köchüp kétish munasiwiti bilen 2000-yili Yanwarda Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyitining adettin tashqiri 4-qétimliq qurultiyini chaqrip, Sidniy köchüp ketkenliki sewebidin, jemiyet reyislikidin istipa beridu. Lékin yighin qatnashquchilliri Australiye Sherqiy Türkistan jemiyitining qurghuchisi, 8 yilliq reyisi Ahmet Igemberdi akini, jemiyetning pexriy reyislikini ötep bérishke teklip qilidu.

    Ahmet Igemberdi 1997-yilining axirida Australiyediki muhim télwiziye qanili bolgha SBS ning muxbiri Elithabis Tadich bilen birlikte, jemiyet namidin Sherqiy Türkistanning siyasiy weziyiti anglitilghan 30 minutluq „Cheklengen Ölke-Sherqiy Türkistan“ namliq télwiziye filimini ishlep chiqidu.

    1997-yili Ahmet Igemberdi Sidniygha köchüp kelgendin keyin, 2-mart küni, özi qatniship Sidniyda qurulghan“Australiye Sherqiy Türkistan Shöhbe jemiyiti“ning reyislikini üstige élip, Sherqiy Türkistan Sürgundiki Höhümitining Jumhur reyisliki bilen qoshup künimizge qeder ishlep kelmekte.

    Ahmet Igemberdi, 1998-yili 18-Martta Australiyedin Istanbulgha kélip, Sherqiy Türkistan wexpisi teshkilligen, Sherqiy Türkistan Milliy Merkizini qurush heqqidiki meslihet yighinlirigha qatnashti. Bu yighinda Australiye Sherqiy Türkistan jemiyiti, Milliy merkezni qurghuchi teshkilatlarning biri bolup, Ahmet Igemberdi, shu milliy merkezning dayimiy ezaliqigha saylinidu.

    Ahmet Igemberdi 1999-yili 10-ayda Gérmaniyening München sheheride échilghan Sherqiy Türkistan (Uyghuristan) milliy qurultiyining heyyet ezaliqigha saylanidu hem shu qurultayning siyasiy meslihet kéngishining muwéni bolidu.

    Ahmet Igemberdi 2001-yili 10-Ayning otturlirida Bilgiyening payitexti Beryusélda échilghan Sherqiy Türkistan(Uyghuristan) Milliy Qurultiyigha qatniship, qurultayning dayimiy heyyet ezaliqigha saylinip, qurultayning meslihet kéngishining muawén reyislikini dawamlashturdi. Qurultay kéngishining reyisi Haji Yakup anat wapat bolghandin kéyin, uning ornigha qurultay siyasiy meslihet kéngishining reyislikige teyinlenidu.

    Ahmet Igemberdi 2004-yili 14-Séntebirde Amerika Qoshma Shitatliri merkizi Washingetun sheheri, kapitol Hildiki Amérika Kongérisining merikiler zalida qurulghan, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümitining tekliwige binaen, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Jumhur Reyislikige teyinlenidu.

    Sherqiy Türkistan Jumhuriyi Sürgündiki Hökümitining qurulishi, xelqra weziyet, Xitay we Sherqiy Türkistandiki yéngi hadisilerning teqezzasi asasida meydangha kelgen bolup, Sherqiy Türkistan Dawasining yéngi bir burulush nuqtisidi.Chünki chet-ellerde Sherqiy Türkistan xelqining arzu-armanlirigha asasen hökümet qurush meselisi, Muhemmed Imin Bughra, Isa Yüsüp Aliptékinler bir qatar orunushlarda bolghan bolsimu emelge ashmighanidi. Kéyinche Sowit hökümiti we Xitay hökümiti ottursidiki ziddiyetlerning türtkiside, Sherqiy Türkistan milliy herkitide hel qilmisa bolmaydighan yéngi meseliler otturgha chiqidu. Shunga Sowit ittipaqining Türkistan Tupraqliridiki Uyghur ziyaliliridin Ziya Semidi, Yüsüpbeg Muxlisi we Tursun Deryalar 1960-yillarning axiri we 1970-yillarda Türkiyege birqanche qétim kélip, Türkiyediki Isa ependi qatarliq kishiler bilen uchrushup, bir hökümet qurush heqqide muzakiriler élip baridu emma nimishqidur bu ulughwar meqset emelge ashmaydu.

    Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki hökümetini qurup, musteqilliqni tüp meqset qilidighan, kéyinki Jumhuriyitimizni eslige keltürüsh üchün weten ichi we siritida élip bériliwatqan dawagha qumandanliq qilidighan, mukemmel halda xelqimizning musteqilliqtin ibaret milliy iradisige wekillik qilidighan bir qurulushni otturgha chiqirish, Chet-eldiki Sherqiy Türkistan muhajirlirining hem memliket ichidikilerning uzun yilliq arzu-armanliridi. Bolupmu bu arzu-armanlar, 1996-1997-yillirida Seudidiki hemsherilirimizdin Hüseyin Qari Islami, Abdulqadir Ehmet hajim we Amérikidiki Ghulamidin Paxta, Sidiqhaji Ruzi qatarliq kishilerning hökümet qurush üchün Amérika parlaméntidiki bir qisim parlamént ezaliri we Sherqiy Türkistan meselisige hésdashliq qilidighan döletlerdiki muhim shexislerning köp qétim muzakirisi we uchrushushliri, we Washinggitundiki Sherqiy Türkistan Milliy azatliq Merkizining tirishchanliqi netijiside, Xitay we uning ghalchillirining her-türlik qarshiliqliri we toqa-lenetlirige qarimay otturgha chiqti.Bu dewirning muqerer éhtiyajidi. Hökümetning qurulishi we uning buran-chapqunluq hayatida, milly rehbirimiz, dangliq Uyghur ziyalisi Ahmet Igemberdining singdürgen barliq ejrining sawabini Alladin tileymiz.

    Ahmet Igemberdining siyasiy küreshliri we edebiy ijadiyiti, Sherqiy Türkistan hazirqi zaman tarixidiki muhim hadisilerning biri bolup, bu heqte milliy ustazlirimiz hésaplinidighan Profesor, Doktur Sultan Mehmut Qeshqiri, „Ahmet Igemberdi, bügün yalghuz talantliq shair bolupla qalmay, Sherqiy Türkistan xelqi ichidin chiqqan meshhur siyasiy rehber, meshhur yétekchi bolup qaldi. Sherqiy Türkistan xelqining milliy azatliq kürishide her zaman aldinqi septin orun élip keldi.“ Dése, Dunyagha meshhur hazirqi zaman Uyghur edebiyatining namayendilliridin biri bolghan, Nobél edebiyat mukapatining Altun yultuzluq midalining sahibi, inqilapchi Dolqun Yasin“… Asaret ichidin nurgha intilish, qepez ichidin erkinlikke telpünüsh, naheqchilik ichidin heqiqetni izdesh tuyghulliri, shair Ahmet Igemberdining türmilerdin otluq sadalarni yangritishqa küch-quwet we yönülüsh bexish etkenliki éniq…“ dégenidi.Dolqun Yasin yene „Ahmet igemberdini“Köp yazmighan bolsimu az lékin saz eserlerni yazdi…“ dep uning ijadiyitini teripleydu. Uningdin bashqa milliy ustazimiz, Uyghur hazirqi zaman edebiyati obzorchiliqining asasini salghan edebiyat nezeriyechisi Sidiqhaji Ruzi, 2005-yili 3-Ayning 15-küni yazghan „Inqilapchi, Dahiy we Shair Ahmet Igemberdi” dégen esiride „ Men bügün milletchilik, wetenperwerlik, xilmu-xil misralarda küylengen Shier toplamlirini tépiwaldim. Shundaqla hazirghiche men kütüp kelgen Shairnimu tépiwaldim, bu shair Ahmet Igemberdi. Bu shierlar Ahmet Igemberdining Shierliridur…“ dése, maqalining yene bir bölikide Ahmet Igemberdining „Manas Boyida“ dégen töwendiki:

    Kech küz idi, chaqti chaqmaq, keldi zimin lerzige,
    Xan tengridin chiqti künüm, chüshti düshmen wehiymige.

    Tengriqutlar saldi chuqan, zulpiqari qolida,
    Qachti düshmen, yandi tughlar, Manas derya boyida.

    Qaldi kishnep, minglap Tulpar, Qaldi mertler yash töküp,
    Tosti bulut yultuzumni, Qaldi baghlar solushup.

    Ötti yillar, qisas ölmes, baqiy emes zulmet tün!
    Chiqar bir kün, menggü parlap, xantengrige chökken kün.

    Shier misraliri heqqide toxtulup:

    “… Shair Ahmet Igemberdi xitap qildi! Höküm qildi! , – qaysi kün idi? Musteqilliq idi! Jang jiéshi, Istalin ikki dölet arqiliq, 1945-yili 8-Ayning 14-küni Uyghuristanning musteqilliqini paturiwetken, Uyghuristanning musteqilliqi örlep chiqqan zimin-Xantengrige paturiwetken.

    Musteqilliq-bu ishench dégenliktur. Külkilik bir hadise shuki, bezi kishiler xudagha ishinermish, emma Uyghuristanning musteqil bolishigha ishenmesmish, bu qandaq mentiqe!? Uyghuristanni tarixta herqandaq küch musteqil dewletke aylandurup bergen emes. Peqet shu dewirning Uyghurliri qoligha qural élip, quralliq küresh yoli arqiliq bu ziminda musteqilliq jakarlighan! Jahangir döletler musteqilliq jakarlanghan u künini, xantengrige paturuwetti. Musteqilliq jakarlighan milliy rohmu xantengrige pétip ketti. Milliy roh partilap chiqqan kün,- deydu Shair shierida, musteqilliqmu partilap chiqmamdu? Shunga Allaning birlikige ishengen adem, wetenning musteqil bolishigha ishengen ademdur, Allaning birlikige, wetenning musteqil bolishigha ishengen adem, shieriy misralarda bu künning kélishini hüküm qilghan adem- shair exmet Igemberdi emesmu?“, dep yazidu.

    Démisimu shair Ahmet Igemberdining Uyghur yéngi dewir edebiyatida tutqan orni alahiyde bolup, u özing qayanq lérik hésiyatqa, pütmes-tügimes ishench, yüksek ghayige ige siyasiy lirikilliri, bir dewir Sherqiy Türkistan jemiyitining, oxshimighan qatlamlirigha istitik bir nezer bilen yiltiz tartqan bolup, uning eserliridin, shu dewirning alahiydilikliri, wetinimizning siyasiy atmospurasi we her türlük ijtimayi munawsiwetlerni asanla köriwalghili bolidu.

    Ahmet Igemberdi uningdin bashqa 2004-yili Australiye Sherqiy Türkistan jemiyitining Beshinchi qétimliq qurultiyini chaqrilishigha riyasetchilik qildi. Bu qurultay Australiyening Adilayde sheheride échlip, Démyan Rehmet (Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining muawén bash ménistiri) bu jemiyetning reyislikige saylandi.

    Ahmet Igemberdi 2004-yili, 11-Ayning 20-küni Amérika Washinggiton sheherining, Washingiton mehmanxanisida échilghan Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining ikkinchi qétimliq omumiy yighinigha qatniship, omumiy yighinning élip bérilishigha yétekchilik qildi.Yighin Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining Asasiy qanunlirini tüzüp chiqti.

    Ahmet Igemberdi Abdul Eziz mexsumning eserlirining chet-elde neshir qilinishida alahiyde rol oynaydu. U pishqedem ustaz Abduleziz Mehsumning shierlirini öz qoli bilen chet-elge élip chiqqan bolup, uning we Abduleziz mexsumning qizi Zeynep xanimning sewebiy bilen Abduleziz Mehsumning eserliri weten siritida neshir qilindi „Ayrilmisun“ dégen shieri, hökümetning asasiy qanunigha kirgüzüldi.Ahmet Igemberdining éytishiche, Doktur, Professor Sultan Mehmut Qeshqiri Abdul Eziz Mehsumning, neshir qilinmay qalghan eserlirini xelq bilen yüz körüshtürüshtin ibaret shereplik xizmetni ishlewétiptudek.

    Ahmet Igemberdi wetendin hör dunyagha chiqqandin kéyin izchil türde Abdulqadir Damullam, Sabit Damulam, Abduleziz Mexsum, Abduhaliq Uyghuri, Memtili Ependi, Eilihan Töre we Ehmetjan Qasimiylarning izidin mangdi we bu meydandin qetiy waz kechmidi. Shéhitlarning rohiy chaqrighan siyasiy küresh meydanlirida tingirqimasliq, ikkilenmeslik, rastchil, bir sözlük, semimiy bolush, nam shöhret we rahet-paraghet üchün musteqilliq meydanidin qetíy waz kechmesliktin ibaret bir qatar isil xisletler uninggha xelqimiz arisida yoquri shöhret qazandurdi.

    Ahmet Igemberdi Sherqiy Türkistan Sürgündiki hökümitining, Amérika payitexti Washinggiton sheherige jaylashqan xelqaraliq Axbarat kulubidiki paaliyetlerge toluq qatniship, Axbarat yighinida xetme quran oqulghandin kéyin, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining qurulghanliqini resmiy dunyagha élan qildi. Ahmet Igemberdi bu yighinda muhim notuq sözlidi. Ahmet Igemberdi 2004-yili 21-Noyabir küni Aqasaray aldida ötküzülgen Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti sürgündiki hökümitining Jumhur reyisi, muawén reyisi, bash ménistir, ménistirlar, parlamént ezalirining qatnishishida, Sherqiy Türkistanning Ay-yultuzluq bayriqini tutup, qesem bérish paaliyitige qatnashti.

    Ahmet Igemberdi 2005-yili Türkiye Yalowa wélayetlik hökümet bashqurghan, Türk dunyasi jamaetchilikliri we Döletlirining xelqaraliq Folklor bayrimigha teklip qilinip, Türkiyege Ayropilan bilen kelgende, Xitay hökümitining Türkiye hökümitige qilghan bésimi bilen Chigiridin kirgüzülmidi.Ahmet Igemberdi Ayirportta muxbirlarning ziyaritini qobul qilip, Xitayning Sherqiy Türkistan xelqige zorlap téngiwatqan mustemlikichilik siyasitini pash qildi. U bu qétim xelqaraliq Folklor yighinigha qatnishalmighan bolsimu, Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining 25-, 26-, 27-künliri 3-qétimliq omumiy yighininni chaqridi.

    Ahmet Igemberdi 2006-yili11-Ayning 12-küni Adalade Sheheride ötküzülgen, Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyitining, dölet bayrimimizni tebriklesh paaliyetide, uning weten-xelq aldida körsetken xizmetliri üchün, jamaet namidin teyyarlanghan, aliy mukapatni tapshuriwaldi.

    Ahmet Igemberdining 2007-yili Aprilda yazghan „Weten Heqqide Qeside“ dégen lérik esiri, uning shieriyet ijadiyiti we siyasiy küreshliri xulasilengen, wekil xaraktérgha ige eser bolup, uningda apturning shexsiy hayati, dunya qarishi, senet we siyasiy meydani janliq ekis ettürülgen.Eserdiki istilistikiliq wastiler, eserning merkiziy iddiysi, eserde ipadilengen xahish we hergiz tiz pükmes jasaret eserning bedihiylikini shekillendürgen asasliq amillar bolup, bu eser mushundaq bir tiragédiyelik dewirde, uyghur edebiyatida yéngidin yitiship chiqiwatqan qelemkeshlerge yol körsütüp turidighan mayak bolup qalsa ejep emes!

    Ahmet Igemberdi 2007-yili 8-ayning 11-küni Türkiye Sherqiy Türkistan Wexpisi teripidin oyushturilghan, Ahmet Igemberdi Nijadi we Professor, Doktur Sultan Mehmut Qeshqiriyning tughulghanliqining 70 yilliqi we ijadiyet paaliyetlirining 50 yilliqi munasiwiti bilen teshkillengen, 200 kishlik yighingha qatniship, yighin teshkülligichilliri we jamaet namidin hazirlanghan Shaadetname we aliy mukapatlarni tapshuriwaldi we yighingha qatnashqan Sherqiy Türkistanliq qérindashlirigha debdebilik teshekkur notuqi élan qildi.

    Ahmed Igemberdi 2007-yili Aughust éyida Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining 4-qétimliq omumiy yighinigha qatnashti we bu yighin qatashquchilliri bilen hökümet heqqide 10 maddiliq muhim qarar maqullidi.

    Ahmet Igemberdi, Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyitining 2008-yili 10-ayda ötküzgen, Adalaydetiki yighinlirigha teklip bilen qatnashti. Bu yighinlarda Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyiti özining uzun yiliq rehbiri Shayir we yazghuchi Ahmet Igemberdining weten-millet aldidiki uluq töhpillirini nezerge élip, uninggha Australiye Sherqiy Türkistan Jemiyiti we jamaetchiliki namidin teshekkur éytip, töhpiler ekis ettürülgen tékist chüshürülgen Longqa teqdim qildi.

    Ahmet Igemberdi 2009-yili 8-Ayning 24-künidin 28-künigiche Istanbulada ötküzülgen Xelqara Uyghur Qelemkeshler merkizining, resmiy ötküzülgen birinchi qétimliq qurultiyigha teklip bilen qatnashti.

    Ahmet Igemberdi yene Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümetning parlamént ezaliri bilen 2009-yili 10-Ayning 2-küni Türkiyening Istanbul Sheheride, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümet we Parlaméntning 5- qétimliq qurultiyini chaqridi. Bu qurultay 2009-yili 10-ayning 5-künigiche dawamliship, nahayiti muwepeqiyetlik axirlashti. Bu qurultayda Ahmet Igemberdi yene pütün yighin ishtirakchillirining birdek awazi bilen, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetning jumhur reyislikige saylandi.

    Bu yighinda Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti qurulghandin kéyinki netije we achchiq sawaqlar xulasilinip,hökümet terkiwidiki yaramsiz, siyasiy meydani éniq bolmighan layaqetsiz kishiler parlaménttin chiqirilip, uzaq sinaqtin ötken, qabiliyetlik, bayriqi mustehkem bolghan Ismayil Chinggiz, Ghulam Yaghma Oghli, Ahmetjan Osmandek bir türküm qabiliyetlik we talantliq yéngi küchler toluqlap kirgüzildi.Ahmet Igemberdi yighin qatnashquchillirigha muhim söz qilip, hökümetning qurulushini téximu küchlendürüsh, yéngi qanlar bilen üzlüksiz toluqlash, ichkiy-tashqiy düshmenning her türlük aghdurmichiliq herketlirige zerbe bérip, mezlum xelqimizning milliy iradisige asasen, baturluq we pidakarliq bilen milliy musteqilliqimiz üchün toxtimay küresh qilishni otturgha qoydi.

    Ahmet Igemberdi 2009-yili 10-Ayning 13-küni Yawropagha seper qilip, 14-kündin bashlap Frankfurt, Kölin, Düyisburg, Dortmund qatarliq sheherliridiki Türk dunyasining xelqaraliq shieriyet festiwalliri, Sherqiy Türkistan dawasigha ayit namayish we komfrenslerge qatnaship mezlum xelqimizning dert-hesritini anglatti. U yene „Türkiye“,„Hürriyet“,„Milliyet“, „Milliy Gazite“, „Zaman“,„Sabah“ we „Post“qatarliq metbuatlarni ziyaret qildi we künimizdiki Sherqiy Türkistanning siyasiy weziyitini anglatti.U „Zaman“ géziti oyushturghan bir qétimliq 500 kishlik yighinda söz qilip, mezlum Sherqiy Türkistan xelqining achchiq azawini tesirlik anglitip, yighinqatnashquchilliri ichidiki erbaplarning yoquri bahasigha érishti. U yawropa sepiride Sherqiy Türkistan teshkilatliri we Türk derneklirini ziyaret qildi we xelqimizning qizghin qarshi élishigha nahil boldi.

    Ahmet Igemberdi bir tereptin siyasiy küresh qilsa yene bir tereptin medeniyet we aqartish herkiti élip barghan bir muellimdur.Uning hazirghiche weten ichi we siritida yazghan eserliri, „Zindandin Yangrighan Otluq Naxshilar“ (1998), „Sherqiy Türkistan Türk Dunyasining Qanliq Yarisi“(2000), „Sherqiy Türkistan Wetinim Méning“(2004), „Hijran“ (2005), „Hijran Derdi“(2006), „Sherqiy Türkistan We Milliy Musteqilliq“(2009) qatarliq 6 kitap qilinip neshir qilindi.

    Uning bir qisim eserliri Uyghur, Türk,, Qazaq, Engilis we Rus tillirida neshir qilindi. U hazir özining buran-chapqunluq hayati heqqidiki eslimisini yézish üstide japaliq izdiniwatidu.

    *****
    Axmet Igemberdi, chet-elge hijret qilghan 24 yilliq hayatida weten-millet üchün hardim, taldim démey yürek qénini serip qilip, kemterlik bilen aldinqi birqanche ewlat milliy rehberlirimizdin ügünüp, béshini ichige tiqip ishlep, shexsiy nam-shöhret qazinishqa bérilmey, milliy herkitimizdiki xelqimizge tonulghan bir dahigha aylinipla qalmay, Sherqiy Türkistan medeniyet tariximizdiki, jümlidin Uyghur edebiyatidiki öchmes bir yoruq yultuzgha aylandi.

    U wetenge béghishlap yazghan bir Shierida:

    Wetinim ishqida yanghan bir shammen,
    Jismida jush urghan bir tamche qanmen.
    Xizmitim tégilmu, bilmeymen lékin,
    Wetenning gadasi-bir xeste janmen!

    Dep qelem tewiritip, kishlik xaraktérigha singip ketken, dahilargha xas, kichik piel, chiqishqaq, jangha yéqin, semimiy, shexsiyetchiliktin xaliy, rahet-paraghet we shan-shöhretke bérilmey, iztirap we qayghu bilen küresh ichide ötken hayatidin, milliy azatliq yolida bir esirge yéqin bezide qomandan, bezide esker bolup élip barghan siyasiy küreshliridin, addiyghine xulase chiqiridu.

    Ahmet Igemberdi dégen isim, Sherqiy Türkistan medeniyet we siyasiy küresh tarixidiki muhim bir téma bolup, bu heqte her tereptin chongqur izdinishke toghra kélidu. Cheteldiki Sherqiy Türkistan Inqilawi meselisi üstide etrapliq toxtalghanda, büyüklirimizdin Elihan Töre, Memtimin Bughra, Ahmetjan Kasimi, Isa Yüsüp Aliptékin qatarliq meshhurlirimizning namini zikir qilmay ötüp kétish mumkin bolmighandekla, milliy rehbirimiz Ahmet Igemberdining isminimu tilgha almay ötkili bolmaydu. Uning milliy dawayimiz jeryanida qolgha keltürgen köp qirliq emgeklirini, xelqimiz haman bir kün mukapatlimay qalmaydu! (K.Atahan)

    Eskertish:

    (1)Qizil Déplom-Shu yillarda Ottura Asiya Darilfonining oqush püttürgen Situdentlargha béridighan déplom ikki xil bolup, elachi oqughuchilargha qizil déplom, undin bashqilargha kök déplom bériletti. Layaqetlik bolalmighanlar sinip chüshüp oqushini dawamlashturatti yaki oqushtin waz kéchetti.

    (2)Nijadiy-Shair, inqilapchi Ahmet Igemberdining 1969-yillardin béri qollunup kéliwatqan texellusi bolup, aq téror qaplap ketken shu yillarda, kimlikini yoshurup ijadiyet élip bérish üchün qollunilghan.

    (3) Adélaydé-Jenubiy Australiyening merkiziy sheheri.

    Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hükümiti Medeniyet we
    Teshwiqat Ménistirligi

    Ottuzbirinchi Öktebir, 2009-Frankfurt/Gérmaniye
    Posted by UYGHURISTAN at 5:23 PM

    http://hantengri.blogspot.com/2009/10/milliy-rehbirimiz-ahmet-igemberdining.html

  6. Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümétining we Parlaméntining Qarari

    Ötgen 2005. yili 7. ayning 25 din 27. kunigiche Sherqiy Turkistan Surgundiki Hokumiti we Parlimenti ozuning 3. Qetımlık Omumi Yighinini Turkiye’de otkuzup Sherqiy Turkistan Surgundiki Hokumiti hem Sherqiy Turkistan mustakıllık dawasida devir bolguch tarihi ehmiyetlik karar kabul kılıp helkımızning kızgın kollap kuwetlishige erishken idi.Bu akılane kararda Sherqiy Turkistan Surgundiki Hokumitining daimi Meslihet Heyiti we Sherqiy Turkistan Parlimenti, Sherqiy Turkistan Jumhuriyiti asasi kanununıng 10. we 11.maddilirining rohige asesen Sabiq Bash Ministir Enwer Yusup’ning Hokumet kurulup 10 aydin oshuk wakitdin biri helkimizge malum bolghan hatalıkları tüpeyli Hokumitimizni jiddi krizisge duchar kılıshka urunghanlıghı, yahshi niyet bilen tewsiye we agahlandurushlargha pisent kılmay üzining hatalıklarıda chıng turup alghanlıghı uchun uni Bash Ministir we Tashki Ishler Ministiri wezipisidin elip tashlap,Bash Ministir Orun Basari Damian Rehmet Ependi’ni Bash Ministirlik ke teyinligen idi.Shundaqla Enwer Yusup ni Parliment Ezalıghıdın elip tashlimay unungha oz hatalıghını tonup,adem bolush pursiti berip sınap korushni kararlashturghan idi.

    Hılı uzundin biri ozini Sherqiy Turkistan mustekıllık davasinıng “kehrimani” dep kokge koturushke urunghan we her yerde her kimge : “Mining Hittay Helk Jumhuriyitige kirishim Komunist Hittay Hokumiti teripidin meni kılınıp putun chigra eghizleri we hitaygha kirish punkitlerigha uhturush tarkitilghan” dep dawrang selip yurgen Enwer Yusup dadisi Yusup Hesen’ning 2006 yili 1. ayning 18. kuni wapat bolghanlıghı hewerini anlıghandin kiyin tuyuksizla Komunist Hittay Hokumitining mihri-shepket we hemhorlighigha eriship 24 saat ichide wiza we yol katnash mesililerini nahayiti ongushluk hel kılıp, awal Beijing andin kiyin Urumchi we Atushka yetip berip dadisining jinaze mirasimige katnashkan.Enwer Yusup Atush’ta 12 kün Urumchi’de 8 kün turup Sherqiy Turkistan Helkı ustidin Irki kırgınchılık hem asimilatsiyesini yurguziwatghan Beijing Hokumitining eziz mihmanlirining biri supitide etiwalap kütüp elinghan, u hich kandak bir köngilsizlik we ziyan zehmetke uchrimighan halda sah-salamet Washington’ diki uyige kaytip kelgen.

    Enwer Yusup yukiridiki kılmishi arkılık “Komunist Hittay Hokumitige karshi kehriman” lık sahta chümperdisini öz koli bilen yırtıp tashlap helkı-alem aldida Komunist Hittay Hokumiti bilen yekın we mehpi munasibiti barlıghını ashkarilidi.

    2004. yili 22. Noyabırda Washington’da kararlashturulghan “Sherqiy Turkistan Jumhuriyiti Asasi Qanuni” 13. maddisining 2. abzastida : “Hittay Hokumiti bilen siyasi, ihtisadi munasibiti bolghan her kandak Sherqiy Turkistanlık ni Parliment Ezasi we Ministir kılıp saylashka bolmaydu hem de Parliment we Hokumet Ezalarınıng wezipe otewatghan muddet ichide her kandak sebep bilen Hittaygha we Hittay mustemlikisi astidiki Dolet we Rayonlargha berishigha ruhset kılınmaydu.” dep korsitilgen.

    Enver Yusup Surgundiki Sherqiy Turkistan Hokumiti we Parliment Rehberligidin meslehet we yol yuruk almastin öz beshimchılık bilen hereket elip berish netijiside Sherqiy Turkistan Jumhuriyiti Asasi Qanunınıng 13. maddisigha hılaplık kılıp epu kılghıli bolmaydighan hatalık sadir kıldı.Asasi Qanungha karshi jinayet otkezdi.

    Bundin 4 yil awal tuyuksiz Turkiye’de peyda bulup kalghan Erkin Eziz Qarahan ozini Komunist Hittay Hokumitige karshi paaliyet elip barghanlıghı uchun kolgha elinish aldida chetelge kechip chikkan bir “Inkılapchı” korsitup Enwer Yusup’ning kollıshi bilen 2004. yili 14. Sintebir de Amerika’da kurulghan Surgundiki Sherqiy Turkistan Hokumiti we Parlimentige sokunup kiriwalghan. Surgundiki Sherqiy Turkistan Hokumiti kurulghandin buyanki 1.5 yildin biri Hokumitimizning Helqarada elip beriwatghan Weten Istiklali yolidiki paaliyetlirige arka arkıdın bozghunchılık kıldı.Hokumet ichidiki Rehberi hadımlarnıng birlik ittipakını bozushka orundi.Surgundiki Sherqiy Turkistan Hokumiti we Parlimentining ichki mehpiyetliklirini İnternet tor beti we bashka yollar bilen ashkarilash arkılık Komunist Hitay hakimiyitige melumat yetkuzup berdi.Milli mücadilimizge ziyan yetkuzudighan provakasyon paaliyetlirini izchil elip bardi.Hokumitimizning Rehberligi teripidin berilgen agahlandurushlargha pisent kılmay buzghunchılık hereketlirini tohtatmay dewam kıldırup kelmekte.

    Surgundiki Sherqiy Turkistan Hokumiti Daimi Meslihet Kéngishi Sherqiy Turkistan Jumhuriyiti Asasi Qanununing 11. , 13. we 15. maddisining rohige asasen Enwer Yusup bilen Erkin Eziz Qarahan ni Sherqiy Turkistan Parlimenti Ezalıghıdın chıkırıp tashlash togrisida karar kabul kıldı.Bu karar elan kılınghan kündin itibaren kuchke ige.

    Sherqiy Turkistan Surgundiki Hokumiti Daimi Meslihet Kéngishi

    Surgundiki Sherqiy Turkistan Jumhuriyiti’ning Jumhur Reisi : Ahmet Igamberdi (imza)

    Surgundiki Sherqiy Turkistan Jumhuriyiti’ning Muawin Jumhur: Reisi Abduvelijan (imza)

    Surgundiki Sherqiy Turkistan Parlimenti’ning Reisi : Sultan Mahmut Qeshkeri (imza)

    Surgundiki Sherqiy Turkistan Parlimenti’ning Muawin Reisi:Sawut Muhammet (imza)

    Surgundiki Sherqiy Turkistan Hokumiti Bash Ministiri amian Rehmet(imza)

    Surgundiki Sherqiy Turkistan Hokumiti Muawin Bash Ministiri : Hızırbeg Gayretullah(imza)

    19.03.2006

  7. Free Eastturkistan! says:

    Bizdiki Siyasiy Sapa We Pissixologiyelik Ajizliqlar

    Korash Atahan

    -Bu maqalamni, Uyghuristanning milliy musteqilliqi üchün qolni-qolgha tutup küresh qiliwatqan sebdashlirimning Jumhuriyet bayrimigha teqdim qilimen.

    -Aptordin

    Uyghuristanning heqiqiy mustemlike astigha chüshüp qalghinigha yérim esir bolup ashti.Eslide tajawuzchilarning milliy xaraktéri we millitimizning poténsal küchige nisbiten élip éytqanda bu bir binormalliq.Mustemlike tariximiz bashlanghandin béri meyli wetende meyli chet-ellerde bolsun munqerz qilinghan téritoriyesi 1milyon 828 mimg, 418 kuwadiratkélométirdin ashidighan bir döletning dawasini qiliwatimiz.Biz qiliwatqan bu dawa peqetla kishlik hoquq we insan heqliri dawasi bolupla qalmastin, shuning bilen birge erkinlik we musteqilliq dawasidur.Insaniyetning kéyinki 60 yili ghayet zor özgürüshler barliqqa kelgen, bezi küchlük milletler ajizliship, bezi ajiz milletler qed kütergen bir dewir boldi.Bu dewir yene Uyghuristan xelqi hayatliq üchün tirkishken, aghriq azawigha tolghan, siyasiy teqdirimiz he dése paydisiz bolghan ichkiy we tashqiy amillar bilen yanmu-yan mewjut bolup turiwatqan bir dewri boldi.Murekkep bolghan xelqara weziyet, künsayin éship bériwatqan tajawuzchi xitaylar teripidin kéliwatqan milliy zulum barliq insaniy heq-hoquqliridin mehrum bolghan uyghuristanliqlarni yéngiche bir tepekkur we yénghiche bir inqilap yolini izlep tépishqa mejburlimaqta.

    Wetinimiz tajawuzgha uchrighandin bashlap, weten ichi we weten siritida qanat yéyiwatqan milliy herkitimiz bir künmu toxtap qalghini yoq.Bu herket tereqqiy qilish jeryanida, biz bileligen we bilelmigen derijide xelqara weziyetning toxtimay ghidiqlishigha uchrap keldi.Bu xil ghidiqlash héli-hem dawamlishiwatidu.Bu xil ghidiqlashni peyda qilghanlar ichide dost kebi körüngen düshmen we düshmen sheklide körünüp qalghan dostlarmu bar.Bezide dost bilen düshmen arliship ketken, bezide dawani pütünley bizge paydisiz bolghan küchler changgiligha kirgüziwalghan yene bezide dawa élip bériwatimiz dep, he dése bashqilarning oyunchiqigha aylinip qalghan waqitlarmu boldi.

    Ichkiy ziddiyet bilen tashqiy ziddiyetni, dost bilen düshmenni, diplomattik munasiwetler bilen qandashliq munasiwetlirini, qandashliq munasiwéti bilen siyasiy teqdirdashliq munasiwetlirini, siyasiy teqdirdashliq munasiwéti bilen diniy qérindashliq munasiwetlirini özimizning milliy alahédiliklirige layiqlashqan halda istratégiye jehettin her birini öz alahidiliki, xususiyiti we derijisi bilen békitish hoquqimiz dawamliq yatlarning héch bolmighanda béjiriksiz siyasiy yol bashlighuchilarning kontrolluqidin qutulalmaywatidu. Bu xildiki ghidiqlashlarning ijabiy we selbiy derijisini bahalap békitishke intayin ötkür bolghan kolléktip zéhniy küch kérek boliwatsa, eqilni we bilimni hörmetlesh, tarixiy sawaqlarni yekünlesh, küchlerni tertipke turghuzush, dawaning merkizini serxillardin teshkillesh, küchlüklerning nopuzini hörmet qilish prinsipida turup, milliy herkitimizni yéngi bir tereqqiyat basquchigha kötürüsh uyaqata tursun, dawayimizdiki tarixtin béri bizge késeldek chapliship kelgen teshkilatlinish jehettiki iptidayiliq yeni qayide pirinsipqa sel qarash, pursetni tonup yétip küchlük nopuzlarning etrapigha uyushmasliq ewij élip kétiwatqandek qilidu.Teshkillinishimizde we siyasiy istratégiyelerni tallap békitishimizde tarixtikisi bilen sélishturghanda yüksilish bolmay eksiche chékinish weziyiti barliqqa kelse bolmaydu.

    Dawayimizni 21-esirdiki siyasiy milletlerdek emes, ottura esirdiki iptidayi qebililerning tepekkurigha layiq derijide élip bérishni tekitlewatqanlar bar bolup, ular her kichik döngge bir bayraq qadiwélip, bir merkezdin bashqurulidighan, hemme birdek xelq étirap qilghan qayide nizam we pirinsip asasida ish qilidighan weziyetning barliqqa kélishi milliy herkitimiz üchün hawa we sudek kérek boliwatsa xalighanche ish tutup, dawaning menpeetige ziyan séliwatidu. Birlikni qoghdap, ittipaqlishishqa bolidighan barliq küchler bilen jiddiy shekilde birliship, öz-ara toluqlap we yétekliship, nezer dayirimizni keng tutup, biz üchün paydiliq bolghan xelqara weziyettin yaxshi paydilanmisaq, bixutluq qilsaq düshmenlirimiz kündin-künge köpüyüp, siyasiy teqdirdashlirimiz we dostlirimiz barghanche bizdin yirginidighan weziyet otturgha chiqidighandek qilidu.

    Weten-milletning nijatliqi üchün izchil derijide küresh qilip kéliwatqinimiz bilen, méngiwatqan yolimizdiki chuwalchaqliqlarni tüzütüp, dewir bizdin kütüwatqan pak we saghlam bir rohni yaratmisaq kélichek ewlatlargha yüz kélelmeymiz.Milliy xaraktérimizdiki bashbashtaqliq, menmendanliq, hangwaqtiliq, galwangliq, tekebburluq, rohiy ghalbiyetchilik, xiyalpereslik, temexorluq, yalghanchiliq, teqdirchilik we gorohwazliq qatarliqlar milliy herkitimizning saghlam tereqqiy qilishigha putlikashang bolmasliqi kérek. Bizde qomandan qumandan emes, esker esker emes, xelq xelqemes, hökümdar hökümdar emes. Biz uyghurlar hökümdar süpitide xelqimizni, xelq süpitide qumandanlirimizni kemsitkechke milliy qedriyetlirimiz, milliy ghururimiz, milliy shan shöhritimiz, ar-numusimiz düshmenler teripidin depsende qiliniwatidu.Biz özimizni özimiz qedirlimigenlikimiz mundaqche qilip éytqanda merkizi teshkilatlirimizning we xelqaragha meshhur lederlirimizning hörmitini toluq qilalmighanliqimiz üchün öz-ara we bashqilar teripidin toluq qedirlenmeywatimiz, bir yawayi milletchilekmu nopuzimizni qoghdiyalmaywatimiz.Eger shundaq kétiwerse küchlük milletlerning özlirini kücheytiwélishi üchün qurbanliq bolup kétimiz. Kolléktip éngimizdiki yoqarqidek cheklimilikler tüpeylidin milliy herkitimizge paydiliq bolghan arqa-arqidin kéliwatqan pursetlerni xuddi tarixtikige oxshash shekilde qoldin bérip qoyimiz.

    Manju istilasining aldi keynide pen-téxnika we medeniy-maarip jehette bekla arqida qalghanliqimiz, qiliwatqan ishlirimizning hemmisi dinni merkez qilghandek qiyapette, weten-milletni untushtek xurapiyliq ichige pétip qalghanliqi üchün weten munqerz boldi.Xitayning bash aghriqi özige yétip ashidighan u yillarda, eslidide zéhnimizni merkezleshtürüp siyasiy jehettin qedimizni tiklep tereqqiy qiliwélishimiz kérekidi.Emma biz özimizni küchlendüriwélishning ornigha diniy we siyasiy mezhepchilik kürishi élip barduq, ichkiy urushta muqeddes wetinimiz Uyghuristanning tupraqlirini qérindashlirimizning issiq qéni bilen boyap chiqtuq.Wetinimzni ikki qollap düshmenge teqdim qilduq.Bu qobul qilghili bolmaydighan téragédiye özimizdin özgini chong bilishtin, özimizning ichidin yétiship chiqqan hökümdarlargha bash égishtin, yatlargha qul bolushni ela bilidighan teslimchilik xaraktérimizdin kélip chiqti.Bir milletning tarixida shu milletning numusigha, shan-sheripige we izzet-nepsige wekillik qilidighan bir sinip yitiship chiqqan bolidu.Ular yaxshi yaman künlerde xelqning wetenning ar-nomusi üchün küresh qilidu.Bizde u sinipning rolini éliwatqan bir qoshun bar, uni kücheytishimiz, qedri-qimmitini qilishimiz, uning etrapigha uyushushimiz, bixutluq qilmasliqimiz kérek. Ular tarixni, Tarix ularni yaritidu.Bu sinip köpinche wetini, milliti üchün jénidin, mélidin we nepsidin waz kécheleydighan, weten millet yolida eskiriy, siyasiy, diniy, ilmiy, iqtisadiy we meniwiy tereplerde pidakarliq bilen izdinip, shu milletning mewjutluqini sürdüridu.Yéqinqi zaman tariximizdiki Seyidiye dewridiki Uyghuristan jemiyiti, bir jemiyetni teshkil qilidighan köp tereplimilik shertlerni hazirlighan, siyasiy, iqtisadiy we meniwiy tereplerdin zamanisigha yarisha toyunghan bir jemiyet idi.U dewirde Uyghur jemiyiti Hakimiyet, Téxnologiye, Eskeriyet, Téologiye, Tibabet, Matématika, Astronomiye, Ximiye, Siyasiy-Iqtisad, Medeniy-Maarip, Edebiyat-Senet, muzika, Qol-Hünerwenchilik, Baghwenchilik, Mimarchiliq, Yéza-igilik, Su- inshaati we Charwichiliq tereplerde intayin küchlük we muntizim ziyalilar qoshunigha ige idi. Xelqimiz héchqandaq bir milletning buzek qilishigha uchrimayti, bayashat, xatérjem, dostane we heqiqiy bir milliy hayatni yashayti.

    Uyghuristanni tehdit hés qilghan we bu dölettiki bayashatliq we tereqqiyattin rahetsiz bolghan gherbiy asiyaliqlar, bu xelqqe eskiriy jehettin teng kelgili bolmaydighanliqini, u döletni bashqiche bir shekilde gumran qiliwétishni pilanlap, Uyghur xelqining diniy tereptiki sadda, aq-köngül, rastchil we semimiyitidin paydilinip, bir milletning mewjut bolup turishigha esla yarashmaydighan, xelqni ich-ichidin tügeshtüriwétidighan, yaxshi yaman tereplirini addiy insanlarning tepekkuri bilen perq étish qiyin bolghan zeherlik teriqetchilik pelesepisini islamiy eqidiler bilen perdazlap wetinimizge import qildi.

    Hökümdarlar, dölet erkanliri, diniy ölimalar, eskiriy qumandanlar, pen-téxnika alimliri, yazghuchilar, shaérlar, mutexesis we senetkarlar atalmish diniy “islihatchilar”ning qolida ujuqturiwétildi. Tajawuzchilar közligen mexsetke yetti, ular bu döletni ishghal qiliwélishni emes, tamamen bashqiche bolghan shekilde yeni özining yéghida özining göshini qorup, öz xelqining qolida öz dölitini gumran qiliwétishni könglüge pükkenidi.U qétim weten meniwiy tereptin munqerz qilinghanidi.U jahaletlik yillarda qizziqqanliq qilip, téximu yüksek bolghan bir islamiy jemiyet berpa qilimen dep, sheytan(düshmen)ning arqigha kirip, milliy hakémiyitimizning idarisini ret qilip, weten-milletni esheddiy buddist qalmaqlarning qoligha ikki qollap teqdim qilduq.

    Uyghur anilliri balilliri xapa qilsa, ularni “Beshingni yersen ilahim!” dep qarghaydu.Adem özining béshini özi yéyelmeydu.Bu sözning menisi balilarning özining bash-panayini, idare qilghuchisini, qehrimanini, yol-bashlighuchisini, hökümdarini halak qilidighan adem bolup chiqishini tiligenliktin bashqa nerse emes.Anillirimizmu qarghawerdi, bizmu béshimizni yewerduq. Héli hem eshu dewirning axirini yashawatimiz.Kechürgili bolmaydighan xurapiyliqimiz, bilimsiz we jayilliqimiz, tepriqichilik we yurtwazliqimiz sewebidin Yaqubbeg hakimiyitini we özlirining issiq qéni bilen özlirining shanu-shewkitini, millitimizning ar-numusini berpa qilghan Uyghur aqsöngeklirini étirap qilmay, tughumpéti xitaylarning Uyghuristan(Qeshqeriye) dölitini munqerz qilishida öz qolimiz bilen numusizlarche bir meydan oyun oyniduq, öz ayiqimiz bilen tajawuzchilani bashlap chiqip xelqimizni qul qilip berduq. Bu inqilapning meghlup bolishigha öz ichimizdin chiqqan hökümdarlarni yeni Yaqupbeg terepdarlirini étirap qilmasliqimiz we siyasiy, diniy we étnik jehetlerdiki tar mezhepchilik qarishimiz sewepchi boldi, Yaqup Begni hökmaran dep tonughan bolsaq, shu dewirdiki aqsüngeklerni yol bashlighuchillirimiz dep étirap qilghan bolsaq, uning bashlighan yoligha shertsiz egeshken we semimiy niyette weten-millet üchün bedel töligen bolsaq teqdirimiz bam-bashqa bolatti.

    Manjularning 1911-yildiki Tömür xelpe bashchiliqida élip bérilghan Sherqiytürkistan inqilawini basturushigha ichkiy jehettin hemtawaq bolduq, diniy mesililerni milliy menpeetlirimizge baghlap oyliyalmighanliqimiz üchün dinni dep, dinni we milliy kimlikimizni pütünley ret qilidighan wehshiy kapirlarning qoligha chüshüp qalduq.Siyasiy küresh yolimiz, pirinsiplirimiz, meqsidimiz éniq otturgha qoyulmighachqa, dinni merkez qilghan ittipaqdash küchlerning satqinliqi bilen inqilap méwimiz tajawuzchi xitaylarning changgiligha chüshüp ketti.

    Tömür xelpe qozghilingi bir milliy döletni barliqqa keltüridighan yüksek siyasiy ghayige emes, mushtumzor xitay emeldar we ularning ghalchilliri bolghan beg-törilerni yoqutup, qisas élishni meqset qilghan, milliy qérindashliqqa qarighanda diniy qérindashliqqa bekraq étiwar bilen qaraydighan, waqitliq maddiy we siyasiy menpeetlerni yetmekchi bolghan nishan qilghan, üzil-késil bir yétekchi iddiysi we yitekchisi bolmighan dihqanlar inqilawiy idi. U qétimqi déhqanlar inqilawining küchlük siyasiy yitekchi iddiysi, siyasiy küresh nezeriyisi hem yüksek ghayisi bolmighachqa meghlup bolushi aldinala békitilgenidi.1990-yillardin kéyin yüz bergen we éghir meghlubiyet bilen axirlashqan her qétimliq inqilapqa qaraydighan bolsaq, ilgirki siyasiy xataliqlarni tekrar ötküziwatqanliqimizni we u inqilaplarni kalligha tayinip emes, ikki mushtumizgha tayinip pilanlighanliqimizni, u inqilaplarni bir ademge oxshatsaq bashsiz bir tenning qolida qilich kötürüp, yetküdek müdürüp-choqurup herketlinip yüriwatqanliqini, düshmenning xatirjem olturup tamashshe körüwatqanliqidek échinishliq menzire köz aldimizgha kélidu.

    Sherqiytürkistanda 1930- we 1940-yillarda partilighan milliy inqilaplirimiz, dost bilen düshmenni éniq ayriyalmighanliqimiz, ichkiy ziddiyet bilen tashqiy ziddiyetni perqlendürelmigenlikimiz, özimizni kemsitip, yatlardin dost we nijat istigenlikimiz, ichkiy ittipaqliqqa köngül bölmigenlikimiz sewebidin halaketke mehkum boldi, bir-birimizni közge ilmiduq, öz qérindashlirimizni inqilawimizgha qarshi qoyduq, qariliduq, arimizdin chiqqan inqilap yitekchillirining xelq ichidiki nopuzi we shan-sheripige qara sürttuq, we héch ikkilenmey shexsiyitimiz üchün milletning istiqbalini sattuq. Xitaylar eziz wetinimiz Sherqiytürkistanni bésiwalghan 1950-yillardin kéyinki inqilaplarda Uyghuristan xelqining qandaq milliy terkiplerdin, qandaq diniy terkiplerdin, qandaq siyasiy terkiplerdin we qandaq étnik terkiplerdin teshkillengenlikini nezerdin saqit qilip, he dése tar we bir tereplimilikke ége, ichkiy we tashqiy jehettin milliy musteqilliq herkitimizge paydisiz, inqilawimizni yétim qalduridighan, küchimizni parchilap, dostlirimizni düshmen, düshmenlirimizni dost deydighan tuyuq yollarda mangghanliqimiz üchün bir pütün xelqning- köp xil terkiplerdin teshkillengen Uyghuristan milliy musteqilliq herkitining ishtrakchillirining – toluq himayisi we ishenchisige érishelmiduq.

    50-yillardin hazirghiche weten ichi we siritida élip bériliwatqan milliy herketlirimiz her qétim kéyinki ikki yüz yildin béri élip bériwatqan inqilawimizgha oxshash bir shekilde meghlubiyetke uchrap keldi we uchrawatidu. Teshkilatlinalmasliq, özimizni kemsitish, milliy inqilapning heqiqiy yétekchillirini yétim qaldurush, he dése ulardin qusur izlesh, öz-rolini jariy qildurmay uning we ularning qiliwatqan xizmetlirige buzghunchiliq qilish, sewrisizlik qilish, aqsaqalliq qilish, hemme ishqa chépiliwélish, jiddiy peyitte ularni qoghdimasliq, ihtiyaj tughulghanda baturluq bilen otturgha chiqip qurban bermeslik, ikkilinish, dilighulde bolush, düshmendin rehim- shepqet kütüsh késilidin saqiyalmiduq. Her qaysi qatlamlarda xelqning inqilap sépidikilerni, inqilap sépidikilerning milliy yétekchillirini, milliy yétekchilerning teshkilatni yeni milliy yol bashlighuchini hörmetlimesliki, hemme adem özini alahide chaghlash, sepler boyiche qumandangha boy sunmasliq, dahiylarni, qehrimanlarni, ziyalilarni, diniy ülimalarni hörmetlimeslik, aktipchanliqini, pidakarliqini köz-küzi qilish, milliy herketni istixiyilik élip bérilghan déhqanlar herkiti sewiyeside yeni iptidayi halette tutush, yüksek siyasiy ghayini angqiralmasliq, istratégiye we taktika belgülesh iqtidari bolmasliq, milliy yétekchiler sépidiki bilimsizlik, nadanliq, xurapatliq, sewiyesizlik, jayilliq, ittipaqsizliq, memedanliq, oxshimighan seplerdiki milliy yétekchilerning nopuzigha hörmet qilmasliq, küchlüklerni, qabiliyetliklerni rehber qilip tallashqa sel qarash, xelqning iradisige boy sunmasliq, bir-birimizni étirap qilmasliq, zéhniy küchimizni merkezleshtürelmeslik qatarliq xataliqlardin qutulalmiduq.Uningdin bashqa , inqilap sépimizdikilerni türlerge ayrip, alahidilikige yarisha herket we xizmet qilishqa yétekliyelmigenlikimiz-Qanuniyetke qarshi halda béliqni uchushqa, qushni üzüshke zorlighanliqimiz- xelqimizge ishenmigenlikimiz, düshmen küchlerni we gheyri düshmen küchlerni türge ayriyalmasliqimiz, öz-ara munasiwet, diplomattik munasiwet bilen istiratigiylik hemraliq munasiwetlirining oxshaydighan we oxshimaydighan terepliridiki chékini békitelmigenlikimiz sewepliridin her qétimqi inqilawimiz éghir meghlubiyetke uchrawatidu.

    Mustemlike yilliri qaldurup ketken milliy jarahet kolléktip pissixikimizda bir siyasiy millette bolushqa tégishlik shertlerni hazirlashqa yol qoymighachqa, téxiche Milliy dawayimizda mukemmel bir sistéma yaritalmiduq dések artuqche bolmaydu.Inqilap tejiribillirimizni yekünlimiduq. Tajawuzchilargha qarshi élip barghan herketlirimiz tarixtiki enggüshterlirimiz bilen bizelmidi.Tejiribe sawaqlirimizni yekünlimiduq.Xelqara weziyetni küzütüsh, düshmenning ichkiy ajizliqini tehlil qilish ishlirigha sel qariduq.Eng addiysi dölet qurmaqchi bolduq, döletning ismini talash tartish qilip, sepler boyiche parchilinip kettuq.Eqilge eng uyghun, bir isimni hazirghiche békiltelmiduq. “Uyghuristan” dégen söz 21-esirde milliy inqilawimizgha hawadek ihtiyajliq turup yenila eyni dewirning mehsuli bolghan düshmenler turmaq hetta merkizi Asiyadiki qandash xelqlernimu biaram qilidighan “Sherqiytürkistan” dégen isimgha mehkem ésiliwalghanliqimizni wetenperwerlik we milletchilik, dep terghip qilduq. Shu seweptin “Sherqiytürkistan” dégen isimni qollunishi itirap qilinmighan emma “Uyghuristan” dése tamamen mümkin bolghan ehwaldimu, bashqilarning iqtisadiy yardimi bilen özimiz bashquriwatqan erkin Asiya Radiyosimu imkaniyet turup, bu heqte birlikimiz bolmighanliqi üchün “Uyghur diyari” digen qamlashmighan birnersini döletning nami süpitide qollinishqa mejbur boliwatidu. Sanap kelsek bundaq yene nurghun mesililer bar. U isim we waqti ötken yene bezibir jendilerge kanidek yopushiwalghanlar quruq gepni tola qilip, emiliy bir herketke ötelmey milletning ölümini kütüwatidu. Eqilsiz milletkenmiz dések ghezeplinidighanlar chiqidu.Eqilliq milletmiz déyishke tilimiz köyidu. Eng addiy ichkiy mesililirimizni baturluq bilen intayin tizlikte hel qilmisaq, dewirge, riyalliqqa qarap ish tutmisaq yene 50 yildin kéyin isim qoyidighan wetenmu yoq, öz-ara bir-birige düshmen bolidighan uyghurmu yoq, u yerde muqeddes dinimiz islammu yoq bolidu, hemmimiz “Muradimiz”gha yétimiz.

    Oylap baqsaq bügünki kün´ge kelgendimu weten ichi we siritidiki milliy herketlirimiz yenila shu ilgirkidek istixiyilik bir shekilde xuddi notisi yoq muzika chalghandek kétiwatidu. Qumandan bar esker yoq, meydan bar merdan yoq, qushun bar tertip yoq halet saqliniwatidu. Milliy herkitimizge yitekchilik qilishning toluq höddisidin chiqalaydighan jenggiwar bir qoshunimiz bar emma tertipke salalmiduq.Yol bashlighuchigha shertsiz boysunidighan, milliy herketning yitekchi iddiysini muqeddes bilidighan, istixiyilik herket qilmaydighan, ammiwiy asasiy küchlük, xelqini toghra yolgha bashlaydighan siyasiy küresh programmisi qéliplashqan sewiyeni yaritish üchün barliq küchimiz bilen izdinishimiz kérek.

    Milliy inqilap peqet bir isyan emes, milliy inqilap peqet hoquq we maddiy menpeet qoghlushushmu emes, milliy inqilap étnik, til-yéziq, din, tarix, iqtisad we cultural baghlinishqa ige bolghan xelqlerning démokoratiye we kishlik hoquqni aldinqi shert qilghan hörriyetchilik we musteqilliq herkitidur.Eger u payda menpeet, démokiratiye we tajawuzchilar bilen bolghan teng barawerlikni aldinqi shert qilghan bolsa, milliy döletni qurushning zörüriyiti qalmaydu.Emma shu nersini estin chiqirishqa bolmayduki, milliy inqilapni élip bérishta barliq seplerning adalet üchün körsütüwatqan tirishchanliqlirigha, talliwalghan yollirigha ilham bérish, siyasiy, diniy we étnik meselilerde radikalliship kétishtin saqlinish, öz-ara kemsitmeslik, chetke-qaqmasliq, ittipaqdashliq, qérindashliq, teqdirdashliq tuyghusini yétildürüsh, Méngishqa tégishlik barliq yollarda parallel shekilde herket qilishning deslepki endizisini turghuzush, u yollarni bir-birige qarshi we zit qilip qoymasliq lazim.

    Bizning chet-elde qilip yürgen ishlirimiz xelqimizning kütkenliridek bolmaywatidu. Tarixtin qalghan késelliklerni dawalash waqti kelmidimu téxi!?

    Uyghuristan xelqining milliy dawasi 5 ming yilliq bir dawa, u yene 5 ming yillarghiche dawamlishidu. Bizning milliy kürishimiz peqet milliy jumhuriyet qurushnilam emes, uningdinmu uzaq bolghan, jumhuriyet qurulghandin kéyinki qanche ming yillarghiche sozulup baridighan muqeddes ziminimizning we qutsal xelqimizning mewjutluqini saqlap qélishni meqset qilidu.Mundaqche qilip éytqanda bu küreshning meqsidi millitimizni siyasiy, iqtisadiy, cultural we téxnologiye terepliridin qudret tapquzush, özimizning bir millet süpitide menggü yoq bolup ketmesliki üchün küresh qilishtin ibaret.Yol uzaq, japaliq emma shereplik.Biz köz aldimizda körünüp turghan ichkiy mesililirimizni hel qilmay turup, yalghuzluq ichide élip bériwatqan küreshllirimiz bilen xelqimizni aldisaq ejdatlirimiz we ewlarlirimiz aldida qara yüz qopimiz.

    Dawayimizdiki qérindashlar-ara ittipaqsizliqning dawamlishishigha bilip bilmey hesse qoshqanlarni, qoshiwatqanlarni, qoshushni oylawatqanlarni kechürüshke bolmaydu.Dawayimizda ilgirleshler chong boliwatidu, emma u dewir we xelqimizning kütüwatqanliridin tolimu uzaqta.Bundaqliqini étirap qilishimiz kérek, xelq-ara weziyet biz üchün paydiliq bolghan bir weziyette turiwatidu, dawayimizda tereqqiyatlar boliwatqandek qilghan bilen, u tereqqiyatlar peqet özimizdiki énirgiye sewebidin emes, xelq-ara siyasiy atmospuraning ghidiqlishidinmu qolgha kéliwatidu.

    Muqeddes dawyimizda xelqimizning pütünley hémaye qilishigha érishish üchün shertsiz, öz-ara yol qoyghan shekildiki yéngi bir sistémini keship qilip chiqishimiz kérek.Buni pikir jehette dunyadin bek arqida qalghanliqimiz, öz xelqimizni, xelq-ara jemiyetni we tajawuzchi milletni toluq chüshünishke orunmasliqimiz, qarisigha, dogma, chéchilangghu herket qilghanliqimiz, dawani xitayning yiraqtin kontorul qilishigha yol qoyghanliqimiz, dawani xelq-ara jemiyetning pütünley qolgha kirgüziwélishigha yol hazirlap bergenlikimiz keltürüp chiqardi.Shunglashqa qiliwatqan xizmetlirimiz téxi toluq méwe bermidi dep éytalaymiz.

    Teshkilatlirimizning birsimu artuq, birsimu kam emes. Ularning shu xil shekilde qurulushi we mewjut bolup turushini bizning qéchip qurtulghili bolmaydighan riyalliqimiz belgüligen. Hechkimni kemsitishke, herqandaq teshkilatni herqandaq bir teshkilattin siyasiy nuqtidin üstün qoyushqa héchqandaq heqqimiz yoq. Emma ularning hemmisi özining xususiyet we xaraktérliri bilen qatnishalaydighan bir sistima qurushqa qadir bolalmaywatimiz. Uyghuristan milliy musteqilliq herkitini bir teshkilatning emes, bir siyasiy hedepni mexset qilghan alahiyde bir siyasiy sistémining ichide birleshtürüsh kérek. Meselen: Hökümet-hökümet, parlament-parlament, partiye-partiye bolidighan, uyushqan siyasiy teshkilatlarning emiliy xizmetliride öz-ara bir-birini yeklimeydighan we chetke qaqmaydighan. Herqandaq bir teshkilatning rayon, dölet, we xelqaraliq cheklimisi bolidu. Hemme teshkilatni uninggha zorlash aqilaniliq emes. Eger u aqilaniliq bolsa peyda bolghan küch diktator, yéteklengüchiler isyankar bolup chiqidu.Birlik körünüshte emelge ashqandek qilghan bilen hemme kishining köngli bir yerde bolmaydu.Qelbte, herikette we ishta birlik wujutqa chiqmaydu.

    Hazir wetinimizde 20 milyondin artuq, chet-elde 2 milyondin artuq Uyghuristanliqlar yashaydu. Uyghuristanliqlarning milliy kimlikining ret qilinishi we tajawuzchilarning ular üstidin yürgüziwatqan érqiy qirghinchiliqi peqet biznila emes, Uyghuristangha xoshna döletlerni, ottura sheriqtiki döletlerni we yiraq gheriptiki döletlernimu biaram qilmaqta.Bu del “Uyining münggüzige ursa tuwiqi sirqiraptu” dégendek bir ish.Mana bu bizge paydiliq bolghan keng xelqara weziyet.Xelqara jemiyet bezide xitay bilen hemkarlishiwatqandek qilghan bilen otturgha chiqiwatqan weqe-we hadisilerning hemmisi uyghuristanliqlarni yoqutuwétish üchün emeslikini, milliy musteqilliq herkitimizning jeryanida yüz béridighan bezi hadésilerdin saqlanmaqning eqliy küch we siyasiy édrak telep qilidighanliqini ésimizdin chiqarsaq bolmaydu.Xitay bilen her türlük alaqide boliwatqan döletlerning qelb mayilliqini qazinishimiz kerek. He dése ularning soda we siyasiy baghlantillirigha zeherxendilik bilen hujum qilmasliqimiz, sewrichanliq bilen pursetning biz üchün paydiliq bolishigha kapaletliq qilishimiz lazim.Ular waqti kelgende biz bilenmu bu xildiki iqtisadiy we meniwiy hemkarliqlar quridu.Ularni yene biaram qiliwatqan bir ish, bizning béjiriksizlikimiz, sewiyesizlikimiz, teshkilatlinalmasliqimiz we teshkilatlinish adetlirimizge 21-esirge bap kélidighan yéngi mitod we yéngi qan bérelmeslikimiz boliwatidu.Küchlüklerge yol béreyli, eqilliqlerdin ürkümeyli, pidakarlardin ügüneyli, töhpikarlarni ilhamlandurayli, qehrimanlarning ata-anillirigha éhtiram bildüreyli, hesetxorluq, körelmeslik, shexsiyetchilik qilmayli, xelq bermigen shan-shöhretni dep eqlimizdin, imanimizdin, insanliqimizdin waz kechmeyli.

    Musteqilliq özlikidin qolgha kelmeydu. Milliy Jumhuriyetimizni eslige keltürüshimizde bésip ötmisek bolmaydighan musapiler bar. Bu dawani parallel shekildiki üch yönülüshte élip bérish kérek.Birinchi musteqilliqni üzül-késil telep qilish, ikkinchi insaniy heq-hoquqlirimizni xelqara qanunlargha baghlap turup qoghdash, üchünchisi xitaylar bilen melum bir sewiyede yeni chek-chégirini saqlighan shekilde diyalog ornutup, hazirqi xitay hökümitining asasiy qanuni we aptonomiyelik qanunlirini asas qilip, biz musteqilliqni teqdim qilishni könglümizge pükken weten ichidiki 20 milyondin artuq xelqning insaniy heqlirini yeni eng töwen derijidiki milliy mewjutluqimizni saqlap qalidighan Til-yéziq, Maarip, Edebiyat-Senet, Metbuat, Axbarat, Ishqa orunlishish, Ozuqlunish, Dawalinish, Oltraq öy, yerlik bayliqlardin behrimen bolush, Ekilogiyeni qoghdash …qatarliq meselilirini hel qilishqimu éghirliq bérishni kün tertiwimizge qoyushimiz kérek.

    Hazirqi ehwaldin qarighanda birla teshkilat yaki dawa sépimizdiki melum bir goroh yaki shexis özi yalghuz bu xizmetning höddisidin chiqip bolalmaydu.Shunga dawa sépimizdiki pidakar insanlar, teshkilatlar we teshkilat birlikliri “peqetla men” dégen atalghudun hezer eylishi shert. Xelqimiz bizge yükligen shereplik wezipini emelge ashurushta Uyghuristan xelqide biwaste yaki wastiliq shekillerdiki démokiratiye, birlik, ittipaqliq we oxshash bolghan siyasiy hedep qarishini tiklesh kérek. Eger yüksek bolghan siyasiy hedeptin mesile körülmeydiken, biz heydewatqan bu tiz poyizning u üch dane chishliq chaqi oxshash tizlik, oxshash retim we oxshash relista uchqandek méngip, belgülengen nishangha pilanlighan muddette yétip baralaydu.Eger hazirqi ehwaldin qarighanda bu üch chaqning birliki, ittipaqliqi, öz-ara maslishishidin mesile chiqsa, ularning ichidiki ikkisi yaki tenha birsi özi yalghuz xelqimizni zulmet ichidin nijatliqqa bashlap chiqalmaydu.

    Weten ichidiki Aptonomiyeni tutqa qilghan dawa, weten ichi we siritidiki milliy musteqilliqni tutqa qilghan dawa we weten siritidiki kishlik hoquq we insan heqliri pirinsipini tutqa qilghan dawada yéngi bir koordinatsiyeleshtürüsh aparati shekillenmey turup, meqsetke yétish u yaqta tursun, dawa sépimiz düshmen bilen toqunushmay turup, tarmar bolup kétidu. Bularning hemmisining oxshash bir zaman we makan ichide birlikte peyda bolup turushi körünüshte paydisizdek qilghan bilen, milliy herkitimizdiki turghunluqqa xatéme bérip, yéngi tereqqiyatlarni qolgha keltürüshte intayin zor riyal ehmiyetke ige.

    Dawaning ichidiki bir qatar ushshaq talash-tartishlarning köpüyüp kétishi we eslide muhim bolmighan nersilerning köptürüliwétip, eng muhim meselilerning bir chette qaldurulushi milliy rohimizni xoratmaqta.Bir goruppa yene bir guroppini “Dinchi” dése, bir guroppa yene bir guroppini “milletchi” deydu. Bir guroppa yene bir goruppini “Aptonomiyechi” dése yene bir gruppa yene birsini “ Pédiratsiyechi” deydu. Beziler bezilerni “Musteqillini terghip qiliwatqan bilen xitayning jasusliri” dése beziler bezilerni “dawani xitayning qumandanliqi bilen qiliwatidu, bizning yoq bolup kétishimiznimu xalimighandek, küchüyüp kétishimiznimu xalimaydu” deydu. Yene beziler bezilerni “jahangir döletlerning özi bilen xitay munasiwetlirini bir terep qiliwélishi üchün millitimizni qonchaq qilip bériwatidu” … wahakizalar…dep tenqitlewatidu.

    Beziler bezilerni “tajawuzchilargha hemtawaq bolup, ularning hökümitide ishleydu, ularmu xitaygha oxshash düshminimiz” dése, Beziler bezilerni “ulardin ümüd kütkili bolmaydu, hemmidin muhimi bar imkanlardin paydilinip mewjutluqimizni saqlap qélish” deydu.Ularning hemmisi milliy mewjutluqimizni saqlap qélishta kam bolsa bolmaydighan amillarning inkasi bolsimu, yoqarqi küchlerde téximu éniq qilip éytqanda uning wekilliride sheyi we hadésilerni kilassipikatsiyelesh(türlerge ayrish), morpologiyelesh(birleshtürüsh), dinamiklash (merkezleshtürüsh), Kordinatsiyelesh( qanuniyetke uyghun tertipke turghuzush), Sintakislash ( rolini békitish), udul we kontekistliq (del we wastiliq alahidilikini) menisini békitish, dewirning qimmet qarishigha hörmet qilish, emeliyetke baghlash dégen sewiye, eqliy hasilatlar asasida sheyilerning tüp qanuniyitidin köre chare-tedbir békitidighan qabiliyet mukemmel piship-yétilmeywatidu. Shunga milliy dawayimizdiki bir qisim küchler tejirbisizlik, bilimsizlik we hesetxorluq sewebidin dawayimizning merkizi qomandanliqigha boy sunmisa, yene beziler shexsiy xaraktéridiki türlük ajizliqlar sewebidin dawagha düshmendinmu éghir ziyan salmaqta we yene beziler dawadiki bu ajizliqtin paydilinip, tajawuzchilargha hemtawaq bolmaqta.

    Milliy dawa sépimizdiki xéli köp sanliq kishilerde herqandaq bir hadisige baha bergende tekshürüp tetqiq qilmastin “Aq” we “Qara” dep aldiraqsanliq bilen békitiwétishtin saqlinish, pikir igiliri we mutexesislerdin mayirliq bilen meslihet sorash aditi yoq.Ular adettiki nersiler üstide öz-ara ölgüdek talash-tartishqa kirgini bilen düshmen we gheyri düshmenler bilen ölsimu waz kéchishke bolmaydighan mesililerde sewir qilidu, süküt qilidu, muresselishidu, yol qoyidu.

    Öz-ara bir-birsini tenqit qiliwatqanlarning hemmisi weten-milletni söyidighan pidakar kishiler bolsimu, öz qimmet qarishini qoghdiyalighan halda, pikirde perqliq bolghan guroppilarni hörmetleshni, teqdirdishim, qérindishim, bir tughqunum dep qarashni bilmeydu. Chünki, ular hazirghiche hadisilerni pelesepiwiy nuqtidin küzütüsh, logikiliq shekilde tehlil qilish, siyasiy menpeetdarliq nuqtisidin xulasileshni bilmeydu.Bu yerdiki asasiy mesile matématkiliq qayide qanuniyetlerni milliy menpetimizge uyghun bolghan siyasiy we nezeriyewiy bilimlerge aylanduralmighanliqtin, hadisilerni türge ayrish, goruppilash, pormulalashturush, hésaplash we netijilesh sewiyemizning töwenlikidin boliwatidu. Bu milliy herkitimizdiki taktika we istratégiyeler sheyi-hadésilerning tebéiy qanuniyiti asasida bolmastin eksiche, uni ret qilghan halda élip bérilghachqa shunche küchep qilghan ishlirimizdin kütkünimizdek netijige érishelmeywatimiz, dégenliktur.

    Beziler milliy dawa qiliwatimen dep teshkilat dawasi qiliwatidu, beziler milliy dawa qiliwatimen dep diniy mezhepchilik dawasi qiliwatidu, beziler milliy dawa qiliwatimen dep payda- menpeet dawasi qiliwatidu, beziler milliy dawa qiliwatimen dep gheyri küchlerning damigha chüshüp kétiwatidu, beziler milliy dawa qiliwatimen dep gorohwazliq dawasi qiliwatidu.Emma ularning tolisi qandaqsige nishandin ézip kétiwatqanliqini bilelmeywatidu.

    Bundaq bolishi, dawaning merkizi nirwa sistémisini shekillendüridighan pirinsip, nizam we qayidilerning qéliplashmighanliqidin boliwatidu. Bir döletning asasiy qanuni bolghandek, bizningmu barliq herketlirimizning toghra xataliqini ölcheydighan qanun, pirinsiplirimiz maqullinishi kérek. Hemme birdek özini shu qélipqa sélip turushni adetke aylandurghanda dawayimizdiki chéchilangghuluq we chuwalchaqliqlar aptomatik tüzülüp kétidu.

    Yoqarqi goruppilar özlirini kücheytish üchün milliy menpetimizni qurban qilalaydu, Ittipaqdashlarni érqiy, dini, ijtimayi meslilerni shert qilmastin barghanche köpeytish üchün eqiliyet we maddiyet serip qilmaydu.Xelqimizni aldisa aldayduki we millitimizni yoqutuwétish éhtimalliqi bolghan düshmen we gheyri düshmenler bilen ittipaq tüzse tüzeyduki hergizmu öz xelqining ichidiki muxellipet gorohlar bilen muresselishish, sülhiy qilish, ittipaqlishish yoligha qarap mangmaydu, méngishni xalighanlarning herkitige chek qoyidu.Mana bu bizning qul bolushimizning asasliq seweplirining biri.

    Ular meyli “Din”, meyli “Démokiratiye”, meyli “Aptonomiye” qalpiqini kiyiwalghan bolsun milliy dawayimizda kem bolsa bolmaydighan jeryanlarni chéchilangghuluq, teshkilatsizliq, chuwalchaqliq ichide bésip ötüwatidu.Ular toghra bolghan ortodoksal bir yolni tutmisa axirqi hésapta millitimizning munqerz bolishi üchün, tajawuzchilargha özi bilmigen halda xizmet qilishtin saqlanghili bolmaydighanliqini chüshünüp yétishi kérek.Tajawuzchi xitaylar bu nuqtini obdan bilgechke her bir goruppa etrapigha uyushqan milyonlighan shir yürek ezimetlirimizni ochuq sorunda bir pay oq chiqarmay turupmu ularni özimizning qoli bilen tarmar qiliwetti. Ular bizning milliy xaraktérimizdiki ajizliqlarni ügüniwalghanliqi üchün bizni Biologiye alimliri hasharetlerni bashqurghandek kontorul qiliwatidu, biz bolsaq dawani yéngi bir sistémigha soqup, ularning kütmigen yéridin chiqidighan taktika we istiratégiye tüzelmeywatimiz.Qoshunimiz barghanche parchilinip, ittipaqdashlirimiz kettikche aziyip özimizmu étirap qilghumiz kelmigüdek derijide ajizliship kétiwatimiz. Shunga tajawuzchilar qanuniyetlik pikir qilghanliqi sewebidin, ming japada qurup chiqqan uwimizni küchimeyla tozutiwétishke qadir boliwatidu. “Kalla ishlimise putqa ziyan” dep qurban berginimiz, bedel tölüginimiz, hérip-charchighinimiz qaldi. Ish qiliwatimen dep özimizni bezliduq, xelqimizge paydisidin ziyini köp boldi. Toghra yol tépishta hemme adem aqsaqalliq qilidighan, özxan, özbeg boliwalidighan késellikni tashlap dahigha, yétekchige boy sunishimiz, pikirge, bilimge, qanuniyetke hörmet qilishimiz, enggüshterlirimizni jénimizni tikip muhapizet qilishimiz shundaqla paydisi yoq tekrar yollardin waz kéchishimiz lazim.

    Uyghuristan musteqilliq herkitige uyghuristanliqlarning hemmisi allaburun ishtirak qildi, téxiche ishtirak qilmighan bolsa tajawuzchilar teripidin uzaqqa qalmay mejburiy ishtirak qildurilidu.Uyghuristan bilen Xitay döliti ottursida haman otturgha chiqmay qalmaydighan bu aqiwet biz üchün tépilghusiz pursetlerni élip kélidu.Bu heriketning istiqbalining tolimu parlaq bolidighanliqi besh qoldek ayan bolmaqta.Shungimu xitay tajawuzchillirining yüriki pokildashqa bashlidi.Démisimu toghra-de parlap turghan nurluq quyashni itek bilen yépip bolghili bolmaydu. Uyghuristanliqlarning til-yéziqi, örpi-aditi, diniy étiqadi, edebiyat- seneti, pen-maaripi, soda-sanaiti, perzent körüshi, we milliy maaripi qatarliqlarning cheklinishi we kemsitilishi aptomatik shekilde xelqimizni milliy küresh sépimizge bashlap kirdi we kiridu. Biz buni téxiche bilmey xelqimizdin renjip, uni aqchi, buni kökchi dep waysap yüriwatimiz.Bu yerde kem boliwatqini bizning meghrurluqimiz, sewirsizlikimiz bir ish qilmay turup minnet qiliwatqanliqimizdin, tepriqichilik, gorohwazliq, bilimsizlik qiliwatqanliqimizdin boliwatidu, biz téxiche uni körüp yételmeywatimiz.

    Bu dawaning bir millet we bir rayonning mewjudluqigha bérip chétilidighan barliq sahiyeliride özige xas shekilde oxshash qedemde, oxshash derijide we asasen oxshash sewiyede kétiwatqanliqini angqiralmaywatimiz.Dawadiki bu parallél liniyeler ottursida siyasiy programma xaraktérliq birlik otturgha chiqish harpisida turiwatidu.

    Milliy qehrimanlirimizdin tartip addiy puxralirimizghiche, dahillirimizdin tartip milliy herkitimizning addiy ishtirakchillirighiche, xitayning yoquri derijilik dölet aparatida xizmet qiliwatqanlardin tartip chet yéza qishlaqlardiki addiy awam-puqralarghiche, teqwadar diniy ölimalardin tartip milliy zulum destidin keypi-sapa we eyish-ishretke bérilgen oghri-yanchuqchi, qimarwaz, pahishe we pahashiwazlarghiche hemmisi bizning qérindishimiz, milliy herkitimizning ishtirakchilliri, milliy mewjutluqimizning hul téshi. Biz eger ulargha yüksek ishench baghlimisaq, milliy herkitimiz yene meghlup bolidu.Biz eqilliq bolishimiz millitimizge mensup bolghan héch bir shexisni milliy herkitimizning siritida qaldurmasliqimiz, ulargha öz sewiyesi we derijisi boyiche muhabbet bérishimiz, aktipchanliqini qozghitishimiz, yashash hoquqini hörmet qilishimiz lazim.Emma, qehrimanlarni medihiylishimiz, hemmini yüksek siyasiy ghaye üchün xizmet qildurushimiz, milliy qediriyetlirimizni taj qilip taqishimiz, shuning bilen birge zulum ichide qalghan insaniy qedri-qimmiti depsende qilinip, insaniyliqtin uzartiwétilgen Uyghuristandiki barliq xelqni höriyet yoligha birlikte bashlap chiqip kétishimiz, Uyghuristan jemiyetining ular bilen téximu küchlük, ular bilen téximu renggareng, ular bilen téximu hayatiy küchke tolghan ikenlikini her waqit estin chiqarmasliqimiz hem bu achchiq riyalliqni qobul qilishimiz lazim.

    Biz Uyghuristanliqlarning musteqilliq ishenchimizni urghutup kéliwatqan elbette nurghunlighan enggüshterlirimiz bar.Bu enggüshterler milliyitimizni shekillendürgen barliq sheyi we hadésilerning ichide közni qamashturup turghachqa, tajawuzchilar intayin biaram boliwatidu. Biz maqalining béshida dawayimizda saqliniwatqan bir qisim meseliler we milliy musteqilliq herkitidiki parallel üch yölünush heqqide pikir yürgüzduq.Mesililerni bu xil shekilde oyliyalighanliqimizning özimu, xudaning bizge qilghan hediyelirining biri bolup hésaplinidu. Biz Ata mirasimiz Uyghuristanning qanuniy warisliri süpitide éhtirap qilinishqa tégishlik bir xelq bolghanliqimiz üchün, düshmen herqanche küchlük bolghan bilenmu aldimizda paalech haletke chüshüp qaldi.Bundaq bolishigha yene milliyitimiz teshkil tapqan eshu bibaha enggüshterler sewep boliwatidu. U enggüshterler heqqide pikir bayan qilghanda meniwiy animiz Rabiye Qadir, kishining ésige kelmey qalmaydu. Rast démisimu Rabiye Qadir milliy musteqilliq herkitimizdiki tolimu teste qolgha keltürülgen Enggüshterlirimizning biri.Eger milliy musteqilliq herkitimizning ghelbisini xelq-ara küchlerning yardimisiz qolgha keltürgili bolmaydu dep qarash xata bolmisa, u halda Uyghuristan dawasi üchün Rabiye Qadérdek bir shexisning qimmitining qanchilik bolidighanliqigha baha bermek qiyin bolmaydu. Bir dölet tarixtin béri shu dölette olturaqlashqan hem shu döletning dölet nami shu milletning nami bilen atalghan, yerlik xeliqler ichidiki eng chong qewimning yeni étnik topluqning her zaman sepning aldida turishi bilen mustemlikidin qurtuldi, bir milliy dawa xelqarada bir shexis arqiliq tonulup keldi, bir heriket bir shexisning rehberlikide ghelbe qazandi, bir teshkilat bir shexisning pidakarliqi bilen küchlendi, ronaq tapti. Bu addiyla bir pormula köz aldimizda turup, del mushu ay-künlerde Rabiye Qadérni lédir qilalmisaq, wetinimizni bu wetenning milliy istiqlali üchün üzlüksiz éghir bedellerni bérip kéliwatqan Uyghur dégen sözdin kélip chiqqan “Uyghuristan “(2) dégen nam bilen atiyalmisaq undin bashqa “Uyghuristan ” dégen sözdin birla Uyghur xelqi emes hetta Uyghuristanliqlarning hemmisi söyinidighan bir weziyet yaritalmisaq we Rabiye Qadérgha oxshaydighan bir ledirning bizni xelq qilishigha yol hazirlap bérelmisek axirqi hésapta yer sharidiki eng chong bexitsizlerdin we mushu esirdiki eng zor ziyan tartquchilardin bolup qalimiz.

    Biz teshkilat we teshkilatlinish heqqide xéli köp toxtalduq.Yillardin béri milliy herkitimizde Dalay Lamadek bir lédir yoq dep waysapla yürettuq. Emdi xudayim, közidin ayrighan bu xelqimizge bir hasa teqdim qilghanda uning qedri-qimmitini bilmisek, uni Lédir, özimizni esker derijisige kötürelmisek, düshmenlerning milliy zulumi biz üchün halal bolghan bolidu.

    Rabiye Qadér heqiqiten dawayimizdiki bir engüshter, bayraq we tépilghusiz purset. Biz bu maqalining aldi teripide tilgha alghan meselilerni bir terep qilayli deydikenmiz, xelqarada tonulghan, dawayimizgha heqiqiy wekillik qilidighan we merkiziy qumandanliqi sistimimiz üchün kéreklik bolghan bundaq bir pigurgha sel qarimasliqimiz, uning etrapigha uyushqan shekilde yoqarda tilgha alghan meselilerni helqilish üchün maddiyet we meniwiyet jehettin birlikte küch chiqarmisaq pishanimizdiki qulluq tamghisidin qutulalamaymiz.

    Milliy musteqilliqimiz üchün yoqurda tilgha élinghan üch yölünishte heriket qiliwatqanlarni, musabiqige chüshken üch yügresh mahirigha oxshatsaq, Rabiye Animizning otturda yeni Chémpiyon munbéride, qalghan ikkeylenning tertip bilen ong we sol terepte ikkinchi we üchünchi bolghanliqini köriwalalaymiz.Rabiye animizning chémpiyon bolghanliqi hergizmu uning xataliqi bolmastin, ikki tereptiki mahirning ajizliqi turuqluq, méning saqilim uzun tursa buruti bar birsi mendin ötüp ketse bolamdu, dégendek exmiqane chuqanlar ichide Altun médal uninggha textim qilindi.Bu riyalliqni körüshimiz uninggha alqish yaghdurushimiz, aktipchanliqimizni urghutishimiz, uninggha ilham we medet bérishimiz kérek.Alma pish aghzimgha chüsh, dep yétishqa, pétir nandin qil izlep, asmandiki ghazning shorpisigha nan chilap yéyishke bolmaydu.Ish qiliwatqanlarning yolini tosmay, wetenni sétiwatqanlarning, milliy shan-sheripimizge dagh tekküziwatqanlarning, tajawuzchilarning yolini tosayli!Hemmimiz quruq söz bilen waqitni israp qilmastin, netijilerni qandaq qolgha keltürüsh heqqinde emily herketke ötüp, dawagha su we hawadek kérek boliwatqan kéngishish, ittipaqlishish, özimizge mas kélidighan shekildiki bir merkez, bir lédirning bayriqi etrapigha toplinish basquchlirini bésip ötüshimiz lazim.

    Milliy zulum tarixtiki yérim mustemlike yillirigha qarighande teswirlep bergüsiz derijide ewjige chiqti.Wetinimiz Uyghuristan yérim mustemlike we qul qiliwétilgen bu dewir insaniyet tarixidin, jümlidin Uyghuristan tarixi nuqtisidin élip éytqanda tolimu qisqa waqit. Emma bir milletning küchüyish, zeyiplishish yaki mewjutluqidin mehrum bolushi üchün bu waqit keng-kushade yétip ashidu.Xelqimiz halaket girdawigha kélip qaldi.Milliy kimlikimiz we milliy téritoriyemiz inkar qilindi, tajawuzchi köchmenler apitige duchar bolduq. Til-yéziqimiz cheklendi, diniy tuyghumiz haqaretlendi, mekteplirimiz taqilishqa qarap yüzlendi, örpi-adetlirimiz kemsitildi, ishsizliq we namratliq patqiqigha paturulduq, tebéiy we Meniwiy bayliqlirimiz talan-taraj qilindi, tebéiy köpüyishimizge chek qoyuldi, xelq-ara qanunlarda qoghdulidighan heq-hoquqlirimiz heqqide sözligen sözlirimiz, yazghan maqalilirimiz, qilghan ishlirimiz we oylighan oylirimiz sewebidin türmilerge qamalduq, éghir iskenje astigha élinduq we qanliq qirghingha uchriduq.

    Uyghuristanliqlar tarixtiki meniwiy, ijtimayi, iqtisadiy we siyasiy kechürmishlirimiz asasida, bu qisqa waqitta ortigha chiqqan siyasiy kirzis we érqiy tehditni tonop yetkechke milliy musteqilliq yolini talliwalghan.Uningdin bashqa ikkinchi yolmu yoq!Emma eshundaq bir ulughwar ghayige yétish, shuarwazliq, bikinmichilik we dogmichiliq bilen wujutqa chiqmaydu.Uning üchün barliq seplerde teng-barawerlik, intizam we pirinsip ichidiki öz-ara paralil bolghan xelq herkiti kérek bolidu.

    Bir milletning musteqilliq zepiri xuddi törelme peyda bolup, toqquz aydin keyin buwaqning tughulghinigha oxshaydu, murekkep tereqqiyatlarni bashtin kechüridu.Törelmining normal ey bolishi nahayiti nurghun nersilerge baghliq, hem qiyin.Bezide törelme heqqiy hayatliqqa ériship, kéyinki qedemlerni muwepeqiyetlik basalisa yene beziliri uzaqqa qalmay nabut bolidu.Beziliri muddettin burun tughulghachqa, uning hayatini saqlap qélish üchün “tumaq”ning ichide alahide perwish qilinishi kérek(1).

    Wetinimiz Uyghuristan Manju istilasigha uchrighandin tartip ta nomusluq 1932-yiligha qeder xelqimiz hamile bolghan musteqilliq törelmisini ey qilalmiduq. “1933” we “1944” dégen yilnamiler biz üchün tolimu muqeddes sanlardur.Uning muqeddeslikini alla belgüligen.Bu yillarda Uyghuristan xelqi zulumgha qarshi qozghulup, özlirining téxi hayat ikenlikini dunyagha jakarlidi.Millitimiz 1933 te tughulghan u buwaqni qelb textide perwish qilip kéliwatidu.

    Hazirqi halitimiz tamamen bashqiche. U heqtiki tejiribe-sawaqlirimizning hemmisi untulduriwétilgen, yaki özimizge bolghan ishenchning tewrinip kétishi sewebidin, dunyadiki shuninggha parallel bolghan hadésilerning selbiy we ijabiy tesirliri ichide boghnuqmaqta.

    Uyghur maaripining nabut qiliniwétilishi, ewlatlirimizning milliy rohqa toyunup ösüp-yétilishige passip tesirlerni Bergen. Addiy misal Sherqning tesirige uchrighanlarning aghzidin samsaq purisa, Gheripning tesirige uchrighanlarning aghzidin isprit purisa bolmaydu.

    Uyghur millitining étnikiliq, pissixikiliq we pizikiliq alahidiliklirining hazirqi haliti, biz bésip ötken shanliq we nomusluq tarixtin kelgen. Millitimizni bir kitapqa oxshatsaq, uningda menggülük muqeddes bilishke we ikkilenmey öchüriwétishke tégishlik qurlarning barliqini körüwalalaymiz.

    Bedinimizning ichidiki nersilerning hemmisi paydiliq bolmighandek, siritidiki nersilerning hemmisimu ziyanliq emes. Méningche Uyghuristan musteqilliq herkitini bir buwaqqa teqqaslisaq, xelqimizni jasaretlik bir anigha oxshatsaq bolidu.Uyghuristandiki Türkiy xelqler téximu éniq éytqanda Uyghurlar bu tupraqning musteqilliqi üchün qanche qétim hamile boldi. Bizning axirqi kürüshimiz kéyinkisini ey qilish üchün kétiwatidu. Törelmide hayatiy küch urghup turghan bolsimu, uning mewjutluqini istimigen amillarning dawamliq yeklishi adettiki ehwal, emma uninggha qarshi émont küchini saqlap qélish birdin-bir meqsidimizdur.Törelmining heqiqiy hayatliqqa köz échishi, anidin tughulghan kündin bashlinidu. Tughulghan kündin kéyinkilliri yene bashqa gep.Törelmining peyda bolushi we tughulup ösüp yétilishi érsiyet, meniwiyet we maddiyetke baghliq.

    Hayatliq qanuniyitidin qarighanda “Küchlükler tallinidu, ajizlar shallinidu” bu bir heqiqet. Adem bedinidiki paydiliq we paydisiz mikroplarning hayatliq üchün qandaq pozitip we nigatip rol oynaydighanliqidin ibaret biologiyelik pirinsiplarni, organizimlarning roli asasida neziriye jehettin qobul qilip, emeliyetke tedbiqliyalmasliq hichnerse ügenmigen bilen, héch ish qilmighan bilen oxshash ish.

    Kayinattiki hayatliqning bar bolushini belgüligen yaki chetke qaqqan amillarning birsimu artuq, birsimu kam yaritilmighan. Ularning ottursidiki rehimsiz küresh qip- yalingach halettiki tughum bilen ölümning her ikkisini chéniqturup turidu.Ölüsh bilen tughulushning, hayatliq bilen mamatliqning her ikkisi hayatiy küchke tolghan sheyi we hadisining menggü mewjut bolup turishining aldinqi sherti.Meghlubiyet we halaketni éhtirap qilmasliq zeper we tughulushni inkar qilghanliqtur.

    Hayatliqni teshkil qilghan paydiliq we paydisiz amillarning hemmisi, hüjeyrilerning köpüyüsh- ölüsh- tekrar peyda bolushtin ibaret alahidilikini belgüligen. Saghlam bedendiki hüjeyriler köpiyish üchün ölüdu, ölüsh üchün köpüyidu. Hüjeyriler meyli ölsun yaki köpeysun, ularning barliq herkitini bir aqilaniliq, pidakarliq we qehrimanliq dep medihiyleshke erziydu.Uyghuristanning siyasiy kélichiki üchün ortigha chiqiwatqan her bir hadése we ish herketler iradimizni chéniqturidu, qehrimanliqimzgha küch-quwet béghishlaydu.

    Saghlam bedendiki hüjeyrilerning perqiliq organlardiki halakiti we mewjudiyiti özidin halqighan bedenning mewjutluqi üchün tölen´gen bedel bolsa, kisellengen bedendiki hüjeyrilerning herkiti del uning teturisiche kordinatsiyelishish jeryanini melum bir hayatliq ölgenge qeder dawamlashturidu.

    Ejdatlirimiz mewjudiyetning paydiliq we paydisiz tereplirini özlirining menpeeti üchün xizmet qildurushni mexset qilip, Diniy- étiqat, Edebiyat-senet, Tibabet, Qol-hünerwenchilik, Arxitektor, Muzika, Téxnologiye we Astronomiye qatarliq tereplerde özige yarisha enenilerni berpa qilghan. Shu meniwiyetler tupriqida ejdatlirimiz 16 din artuq Imparatorluq, yüzge yéqin chong kichik dölet we begliklerni qurup chiqti. Ularning hemmisi janliq pakitlar arqiliq dewrimizge yétip keldi.Biz özimizdiki milliy énirgiyeni bayqishimiz we u yerdin millitimizning chiqish yolining janliq xeritillirini izlep tépishimiz lazim.

    *****
    Eskertish:
    (1)Uyghuristanliqlarda baldur tughulup qalghan buwaqlarni, toqquz ay tolghiche tumaqning ichide ey qilishtin ibaret qanche-ming yilliq enene bar.Hazirqi zaman gherip tibabétide buwaqni Eynek ishkapta saqlash téxniksi yéngidin keship qilinghan, bu kéyinki ish.

    (2) Wetenning ismini “Uyghuristan ” dégenlik “Sherqiytürkistan ” dégen namni hergizmu chetke qaqmaydu. “Sherqiytürkistan ” dégen atalghu bilen “Uyghuristan ” atalghusi xuddi “Insan ” dégen atalghu bilen “Adem ” dégen atalghudek we “Apa ” dégen kelime bilen “Ana ” dégen kelimidek öz-ara bir-birini qetiy chetke qaqmaydu.Emma ularning dawa kontékisida tutqan orni oxshimaydu. “Ana weten ” dégili bolidu emma “Apa weten ” dégili bolmighandek. Sherqiytürkistan dégen nam jughrapiyelik we siyasiy nam bolup, tarixta tar we keng menilerni anglitip kéliwatidu. Uning bügünki xeter astida qalghan Uyghurdek bir mezlum milletning siyasiy teqdiri bilen bolghan munasiwetliridin, Türk dunyasining birliki bilen téximu alaqisi küchlük. “Sherqiytürkistan ” dégen isim hazirqi xelqara istimaldiki “Germany ” dégen sözge, “Uyghuristan ” atalghusi “Deutschland ” dégen kelimige oxshaydu.Biz Uyghuristanliqlar xelqaradiki bezi milletlerge oxshash “Gérmany “ni Gérmaniye deymiz, emma Germanlar özini “Dochlar ” deydu, wetinini Dochland deydu.Ular arisida “Dotschland nichts meher Germany ” dégen söz bar. Bu söz del milliy menpeetini birinchi orongha qoyup éytilghan. Emma xelqaradiki bezi milletler u döletni “Dochland ” dese bezilliri “Gérmany ” dewatidu.Bundaq hadésilerni samandek misalgha keltürgili bolidu. Eger xelqarada bezi döletler wetinimizni adetlengini boyiche “Sherqiytürkistan ” dése biz ularning tilida yazghanda “Sherqiytürkistan ” özimizning tilida yazghanda “Uyghuristan ” dep yéziwersek xata emes.Hemmidin yaman boliwatqini bu rayoning heqiqiy yerlik xelqi hésaplanghan we u yerde esirlerdin béri öz xelqining höriyiti üchün aldinqi qatarda qan kéchip küresh qiliwatqan Uyghurdin ibaret bir étnik topluq yoqulush aldida turiwatidu.Uyghurlar bu yerdin yoqalsa aptomatik uyghurgha qandash bolghan xelqlermu yoqulidu. Bu zimin téxiche hörriyitini qoligha alalmighan, bu yerde igilik hoquqi yürgüzüshke hemmidin bek sherti toshidighan bir milletning nami bilen atalmighanda milliy herkitimiz qulay ghelbe qilalmaydu. Hazirqi mushu xelqara weziyette türk dunyasining birliki emes, özimizning mewjutliqini saqlap qélishni eng asasiy kün tertipke qoyushqa qarshi turmasliq kérek.Uyghur meselisini milliy jumhuriyiti alla burun qurulup bolghan qérindashlirimizning meselisi ichige qoyup körsütish, Uyghuristanda esirlerdin béri küresh qilip kéliwatqan bir xelqning muqeddes siyasiy ghayisini ghuwalashturup, xelqara sehnilerde siyasiy küreshlirimizning obrazini xunukleshtüriwétidu.

    Bizningche normal bir ehwal astida “Sherqiytürkistan ” dégen nam bilen “Uyghuristan ” dégen namning perqi yoq.Emma tariximiz, bügünimiz we yiraq kélichektiki mesililerni oylighanda we etrapimizgha obdan bir nezer tashlighanda andin “Uyghuristan ” dégen isimning qanchilik muqeddesliki bilinidu.Shunimu tekitlesh kérekki bizning bir qisim qérindashlirimiz, Türkiy xelqler we Erepler til aditi we bezi ilmiy sewepler bilen bu zéminni “Sherqyitürkistan ” dep atisa uningdin biaram bolushning, hem “Uyghuristan “dep atighanlargha siyasiy hujum qozghashning her ikkisila exmeqaniylik.Emma Uyghuristan xelqining siyasiy küreshlirige wekillik qilidighan küchler we shexisler zor tirishchanliq we jasaret bilen “Uyghuristan ” dégen atalghuni qéliplashqan siyasiy nam süpitide ishlitishtin chékinmesliki kérek.Xelqara étnik munasiwetler we kéyinki ikki yüz yilliq dunya tarixining tejiribilliridin qarighanda bir döletning dawasi bir millet arqiliq, bir gorohning dawasi bir partiye arqiliq, bir partiyening dawasi bir shexis arqiliq ghelbe qazanghan.Rayonlar ara ortaq bolghan nam bilen chétishliq, asasliq étnik topluq yeni heqiqiy yerlik Oluslar ghuwalashturulghan milliy herketlerning ichide meghlup bolmighanliri yoq.Mana bu teshkilatlinishimizda nezerdin saqit qilghili bolmaydighan qanche ming qétim tejirbidin ötken heqiqet!

    Biz Uyghuristanliqlargha hemmidin awal “Musteqilliq “, “Uyghuristan “, “Dahi ” dégen üch kelime kérek.Bu üch kelime zoruqmastin bizning siyasiy mewqeyimizni, Milliy alahiyidiliklirimizni we teshkilatlinish iqtidarimizni körsütüp béreleydu. Milliy namini milliy döletke tamgha qilip uralmighan, axirqi siyasiy meqsidini “Musteqilliq ” dep békitelmigen, öz chidin étirap qilinghan “Dahi “si bolmighan millet radikal milletchilkining yaki eksiyetchi érqchiliqning qarangghu we tar kochillirida özini-özi halak qilidu.

    Asasliq millet nami dölet nami qilip békitiwetilgende, étnik qewimlerning hetta millitimizning ismini alahiyde tekitlesh kérek bolmaydu, birlik, ittipaqliq, qérindashliq asasiy bolghan qutsal “Xelq ” kelimisi quyashtek parlaydu. U chaghda “Türk ” we “Uyghur ” dégen bu chrayliq atalghularning ikkide bir bashqilarni rahetsiz qilidighan aqiwitidin qurtulghili, uyghuristanning milliy istiqlali üchün emiliy we ijabiy bir qedem tashlighili bolidu.

    2008-Yil 07-Noyabir, Gérmaniye/Frankfurt(M)

  8. Free Eastturkistan! says:

    Axbarat Yéziqchiliqi Heqqide Qisqiche Sawat

    Korash Atahan

    Insaniyet tereqqiyatigha egiship yézilar bilen sheherlerning perqi qalmighandekla, ziyalilar bilen adiy puqralarning, edebiyat we axbaratchiliqni kesip qilghan xadimlar bilen bashqa kesipte mexsus terbiylengenlerning ottursidiki axbarat yéziqchiliqi bilimliri heqqidiki perqlermu aziyishqa mundaqche qilghanda yoqulushqa qarap yüzlenmekte. Uyghur jemiyitige qaraydighan bolsaq yoqarqidek alametlerning körülüshke bashlighanliqini körüwalalaymiz. Emma Uyghurlar jemiyet tereqqiyati bésip ötüshke tégishlik basquchlarni toluq bashtin kechürelmigechke, xelqimizge axbaratchiliq heqqidiki sawadlar hazirghiche omumliship ketkini yoq.Shu wejidin bu sahede ishlinishke tégishlik nurghun xizmetler bizni kütüp turmaqta. Qilamaqchi bolghinimiz del shu xizmetlerning deslepki qedimi xalas.

    Axbaratchiliq heqqide addiy sawatlargha ége bolush weziyetning eqelliy teleplirining biri bolup, bu meqsetke yétishte aldi bilen maqala yeni xewer, tepsiliy xewer, ochérik, edebiy axbarat we yoqarqidek eserler üchün intayin muhim bolghan her-türlük xam matériyallar bilen yüzeki bolsimu yéqindin tonushup chiqish intayin muhim.

    Axbarat orunliri qimmiti bar dep qaralghan, yoqarqidek eser we xam matériyallarni kopinche Gézit-Jornal, Radiyo-Télwéziye, axbarat élan qilish yighinliri we Intérnét sehipilerde élan qilish arqiliq öz meqsetlirige yétidu.

    Adette Gézit-Jornal (Intérnétning gézit-Jornalgha oxshighan) sehipillirige hazirlanghan maqalilar tékist we foto sürettin tüzülse, Radiyo we Intérnét Radiyosigha hazirlanghan maqalilar tékist(maqala) we nex meydandiki awazlar(audiyo)din, Télwézor we Intérnét télwéziyesi üchün hazirlanghan maqalilar tékist we herketlik süret(vidiyo) qatarliqlardin tüzilidu.

    Biz töwende xewer, tepsiliy xewer, uchirik we edebiy axbarat qatarliq bu birqanche türlük maqalilarning Gézit-Jornal we Radio-Téléwisor qatarliqlargha qandaq teyarlinidighanliqi heqqide qisqiche sawat bérip ötimiz.

    Xewerler her xil bolup bezilliri gézit-jornal we Internet sehipilliri üchün, bezilliri téléwézor yaki süretlik mexsus filimler üchün, bezilliri radiyo üchün hazirlinidu.Xewerlerni qaysi xildiki axbarat wastisigha hazirlanghanliqigha qarap turup adette: (A)Gézit-Jornal(Intérnét) xewerliri, (B) Radiyo xewerléri, (C)Télwéziye xewerliri qatarliq chong üch türge ayrip turushqa bolidu.

    A.Gézit-Jornal Xewerliri
    Gézit-Jornallar (Intérnét sehipilliri) üchün hazirlanghan xewerler adette tékisttin yaki tékist we resimdin tüzülgen xewerler bolup, adettiki ehwalda tékist edebiy jehettin süpetlik yaki süpetsiz bolishidin qettiynezer xewerning töwendiki 7 amilini hazirlighan bolishi kérek. Xewer yollashta, imkan bar tékistke resimni qoshup yollash kérek. Shert-Sharaét yar bermigen ehwalda ihtiyajgha qarap tékistni yéziqqa aylandurup yollashqimu, téléfon, masangrér yaki biwaste aghzakiy éytip bérishkimu, resimni qoshup yollashqimu yaki zörür tépilghanda peqet resimnila yollashqimu bolidu. Untup qalmasliq kérekki xewerde yézilghan weqening alahidiliki we rast-yalghanliqini ipadilep bérishte resim intayin muhim bolup, nöwette xewer tékisti bilen qoshup élan qilinghan eserning qimmiti yalghuz resim yaki peqet tékist arqiliq teyyarlanghan xewerningkidin köp yoquri bolmaqta.

    B.Radiyo Xewerliri
    Radiyo Xewerliri xususiyet tereptin gézit-jornal (Inérnet) xewerliri bilen oxshash bolup, oxshash shekilde yézilidu. Gézit-Jornallar (Intérnét sehipilliri) üchün hazirlanghan xewerler adette radio istansilliri teripidinmu ishlitilishke bolushtek alahidilikke ége bolup, ikkisining asasliq perqi aldinqisida yéziq we resim, kéyinkiside awaz we tekist asasi rol oynaydu.
    Bundaq dégenlik yene gézit-jornal xewerlirini radiyogha ishlitishkimu bolidu dégenliktur. Bundaq eserler radiyo istansisi teripidin tapshurup élinghandin kéyin, oqushqa layiqlashturulup awaz arqiliq radiyo dolqunlirida tarqitilidu.

    C.Télwéziye xewerliri
    Télwéziye xewerliri köp hallarda tékist, wédiyo we resimlerdin terkip tapidu.Télwéziye xewerlirining asasliq alahidiliki ish-herketning vidiyo arqiliq teswirlengenliki yaki muxbérning uzaqta turup hadésini süretlik biwaste bayan qilishi bolup, uning gézit-jornal we radiyo üchün hazirlinidighan xewerlerdin perqlinidighan we oxshap kétidighan terepliri bar.Bu perq we oxshashliqni télwéziye xewerlirining yekke alahidiliki we ishni wujutqa chiqirishta bar bolghan imkaniyetlerning chong-kichik bolishi belgüleydu.

    Melum bir weqe-hadése heqqide mukemmel süretke tartilghan xewerning tékistini choqum Gézit-Jornal we radiyo xewerliridek shekilde yézish kérek.Bundaq dégenlik Télwéziye xewerlirige vediyo we resimler qisturma qilinghachqa, u nersilerni téximu inchiklep yézip kétishning zörüriyiti yoq.Chunki yézish telep qilinmaydighan teripi védiyo we resim arqiliq ipade qilinghan bolidu.

    Alahide tekitlep kétishke erziydighini shuki meyli gézit-jornal xewerliri, meyli radiyo xewerliri we meyli télwéziye xewerliri bolsun, u meyli qelemni, foto aparatni weyaki vidiyo kamérani qural qilishidin qetiy nezer, imkaniyetning bériche töwendiki bu shertlerni orunlighan bolishi kérek. : (1)kim yaki kimler( nime yaki nimiler), (2)qachan, (3)Qeyerde, (4)qandaq yaki néme seweplerdin, (5)némini yaki kimni waste qilip, (6)qandaq qilip yaki qaysi usulda, (7)qandaq yaki qaysi xil aqiwet(ke qalghan)ni keltürüp chiqarghan?
    Bu dégenlik u yette amil mukemmel bir xewerning oxshimaydighan organliri bolup, her birsi xuddi bir bedendiki köz yaki qulaq qatarliq organlargha oxshaydu. Uning biri kem bolghan xewer ya qoli yaki közi yoq ademge oxshap qalidu.

    1)Qisqa Xewer
    Xewer(addiy) Axbarat yéziqchiliqidiki asasliq janirlarning biri bolup, ehmiyetlik ish-herketler, weqe -hadisiler we shexisler heqqidiki qisqa, yighinchaq, mezmunluq, axbarat qayidisige uyghun bolghan janir, uningda adette ish-herket we weqe-hadésiler heqqidiki éytilmaqchi bolghan bir talay geplerning peqet poskallisi diyilidu. Ötkür waqit xaraktérigha we rastchilliq xususiyitige ége bolghan bolidu.Uni yézish yéziqchiliq teliwi we yetmekchi bolghan meqsetke uyghun bolushni aldinqi shert qilidu.

    Yéziqchiliq pirinsiplirigha uyghunlishish üchün, hazirlanghan maqalidin kem dégendimu töwendikidek suwallargha jawap tépilishi kérek. (1)kim yaki kimler ( nime yaki nimiler), (2)qachan, (3)Qeyerde, (4)qandaq yaki néme seweplerdin, (5)némini yaki kimni, (6)qandaq qilip yaki qaysi usulda, (7)qandaq yaki qaysi xil aqiwet(ke qalghan)ni keltürüp chiqarghan?Teyyarlanghan maqalida bu 7 amilning qaysi biri kem bolidiken xewer mukemmel bolghan bolmaydu.

    2) Tepsiliy Xewer
    Tepsiliy xewer axbaratchiliqtiki özige xas xususiyetke ége ottura tiptiki janirlarning biri bolup, addiy xewer maqalisidin chong, edebiy axbarattin kichikrek bolushtek alahiyidilikke ege. U addiy xewer maqalisidiki : (1)kim yaki kimler( nime yaki nimiler), (2)qachan, (3)Qeyerde, (4)qandaq yaki néme seweplerdin, (5)némini yaki kimni waste qilip, (6)qandaq qilip yaki qaysi usulda, (7)qandaq yaki qaysi xil aqiwet(ke qalghan)ni keltürüp chiqarghan?qatarliq 7 amil pirinsipigha tepsiliy bayan qilish yoli arqiliq boy sunidu. Tepsiliy xewer adettiki xewerge qarighanda waqitning anche cheklimisige uchrap ketmeydu.Emma qanche tiz bolsa shunche yaxshi.

    Bu janirning ismidin körünüp turuptiki, bu türlük maqalilarda bir-qeder chong we tepsilatliri köp, uzaqqa dawamlashqan, ish heriket we weqe-hadésiler qisqa xewer maqalisigha qarighanda tepsiliy we uzunraq yézilidu. Bir tepsiliy xewer yazghili bolidighan hadésini addiy xewer qilip yazghili bolishi mumkin, emma herqandaq bir xewer maqalisini tepsiliy xewer qilip yazghili bolmaydu. Bundaq bolishini bashqa seweplerdin bekrek weqe we hadésilerning hékayichanliqqa ige yaki ige emesliki, uzaqqa sozulghan yaki tiz yüz bérip tiz axirlashqanliqi, qaysi xil shekilde yézishqa bap kélidighan yaki kelmeydighanliqi qatarliqlar belgüligen.

    Tepsiliy xewerler shu weqe we hadésilerge ayit resim we vediyo filimliri arqiliq gézit-jornal yaki radiyo-téliwézorgha layiqlashturup teyyarlinidu. Qaysigha teyyarlashni bar imkanlargha qarap békitish aqilaniliktur.Bundaq dégenlik gézit-jornal we radiyo üchün hazirlinidighan maqalilar üchün artuqche heshemdirem ketmeydu.Qeghez-qelem yaki Intérnét bolsila kupaye.

    3) Edebiy Axbarat
    Edebiy Axbarat xuddi tepsiliy xewerge oxshap kétidighan janirlarning biri bolup, uning hejimi tepsili xewer bilen teng yaki uningdin chongraq bolidu. Addiy xewer qilip yézishqa mas kélidighan weqe we hadésilerni tepsiliy xewer qilip yazghili bolmighandekla edebiy axbarat qilip yazghilimu bolmaydu. Emma tepsiliy xewer qilip yézishqa bolidighan weqe we hadésilerning hemmisini edebiy axbarat qilip yézishqa bolidu.

    Bu xil maqalilarnimu yézishta xuddi xewer we tepsiliy xewerlerni yazghan chaghdikidek, axbarat yéziqchiliqidiki . (1)kim yaki kimler ( nime yaki nimiler), (2)qachan, (3)Qeyerde, (4)qandaq yaki néme seweplerdin, (5)némini yaki kimni, (6)qandaq qilip yaki qaysi usulda, (7)qandaq yaki qaysi xil aqiwet(ke qalghan)ni keltürüp chiqarghan?qatarliq 7 amilgha hörmet qilghandin bashqa edebiy eserlerde bar bolghan her türlük istilistikiliq wastilarni meselen, oxshutush, mubalighilashturush, daritmilash we öz qarishigha asasen muwapiq derijide baha bérish qatarliqlarni erkin qollunushqa bolidu. Emma hergiz toqulma qilishqa yoq nersilerni qoshup qoyushqa mundaqche qilip éytqanda yalghanchiliq we kazzapliq qilishqa bolmaydu. Waqit jehettin tepsiliy xewerge qarighanda erkinrek emma waqtida élan qilinghini yaxshi.

    Edebiy axbaratmu xuddi bashqa axbarat tipidiki eserlerge oxshashla imkaniyetning yétishi yaki yetmesliki, zörür yaki emesliki we ihtiyajning texirsizliki qatarliq seweblerdin bezide gézit-jornal we radiyogha, bezide téléwizor we axbarat élan qilish yighinlirigha hazirlinidu.

    4) Edebiy Ochérik
    Edebiy ochérik bir tereptin rast weqe we hadésilerni ekis ettürgen edebiy axbaratqa tuqqan kelse, yene bir tereptin weqe we hadésiler pütünley toqup chiqirilghan hékayiler bilenmu tuqqan kélidu. Axbarat janiridiki az sandiki bezi qisqa xewerlerdin bashqa herqandaq eserni edebiy ochérik qilip yazghili bolidu, emma herqandaq bir edebiy ochérikni xewer, tepsiliy xewer, edebiy axbarat qilip yézip chiqqili bolmaydu.

    Xewer bolush xususiyitini yoqatqan bolsimu tarixiy iznaliri yézilip qaldurulghan herqandaq bir weqe we hadésiler heqqide shundaqla xewer, tepsiliy xewer we edebiy axbarat bolush ihtimali bolghan herqandaq weqe we hadésiler heqqide Edebiy ochérik yazghili bolidu.Bu türdiki maqalining bundaq bolishini, uning edebiyat we axbarat bilen tuqqan bolghanliqi belgüligen.

    Bu xildiki eserlerde axbarat xaraktérini kücheytidighan waqit, zaman, makan, adem, weqe we hadésilerning heqiqiy bolishigha anche qattiq telep qoyulmighachqa, bundaq eserlerning ünümini yaritishta bedihiylik tereptin alahiyde küch chiqirishqa toghra kélidu.Emma bu tiptiki eserlerni yézishta, axbarat yéziqchiliqidiki (1)kim yaki kimler ( nime yaki nimiler), (2)qachan, (3)Qeyerde, (4)qandaq yaki néme seweplerdin, (5)némini yaki kimni, (6)qandaq qilip yaki qaysi usulda, (7)qandaq yaki qaysi xil aqiwet(ke qalghan)ni keltürüp chiqarghan?qatarliq 7 amilgha sel qaralsa yaki ular pütünley untup kétilse, yézilghan nerse ya ochérik bolmaydu yaki hékaye bolmaydu.

    Jemiyitimizning hazirqi ehwalidin qarighanda yéziqchiliq sépige qoshuliwatqanlar az emes.Bularning ichide beziliri mexsus axbarat kespide terbiylengen, bezilliri xizmetning höddisidin chiqalmaydu. Bezilliri özlikidin ügengen, bu kesipning höddisidin chiqidu. Yene beziliri axbarat yéziqchiliqigha ayit bilimlerni peqetla bilmigechke axbaratqa ayit her türlük maqalilarni bir-biridin ayriyalmay xewerni edebiy axbarat, tepsiliy xewerni hikaye, hékayini ilmiy maqala, muhakime xaraktérliq maqalini ochérik bilen arlashturup qoyup, yaki u yaki bu qilip chiqalmaydighan meselilerni sadir qilmaqta.

    Jemiyitimzge kérek boliwatqini, bekraq edebiy eser emes axbarat bolghachqa yaki éniqraq qilip éytqanda xewer yaki tepsiliy xewer bolghachqa we yaki téximu éniqraq qilip éytqanda xewer yaki tepsiliy xewerlerni hazirlash üchün kéreklik bolghan höjjet xaraktéridiki xam matériyallar bolghachqa bu matériyalini hazirlawatimiz.

    Insan balisi terbiyilinishke muhtaj. Terbiylengenler kesip ehli bolalaydu we bashqilar qilghan herqandaq ishni qilalaydu.Melum kesipte terbiyilinish her waqit aliy mekteplerde oqushnimu aldinqi shert qilmaydu. Özilikidin ügünip melum bir penni mukemmel igilep, yaki shu sahede sistémiliq terbiylenmey turupmu xuda bergen eqil-parasetke tayinip jemiyetning tereqqiytigha zor töhpe qoshqanlarni köplep misal keltürüsh anche qiyin emes.Hemmidin muhimi yüksek ghaye, toghra bolghan dunya qarash we küchlük iradedur.

    Yoqarqi üch nersige ige bolghan herqandaq bir kishige nisbeten axbarat qimmiti bar bolghan weqe we hadésilerni bayqash, muhim teripidin turup küzitish, axbaratchiliq pirinsipigha asasen, yéziqchiliqining öz iqtidari yar bergen derijide höddisidin chiqish, yaki axbaratqa alaqidar eng qimmetlik xam matériyallarni addiy bir terep qilip, axbarat orunlirigha yollash anche qiyin mesile emes.

    Siz axbaratchiliqta intayin tizlikte közge körüngen bir shexis bolup kétishingiz yaki eng deslepte her tereptin mukemmel bir parche maqalini yéziwetishingiz natayin. Emma yüksek ghaye, toghra bolghan dunya qarash we küchlük iradingiz bilen axbaratchiliqta kem bolsa bolmaydighan 7 amil yeni 7 suwalgha jawap béreleydighan ish-heriket we weqe hadésilerge ayit tékist, vediyo we foto süretlerni retsiz yaki tertipsiz halette bolsimu Axbarat orunlirigha yollap bérelisingiz bu xizmetning birinchi qedimini ongushluq basqan bolisiz.

    Axbaratchilarning meqsidi jemiyette qanuniy tertip, adalet we barawerlik ornutush bolghachqa, ular shughulliniwatqan bu kesip kishiler teripidin qedirlinip kelmekte. Axbaratchilarda her türlük naheqchilik, tengsizlik, uwalchiliq hem zorawanliq, öktemlik, mutihemlik qatarliqlarni adil meydanda turup küzüteleydighan, bashqa kishilerde az tépilidighan artuqchiliq bolghachqa heqqaniyetning haman naheqchilik üstidin ghelbe qilishida aktip rol oynap keliwatidu.

    Axbaratchilar haman awam-puqraning menpeti terepte turup pikir qilghachqa yaxshi adem we yaxshi heriketler hem yaman adem we yaman heriketler ularning küzidin asanliqche qéchip qutulalmaydu. Ularning yazghanliri milletning janijan menpetige wekillik qilishi, zurawan küchlerge ejellik zerbe bérishi kérek.Nimining yaxshi adem, yaxshi heriket hem nimining yaman adem, yaman herket ikenlikini 7 yashtin 70 yashqiche bolghan jemiyetning oxshimighan tebiqisige tewe bolghan her-türlük ademlerge her waqit rastchilliq bilen anglitip, jamaet pikirni yiteklep, jemiyette adil tertip we heqqaniyet ornitish axbarat xadimlirining bash tartip bolmaydighan buruchi hésaplinidu.Insanlar barawer yaritilghanliqi üchün oxshash hörmetlinishi kérek, awam-puqralarning qanuniy menpeetini qoghdash yolida axbaratni waste qilip talliwélish perwerdigarning iradisigimu uyghun.

    Bügünki künde wetinimizde zorawanlar maddiy menpiet qoghlushup, hükümettin, emilidin, milliy salayitidin paydilinip, dinni , siyasetni, qanunni we edep-exlaqni ayaq asti qilidighan, bir xelqning kolléktip iradisini közge ilmaydighan weqe we hadésiler bash kötürüp maarip, pen-téxnika, iqtisad tereplerde köp arqida qalghan xelqimizge yéngip kitish tes bolghan qiyinchiliqlarni tughdurmaqta. Yüksek ghaye, toghra bolghan dunya qarash we küchlük iradingiz bilen xelqimiz duch kiliwatqan milliy xorluqqa chek qoyushta eng ewzel qurallarning biri bolghan axbarat yéziqchiliqi bilen shughullinish dewrimizdiki milletperwer, wetenperwer, meripetperwer kishillirimizning bash tartip bolmaydighan burichidur. Xelqaragha nezer salidighan bolsaq, mushu künlerde özining qanuniy heq-hoquqlirini qandaq qoghdashni bilmey, bizdek xaniweyran bolup ketken, namratliship ketken, talan-tarajgha we buzek qilinishqa uchrighan, bulang-talang qilinghan, medeniyette arqida qaldurulghan, téxnika we zamaniwiy bilimlerde sawatsiz qaldurulghan, xotun-qizlirining numusinimu qoghdiyalmas halgha chüshürüp qoyulghan, eng töwen derijidiki insaniy heq-hoquqliridinmu mehrum qaldurulghan yene bir xelq yoq. Biz yillardin béri özimizge bolghan ishenchimizni yoqutup, chong ishlarni tewritishke yaritilghanlar choqum bashqa xelqler bolishi kérektek, mezlumluq we qulluq bizning pishanimizge perwerdigar teripidin tamgha bilen uriwitilgendek oylap kelmigen bolsaq, öz teqdirimizni belgüleshning xujayinlirigha aylinip, xuddi bizdin qanche hesse kichik, qalaq we arqida qalghan, ajiz we namrat xelqlerchilek bolsimu béshimizgha sayiwen yasap, issiq-soghaq we yamghur-shiwirghandin daldilanghan bolattuq. Netijide zulum séliwatqanlarning xelqimizni xelqara weziyettin xewersiz, iman we itiqattin uzaq, nadan we bilimsiz qaldurup, xurapiy, horun, deldüsh, xamush, diweng, ishqa xosh yaqmaydighan, japadin qachidighan, ölümdin qorqidighan, öz xelqining teqdirini özgertishke jüret qilalmaydighan qilip qoyghanliqi melum boldi. Bizning wezipimiz xelqimizning rohiy dunyasida iman we étiqat, ghaye we ümüt, ishench we irade, baturluq we pidakarliq, eqil we paraset, hem isyankarliq rohi qatarliqlarni yétildürüp, ularning mushu yolda basqan her-bir qedimining netijisini, paydisini bar imkaniyetlirimiz bilen eng yüksek milliy ghayimiz üchün, ijadiy xizmet qildurush üchün küresh qilishtin ibaret. Bu meqsetke yétishte töwendiki ehwallardin hükümet we hökümettinmu üstün bolghan orunlarni xewer tapquzush xelqimizning qelbide ishench we irade peyda qilish we xelqara-küchlerni maddiy we meniwiy jehettin yüksek ghayimiz üchün her waqit yar-yülek bolidighan haletke keltürüsh intayin muhim xizmetlerning biri bolup, bu meqsetke yétishning deslepki qedimi axbarat wastisi arqiliq emelge ashidu.Biz bar imkaniyetlirimizdin paydilinip, xelqimiz duch kéliwatqan töwendikidek meselilerni axbaratchiliq yoli bélen waqtida xelqara jemiyet köngül bölüdighan témilarning birige aylanduralisaq weten-milletning ümüdini deslepki qedemde aqlighan, xelq bergen nanni halallap yigen bolimiz.

    1)Türmilerning toshup kétishi, qanunsiz adem tutush, sürüshtisiz memuriy we siyasiy jaza bérish, türmidikilerni bolupmu yerlik xelqlerni insan qatarida körmeslik, fizikiliq, biologiylik we ximiylik usullar bilen iqrar qildurup, mingisige okul urup sarang qiliwétish, Jinsiy setchilikke zorlash, itiqadiy yol qoymaydighan ishlargha mejburlap pissixik tereptin tügeshtüriwétish, türmilerde qiyin qistaq we her türlük ten jazasining ewij élip kétishi, jinsiy yoligha éliktér we zeher ötküzüsh, muz ichide tonglutup, otqa dessitip iqrar qildurush, issiqta künge qaritip ésip qoyush, soghaqta kéyim-kécheklirini salduriwétish, türmidiki naheq ölüm we milliy öch-adawetni ölchem qilghan qiyin qistaqlar, türmidikilerning uruq-ewlatlirigha tehdit sélish we haywan ornida xorlash; xelq arisida bash kötergen naraziliq, namayish, erz, isyan we quralliq toqunushlarning wehshiylerche basturulishi, jazaliniwatqanlarning insaniy heq-hoquqlirining depsende qilinishi; insan qélipidin chiqqan shekillerde basturush, biguna awam-puqralargha qaritilghan qorqutush, tehdit sélish, mal-mülükni musadire qilish, yérini tartiwélish, berdashliq bérelmigüdek derijide iqtisadiy jerimaniye qoyush, balisi qilghan ish üchün ata-anisini, bir adem qilghan ish üchün pütün bir jamaetni jazalashqa ayit matériyallar;
    2)Xelqimizning yesli, bashlanghuch, ottura, toluq ottura, téxnikum, aliy mektep we uniwérsititlarda terbiyelinishige ayit heqqaniyetsizlikler.Oqutquchi we oqughuchilar duch kéliwatqan siyasiy, iqtisadiy, ijtimayi kirzislar, Öz ana tilimizdiki mekteplerning chölderep kétishi, ana tilda deris bérilishning cheklinishi, dersliklerdiki milliy medeniyitimizge ayit mezmunlarning qisqariwétilishi, xelqning sadasini anglatqan oqutquchilarning jemiyet we türmilerdiki échinishliq kechürmishliri, oqughuchilarning türmidiki tuqqini, milliy hésiyati küchlük oqutquchi yaki ata-anisi sewebidin kemsitilishi, chetke qéqilishi we jazalinishi, öz ana tilida sözliyelmeydighan bolup qélish, oqush yéshidiki balilarning oquyalmasliqi, iqtisadiy, siyasiy we ijtimayi qiyinchiliqliri, oqughuchilardiki yuqumluq késel we addiy kesellerning dawalinish imkaniyitige érishelmesliki, balilargha ozuqluq yétishmeslikke ayit her türlük melumat, méyip we naka balilarning her türlük qiyinchiliqliri, balilarning qul ornida sétilip, jinsiy setchilik, heqsiz emgek we organlirini sétishqa zorlinishi, balilar we oqutquchilarning milliy kemsitilishi, oqutquchilarning ish heqqi, teminat we sotsiyal parawanliqigha ayit naheqchilikler, Oqutquchi we oqughuchilarning normal heq-hoquqlirigha qoyulghan chekler, ularning ailisige keltürülgen weyranchiliq, derslik kitaplarning kona, mektep qurulushlirining xeterlik, her türlük maarip üskinillirining waqti ötkenliki we maaripimizgha séliniwatqan mebleghlerning tiz sürette aziyishi, Tenterbiye , ammiwiy köngül échish, edebiyat sennet we xelq folkilorigha ayit qurulushlargha mektep ichide ehmiyet bermeslik;
    3)Meschitlerning saqchi punkitigha aylandurup qoyulushi, jamege qizil bayraq we kommenistlarning eserlirini ésip, resimlirini taqash, normal diniy paaliyetlerge qoyiliwatqan eghir cheklimiler, jamege kiridighanlarni xatirjem ibadet qildurmasliq, itiqatchilar jamaétini gas-gachilargha, sarang-chélish ademlerge, chulaq we tokurlargha aylandurup qoyush, musulmanlar arisida pitne, söz-chöchek tarqitip ittipaqliqni buzush, bir-birige ishenmes qiliwétish, qip-qizil dinni inkar qilidighan, xudagha asiyliq qilidighan ademlerni imam qilip, xelqni uninggha iqtida qilip namaz qilishqa mejburlash, dinning sherietlirige uyghun kelmeydighan nersilerni meschitning qoli arqiliq xeliqqe téngish, quraniy kerimge xalighanche petwa bérip, „padisha“ning emrining wajipliqini tekitlep, itiqatchilarni gunahqa, jinayetke shirik qilish, itiqatchilarning arisigha köz-qulaq we jasuslarni yaghduriwétish, hej qilish paaliyitining normal élip bérilishigha qanunsizlarche arlishiwélish, kélip-ketkenlerni qopallarche suraqqa tartish, tehdit sélish we türmige solash, pasportini tartiwélish, diniy telim-terbiye, hej paaliyiti sewebidin xizmet, oqush we eskerliktin heydesh, örpi-adet, yimek-ichmek we kiyinishte hörmet qilmasliq shundaqla iqtisadiy jehettin kötürüp qopqusiz derijide jerimane qoyush, dingha ayit kitaplarni köydürüsh, islamiy muesseslerdin pul we mülüklerni musadire qiliwélish, metbuatlarni taqash, ölima we taliplarni öltürüsh, solash, sarang qiliwétish, zorawanlarning diniy itiqat erkinlikining boghulishigha ayit qanun, siyaset, belgülimelerning orginalliri, dinsizliq we bashqa dinlargha kirishke mejburlash heqqidiki pakitlar;
    4) Sheherlerde birdin, yézilarda ikkidin artuq perzent körgili qoymasliq, artuq perzent körgenlerning ballirini qursaqta 4-9 ayliqtin ashqandimu, tughulup 1-2 yashqa kirgendimu zeherlik okul we Opiratsiye yolliri bilen anisini qoshup öltüriwétish, yash erkekler we yash anilarni tughmas qiliwétish, tughulush bilenla qisirlashturush, uruqni püchekleshtüriwétish, waqtida öylik-ochaqliq bolushqa yol qoymasliq, buwaqlarning ey bolush nisbitini dewletning mexpiy siyasiti süpitide töwenleshtüridighan okullarni urup mexsus „qanunluq“tughulghan balilarnimu qirghin qilish arqiliq yéngidin köchüp kéliwatqanlar we kélidighan aqqunlargha zémin hazirlash , kisel bolup doxturgha kirgen yaki puli yoq dawalitalmay ölüp ketken ana balilar, késel karwitida ingirap yatqan her türlük saqaymaydighan, yaman süpetlik balayatqu,mataka raki qatarliq késelliklerge we emchek rakigha giriptar bolghan anilar, bala chüshürüsh sewebidin meyip we bashqa ziyan zexmetke uchrighanlar heqqide istatiskiliq melulatlar, balilarning ey bolishi we anilarning saghlamliqigha paydisiz bolghan her türlük pakitlar, zeherlep öltürülgenler heqqidiki melumatlar we qimmetlik organliri sétiwétilip naka qilinghan we öltürülgen buwaqlar, ademning göshi bilen béqiliwatqan it we choshqilar, buwaq orghanliri tijaritige ayit xitay sodilliri, buwaq göshi yewatqan xitaylarning bet-beshire qiyapetliri, késellerning iqtisadiy we siyasiy jehette duch kéliwatqan her xil qiyinchiliqliri, nopusimizning tiz sürette aziyip bérishigha ayit bashqa sewepler, tughut yéshidiki qizlirimizning qullar emgikige tutulishi we bashqa rayonlargha köchürülüshi;
    5) Otlaq we térilghu yerlerning buzghunchiliqqa uchrishi heqqidiki melumatlar, orman we yépinchi ösümlüklerning tebiy qanuniyetke qarshi halda qirghin qilinishi, köller we deryalarning süyining azlap kétishi we qurup kétishige ayit tepsilatlar, tebiy qoghdulushqa tégishlik rayonlardiki her türlük buzghunchiliq, su we quruqluq haywanlirining neslining qurup kétishi we uning hayatliqigha tehdit élip kéliwatqan xeterler, aqqunlar keltürüp chiqarghan térilghu yer, yaylaq, su menbeliri we her türlük yer asti we üsti bayliqlirining talan-taraj qilinishigha ayit hadésiler, térilghu yerlirimizni qum bésip otlaqlirimizning tartiwélinishi heqqidiki pakitlar, xelqimizning ekilogiyege ayit her türlük zamaniwiy pen-téxnikidin xewersiz qélishi, yer asti we üsti bayliqlirining binormal échilip bashqa yerlerge toshup kétilishi, insan organliri we qoghdilidighan haywanlar göshining qimmetlik tamaqlar tizimlikige kirgüzülishi, térilghu yerning kemchilliki we tériqchiliqtiki emeliyetke mas kelmeydighan usullar keltürüp chiqiriwatqan ishsizliq, iqtisadiy ziyan we bulghunush, wetinimizde ochuq ashkare sinaq qilinghan 50 ke yéqin Atom siniqi we uningdin bashqa ximiylik we biologiylik sinaqlar keltürüp chiqiriwatqan tebéiy apetler we ékilogiylik buzulushlar;
    6)Neshriyat-axbarat, radiyo-Télwéziye, Gézit-Jornal bashqurushtiki naheqchilikler, qisqartiwétilgen, taqiwétilgen, chekliwétilgen neshriyat, axbarat orunliri.Türmige tashlanghan, xizmettin heydelgen, nazaret astigha élinghan ziyalilar heqqide melumatlar, Yazghuchi, shayir, tarixchi we oqutquchilarning sözlesh, ijat qilish, neshir qilish, balilarni terbiyelesh ishlirida yoluqiwatqan her türlük siyasiy, iqtisadiy, ijtimayi qiyinchiliqlar we ularning jazalinishigha ayit melumatlar, cheklengen, köydüriwétilgen, neshir qilishqa ruxset qilinmighan kitap maétiyallar, yoqarqidek aqiwetni kelturup chiqiriwatqan siyaset, qanun we xizmetlerge ayit matériyallar. Zorawanlarning we qol chomaqlirining bu heqtiki her-türlük yolsizliqlirigha ayit weqe-hadésiler.Medeniy miraslarning weyran qilinishi, arxiologiylik orunlarning qesten buzghunchiliqqa uchrishi, qedimiy kitaplarni neshir qilishqa pul ajratmasliq, xelq arisidiki muzika, tibabet, yéza-igilik, pen-texnikigha ayit bilimlerning zamanisigha xas shekilde tereqqiy qilishigha sharaét yaritip bermeslik, yuqarqidek kesipte oqughanlarningmu ish tapalmasliqidin ibaret kirzis we iqtisadiy jehettin sharaét yaritip yoqarqidek sahelerdiki xizmetlerni ishlesh imkaniyiti yaritip bermey, xitay bolmighanliq sewebidinla chetke qéqilish we bu heqtiki tetqiqat hem tereqqiyatni boghush, hükümetning arqa tirek bolup, aqqunlarning yerliklerning medeniyet, étiqat, örpi-adetlirini kemsitishige yéshil chiraq yéqip bérishi, xelqimizning öz medeniyitini özige ügitish yollirini cheklesh yaki taraytiwétish;
    7) Derijidin tashqiri tiz sürette yamrap kétiwatqan exlaqsizliq, hükümet xadimlirining nomissiz jinsiy setchilikliri, nikah we muhabetlishish ishlirida meydangha kéliwatqan diniy étiqat we milliy örpiy-adetlirimizge xilap bolghan aqiwetler, kishini endishige séliwatqan qorqunchluq jinsiy késellikler, oghurluq, bulangchiliq, bu hadésilerning biwaste yaki wastiliq ziyinigha uchrawatqan kishiler, buzuqchiliq, paahashe, zeherlik chikimliklerge bérilish, iqtisadiy we ijtimayi kirzislarning köpüyüp kétishige sewep bolup qéliwatqan dölet siyasetliri we emeldarlargha yéshil chiraq yéqip bergen qarangghu bulunglar, bu türdiki kirzislarning aldini élishqa köngül bölmeslikke ayit iqtisadqa, dawalinishqa, maaripqa we ammiwiy parawanliqqa alaqidar jinayi pakitlar, u türlük apetlerning yamrap kétishige qesten yol qoyuliwatqanliq heqqidiki xata siyaset we shexislerge ayit tepsilatlar, materiyallar;
    8) Uyghur qizlirining qanuniy heq hoquqlirining depsende bolishigha ayit her türlük materiyallar. Uyghur qizliri xitay ölkilliride duch kelgen adem chidap turghusiz achchiq aqiwetler, ularning emgek, ish-heqqi, dem élish, ammiwiy parawanliq ishliridin behrimen bolush, dawalinish, istraxuwaniyelinish, tuqqan yoqlash, seyle-sayahet qilish, ammiwiy paaliyetlerge qatnishish, edebiyat-senet we diniy itiqat paaliyetlirige qatnishish, ish heqqini waqtida elish-alalmasliq qatarliqlargha ayit matériyallarni özlirining, ehwaldin xewerdar kishilerning we Ata-anisi uruq-tuqqanlirining guwaliq sözliri, mejburi emgekke tutulghan we jinsiy setchilikke zorlanghan, ozuqlinish, dem élish, erkin paaliyet qilish jehetlerde yoluqiwatqan kishini xorlaydighan qilmishlar we echinishliq aqiwetler.Mushu seweptin weyran bolghan, türmige tashlanghan aililer, öliwalghan qiz-yigitler, qudilashmaqchi bolghanlar arisidiki majralar, bikar qiliwétilgen toylar, yitim qaldurulghan perzentler, ata-ana we uruq-tuqqanlar. Ish heqqini kembérish we héch ish heqqi bermeslik meseliliri keltürüp chiqarghan éghir aqiwetler;
    9)Déhqanlarning heqsiz emgekke sélinishi, xitaylar behrimen boliwatqan her türlük ewzel siyasetler, quralliq qisimlar, saqchilar, xitay eskerliri, éghir jazalanghan wetimizge sürgün qilinghan xitay jinayetchillirining türme ichi we siritidiki wehshiylikliri, Xitay hökümitining milletler siyasitining uyghur qatarliqlargha pütünley paydisiz yürgüziliwatqanliqigha ayit her türlük jinayi pakitlar, heddidin ziyade ewij éliwatqan xitay aqqunliri apiti keltürüp chiqiriwatqan ijtimayi, siyasiy, iqtisdiy meseliler, xitaylarning bayliship, uyghur we qérindashlirining namratliship bérishigha sewep boliwatqan hadésiler heqqide matériyallar qatarliqlargha ayit xitaylar we xelqimiz hazirlighan, mexpiy we ashkare élan qilinghan we élan qilinmighan tékist, vidiyo, resimler;
    10) Jemiyetnini qaplap ketken, hemmila ademni rahetsiz qiliwatqan ishlar, térilghu yer, olturaq öy, qatnash, ammiwiy parawanliq, diniy ishlar, maarip, ishsizliq, muash we ish heqqi, soda-sétiq, balilarni öylük-uchaqliq qilish jehetlerdiki tengsizlikler, xitaylarning her türlük öktemlikliri, uyghur we qérindashlirigha zorawan emeldarlar we qonchaq emeldarlar teripidin yürgüziliwatqan naheq siyasetler, emeldarlarning shewhaniy qilmishliri, iqtisadiy jehettin chiriklishishi, satqunlar, pursetperesler, dinni qalqan qilip xelqning yilikidin su ichiwatqan ghalchilar, emeldarlarning paraxorluq we nepsaniyetchilikke bérilishi, buzup-chéchish we keypi-sapagha bérilip xelqni talan-taraj qilishigha ayit öktemlikliri, ularning chiriklikke bérilishige dölet teripidin yéshil chiraq yéqip béilgenlikige ayit jinayi qilmishlar, naheq enziler, bihude étilip ketken, muddetlik we muddetsiz türmige tashlanghanlargha alaqidar matériyallar we ularning ailisige ayit échinishliq weqeler, namratliq, tijarette yol tapalmasliq, oghurluq we bulangchiliq, zeher we qural-yaraq etkeschiliki, xotun-balilarni élip-sétish, ayallar we balilarni xorlash, Aydis, siblis, waba, yaman süpetlik ösme, diwenglik, horunluq, xamushluq késilige giriptar qiliwétilgenlerning eshu aqiwetke qélishigha sewep boliwatqan ishlar heqqidiki melulatlar, aydis ailliri, aydis anilar, aydis dadilar we aydis balilarning kemsitilishi, yaman aqiwetlerning aldi élinmasliq, xelqaradin bu meselilerni hel qilish üchün kelgen pul,dora-dermek we bashqa maddiy yardemlerni xiyanet qilish yoli bilen öz-jayigha ishletmeslik; qatarliqlarni axbaratchiliq qayidisi we pirinsiplirigha layiqlashturup, texist, vidiyo, resim we bashqa madiy pakitlar arqiliq eng bixeter yollarni tallap munasiwetlik orunlargha yollashta paydilinishinglar üchün aldi bilen axbarat we axbarat yéziqchiliqi heqqide az-tola sawatqa érishishimiz kérek. Shunga biz, weten ichide we siriti toxtawsiz élip bériliwatqan milliy herkitimizge ishtirak qiliwatqan bir qisim qérindashlirimizning qiyinchiliqlirini nezerde tutup bu matériyalni tüzüp chiqtuq.Bu peqet köz aldimizdiki bezi meselilerni nezerde tutqan we mushu xildiki matériyallargha jiddiy éhtiyaji bolghan, bu kesipte shu xil sewiyege ige kishiler üchün tüzüldi.Elbette bu heqte toxtimay izlinidighan we ügünüshni xalaydighanlargha her-tereplime izlinish tekliwini bérimiz.

    Millitimiz qedimiy medeniyetlik, shanliq tarixqa ige, itiqadi küchlük, eqilliq, exlaqliq, emgekchan, batur we jasaretlik xelq. Tarixiy, ijtimayi we siyasiy sewepler tüpeylidin bashqa xelqlerge qarighanda köp arqida qalduq.Bu ehwalning téximu küchiyip yamrap kétishining aldini élishta eng awal axbaratchiliqqa tayinishqa toghra kéliwatidu.Yoqarda tilgha alghandek meselilerni xewer, tepsiliy xewer, edebiy axbarat we ochérik sheklide her-türlük axbarat wastillirigha axbaratning 7 amilini pirinsip qilghan asasta layiqlashturup teyyarlash intayin muhim. Shunerse éniq bolsunki xelqimizning béshigha kéliwatqan bu milliy zulum xelqara jamaetchilik teripidin bolupmu Amérika bashliq gherip döletlirining, yawropa birliki we birleshken döletler teshkilatliri qatarliqlarning qattiq gheziwini keltüridu.Xelqimizning üstidin yürgüziliwatqan zulum menggü dawamlashmaydu, u zorawanlarnimu jazalash üchün teyyarlap qoyulghan xelqara qanunlar bar.Zorawanlarning qattiq jazalinidighan künlirigimu barghanche az qéliwatidu.Bizning bundaq yaman aqiwetke qélishimizgha birinchidin özimizning bixutliqi, ikkinchidin zorawanlarning héle-mikireliri sewep boldi.Heqqaniyet haman biz terepte, azraq gheyret qilsaqla, azraq kallimizni ishletsekla, azraq bedel bérishtin qorqmisaqla, zulum we zorluqning üstidin ghalip kélip, mezlum xelqimizni qed küterteleymiz.

    Nöwette kolléktip halda qiliniwatqan ishlirimizdin ghayet zor netijeler qolgha kelmekte.Bir milletning teqdirini özgertish undaq asan bolmighachqa téximu köp xizmetlerni birlikte ishlishimizge toghra kéliwatidu.Biz özimizge paydiliq bolghan xelqara weziyettin yaxshi paydilinip, eqliy küchimizni siyasiy we maddiy ewzellikke aylandurushta, nangha qarighanda axbaratqa bolghan ehtiyaj téximu küchlük bolmaqta. Biz bu zulum ichide yashighili 60-70 yil bolup ketti. Dunya xelqige zorawanlar bizni buzek qiliwatidu deyli dések qolimizda milyonlighan jinayetlerni ispatlap béridighan birermu tüzükrek yéngi maddiy pakit yoq. Meselen barin, ghulja, xuten, qumul-turpan, aqsu, bay, toqsu, shahyar qatarliq jaylarda bir qisim ademler zulumgha qarshi partilap chiqip, éghir basturuldi. 10 minglighan adem jazalandi, türmige kirdi. Turmidikilerning emiliy ehwalini, basturulghan chaghdiki qebih hadésilerni mehele-mehelide körgezme qilghan idi, U heqte maqla, resim we maddiy pakitlarmu shunche köp idi. Emma hazirghiche u heqte qolimizgha tekken maddiy pakitlar, shu chaghdiki ishlarning mingden biri bolup, téxi uning köp qismini öz xelqimiz emes bashqilar erkin dunyagha élan qilghan. U nersilerning her biri milliy menpetimiz üchün xuddi chet-eldiki bir teshkilattek payda körsetmekte. Biz shunchilik yarimas, shunchilik bixut, shunchilik horun, shunchilik diweng, shunchilik bilimsiz bolup kettuqmu emdi?Elbette qilayli dések bizmu qilimiz, qilalaymiz. Bu ishlarni wujutqa chiqirish heqqide kesip ehli bolmighanlargha az-tula sawat bérish, ularning eqil-parasiti we heqqaniy istekliridin paydilinish we shu asasta her türlük qanuniy heq hoquqlirimizni qoghdap qélish we milliy musteqilliqimizni baldurraq qolgha keltürüsh herkitige birlikte aktip qatnishish meqsidide bu matériyal tüzüp chiqildi. Paydilinishingizlarni ümüt qilimiz.Janabiy Alla herzaman yardemchingizlar bolsun!

    Germaniye Frankfurt am/Main
    06-Yaniwar 2008(ETU)

  9. Free Eastturkistan! says:

    “5-Iyul Sherqitürkistan Xelq Inqilawi”ning Bir Yilliqi Munasiwiti Bilen Frankfurtta Paaliyet Ötküzüldi

    Posted by Eastturkistan Government In Exile in Uncategorized on July 3, 2010

    Buningdin bir yil awal Xitay tajawuzchilliri mustemlike astidiki Sherqitürkistanning Ürümchi, Qeshqer, Qaramay, Ghulja, Aqsu, Hoten qatarliq chong sheherliride zulumgha qarshi tinchliq shekilde namayishqa chiqqan xelqni qanliq basturup, xelqimiz üstidin erqiy qirghinchiliq élip barghanidi.Bu qirghinda minglighan kishi hayatidin ayrildi onmimglighan kishi rehimsizlerche türmilerge tashlinip éghir qiyin-qistaq we iskenje ichide yashimaqta.

    Shu munasiwet bilen Sherqitürkistan Kultur Merkizi Sherqitürkistan Sürgündiki hökümitining chaqriqigha awaz qoshup, mushu ayning 3-küni yeni Shenbe küni Gérmaniyening merkiziy sheherlirining biri Frankfurtta paaliyet uyushturup, 2009-yili Sherqitürkistanda yüz bergen qetliamda qirghinchiliqqa uchrighanlar, biguna türmilerde yétiwatqanlar we ularning aile-tawabatliri uchrawatqan heq-adaletsizliklerni Gérman xelqige anglatti.

    Bu paaliyetke teshkilatimizning bir qisim ezaliri aktipliq bilen qatnashti. Sherqitürkistan Kultur Merkizi bu palliyetke estayidil teyyarliq qilghan bolup, hazirlanghan Kitab, Berishur, teshwiqat waraqliri we pilakatlar arqiliq Frankfurt xelqining diqqitini alahiyde tartti.

    Sherqitürkistan Kultur Merkizi uyushturghan bu paalliyette, Sherqitürkistanning bésiwelinghan bir dölet ikenliki, Sherqitürkistan milliy dawasining yalghuz demokiratiye, Insan heqliri we kishlik hoquq mesilisi emes, uningdin bashqa Sherqitürkistan Jumhuriyitining igilik hoquqini eslige kelturush dawasi ikenlikini anglitishqa alahiyde éghirliq bérildi.

    Paaliyet élip bériliwatqan meydangha „Sherqitürkistan Ishghal astidiki dölet!“, „Sherqitürkistangha azatliq!“, „Sherqitürkistandiki Érqiy Qirghinchiliq Turdurulsun!“ we “Xinjang Emes Sherqitürkistan” dégendek plakatlar taqilip hömümitimizning milliy dawayimiz heqqidiki ochuq we tewrenmes meydanni ekis ettürdi.

    Paaliyet 2010-yili 07-Ayning 03-küni Gérmaniye waqti saet 15:00 te bashlinip, 18:00 de axirlashti.

    Sherqitürkistan Kültur Merkizi Teshwiqat Bölümi

    03.07.2010 Gérmaniye

  10. Free Eastturkistan! says:

    Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining Qirghizistannning Jenubidiki Weqeler Heqqidiki Bayanati

    Posted by Eastturkistan Government In Exile in Uncategorized on June 16, 2010

    Biz igiligen melumatlardin qarighanda mushu ayning 11- künidin 15-künigiche Qirghizistanning Jalalabat we Ush qatarliq sheherliride arqa körünishi namelum bolghan bir qisim siyasiy küchler qesten weqe tughdurup, ot qoyush, adem öltürüsh, bulangchiliq qilish qatarliq zorawan qilmishlarni ortigha chiqirip, Qirghizistanning jenubida yashawatqan Qirghiz, Uzbek, Uyghur, Axiska Türkleri qatarliq qérindash xelqlerning munasiwitige buzghunchiliq qilghan we éghir aqiwetlerni keltürüp chiqarghan.

    Melum bolishiche hazirghiche toqunushqan tereplerdin 500 ge yéqin kishi ölgen we 1500 din artuq kishi yarilanghan.Bu jeryanda Qirghizistanning Perghane wadisida yashawatqan yérim milyondin artuq kishi yurt-makanliridin ayrilip, Uzbekistan qatarliq xoshna döletlerge köchüshke bashlighan.

    Bu weqening ortigha chiqishi, ejdatlirimizdin miras qalghan qutsal Merkizi Asiyaning xelqara jamaetchilik aldidiki obrazini xünükleshtürüpla qalmay, qanche ming yildin béri étnik, siyasiy, iqtisadiy, diniy we kultural alahiydilikler tereptin qan-qérindash hem teqdirdash bolup kelgen xelqimizning qelbide asan saqaymaydighan yarilarni peyda qildi.

    Weqedin kéyin ortigha chiqqan ichimlik Su, yimek-ichmek, dora-dermek, olturaq Öy, yéqilghu, dawalash üskiniliri we qatnash quralliri yétishmeslik sewebidin, u rayonda yashawatqan qérindashlirimizning kündilik hayati éghir qiyinchiliq ichide turmaqta.Bolupmu weqe yüz bergen rayondin Uzbikistangha oxshash döletlerge köchiwatqan musapirlarning yéterlik derijide yardem we qarshi élinishqa irishelmesliki yéngi-yéngi kirzislarning ortigha chiqishigha hul hazirlishi mumkin.

    Biz Sherqi Türkistan Sürgündiki Hökümiti bolush süpitimiz bilen, bu weqeni chongqur epsuslinarliq hésiyatimiz bilen yéqindin küzitip turiwatimiz.Bizningche merkizi Asiyada yashawatqan qérindash xelqlerning öz-ara kélishelmeydighan héchqandaq teripi yoq.Birimizning müngüzige ursa yene birimizning tuyiqi sirqiraydighanliqi ret qilghili bolmaydighan bir heqiqet.Biz herqaysi tereplerning bu weqeni, gorupiwiy tar étnik mezhepchiliktin kélip chiqqan hadise dep qarimastin, Xitay qatarliq bir qisim dölet we rayon atlighan düshmen küchlerning, bu rayonning tinichliqi, birlikimiz we qérindashliqimizni buzushni meqset qiliwatqan aghdurmichiliq herkiti dep chüshünishini, özini tutiwélip meselilerni Qirghizistan hökümiti we Uzbek hökümitining xeqara qanunlar we qérindashliq ölchemliri asasida bir terep qilishigha purset yaritip bérishini arzu qilimiz.

    Biz Sherqi Türkistan Sürgündiki Hökümiti bolush süpitimiz bilen yene Birleshken Milletler Teshkilati, Yawropa Ittipaqi, NATO, Xelqara Qizil Kirsit Jemiyiti we Xelqara Qizil Hilal Ay Jemiyiti, Chigirisiz Insan Heqliri Teshkilati, Xelqara Kechürüm Teshkilati qatarliq qurlulushlarning, bu rayondiki döletlerning bu kirzistin qurtulup, tinch we xatirjem hayatni eslige keltürüsh üchün élip bériwatqan tirishchanliqigha hemdemde bolishini ümid qilimiz.

    Axirida eshu weqe munasiwiti bilen béshigha musubet kelgen, yarilanghan, yurt-makani we mal-dunyasidin ayrilip qalghan barliq qérindashlirimizdin semimiy hésiyatimiz bilen hal soraymiz.Alla biguna ölgenlerning yatqan yérini jennet qilsun!

    Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti
    16.06.2020

  11. Free Eastturkistan! says:

    Sherqitürkistan Kultur Merkizi Frankfurtta Kulturlar Ara Diyalog Paaliyitige Qatnashti

    Mushu Ayning 11- , 12- künliri Gérmaniyening Frankfurt Sherheri etrapida, Gérmaniyede yashawatqan 100 ge yéqin milletning ayrim wekillirining qatnishishi bilen Kulturlar ara diyalog paaliyiti élip bérildi. Paaliyetke Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti Kultur we Teshwiqat Ménistirlikining qarmiqida, Yawropada paaliyet qiliwatqan Sherqitürkistan Kültür Merkizi wekillirimu qatnashti.

    Bu paaliyetke Gérmanlarning Kultural Jemiyetliridin bashqa bu yerde köchmen bolup olturaqliship qalghan Uyghur, Türk, Yunan, Italiyan, Erep, Rus, Yapon, Pilipin, Nigir, Hendistan, Burma we Pakistan qatarliq döletlerdin kelgenler qurghan teshkilat we jemiyetlerdin bolup 500 ge yéqin kishi qatnashti.

    Paaliyetning meqsiti, Gérmaniyede yashawatqan étnik topluqlar ottursidiki öz-ara kultural yolqoyush we öz-ara chüshünüshni téximu ilgiri sürüsh, yerlik medeniyetlerning güllinishini righbetlendürgen asasta ortaq bolghan meniwiy muhit yaritishtin ibaretidi.

    Paaliyette herqaysi döletlerdin yawropagha kélip olturaqliship qalghan xelqlerning teshkilatlirining özlirini tonutishi üchün ularning medeniyet we sen´itige ayit nomurlarni sehnide körsütishige purset yaritip bergendin bashqa, ular üchün ayrim tizgahlar hazirlanghan bolup, bu yerde Sherqiy Türkistangha wakaliten Sherqitürkistan Kultur Merkizigimu yer ayrildi.

    Paaliyet jeryanida bashqa xelqler tallanghan serxil sen´et we medeniyetke ayit nomurlarni körsetti we özlirining yerlik Yimek-ichmek, kéyim-kichek medeniyitini namayan qildi. Sherqiturkistan Kultur Merkizi ezaliri özlirige ayrilghan tizgahta, Sherqitürkistanning bügünki weziyitini bolupmu, „Sherqitürkistan 5- Iyul Xelq Inqilawi“ din kéyinki xelqimizning béshigha kéliwatqan Kultural we Érqiy qirghinchiliqqa ayit riyalliqni tonushturidighan Uyghurche, Gérmanche, Türkche we Engilische kitap-jornal, bérishur, resim we bildürge qatarliqlarni tarqitip paaliyet qatnashquchillirining diqqitini qozghidi.

    Sherqitürkistan Kultur Merkizi yene bu paaliyetke qatnashqan Edebiyat-sen´et, Axbarat we Maarip orunliridin kelgenler bilenmu ayrim söhbet élip bardi we ularni, Sherqitürkistan we Tibet mesiliside Xitayning teshwiqatigha aldanmasliqni, zörül tépilsa Sherqitürkistangha biwaste bérip ehwallarni mexpiy igelleshning ishenchlik we téximu qayil qilarliq bolidighanliqini agahlandurdi.

    Sherqitürkistan Kultur Merkizining ikki künlük kulturlar ara diyalog paaliyiti nahayiti netijilik boldi. (K.A)

    Sherqitürkistan Kultur Merkizi Teshwiqat Bölümi

    Gérmaniye/Frankfurt 13.06.2010

  12. Free Eastturkistan! says:

    Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti Sherqiy Türkistaninng Bügünki Weziyiti Heqqide Dokilat Berdi

    Mushu Ayning 23-küni Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining bir qisim wekilliri Gérmaniyening Hessen Ölkiside dawamlishiwatqan Türk-Islam Kultur Künliri paaliyitige qatnishti. Sherqiy Türkistan Sürgündiki Höküméti wekilliri bu qétimqi paaliyette alahiyde méhmanlar qatarida qarshi élindi.Shu künlük paaliyetke Yawropaning herqaysi jayliridin kelgen 500 din artuq kishi ishtirak qildi. Paaliyet meydanigha Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Ay-Yultuzluq kök bayriqi taqaldi.

    Paaliyetning kün tertiwige asasen Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümeti Kultur we Teshwiqat ménistilikidin alahiyde teklip qilinghan Korash Atahan Sherqiy Türkistanning kechmishi, bügüni we kélichiki témisida dokilat berdi. Korash Atahan Sherqiy Türkistanning tarixtin béri özini- özi idare qilip kelgen musteqqil dölet ikenlikini, Sherqiy Türkistanning Xitayning emes Büyük Türkistanning bir parchisi ikenlikini, Sherqiy Türkistan xelqining Asiya jümlidin merkiziy Asiya xelqlirining hayatida yüz bergen siyasiy, ijtimayi, kultural hadésilerde oynighan aktip roli qatarliqlarni eslitip, bundin keyinliki Dunya tinchliqi, rayon bixeterliki we medeniyetlerning güllinishide, Sherqiy Türkistan meselisining nigizlik mesililerning biri ikenlikini, Sherqiy Türkistan xelqining milliy iradisi ishqa ashmay turup yoqarqi meqsetlerge yetliki bolmaydighanliqini, Sherqiy Türkistan Milliy herkitining siyasiy ghayisining erkin we musteqqil Sherqiy Türkistan Jumhuriyitini qaytidin qurush ikenlikini keskinlik bilen eytti.

    Korash Atahan dokilatida qanche ming yildin béri dunya tarixida muhim rol oynap kelgen bir milletning Xitay tajawuzchilliri teripidin étnik topluq süpitide yoqutiwétilish girdawigha kéltürülüp qoyulghanliqini, tajawuzchilarning pilanliq tughutni yolgha qoyush namida millitimizning tebéiy kopüyishige chek qoyuwatqanliqini, Buwaqlarni kolliktip qetliam qiliwatqanliqini, Éshinchi emgek küchlirini yötkesh namida balaghetke yetken yash qiz- yigitlerni Xitay dölitige yötkep tarqaq jaylashturup iritiwatqanliqini, Xitay namrat ahalilirini Sherqiy Türkistangha yötkep Sherqiy Türkistanning bayliqlirini xalighanche talan-taraj qiliwatqanliqini, xelqimizni ishsiz, bilmsiz qalaq, dinsiz we nadan qaldurup, wetinimizni éghir siyasiy we iqtisadiy kirzis patqiqigha paturup qoyghanliqini otturgha qoydi.

    Korash Atahan yene téritoriyesi 1 milyon 828,ming 418 kuwadirat kélométirdin ashidighan Sherqiy Türkistanning yerlik xelqler üchün jümlidin Uyghurlar üchün ghayet zor üsti ochuq türmige aylandurulup qoyulghanliqini otturgha qoydi. U Yighilish qatnashquchillirigha xitap qilip, Xitay Tajawuzchillirining Sherqiy Türkistanni bésiwalghan 60 yildin beri yürgüziwatqan ishghaliyet we mustemlike siyasitining yerlik xelqlerni yoq qilip, uning ornigha kelgündi Xitay aqqunlirigha hayatliq menbiyi hazirlashni meqset qiliwatqanliqini, buning aldi élinmaydiken, xitaylarning kéngeymichilikining Gherbiy Asiya we Sherqiy Yawropagha qeder sürülidighanliqini agahlandurdi.

    Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti, bügünki paaliyetke alahiyde teyyarliq qilghan bolup, paaliyet dawamida, Xelqimizning béshigha kéliwatqan éghir Milliy zulum we Érqiy qirghinchiliq ekis ettürülgen 1000 parchidin artuq teshwiqat weriqi tarqitildi.Tarqitilghan teshwiqat matériyalliri we Korash Atahanning dokilatida Xitay tajawuzchillirining wetinimizde yürgüziwatqan pashistik siyasetlirining misali bolghan 2009-yili wetinimizde yüz bergen Sherqiy Türkistan 5-Iyul Xelq Inqilawiy herkiti nigizlik otturgha qoyulghan bolup, mushu herket sewebi bilen, Xitaylarning 10,000 gha yéqin kishige ölüm jazasi bergenliki, 60, 000 din artuq Uyghur yashlirining türmide yétiwatqanliqi, 100,000 gha yéqin ailening weyran qiliwétilgenliki, 200,000 yéqin yash ösmürning yétim bolghanliqi, Sherqiy Türkistan xelqining hayatliq sistimisining qélipidin chiqiriwétilgenlikige alahiyde éghirliq bérildi.

    Matiriyal we dokilatta yene Xitay tajawuzchillirining Sherqiy Türkistanda 10 aydin artuq yolgha qoyghan xet-chek, internet, we erkin metbuat qatarliqlarni qattiq chekligenliki, Xitaylarning millitimizge qarshi ishligen qebihiy jinayetlirini yoshurush üchün yolgha qoyghan wehshiyliklirining bir misali ikenlikini eskertti. U yene Xitay tajawuzchillirining Dunyagha dawrang qiliwatqan Sherqiy Türkistanda tinch, inaq we bayashat muhit hazirlash heqqidiki teshwiqatlirigha aldanmasliqni tekitlidi.

    Korash Atahan yene bügünkidek murekkep we özgirishchan bolghan xelqara weziyette Sherqiy Türkistan xelqining azatliqini qolgha keltürüshtin ibaret ulughwar meqsetni ishqa ashurushta, zadiche Sherqiy Türkistan xelqining tirishchanliqining yéterlik emeslikini, buning üchün Insaniyetning, Islam dunyasining jümlidin Qérnidash xelqlerningmu éghir mesuliyitining barliqini, eger hemme kishi özige yüklengen mesuliyetni ada qilmaydiken, bügün Uyghur xelqining béshigha kelgen milliy we kultural qirghinchiliqning ete bashqa xelqlerningmu beshigha kelidighanliqini otturgha qoydi.

    Bu künki paaliyet renggareng we mol mezmunluq ötküzülgen bolup, uning ichide Sherqiy Türkistan mesilisi kishilerning ortaq qiziqidighan we mulahize qilidighan témillirining birige aylandi.Yighin ishtirakchilliri bilen ötküzülgen ayrim söhbetlerdin melum bolishiche, Yawropada yashawatqan her türlik xelqlerning Sherqiy Türkistan milly dawasigha yéqindin diqqet qilip turiwatqanliqi ayan boldi.Ularning hemmisi Sherqiy Türkistan milliy dawasining qandaqtur peqet kishlik hoquq we insan heqlirini hedep qilghan dawa bolmastin, Sherqiy Türkistannning musteqil we höriyitini meqset qilidighan heqqaniy bir dawa ikenliki, Sherqiy Türkistan xelqining siyasiy teqdirini békitküchilerning tajawuzchi Xitaylar we ularning gumashtilliri emes belki uning tam eksiche Sherqiy Türkistan Xelqi we uninggha hésidashliq qilidighan xelqiqlerning qolida ikenlikini, birlik we barawerlik ichide herket qilinsa Sherqiy Türkistanning azatliq musapisining unchiwala uzun emeslikini bes-beste ortigha qoyushti.

    Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti wekillirining bu künlik paaliyetliri tertiplik we netijilik élip bérildi. Paaliyet Gérmaniye waqti 14:00 de Bashlinip 20:00 ge qeder dawamlashti.

    S.T.S.H Kultur We Teshwiqat Ménistirliki

    24.05.2010 Gérmaniye

  13. Free Eastturkistan! says:

    Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining Bayanati
    – Barin Inqilawining 20 Yilliqini Hatirleymiz

    Sherqiy Türkistanning 60 yildin béri Xitay tajawuzchilliri teripidin bésiwélinghan bir dölet ikenlikini dunyagha küchlük bir shekilde tonutqan yüzligen herketlirimizning biri dunyagha meshhur Barin Inqilawidur. Igilmes-sunmas Sherqiy Türkistan xelqi Xitaylarning toluq mustemlikisige uchrighan 60 yildin béri özlirinng heq-adalet we höriyetke érishish üchün élip bériwatqan küreshlirini bir minutmu toxtatqini yoq. 1990-yili 5-Aprilda Sherqiy Türkistanda Xitay mustemlikichillirige qarshi küresh yéngi bir dolqungha kötürülüp, Barin yézisida milliy zulumgha qarshi keng-kölemlik Barin Inqilawi partilidi.Bu Xitay tajawuzchillirining yérim esirdin artuq waqittin béri Sherqiy Türkistanda yürgüziwatqan chékidin ashqan milliy zulumlirining muqerer netijisi boldi.

    U qétimqi küreshke Sherqiy Türkistan jemiyitini teshkil qilidighan Ziyalilar, Diniy ölimalar, Puldar tijaretchiler, Memurlar, Déhqanlar, Charwichilar we Sheher ahalisi birdek ishtirak qilghan bolup, ular 7 yashtin 70 yashqiche qozghulup, Sherqiy Türkistan xelqining qul bolmaydighanliqini, Uyghur xelqining zulumgha tiz pükmigenlikini, azatliq we musteqilliq üchün élip bériliwatqan küreshlirimizning menggü toxtap qalmaydighanliqini dunyagha yene bir qétim debdebe bilen jakarlidi.

    Barin Inqilawi yüz bergendin kéyin Xitay tajawuzchilliri Sherqiy Türkistanni menggülük ishghaliyitide saqlap qélish, Uyghur we uning qérindashlirini millet süpitide tarix sehipisidin öchüriwitish shirin chüshidin oyghunup, bir milletni we bir medeniyetni yoq qiliwétishning undaq asan ish emeslikini ésige élishqa bejbur boldi. Barin inqilawi qanliq basturulup, teshkillügichilliri siyasiy jehettin qattiq éghir jazalargha uchrap yoq qiliwétilgen bolsimu, buningdin 20 yil awal ortigha chiqqan bu inqilapning uchqunliri wetinimizning bulung-pushqaqliri we pütün dunyagha chachrap, ot déngizi shekillendürdi. Barin Inqilawi yoqarqidek alahiyidilikliri bilen Dunya Tarixi Jümlidin Sherqiy Türkistan tarixigha altun hel bilen yézildi.

    Barin inqilawi rehberlik kommititi mukemmel bolghan siyasiy ghaye we teshkiliy programmigha ige bir qétimliq xeliq herkiti bolup, u Sherqiy Türkistanda yüz bérip turidighan Xitay tajawuzchillirigha qarshi istixiyilik we dogma shekilde ortigha chiqidighan yüzligen herketlerning ichide siyasiy ghayisining keskin we toghra otturgha qoyulishi, yaman süpetlik xelqara tesirlerdin we düshmen küchlerning buzghunchiliqidin asasen dégüdek xaliyliqi, teshkily qurulmisining puxtiliqi, istratigiye we taktika jehetlerdin zamaniwiylashqa qarap yüzlengenliki, hés-hayajangha bérilip ish qilishtin Inqilap nezeriyesi, eskiriy bilim, téxnika we teshkilatlinishqa alahiyde köngül bölgenlikidek bir qatar alahiyidilikliri bilen qarangghuluq qaplighan milliy azatliq herkitimizge quyashtek nur chéchip, tajawuzchi Xitaylargha untulghusiz qaxshatquch zerbe bergenidi.

    Biz Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti bolush süpitimiz bilen, Barin Inqilawining 20 yilliqini qizghin tebrikleymiz, we Barin inqilawiy sewebidin qurban bolghan milliy qehrimanlirimizning rohiygha shadliq, aile twabatlirigha sewir we shukuraniler tileymiz. Barin Inqilawida gerche Sherqiy Türkistandin Xitay Tajawuzchillirini qoghlap chiqirip, wetinimizni üzil-késil musteqilliqqa érishtürüshtin ibaret büyük meqsetke yételmigen we 10 minglighan qérindishimizdin ayrilip qalghan bolsaqmu, u inqilapning büyük siyasiy ghaysi we milliy qehrimanlirimizning küresh iradisi qelbimizde menggü yashnaydu.

    Barin Shéhidlirining rohi shad bolsun!
    Düshmenler her-terepte mat bolsun!

    S.T.S.H Kultur we Teshwiqat Menistirliki

    Korash Atahan
    Email:Uyghurorgan@gmail.com
    Tel:+157-75-38-38-06

  14. Uyghur Yazghuchisi Küresh Atahanning ‘Shawguen Weqesi’ Heqqidiki Murajiti Muxbirimiz Weli 2009-06-30 Guangdungning shawguen sheherchisidiki ‘shüri oyunchuq zawuti’da yüz bergen weqe heqqidiki neq meydandin élinghan widiolar hazir dunyagha ashkarilandi. video.sohu.com Din élindi. Süret, 2009 – Yili 26 – Iyundiki toqunushta, xitaylar shawgüendiki oyunchuq fabrikisida ishleydighan bir uyghurgha hujum qilip uruwatqan körünüsh. Uningdiki kürünüshler we awazlardin melum bolushiche, bu zawuttiki uyghurlar turghan jaygha bésip kirgen xitaylarning yash – Qorami asasen oxshash, qollirida kötürüwalghan kalteklermu oxshash, ish – Herikitimu oxshash, ular guangdung shiwiside emes, belki shimaliy xitayche shiwide sözlep ‘téxiche ölmeptighu, ure-Ure ‘ dewatidu. Hazir gérmaniyide turuwatqan uyghur yazghuchisi köresh ataxanning qarishiche, bu weqe bir siyasiy, tarixiy, iqtisadiy arqa körünüshi bar hadise. Küresh ataxanning qarishiche, bu weqeni xelqara jemiyetning, xelqaradiki küchlük döletlerning, xelqara sotlarning bir terep qilishigha hawale qilish kérek. Küresh ataxan bu weqening kélip chiqishigha sewebchi bolghan, kommunist xitay hökümitining 60 yildin buyan yolgha qoyuwatqan siyasetlirini we uning aqiwitini bayan qildi. Küresh ataxan yene , xitay hökümitining 2003 ‏- Yilidin kéyinki uyghurlargha qaritilghan maarip we éshinchi emek küchini xitaygha yötkesh siyasetlirini tenqid qildi we xitaylarning hazir uyghurlarni ‘yurtimizdin chiqip ketsün’, bolmisa ‘qirip tashlaymiz’ dep qiliwatqan térrorchiliq heriketlirige süküt qiliwatqanliqini bayan qildi. Küresh Atahanning qarishiche, uyghurlarning bundaq échinishliq hadisilerge duch kélishige sewebchi boluwatqan kishi wang léchuen. Yazghuchi köresh Atahanning qarishiche, xitay hökümiti uyghurlardin epo sorishi kérek. Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler. Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/koresh-ataxan-murajet-guangdong-06302009192323.html/story_main?encoding=latin Posted by UYGHURISTAN at 3:01 PM Guangdungdiki Qatillarning Qapyürrekliki Nedin Kelgen ? Muxbirimiz Shohret Hoshur 2009-06-30 Guangdungdiki qanliq weqening tepsilatini xitay hökümiti dawamliq halda yoshurup kelmekte. Emma xitaydiki gheyriy resmiy axbarat wastiliri weqening yene bir qsim échinishliq jeryanlirini ashkarilimaqta. Tünügün Youtube torida 26 ‏ – Iyun qanliq toqunushi heqqide 3 parche neq meydan xatirisi élan qilindi. video.sohu.com Din élindi. video.sohu.com Din élinghan bu sürette, bir uyghur qiz ishchining undin artuq xitay ishchiliri teripidin rehimsizlerche kalteklinip, éghir zeximlinip, ölük halette yatqan körünüshi. Neq meydan xatiriside bir uyghur qizining qéchiwatqanliqi we uni yüzligen xitay ishchining tömür kaltek bilen qoghlawatqanliqi؛ yüz – Közi qangha milengen bir uyghur ishchining hushsiz ongda yatqan haliti ؛ yene bir neper uyghur ishchining bélige qeder qangha milinip yatiqini we uni dumbalawatqan xitay ishchilar؛ mana bu menzirini tamasha qiliwatqan xitay saqchiliri؛ ölük yaki yaridar uyghurlargha qarap ghelibe tentenisi qilip külüshüwatqan xitay ishchilar qatarliq körünüshler körülidu. Körünüshler seher saet alte etrapida yeni 6 saet dawam qilghan weqening axirqi saetliride xatirilengen. Weqening bash qismidiki körünüshler téximu tragédiyilik ikenlikini axirqi körünüshlerdiki xitay ishchilarning peylidin körüwélish mumkin. Nöwette weqedin xewerdar bolghan weten ichi – Sirtidiki uyghurlar mezkur weqe üstide jiddiy oylanmaqta. Közetküchilerni heyran qalduridighini, neq meydandiki nechche ming kishi ichidin, birer kishiningmu ölgüchi we zexmilengüchige hésdashliqi qozghalmasliqi, bu heqte washingitonda yashawatqan ilyar shemshidin ependi mundaq deydu: ” Bir insan öltürülse, bolupmu ölgüchiler ayal we bala bolghan ehwalda, etrapta qarap turghuchilarda, insan bolush süpti bilen hisdashliq qozghulidu. Guangdongda undaq bolmighan. Toqunushta ayal – Bala ayrimasliq wehshi we namert bir milletning enenisi.” Weqe yüz bergendin kéyin, xitay tor betliridimu weqe heqqide inkaslar dawam qilmaqta. Bu inkaslarda xitay ishchilargha tebrikler yollanghan؛ ulargha apirin oqulghan؛ uyghurlargha qarita zerbe bérish heriketlirining dawamlishishi teshebbus qilinghan. Mana bu inkaslargha asasen, ilyar shemshidin ependi xitay we uyghurlar arisidiki milliy ziddiyetning derijisi üstide toxtaldi: ” xitay xelqimu, hökimitimu uyghur millitini tamamen yoqutushni, dunyadin tep – Tartmisa qirip tügitiwétishni arzu qilidu. Démek, uyghurlargha séliniwatqan zulumda xitay hökümiti bilen xelqi shérik.” Xitay ishchiliridiki bunche zor nepret, jinayet ötküzüshtin héch qormasliqtek bunche köp jasaret nedin kelgen? mana bu uyghur közetküchilerni oylanduruwatqan muhim bir timidur. Közetküchilerning arisida, weqede döletning alaqidar tarmaqlirining qol tiqishi we hetta teshkillishi barliqini texmin qilghuchilarmu bar. Nöwette shangxeyde yashawatqan bir uyghur tijaretchi mana bu xil qarashta: ” men weqede xitayning dölet apiratlirining qoli barmikin dep qaraymen. Bolmisa, xelq dégende bir hisdashliq, ich aghritish tuyghusi dégen nime bolushi kérekqu?” Qazaqistanda yashawatqan yasinjan ependining bildürüshiche, xitay xelqi milliy xaraktéri nuqtisidin jasaretlik bir xelq emes؛ emma xitay hökümitining yillardin béri uyghurlar heqqide élip barghan selbiy teshwiqat we wehshiy ijraatliri weqe sadir qilghan bu ishchilargha ene shu jasaretni bergen. Ular uyghurlargha zorawanliq qilsa özlirining jazalanmaydighanliqini aldin texmin qilghan. Yasinjan: ” xitay hökümiti yillardin béri uyghurlar üstidin ijra qilip kéliwatqan ölüm jazaliri, xalighanche tutqun qilish we basturushliri bilen xitay xelqighe: ‘ uyghurlarni öltürseng jinayet bolmaydu dégen pikir we tuyghini bergen. Uning üstige heq – Naheq délolirida herwaqit xitay terep utup chiqqanliq üchün, ular uyghurlarni öltürse özlirining jazalanmaydighanliqini tonup yetken. Teshwiqat wastilirida, uyghurlarni dawamliq térorchi we oghri – Yanchuqchi dep teswirlishi bu qétim guangdongda uyghurlar uchrighan hujumning yene bir muhim sewebi.” Közetküchi ilyar shemshidin ependi, guangdung weqesidin gherb elliridiki uyghur teshkilatlirining chong bir ders élishi kéreklikini, uyghur milliy herikiti terkipidiki barliq küchlerge ige chiqishi we ularni himaye qilishi kéreklikini bildürdi. Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler. Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/guangdongdiki-qatillar-06302009192318.html/story_main?encoding=latin Shawguendiki Qanliq Weqede Qaza Qilghuchning Birsi Yétim Bala Hashimjan Emet Muxbirimiz Jüme 2009-06-30 Shawguen shehiridiki oyunchuq zawutida yüz bergen qanliq weqede hazirche ölgen uyghur sanining ikki neper ikenliki we bularning qeshqer konasheher nahiyisi zemin yézidin ikenliki éniqlandi. video.sohu.com Din élindi. Bu süret, video.sohu.com Din élinghan, bir uyghur qiz ishchining undin artuq xitay ishchiliri teripidin rehimsizlerche kalteklinip, éghir zeximlinip, ölük halette yatqan körünüshi bilen bir uyghur bowayning süriti. Melum bolushiche, ölgenlerning her ikkisi oghul bolup, ular yurtigha élip kélingendin kéyin derhal yerlikige qoyuwétilgen we méyit uzitilghanda yigha – Zari qilishqa yol qoyulmighan. 26 – Iyun jüme küni, guangdung ölkisi shawguen shehirige jaylashqan shüri oyunchuq zawutida uyghur ishchilar bilen xitaylar arisida qanliq toqunush yüz bergen bolup toqunushta bir nechche ademning ölgenliki, bularning hemmisining uyghur ikenliki ilgiri sürülgen idi. Weqede hadisige uchrighuchilarning heqiqiy sani heqqide herxil melumatlar mewjut bolup, shawguen sheherlik hökümetning bu heqtiki bayanatigha qarighanda, weqede yarilanghanlar 120 neper, qaza qilghanlar ikki neper. Yaridarlar ichide 89 neper uyghur bar bolup, öltürülgenlerning hemmisi uyghur. Halbuki, xitayche bashqa tor betliri we guangdung ölkisidiki bashqa zawutlarda ishleydighan uyghur balilar teminligen uchurlargha qarighanda, ölgüchiler ikkidin köp bolup, bularning arisida uyghur qizlarmu bar iken. Kent sékrétari: ” weqede ölgüchiler sanini 5 – 6 Neperge yétidu” Bu heqte toxtalghan zemin yézidiki melum bir kent sékrétari weqede ölgüchiler sanini 5 – 6 Neperge yétidu dep anglighanliqini bildürdi. Emma, opal yézisi we tashmiliq yézisidiki munasiwetlik xadimlar öz yéziliridin ketken balilarning aman – Ésen ikenlikini, ölüm ‏ – Yétim hadisiliri körülmigenlikini ilgiri sürüshmekte. Bügün igiligen deslepki melumatlargha qarighanda, toqunushta ölgüchilerning ikki nepiri qeshqer konasheher nahiyisi zemin yézisidin bolup, hökümet tarmaqlirining we yerlik déhqanlarning bildürüshiche, qaza qilghuchilarning jesiti yurtigha yötkep kélingen we 29 – Iyun düshenbe küni yerlikige qoyulghan. Yuqiriqisi zemin yéziliq saqchixana xadimining bildürgenliri bolup, u bu heqte dawamliq toxtilishini xalimighan bolsimu, emma yerlik déhqanlarning bildürüshiche, méyit uzitilghanda melum derijide xupiyanilik sadir bolghan. Weqede qaza qilghuchning birsi yétim bala hashimjan emet Weqede qaza qilghuchning biri zemin yézisi 16 – Kentidin bolup, ismi hashimjan emet, ata – Anisi ölüp ketken yétim bala iken. Kent sékrétarining bildürüshiche, hashimjan ötken yili we ilgiriki qarar ishchi yötkesh dolqunidin qéchip we bashqa seweblerni qoyup qutulghan bolup, bu nöwet bu yil6 – Ayning 16 – Küni shüri zawutigha yolgha sélinghan iken. Hashimjan emetni yerlikige qoyush we bashqa ishlargha arilashqan 16 – Kent sékrétarining éytqanlirigha qarighanda, hashimjanning ölüp kétish sewebliri uruq ‏ – Tughqanlirigha tepsiliy uqturulmighan bolup, nöwette hashimjanning aile – Tawabiatliri hökümettin bu heqte chüshendürüsh bérishni telep qilmaqta iken. Weqening sadir bolush sewebliri heqqide herxil inkaslar mewjut. Gerche xitayche tor betliride weqening uyghur oghullirining xitay qizlirigha chéqilip qoyush sewebidin kélip chiqqanliqi ilgiri sürülgen bolsimu, emma aldinqi küni xitay munasiwetlik organliri bayanat élan qilip, basqunchiliq weqesining sadir bolmighanliqini, mezkur ösek sözni tarqatqan ju famililik xitayni qolgha alghanliqini bildürgen idi. Zeminlik déhqan: ” xitaylar uyghur qizlarigha jinsiy parakendichilik salghan” Weqe yüz bergen zawuttiki uyghur ishchilar bashqa jaygha yötkep kétilgen we ularning barliq alaqe qanalliri qamal qilinghan bolghachqa, ularning nöwettiki ehwali weqening heqiqiy kélip chiqish sewebliri heqqide melumat igilesh mumkin bolmidi. Guangdung ölkisidiki bashqa sheherlerde ishlewatqan uyghur perzentlirining bildürüshiche, weqe yüz bérishtin ilgiri ular shüri oyunchuq zawutidiki uyghurlar bilen az ‏ – Tola alaqe qilghan bolsimu, weqe yüz bergendin kéyin alaqe pütünley üzülüp qalghan. Bu heqte öz anglighanlirini bayan qilghan zeminlik déhqanning bildürüshiche, weqening kélip chiqishigha uyghur qizlarning bashqa xitay ishchilar teripidin jinsiy parakendichilikke uchrash ehwalliri sewebchi bolghan iken. Yuqiriqi déhqanning bayanliri peqet u anglighan uchurlar bolup, biz bu heqte toluq melumat élish üchün dawamliq tirishchanliq körüshimiz. Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/guangdong-shehiti-hashimjan-06302009192329.html?encoding=latin Shawgüen Weqeside Uyghurlarni Ghezeplendürgen Ikki Nuqta Obzorchimiz Perhat Muhemmidi 2009-07-01 Chetellerdiki uyghur siyasi paaliyetchilirining qarishiche, bu qétim shendung ölkisining shawgüen shehiridiki oyunchuq zawutida sherqiy türkistandin mejburiy yötkep kilingen uyghur yallanma ishchilar bilen xitay ishchilar otturisida yüz bergen keng kölemlik qanliq toqunush bolsa, xitay hakimiyitining uyghurlargha qaritip kéliwatqan irqiy kemsitish we irqiy tazilash siyasitining biwaste mehsuli bolup, bu qétimqi tragidiyining bash jawabkarimu del xitay merkizi hökümitidin ibaret ! Bu süret, video.sohu.com Din élinghan, bir uyghur qiz ishchining undin artuq xitay ishchiliri teripidin rehimsizlerche kalteklinip, éghir zeximlinip, ölük halette yatqan körünüshi bilen bir uyghur bowayning süriti. Bir qanche yildin buyan xelqaraliq kishilik hoquq teshkilatliri we chetellik siyasi közetküchilermu, xitay hakimiyitining ” éshincha emgek küchlirini bashqa yurtlargha yüzlendürüsh ” dégen niqap bilen uyghur qiz – Yigitlirini keng kölemde ichki ölkilerge mejburiy ishlemchilikke ewetish siyasitining bolsa uyghurlargha qaritilghan irqiy tazilash herikitining muhim terkibi qismi ikenlikini, eger xitay hakimiyiti bu xil gheyri insaniy siyasitini toxtatmighan teqdirde, éghir siyasi aqiwetlerning kélip chiqidighanliqini tekitlep kelgen idi. Bu qétim shawgüen shehiride yüz bergen échinishliq hadise, ularning mölcher we endishilirining neqeder toghra ikenlikini toluq ispatlidi. Bu qanliq weqe heqqide weten ichi we sirtidiki uyghurlarning eng qattiq nepritini qozghighan ikki nuqta bolup, biri, xitay hakimiyitining échinishliq halda öltürülgen we yarilanghan uyghurlargha tutqan perwasizliq we mengsitmeslik pozitsiyisi idi. Weqe yüz bergendin buyan xitay merkizi hökümiti uyaqta tursun, hetta, ” biz shinjangdiki her millet xelqining wekili, ularning bext – Saaditi üchün xizmet qiliwatimiz ” dep nomussizlarche dawrang sélip kéliwatqan atalmish shinjang uyghur aptonom rayonluq xelq hökümiti we uning reisi nur bekrimu qilini tewritip qoyghini yoq, peqetla shawgüendiki oyunchuq zawutigha uyghur déhqanlirini tutup bergen qeshqer toqquzaq nahiyisidin bir heyet ghippide bérip ikki jesetni qayturup keldi we xuddi bir qatil jinayitini yoshurush üchün öltürgen adimini xilwet chuqurgha tashlighinidek, shepisiz halda kömüp qoyushti. Weqe yüz bergendin buyan, sherqiy türkistandiki xitay metbuatlirida bu heqte kishilerning közige chéliqmaydighan bir bulungda nahayiti kichik bir xewer élan qilindi, bu xewerdimu, ” uyghur ” dégen kelime tilgha élinmighan, peqetla ” xenzu ishchilar bilen shinjangliq ishchilar otturisida toqunush yüz berdi ” déyilgen, mumkin bar bu qanliq tragidiyini sherqiy türkistan xelqidin yoshurushqa, buni adettiki ehmiyetsiz bir hadise qilip körsitishke tirishqan idi. Téximu rezil teripi shuki, sherqiy türkistandiki pütün xitay metbuatlirining shawgüen weqesi yüz bergen küni, yeni, 6 – Ayning 26 – Küni élan qilghan eng asasliq xewiri bolsa, ” gensu ölkisidin shinjanggha 500 ming ishchi kelmekchi ” dégen mawzudiki xewiri idi. Mezkur xewerde, gensu ölkilik hökümetning, öz ölkisidiki éshincha emgek küchliri we ishsizliq mesilisini hel qilish üchün, bu yilliq paxta mewsümide sherqiy türkistangha 500 ming neper xitay ishchi ewetishke hazirliniwatqanliqi, gensu ölkisidin bu rayongha 2006 – Yili 420 ming neper ishchi kelgenliki, 2007 – 2008 – Yilliri bolsa yérim milyondin ashqanliqi, aptonom rayonluq partkom we xelq hökümitining gensuluq xitay ishchilarni qizghin kütüwélish üchün hazirliniwatqanliqi bayan qilinghan idi. Undaqta, bu qétim shawgüen shehiride xitaylardin tayaq – Toxmaq yigen uyghurlar kimler idi ? Bular del, xitay hakimiyiti teripidin, ” tergili yéri, qilghili ishi yoq éshinche emgek küchliri ” dégen namda shawgüen shehiridiki oyunchuq zawutigha mejburiy ewetilgen bichare uyghur déhqanliri idi. Bir terepke qarisingiz, siyasi we qanuniy bésim, iqtisadi jaza we tehditler bilen yurt – Makanliridin heydilip xitayning ichki ölkilirige qul – Malayliqqa iwetiliwatqan yüz minglighan uyghurlar, yene bir terepke qarisingiz, hakimiyetning qollishi we yardimi bilen ichki ölkilerdin kélip heydelgen uyghurlarning yurt – Makanlirigha yerlishiwatqan milyonlighan xitay köchmenliri ! Dunyada bundaq rezillik we öktemlik kam uchrisa kérek ! Xuddi, ” jinning qesti shaptulda ” dégendek, yuqiriqi réalliq, xitay hakimiyitining uyghurlarni ichki ölkilerge mejburiy ishlemchilikke ewetishte, tamamen uyghur xelqini assimilyatsiye qilip yoqitishni meqset qilghanliqini munazire telep qilmaydighan halda ochuq körüwélish mumkin ! Uyghurlarning qattiq ghezipini qozghighan yene bir nuqta shuki, xitay xojayinlirigha qulluqqa tutup bérilgen bichare uyghur déhqanlirigha kolléktip hujum qozghighan xitaylarning derijidin tashqiri rehimsizliki, qanxorluqi we öchmenlik tuyghusi idi. Weqe heqqidiki neq meydan körünüshlirige qaraydighan bolsingiz, xitaylarning uyghurlargha qilghan hujumi, xuddi échirqap ketken bir top chilbörining, yingi tughulghan qozilargha hujum qilishigha oxshaytti, insanliq, merhemet, rehim – Shepqet dégenlerdin qilche eser yoq idi ! Bundaq yawuzluq, peqetla qarshi terepke bolghan nepret we öchmenlik tuyghusi eng yuqiri pellige kötürülgen, shundaqla kishiler özining insanliq xislitini tamamen yoqatqan bir peyttila meydangha kélidu, buni bashqiche izahlash esla mumkin emes ! Bundin burunmu xitayning ichki ölkiliridiki tor betliridila emes, hetta cheteldiki ” yotu p ” qatarliq xelqaraliq tor betliridimu, sergerdan uyghur ösmürlirining xitay saqchi we puqraliri teripidin, ” yanchuqchi “, ” oghri ” dégendek namlar bilen tutiwilinip kochilarda rehimsizlerche dumbaliniwatqanliqigha dair foto we widio körünüshlirini nahayiti köp uchratqan iduq, hetta bu körünüshlerning ichide 5 – 6 Yashliq uyghur ösmürliriningmu xitaylar teripidin put – Qolliri baghlinip, mush, tipik we shapilaqlar ichide échinishliq chirqirap jan talishiwatqanliqigha dair dehshetlik menzirilermu bar idi. Undaqta xitaylarning uyghurlargha bolghan bu derijidiki nepret we öchmenlikining sewebi néme ? Buning jawabi nahayiti addi, bu, xitay hakimiyitining uyghurlargha qaratqan irqiy kemsitish siyasiti we teshwiqatining biwaste netijisi. Eger diqqet qilidighan bolsingiz, xitayning ichki ölkiliridiki teshwiqat wastilirida, uyghurlargha dair birmu ijabiy xewerni uchritalmaysiz, hökümetning bashqurushidiki bu axbarat wastilirining hemmiside dégüdek uyghurlar oghri, yanchuqchi, bulangchi, qatil, térrorchi, radikal islamchi we bölgünchi qilip körsitilgen bolup, xitay hakimiyiti, ” dölitimizde eng zor xewp sherqiy türkistan térrorchiliridin kélidu ” dep dawrang sélish arqiliq, ” uyghurlar bolsa éhtiyat qilidighan we nazaret qilidighan düshmen millet ” dégen fashistik qarishini xitay puqralirining kallisigha singdürgen idi. Démek, xitay puqralirining neziride adettiki bir uyghurmu ” düshmen ” hésablinatti. Qisqisi, ” éshincha emgek küchliri ” dégen namda ichki ölkilerge sürgün qiliniwatqan 100 minglighan uyghur qiz – Yigitlirini kütiwatqini bolsa, xitay metbuatliri teshwiq qilghinidek qandaqtur ” tereqqi tapqan, zamaniwiylashqan, az sanliq milletlerni baghrigha basqan illiq bir muhit ” emes, belki uyghurlargha bolghan düshmenlik we nepret tuyghuliri yuqiri pellige chiqqan mana mushundaq fashistik bir muhit idi! Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/obzor/obzor-parhat-07012009201832.html/story_main?encoding=latin Shangxey Uyghur Tijaretchilirining Guangdung Weqesi Toghrisida Nur Bekrige Murajiti Muxbirimiz Shohret Hoshur 2009-07-01 Guangdungda yüz bergen 26 – Iyun weqesige hazirgha qeder guangdung ölkilik hökümet we merkizi hökümet ipade bildürdi. Emma uyghur rayonluq hökümet hazirghiche süküt qilmaqta. Muqimliq heqqide her waqit téz inkas qayturup kéliwatqan nur bekri 2 uyghurning ölümi we 118 uyghurning yarilanghanliqi weqesige bir éghizmu inkas qayturmidi. video.sohu.com Din élinghan bu sürette, bir uyghur qiz ishchining undin artuq xitay ishchiliri teripidin rehimsizlerche kalteklinip, éghir zeximlinip, ölük halette yatqan körünüshi. Bu ehwal weten ichidiki uyghurlar arisida küchlük naraziliq peyda qilmaqta. Bügün shangxeyde tijaret qiliwatqan bir türküm uyghurlar guangdung weqesi heqqide nur bekrige xet yazghan. Shangxeydiki uyghur tijaretchilerning qarishiche, weqege eng jiddiy köngül bölüshi kérek bolghan terep uyghur rayonluq hökümet, jümlidin, uyghurlarning wekili qilip teyinlengen nur bekri bolushi kérek. Chünki atalmish éshincha emgek küchlirini xitaygha orunlashturush nur bekrining ijrasi. Shangxeydiki uyghur tijaretchiler, nur bekridin aldi bilen guangdung weqesining tepsilatini uyghur xelqighe toluq we toghra ashkarilishini؛ guangdung hökümitidin qatillarni toluq tutush we qattiq jazalashni telep qilishini؛ buning bilen bille weqede ziyankeshlikke uchrighan uyghur ishchilarni uyghur rayonida ishqa orunlashturushni telep qilghan. Nöwette uyghurlar guangdung hökümitining weqeni bir terep qilish süritidin narazi؛ hetta weqeni adil bir terep qilish niyiti semmiy emes dep qarimaqta. Shangxeydiki uyghur tijaretchilerning qarishiche, eger hökümet terep semimiy bolghan bolsa, weqege alaqidar yalghuz bir kishini yeni yalghan xewer tarqatquchini qolgha élish bilenla kupaye qilmighan, weqede zorawanliq qilghanlardin az dégende 200 kishini tutqun qilghan bolatti. Nur bekri muqimliqning muhimliqini hemmidin köp tekitlep kelmekte. Emma uning bu qétimqi weqede shuk turuwélishi, uyghurlar arisida mundaq soallarning otturigha chiqishigha seweb boldi: “nur bekri tekitlewatqan muqimliq, xitay xelqiningla bixeterlikini közde tutamdu yaki xitaydiki 56 milletning biri bolghan uyghurlarningmu bixeterlikini öz ichige alamdu? nur bekri bir qétimliq matem murasimida bir xitay eskiri üchün köz yéshi qilghan idi. 2 Neper oyghur ishchi tömür kaltek bilen urup öltürülgende, nur bekrining u baghri yumshaqliqi qeyerge ketti? ” Nöwette közetküchiler, bu qétimqi weqe toghra bir terep qilinmisa, bolupmu qatillar jazalanmisa, bu weqedin xitaylarning téximu jasaretlinidighanliqini, mundaq weqelerning xitaydiki uniwérsitétlarda yüz béridighanliqini texmin qilishmaqta. Yene bezi közetküchiler bolsa, eger xitay qatillarni jazalimisa, uyghurlarningmu oxshash yolni tallap, ikki uyghurning intiqamini alidighanliqini yeni tehditke tehdit bilen jawab qayturidighanliqini texmin qilishmaqta. Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/guangdong-shehitliri-07012009194926.html/story_main?encoding=latin Sunday, July 05, 2009 Rabiye Xanim Pütün Uyghurlarni ‘Shawguen Qanliq Weqesi’ Üchün Xitay Hökümitini Soraqqa Tartishqa ChaqirdiMuxbirimiz Weli 2009-07-03 Dunya uyghur qurultéyining reisi rabiye qadir xanim bügün radiomizning téléfon ziyaritini qobul qilip, wang léchuen ‘éshinche emgek küchliri’ dep guangdunggha yötkep ketken 800 uyghur, 6 ‏- Ayning 26 ‏- Küni kéchide, xitay hökümiti süküt qilghan ehwal astida, minglighan xitay lükchekliri teripidin ur – Ur qilinghanliqigha qattiq échinghanliqini bildürdi we wehshler teripidin öltürülgen uyghurlargha teziye bildürdi. Uyghurlarning meniwiy anisi, uyghur milliy herkitining yétekchisi rabiye qadir xanim yawropadiki namayishlarning biride. Rabiye qadir xanimmu ‘ tömür ana ‘ hörnisaxandek, özi, ailisi we baliliri xitay hökümitining türlük ziyankeshliklirige uchrighan ashu uyghur anilirining biri. Rabiye xanim bu weqeni wehshiy qilimish, buni xitay hökümiti keltürüp chiqarghan, dep qaraydu. Rabiye xanimning qarishiche, ‘shawguen weqesi’ wang léchuen, nur bekriler dewatqan ‘milletler ittipaqi’ dégen siyasetning janliq chüshendürülushi. Rabiye xanimning qarishiche, wang léchuen ning ‘éshinchi emgek küchliri’ dégen siyasitige eslidila bir yaman niyet yoshurunghan idi, u, uyghurlarni xitay yurtlirigha apirip öltürüshni meqset qilghan. Rabiye xanimning qarishiche, xitayni qanun bilen idare qilinidighan dölet dégili bolmaydu. Rabiye xanim bügün pütün uyghur xelqini birdek heriketlinip, xitay hökümitini soraqqa tartishqa, pütün dunyadiki démokratik küchlerni bu weqege ariliship, tekshürüp bir terep qilishqa chaqirdi. Dunya uyghur qurultiyining guangdung shyawgüen qanliq weqesi heqqidiki bayanatining tepsilati töwendikiche: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/rabiye-guangdong-weqesi-07032009173608.html?encoding=latin Sunday, July 05, 2009 Massacar In Uyghuristan:Über 10.000 Uyghuren Demonstriert In Ürümchi!Ürümchidiki Shwerqitürkistan 5-Iyul Paajiesi heqqide toluqsiz melumat Wetendin biwaste alghan uchurlargha asaslanghanda, Weqe asasen 4 orunda yüzbergen. 1. Xelq meydani: Xelq meydanida 3000 din artuq kishi namayish qilghan. Bu yerde tutqun qilish bolghan. Xelq meydani bilen bashqa jaylar arisidiki yol pütünley qamal qilinghan. Tutup kétilgüchiler sani 400 din ashqan. 2. Senshixangza: Bu yerde xelq meydanigha kirelmigen Uyghurlar namayish qilghan. Namayishchilar sani 5000 etrapida. Saqchilar bilen namayishchilar arisida toqunush yüz bergen. Ikki saqchi mashinisi köydürüwétilgen. 17 uyghur mashinida bésip öltürülgen. Saqchilar namayishchilargha oq chiqarghan. Yash aqquzush bombisi atqan we tutqanliki Uyghurni urup, hushsizlandurup élip ketken. Bu yerde ölgen adem sani 60 tin artuq perez qilinmaqta. Bu yerdin tutulghuchilar sani éniq emes. Lékin minggha yéqin uyghurning tutup kétilgenliki perez qilinmaqta. 3. Yen´enlu: Bu yerdimu qanliq toqunush yüz Bergen. Saqchilar qara – qoyuq oq chiqarghan. Ölgen adem sani heqqide éniq melumat yoq. Biraq yolda yatqan jesedler köp. Az dégende 20 ademning yen´enluda ölgenliki perez qiliniwatidu. Bu yerdin tutup kétilgen adem nahayiti köp. 4. Chine – qacha zawuti (tawzichang) aldi : Bu yerdimu qanliq toqunush yüz Bergen. Saqchilar namayishchilarni tosushni emes, öltürüp, urup, tutup bésiqturushni asasi meqsed qilghan. Bu yerdimu uyghurlarning jesedliri kochida qalghan. Oq chiqarghandin kéyin kishiler terep – terepke qachqan. Saqchilar, eskerler, zorawanliqning aldini élish etretliri qachqanlarni qoghlap yürüp tutup, qattiq urup, mashinilirigha sélip élip ketken. Uchurlarni oxshash bolmighan menbelerdin alduq. Her kimning körgini we anglighini oxshash emes. Töt nuqtida Jem`iy ölgenlerning sani 100 din artuq ikenliki perez qiliniwatidu. Xitay terep tanka, bironiwik ishletken. Yash aqquzush bombisi atqan. Oq chiqarghan. Qolimizgha tekken süretlerdin weqening éghirliq derijisini perez qilish mümkin. Eskertish; Shinjiang dashö oqughuchiliri qozghulup kochigha chiqmaqchi bolghanda, mektep etrapi eskerler bilen qorshiwélinghan. Hazir pütkül aliy mektepler qorshaw ichide qalghan. Ürümchi Herbiy halet tüsige kirgen. Qol télefun alaqisi toxtutuldi, bezi tor betliri cheklendi, dégen uchurlarni tapshurup éliwatimiz. Sherqitürkistan Kultur Merkizi Sunday, July 05, 2009 Uyghuristanning Bashbaliqi Ürümchidiki Tinch Shekildiki Namayish Qanliq Basturushqa Uchrighan 2009-07-05 7- Ayning 5- küni ürümchide shawguen qanliq weqesi naraziliq bildürüsh namayish élip bérildi. Namayish ürümchi waqit kechqurun saet 5 te ürümchidiki xelq meydanida bashlan’ghan bolup, namayishni yéqindin közitip kéliwatqan uyghur tor abonitlirining bildürüshiche, namayishni tinch yosunda élip bérish pilan qilin’ghan. Xelq meydanidiki namayish basturulghandin kéyin, namayish jenubi qowuq, rabiye qadir soda sariyi etrapi, döngköwrük we konsul kochisi etrapigha kéngeygen. Ürümchi xelq meydanidiki namayish saqchilarning tok kaltekliri, yash aqturush bombiliri ishlitish arqiliq tutqun qilishtek wasitiler bilen basturulghandin kéyin, namayish dawamliq halda jenubi qowuqtin döngköwrükkiche bolghan rayonlarda élip bérilghan. Weqedin xewerdar shexslerning bildürüshiche, aliy mektep oqughuchiliri mektep ichige 3 kündin béri teqib qilin’ghan bolghachqa namayishqa qatnashqan aliy mektep oqughuchiliri anche köp bolmighan. Yuqiriqi melumatlarni ürümchige jaylashqan islam institutining amanliq xadimi bergen bolup, u bu heqte yene dawamliq toxtilishni xalimidi. Namayishqa guwah bolghuchilarning bildürüshiche, xitay hökümet dairiliri uyghurlar topliship olturaqlashqan we namayish yüz bergen rayonlarda herbiy halet yürgüzgen. Nam sheripini ashkarilashni xalimighan bir ürümchilik xanimning bildürüshiche, toqunush kech saet 11 ler etrapidimu toxtimighan bolup, u xanim ehwalning intayin qorqunchluq ikenlikini, oq awazinimu anglawatqanliqini, öyining dérizisidin emeliy ehwalni körgenlikini, adem ölüsh hadisiliriningmu yüz bergenlikini, özining intayin qorqup ketkenlikini bildürdi. Biz sözleshken yuqiriqi xanimning bildürüshiche, ehwal intayin jiddiy bolup, adem tutush ishliri yenila dawam qilmaqta iken. Anglimaqqa mezkur ayalning awazi intayin ensiz, keypiyati intayin jiddiy özi wehimige patqan idi. Namayishni teshkilligüchilerning bildürüshiche, namayish jeryanida bir nechche aptobusqa ot qoyuwétilgendin kéyin, namayish toqunush tüsini alghan. Inkas qilghuchilarning éytishiche, deslepte nechche 1000 etrapida ademdin bashlan’ghan namayishchilar qoshuni kechqurun’gha yéqin , barghanche ulghayghan we kech saet 9 etrapida 10 minggha yéqinlashqanliqi ilgiri sürülmekte. Melum bolushiche, namayishni basturushqa qoralliq saqchi qisim, alahide saqchilar hem xitay herbiy dairiliri heriketke keltürülgen we namayishchilargha oq chiqarghan. Namayish neq meydandin tartilghan süretlik filimlerge qarighanda oq awazi terep tereptin anglinip turmaqta. Dostluq doxturxanisidiki bir bimarning bildürüshiche, nöwette nechche on neper yaridar mezkur doxturxanigha élip kélin’gen. Xitay hökümet dairilirining nöwettiki melumatigha qarighanda namayishta 3 adem ölgen. Emma, inkas qilghuchilar ölgenlerning saninng uningdin köplükini bildürmekte. 25- Iyun yérim kéchide shaw guen shehiridiki shüri oyunchuq zawutida ishlewatqan uyghur ishlemchilerge mezkur zawottiki xitay ishchilar we bir qisim qara jem’iyet ezaliri birlikte hujum qilghan we mezkur uyghurlarni topliship urghan idi. Xitay hökümet dairiliri, weqede ikki neper uyghurning öltürülgenliki, 89 neper uyghurning éghir- yénik derijide yarilan’ghanliqini ilgiri sürgen. Halbuki xitayche tor betliri, tor chayxaniliri we xitay tildiki munazire sorunlirida bu heqte ilgiri sürülüwatqan pikirlerde uyghurlarni éghir derijide haqaretleydighan, kemsitidighan söz ibariler keng taralghan we öltürülgen uyghur sanining 12 neperge yétidighanliqi , bularning ichide qizlarningmu barliqi munazire qilin’ghan idi. Ürümchide 5- iyun kechqurun élip bérilghan namayishning asasiy meqsiti hökümet dairiliridin shaw guen weqeside naheqchilikke uchrighan uyghurlar mesilisini adil bir terep qilishini telep qilishtin ibaret bolup, uyghur tildiki tor betliridiki uchur we bir igiligen melumatlargha qarighanda namayish, bashqa jaylardimu élip bérilidiken. Bu heqte dawamliq toluqlima melumat bérimiz. Menbe: http://www.wetinim.org/forum/viewthread.php?tid=1741 Monday, July 06, 2009 Ürümchi sheher ahalisining 5- iyul ürümchi namayishi heqqidiki inkasliri 2009-07-05 Ürümchi waqti 5- iyul chüshtin kéyin saet 5 tin bashlap uyghur elining ürümchi shehiride , guangdung shawguen qanliq weqesini hökümet terep adil bir terep qilmighanliqi üchün keng kölemlik tinch naraziliq namayishi yüz bergen Uyghur élidin biwasite alghan uchurlargha asaslan’ghanda, namayishchilar asasliqi döngköwrük, jenubiy qowuq, xelq meydani qatarliq jaylarda toplinip namayish qilghan .Éniq bolmighan sanliq melumatlargha qarighanda namayish saet 5 lerde 1000 din artuq adem bilen bashlinip kech saet 9 larda texminen 10 minglargha yetken . Éniq bolmighan sanliq melumatlargha qarighanda , xelq meydanida texminen 3000 din artuq kishi ,döngköwrük etrapida texminen 5000 etrapida xelq deslep tinch halette namayish qilghan , kech saet 9 lar etrapida namayish toqunushqa aylan’ghan bolup, saqchilar bilen namayishchilar otturisida toqunush yüz bergen , saqchilar namayish qiliwatqan xelqqe qaritip oq chiqarghan. Torgha qoyulghan sin’alghu we tor abontliri tartiwalghan resimler hem téléfon inkasliridin ashkarilinishiche hökümet terep namayishni basturush üchün qoralliq herbiy qoshun we qoralliq saqchilarningmu ishqa salghan. Ürümchi shehirining uyghurlar zich olturaqlashqan rayonliridin döngköwrük , jenubiy qowuq , yen’en yoli, ürümchi xelq meydani qatarliq rayonlarda jiddiy herbiy halet yürgüzgen hetta bronéwik qatarliqlarmu ishqa sélin’ghan , namayishchilarni tarqiwétish üchün yash aqquzush bombisi qatarliqlarni ishletken . Hazirighiche xitayning uyghur aptonom rayonidiki hökümet tor betlirining xewiride hemde b b s agéntliqining xitayche xewiride ölgenlerni 3 neper xitay dep élan qilghan bolsimu ,emma xelqtin kelgen éniq bolmighan sanliq melumatlargha qarighanda saqchilar namayishni basturush jeryanida oq étip öltürülgen uyghurlarning sanimu xeli köp iken .Ürümchi waqti kech saet 11 lerdimu namayishni basturush we adem tutush ehwalliri toxtimighan . Xelq meydani bilen bashqa jaylar arisidiki yol pütünley qamal qilghan,5- iyul küni kechte ürümchi sheherlik hökümet ürümchi shehiri boyiche herbiy halet kirgüzülgenlikini élan qilghan . Biz ürümchidiki namayishning ehwalini igilesh üchün ürümchi sheher ahalilirigha téléfon qilduq .Sheher ahaliliri ürümchi shehiride jiddiy halet kirgüzülgenlikini , namayishning toqunushqa aylan’ghanliqini bayan qildi . Öz ismini ashkarilashni xalimighan bir sheher ahalisi namayishning ehwali heqqide özining namayishqa barmighan bolsimu emma bashqilardin anglishiche namayishning deslep xelq meydanida bashlinip , kéyin jenubiy qowuq bilen rabiye qadir soda sariyi ariliqigha merkezleshkenlikini bayan qildi . Ürümchi sheher ahalisi ayal : Men özüm barmidim , anglishimche ürümchi shehirining jenubiy qowuq (nenmin) etrapidiki jaylar yeni xantengri meschiti bilen rabiye qadir soda sariyi otturisidiki jaylarda xelq namayish qiliwétiptu ,zor köpchiliki oqughuchilar bolsa kérek .Bu rayonni saqchilar qamal qiliwaptu ,héchkimni otkuzmeywetiptu , saqchilar nahayiti jiq iken . Manga dostumning téléfonda déyishiche beziler namayish jeryanini qol téléfonliri we resim apparatliri bilen oghriliqche resimge we sinalghulargha éliwétiptu yene ashu etrapta partlash awazlirimu angliniwétiptu . Jenubiy qowuq etrapidiki namayishni oz közi bilen körgen bir sheher ahalisi özi körgen ehwallarni bayan qilip , qenubiy qowuqtiki junggo bankisi etrapida minglighan uyghur yashlirining yighilghanliqini , bireylenning nutuq sözlewatqanliqini , toluq qurallan’ghan nechche yüzligen saqchilarning ularni qorshiwalghanliqini bayan qildi . Namayishni oz közi bilen körgen uyghur yigitining bayani : Namayish boluwatqanda yeni saet 5 lerde men jenubiy qowuqtiki junggo bankisi yénida idim banka yénida adem bekla jiq , döngköwrüktin nenmin(jenubiy qowuq)qighiche bolghan ariliqni saqchilar qorshiwaptu . Saqchilar hem qoralliq saqchilar bar iken , ular toluq quralliniptu béshida polat qapaqlirimu bar iken .Bankining aldida bireylen nutuq sözlewétiptu , kishiler uninggha alqish yaritiwétiptu warqirashqan ademlermu jiq , asasliqi oqughuchilar iken , saqchilar ularni qatmu-qat qorshiwaptu , biz ichige kirelmiduq ,yolda kétiwatsam , bezi qiz oqughuchilar guangdung shawguende bizning nurghun yashlirimizni olturuwetti, buninggha chidighili bolattimu dep yighlishiwatatti .1000 Din artuq adem bar iken u yerde adem bekla jiq . Ürümchi dong köwrük etrapidiki ehwal heqqide bizge melumat bergen ismini ashkarilashni xalimighan bir xitay saqchi , 2- doxturxana aldida namayishning toqunushqa aylan’ghanliqini , adem yarilinish we ölüm weqesi kélip chiqqinini ,hökümetning bu rayonda herbiy halet yürgüzgenlikini bayan qildi . Namayish heqqide xitay saqchining éytqanliri : Döngköwrük 2- doxturxanining aldida topilang yüz berdi , u yerde hazir herbiy halet yürgüzüldi , adem yarilinip hetta ölüm weqesi yüz berdi . Buni choqum yaman niyetlik ademler pilanlap qilghan bolishi mümkin . Ürümchidiki 5- iyul namayishi heqqide dunyaning herqaysi jayliridiki uyghurlar radiyomizgha téléfon qilip özliri bilidighan ehwallarni inkas qildi . Gollandiyidin uchur ewetken bir kishi özi anglighan ürümchidin igiligen ehwalni mundaq bayan qilip , bügünki namayishqa nechche minglighan yashlarning chiqqanliqini ,xitay hökümitining namayishni quralliq basturghanliqini , sheherge hetta tanka we bronowiklarningmu kirgenlikini , hazirghiche mingdin artuq namayishchining saqchilar teripidin qolgha élin’ghanliqini, 20 nechche ademning ölgenlikini bayan qildi . Bügün ürümchide bolghan naraziliq namayishi pütkül dunyadiki uyghurlarni zil- zilige salghan bolup , wetinim tor béti namayish heqqidiki eng yéngi resimlerni hem sin’alghu filimlirini tor bétige qoyghan . Wetinim tor bétining xewirige qarighanda namayish ürümchi xelq meydani , döngköwrük , yen’en yoli, chine- qacha zawuti etrapliq qatarliq uyghurlar zich olturaqlashqan rayonlarda yüz bergen .Texminen 10 mingdin artuq adem namayishqa qatnashqan .Bezi éniqsiz melumatlargha qarighanda ürümchidin bashqa jaydimu namayish yüz bergen . Hörmetlik radio anglighuchi dostlar biz ürümchi namayishi heqqide dawamliq melumat bérimiz .Radio anglighuchi dostlarning ürümchi namayishi heqqide özi bilidighan melumatlarni bizge yollishini ümid qilimiz . Tor adrésimiz Téléfon nomurimiz : 001-202-530-4999 gha urup 1062 ge ulisingiz bolidu .Yaki biwasite halda 001-202-425-0913 ke téléfon qilsingiz bolidu . Menbe: http://www.wetinim.org/forum/viewthread.php?tid=1737 Monday, July 06, 2009 Mindestens 140 Tote bei Gewalt in Chinas Uyghuristan/Uigurien-Region Bei Unruhen in der von muslimischen Uiguren bewohnten nordwestchinesischen Region Uyghuristan(Nicht Xinjiang) sind mindestens 140 Menschen getötet worden. Wie die staatliche chinesische Nachrichtenagentur Xinhua unter Berufung auf einen Regierungssprecher meldete, wurden mehr als 800 weitere Menschen verletzt. Wie Xinhua unter Berufung auf die örtlichen Sicherheitsbehörden weiter berichtete, wurden hunderte Menschen festgenommen. Darunter seien auch mehr als zehn Anführer der Proteste. Nach 90 weiteren Menschen wurde demnach noch gefahndet. Diesen Artikel weiter lesen Ähnliche Fotos/Videos 129 Tote bei Gewalt in Chinas Uiguren-Region Bild vergrößern Ähnliche Artikel Viele Tote bei Unruhen in Nordwestchina uyghurien/Uyghuristan Mindestens 140 Tote bei Ausschreitungen in Nordwestchina Hintergrund: Die Uiguren in der Region Uyghurstan (Nicht Xinjiang ) Weitere Nachrichten zum Thema China Reden Sie mit: China Das Staatsfernsehen zeigte dramatische Bilder von blutenden, am Boden liegenden Zivilisten und brennenden Fahrzeugen. Am Sonntag hatten Demonstranten in Urumqi, der Hauptstadt der autonomen Region, laut amtlichen Agenturberichten Passanten angegriffen, Fahrzeuge in Brand gesetzt und den Verkehr an mehreren Kreuzungen blockiert. Wie ein AFP-Reporter berichtete, riegelten die Sicherheitskräfte am Morgen mehrere Viertel in Urumqi ab, die Lage hatte sich demnach etwas beruhigt. Uigurische Rebellen kämpfen in Uyxghurstan (nicht Xinjiang) für die Gründung eines eigenständigen Staats. Dort kommt es immer wieder zu Protesten gegen die Zentralregierung in Peking. Menschenrechtler werfen der Volksrepublik vor, die Uiguren unter dem Vorwand des Anti-Terror-Kampfs zu diskriminieren und zu unterdrücken. Menbe:http://de.news.yahoo.com/2/20090706/tts-mindestens-140-tote-bei-gewalt-in-ch-c1b2fc3.html Monday, July 06, 2009 Ürümqi Qirghinchiliqida Ölgenlerning Sani 140 Neperge Yetti Bugen Urumchi waxti etigen sa’et 7:30 de alghan melumat: Biz alaqe qilghan bir doxturxana. Aka doxturxananglarning ehwali qandaq: Gep qilghidek yeri yoq.doxturxanimizgha yuqurdin uxturush qilip yekshenbe kuni yenik kesellerni chiqirip doxturxanini boshitishqa bashlighan iduq, biz oz kozimiz bilen yolda bolghan weqellerni korup turduq, saqchillar mashinidin chushuplam yolda udul kelgen er, ayal, qeri, kichik demeylam tok kaltekler bilen uruplam ketti, kichik balilar bir urushidla yiqilip qopalmidi. bizning doxturxanighila ekrigen keselning sani 300 etirapida bolushi mumkin, koz aldimda olgen Uyghur balilarning sani 10 din ashidu, hetta qizlarmu……………… (awazliri titirep koz yash tokup ketti) Ekirgen yardarlarning qenini toxtutushqimu ulgirelmiduq, unung ustige ekirip karidorghilam usti-ustige destilep tashliwetti, meningche kop sandikiliri bugendin otelmeydu.Men hich mubalighe qilmidim doxturxanining ishigidin kirgen uzun karidorda qan xuddi eriq suyidek eqip turudu. Aka siz yekshenbe kuni ishlimeytingizghu: Shundaq esli mening dem elish kunum idi, ular etigende telifon qillip jiddi ehwal dep chaqirtip eketti, doxturxanimizda bir qanche kun burun “Jiddi ehwalning aldini elish gurpisi” qurulghan idi. Hazir doxturxanimizning etirapi putunley qoralliq saqchilar bilen qamal qilinip ketti sirtqa chiqishqa we sirtin saqchidin bashqa insanning kirishige ruxset yoq. Biz alaqe qilghan yene bir doxturxana: Hede doxturxananglarning ehwali qandaq. Men hazir texi ishqa kelgen idim, doxturxanimizning deseydighan yeri yoq yardarlar bilen toshup ketiptu, bizning doxturxanigha xenzularni jiq ekelgen oxshaydu shundaq jiq xenzular yatidu, bulardinmu xeli olgendek qilidu, Uyghurlarni bizningkidek chong doxturxanlargha ekelmey etirapdiki ushaq doxturxanilargha toshiwatidu, ularda Jiddi qutquzush esleheliri yeterlik emes, shunga ulardin olgenlirning sani her minotta eshiwatidu. Doxturxananglargha ixtiyari kirip chiqili bolamdu: Way towa de mumkin emes putun qoralliq saqchi etirapni qorshap turwatidu, bizninglam emes barlliq doxturxanilar qoralliq qorshawda hazir. Menbe:http://www.eastturkistan.org.au/uy/xewer/20090706001.htm Monday, July 06, 2009 Blutiges Massaker an den Uighuren am 26 Juni Und 05 Juli 2009 in China (Ürümchi/Uyghuristan und Guangdong) – Die Fabriken sind wie Gefängnisse. Die Uighuren dürften keinen Kontakt zu ihren Familien haben. Sie dürften nicht Heiraten. Sie dürfen nicht in der Stadt spazieren. Die Fabriken sind Video überwacht. Sexuelle Belästigungen sind gang und gäbe. Es gibt keine Pausen und keinen Urlaub. – In einer Fabrik in Guangdong wurden 800 Uighuren von mehr als 5000 bewaffneten Chinesen angegriffen. – Von den 800 Uighuren wahren die meisten Uighuren Weiblich und ca. 80 % wahren unter 18 ( Kinder und Jugendliche ). – Nach Offiziellen angaben Am 26 Juni wurden 19 (wahrscheinlich mehr als 100) Uighuren getötet 120 (wahrscheinlich viel mehr) schwer verletzt in China (Guangdung). -Nach noch Offiziellen nachrechten Am 05 Juli wurde 140 (wahrscheinlich mehr als 500) Uighuren getötet, über 1000(wahrscheinlich viel mehr als 1000) schwer verletzt. Über tausent Uighuren verhaftet in Hauptstadt Ürümchi von Uyghuristan. – Obwohl Chinesische Polizisten anwesend wahren, haben sie nicht eingegriffen. China hat sich damit Mitverantwortlich an dem Massaker gemacht. – Es wurde geschrieen „Tötet alle Uighuren und Uighuren raus aus China“. – Der Auslöser dieses Massakers an den Uighuren ist, das die Uighuren in diesen Fabriken entweder als Zwangarbeiter (Sklaven) oder selbst für Chinesische Verhältnisse für Hungerslöhne arbeiten mussten, so das die Chinesen selbst zu teuer für diese Fabriken wurden und dadurch Arbeitslos wurden. Dies war für das Chinesische Volk anlas genug für das Massaker. – Seit dem Jahre 2003-2009 wurden 1,5 Millionen Uighuren Zwangweise nach China umgesiedelt (dies entspricht 0,1% der Bevölkerung Chinas), die die sich weigerten wurden hart bestraft. – Obwohl in den letzten Jahren in Osttürkistan ca. 10 Millionen Chinesen eingewandert sind und den Uighuren ihre Arbeitplätze wegnehmen, so das 80% Uighuren in Osttürkistan Arbeitslos sind, wobei es kaum Arbeitslose Chinesen mit sehr viel höheren Löhnen gibt. Die Chinesische Regierung und das Volk sollten angeklagt werden, denn das Massaker verstößt gegen alle Rechte aller Länder, Religionen und Völker. – Wir erhoffen uns jede mögliche Hilfe der Weltbevölkerung. Videos über das Massaker an den Uighuren: [youtube=https://www.youtube.com/watch?v=7Of-4RiYdz0&w=600&h=368] [youtube=https://www.youtube.com/watch?v=dVi_sUsl-Ag&w=600&h=368] [youtube=https://www.youtube.com/watch?v=wadefLfPcZU&w=600&h=368] http://www.uyghuramerican.org/articles/3089/1/UAA-condemns-killing-of-Uyghur-workers-at-Guangdong-factory/index.html http://www.uyghuramerican.org//articles/3089/1/UAA-condemns-killing-of-Uyghur-workers-at-Guangdong-factory/index.html http://www.rfa.org/english/news/uyghur/ethnic-clash-06292009102144.html http://www.rfa.org/english/news/uyghur/ethnic-clash-06292009102144.html [youtube=https://www.youtube.com/watch?v=lz0AtFXLK5w&w=600&h=368] http://www.ireport.com/docs/DOC-292202 [youtube=https://www.youtube.com/watch?v=84vN_QoCSWk&w=600&h=368] [youtube=https://www.youtube.com/watch?v=14Uh53lhyV0&w=600&h=368] [youtube=https://www.youtube.com/watch?v=XeVrjACdq0w&w=600&h=368] [youtube=https://www.youtube.com/watch?v=VMdgvtDa2Cc&w=600&h=368] [youtube=https://www.youtube.com/watch?v=9o5a0PCt1Vg&w=600&h=368] Verantwortlicher:Korash Atahan E-mail:uyghuren@hotmail.de Tel:0157-75383806 Osttürkistanischen Union e.V. Monday, July 06, 2009 Gérmaniyidiki Xitay Konsulxanisi Hujumgha Uchridi 7 – ayning 5 – küni kechte, Gérmaniyining Myunxén shehridiki Xitay konsulxanisi Hujumgha uchridi. Saqchi terepning bergen melumatigha asaslanghanda, Bir top namelum kishiler 5 – iyul küni kech Myunxéndiki xitay konsulxanisini qattiq chalma – kések qilip, Xitaylarni parakende qiliwetken. Saqchilar bu weqeni kimlerning qilghanliqini we qanchilik chiqim bolghanliqini hazirche ashkarilimidi. 7 – ayning 3 – küni, Uyghur ösmürliri tuxum étip, Xitay konsulini reswa qiliwetken idi. Yawrupa Sherqiy Türkistan birliki teshkilati 7 – iyul küni xitay konsuli aldida namayish qilish iltimasi sunghan bolup, saqchi terep yuqarqi ikki weqe tüpeyli bu iltimasni ret qilghan. Namayish ete sheher merkizi bolghan meryem meydanida élip bérilishi mümkin. Menbe: http://www.wetinim.org/forum/viewthread.php?tid=1754 Monday, July 06, 2009 Monday, July 06, 2009 Ürümchide Namyish Yüz Berdi, Namayish Toqunushqa Aylandi Muxbirimiz Shohret Hoshur 2009-07-05 Bügün yeni7 ‏ – Ayning 5 ‏ – Küni uyghur yashliri ürümchide guangdong qatillirigha jawap qayturdi. 1000 Gha yéqin uyghur yash aldi bilen ürümchidiki xelq meyadnigha toplandi. Ariqidin, xelq tiyatirghana aldi, jenubi qowuq raoyni, döngköwrük kochisi qatarliq jaylarda aylinip namayish qildi. 7 – Ayning 5 ‏- Küni, guangdong weqesini intérttin izchil közitip kéliwatqan uyghur tordashliri, bir qisim aliy mektep oqughuchiliri we aktip jemiyet yashliri, ürümchide, ténchliq yoli bilen namayish uyushturghan bolup, süret, ürümchi jenubiy qowuqqa yéqin melum kochida yüz bergen aptobus partlash we yaki ot qoyush sewebidin kélip chiqqan ot apitidin bir körünüsh. Namayishchilarning shuarliri: zorawanliqqa qarshi turimiz, tehditlerdin qorqmaymiz, zulumgha süküt qilmaymiz, erkinlikimiz üchün küresh qilimiz dégen mezmunlarda bolghan. Namayishchilarning sani deslepte 1000kishi etrapida bolup, etraptiki kishilerning qizghin qollishi bilen namayishchilar qoshuni kéche saet 9 etrapida 10minggha yéqinlashqan. Namayish bashlinish bilen teng xitay terep mingdin artuq qoralliq qisim eskiri 10 lighan tanka yeni brownik bilen, neq meydangha yétip kélip,namayishni tosushqa urunghan. Emma namayishchilar yolidin qaytmighan؛ ular heqsizliqqe, bozek qilishqa, kemsitishke, qirghinchiliqqa qarshi shuarlirini towlap namayishni dawamlashturghan. Xitay saqchiliri namayishchilarni tarqitish üchün deslepte köz yashartish bombisi atqan, arqidin namayishchilargha qarita oq chiqarghan. Emma namayishchilar qarshiliqini dawamlashturghan. Xitay saqchiliri namayishchilargha oq chiqarghandin kéyin, namayish toqunushqa aylanghan. Namayishchilar qoshunigha jemiyettiki yashlarmu ishtrak qilghan. Yashlar xitay saqchi qisimliri we etraptiki dukanlargha hujum qilghan. Nöwette hujumda ölgen we yaridarlar sani heqqide oxshimighan meluumatlar mewjut. Weqeni neq meydandin közetküchilerning bildürushiche, weqede 10din artuq kishi ölgen؛ emma ölgüchilerning millet terkiwi heqqide éniq melumat yoq. Royrurus, birleshme agéntliq qatarliq xelqara axbaratlarning, hökümet terepning dokilatigha asasen bildürishiche weqede 3 xitay ölgen. Bu qétimqi namayiishqa, guangdong weqesini interttin izchil közitip kéliwatqan tordashlar, bir qisim aliy mektep oqughuchiliri we aktip jemiyet yashliri ortaq ishtirak qilghan. Namayish bashlinish aldida we dawamaida, xitay qoralliq qisimliri ürümchidiki aliy mekteplerni qorshawgha alghan. Oqughuchilarning bu weqege keng – Kölemde qatnishishining aldini alghan. Guangdong weqesige hichqandaq inkas qayturmighan uyghur aptonum rayonluq partikom we hökümet, ürümchi namayishigha inkas derhal qayturghan we weqeni weqeni dölet ichi – Sirtidiki bölgünchi küchlerning birlikte élip teshkilligenlikini , uyghur milliy herkitining rehbiri rabiye qadir xanimning namayishni küshkürtkenlikini ilgiri sürgen. Bu qétimqi namayish eslide, ténch shekilde élip bérilish pilanlanghan. Emma xitay saqchiliri öz dölitining qanunigha xilap halda, namayishchilarni qattiq qolluq bilen tosughan, tutqun qilghan we oq chiqarghan bolghachqa, namayish toqunushqa aylanghan. Toqunush dawamida aptowuzlar köydürülgen, birqisim dukanlarning ishik dériziliri chéqilghan. Radiyomizgha elxet we télipon arqiliq kelgen uchurlardin melum bolishiche, ürümchi waqti kéche saet 12 etrapida, ürümchi kochilirida, oq awazi we qiqas – Chuqanlar dawam qilmaqta. Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler. Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumchide-namayish-basturuldi-07052009224914.html/story_main?encoding=latin Monday, July 06, 2009 Ürümchi sheher ahalisining 5 – Iyul Ürümchi Namayishi Heqqidiki Inkasliri Muxbirimiz Mihriban 2009-07-05 Ürümchi waqti 5- Iyul chüshtin kéyin saet 5 tin bashlap uyghur elining ürümchi shehiride, guangdung shawguen qanliq weqesini hökümet terep adil bir terep qilmighanliqi üchün keng kölemlik tinch naraziliq namayishi yüz bergen. Süretlerni RFA anglighuchiliri ewetken. 7 – Ayning 5 ‏- Küni, guangdong weqesini intérttin izchil közitip kéliwatqan uyghur tordashliri, bir qisim aliy mektep oqughuchiliri we aktip jemiyet yashliri, ürümchide, ténchliq yoli bilen namayish uyushturghan bolup, süret, namayishchilarning xitay qoralliq saqchilirining qatmu – Qat tosalghusigha uchrawatqan körünüsh. Uyghur élidin biwasite alghan uchurlargha asaslanghanda, namayishchilar asasliqi döngköwrük, jenubiy qowuq, xelq meydani qatarliq jaylarda toplinip namayish qilghan.Éniq bolmighan sanliq melumatlargha qarighanda namayish saet 5 lerde 1000 din artuq adem bilen bashlinip kech saet 9 larda texminen 10 minglargha yetken. Éniq bolmighan sanliq melumatlargha qarighanda, xelq meydanida texminen 3000 din artuq kishi, döngköwrük etrapida texminen 5000 etrapida xelq deslep tinch halette namayish qilghan, kech saet 9 lar etrapida namayish toqunushqa aylanghan bolup, saqchilar bilen namayishchilar otturisida toqunush yüz bergen, saqchilar namayish qiliwatqan xelqqe qaritip oq chiqarghan. Torgha qoyulghan sinalghu we tor abontliri tartiwalghan resimler hem téléfon inkasliridin ashkarilinishiche hökümet terep namayishni basturush üchün qoralliq herbiy qoshun we qoralliq saqchilarningmu ishqa salghan. Ürümchi shehirining uyghurlar zich olturaqlashqan rayonliridin döngköwrük, jenubiy qowuq, yenen yoli, ürümchi xelq meydani qatarliq rayonlarda jiddiy herbiy halet yürgüzgen hetta bronéwik qatarliqlarmu ishqa sélinghan, namayishchilarni tarqiwétish üchün yash aqquzush bombisi qatarliqlarni ishletken. Hazirighiche xitayning uyghur aptonom rayonidiki hökümet tor betlirining xewiride hemde b b s agéntliqining xitayche xewiride ölgenlerni 3 neper xitay dep élan qilghan bolsimu, emma xelqtin kelgen éniq bolmighan sanliq melumatlargha qarighanda saqchilar namayishni basturush jeryanida oq étip öltürülgen uyghurlarning sanimu xeli köp iken.Ürümchi waqti kech saet 11 lerdimu namayishni basturush we adem tutush ehwalliri toxtimighan. Xelq meydani bilen bashqa jaylar arisidiki yol pütünley qamal qilghan,5- Iyul küni kechte ürümchi sheherlik hökümet ürümchi shehiri boyiche herbiy halet kirgüzülgenlikini élan qilghan. Biz ürümchidiki namayishning ehwalini igilesh üchün ürümchi sheher ahalilirigha téléfon qilduq.Sheher ahaliliri ürümchi shehiride jiddiy halet kirgüzülgenlikini, namayishning toqunushqa aylanghanliqini bayan qildi. Öz ismini ashkarilashni xalimighan bir sheher ahalisi namayishning ehwali heqqide özining namayishqa barmighan bolsimu emma bashqilardin anglishiche namayishning deslep xelq meydanida bashlinip, kéyin jenubiy qowuq bilen rabiye qadir soda sariyi ariliqigha merkezleshkenlikini bayan qildi. Jenubiy qowuq etrapidiki namayishni oz közi bilen körgen bir sheher ahalisi özi körgen ehwallarni bayan qilip, qenubiy qowuqtiki junggo bankisi etrapida minglighan uyghur yashlirining yighilghanliqini, bireylenning nutuq sözlewatqanliqini, toluq qurallanghan nechche yüzligen saqchilarning ularni qorshiwalghanliqini bayan qildi. Ürümchi dong köwrük etrapidiki ehwal heqqide bizge melumat bergen ismini ashkarilashni xalimighan bir xitay saqchi, 2- Doxturxana aldida namayishning toqunushqa aylanghanliqini, adem yarilinish we ölüm weqesi kélip chiqqinini,hökümetning bu rayonda herbiy halet yürgüzgenlikini bayan qildi. Ürümchidiki 5- Iyul namayishi heqqide dunyaning herqaysi jayliridiki uyghurlar radiyomizgha téléfon qilip özliri bilidighan ehwallarni inkas qildi. Gollandiyidin uchur ewetken bir kishi özi anglighan ürümchidin igiligen ehwalni mundaq bayan qilip, bügünki namayishqa nechche minglighan yashlarning chiqqanliqini,xitay hökümitining namayishni quralliq basturghanliqini, sheherge hetta tanka we bronowiklarningmu kirgenlikini, hazirghiche mingdin artuq namayishchining saqchilar teripidin qolgha élinghanliqini, 20 nechche ademning ölgenlikini bayan qildi. Bügün ürümchide bolghan naraziliq namayishi pütkül dunyadiki uyghurlarni zil- Zilige salghan bolup, wetinim tor béti namayish heqqidiki eng yéngi resimlerni hem sinalghu filimlirini tor bétige qoyghan. Wetinim tor bétining xewirige qarighanda namayish ürümchi xelq meydani, döngköwrük, yenen yoli, chine- Qacha zawuti etrapliq qatarliq uyghurlar zich olturaqlashqan rayonlarda yüz bergen. Texminen 10 mingdin artuq adem namayishqa qatnashqan. Bezi éniqsiz melumatlargha qarighanda ürümchidin bashqa jaydimu namayish yüz bergen. Hörmetlik oqurmen dostlar biz ürümchi namayishi heqqide dawamliq melumat bérimiz. Radio anglighuchi dostlarning ürümchi namayishi heqqide özi bilidighan melumatlarni bizge yollishini ümid qilimiz. Tor adrésimiz iliderya@yahoo.com We abdilimm@rfa.org Téléfon nomurimiz : 001-202-530-4999 Gha urup 1062 ge ulisingiz bolidu. Yaki biwasite halda 001-202-425-0913 Ke téléfon qilsingiz bolidu. Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumchide-qanliq-namayish-07052009224910.html/story_main?encoding=latin Monday, July 06, 2009 Tinch Shekildiki Namayish Basturushqa Uchrighan Muxbirimiz Jüme 2009-07-05 7 – Ayning 5 – Küni ürümchide shawgüen qanliq weqesige naraziliq bildürüsh namayishi élip bérildi. Naraziliq namayishi deslipide tinch yosunda bashlanghan bolsimu, namayish tunji bashlanghan xelq meydanigha namayishchilardin burunla kélip bolghan xitay qoralliq saqchi qisimliri namayishchilarni rehimsizlerche tayaqqa basqan we köplep adem tutqun qilghan. 7 – Ayning 5 ‏- Küni, guangdong weqesini intérttin izchil közitip kéliwatqan uyghur tordashliri, bir qisim aliy mektep oqughuchiliri we aktip jemiyet yashliri, ürümchide, ténchliq yoli bilen namayish uyushturghan bolup, süret, bu namyishni basturushqa kelgen xitay saqchilirining bir uyghur yashni tutqun qiliwatqan körünüshi. Namayish ürümchi waqiti kechqurun saet 5 te ürümchidiki xelq meydanida bashlanghan bolup, namayishni yéqindin közitip kéliwatqan uyghur tor abonitlirining bildürüshiche, namayishni tinch yosunda élip bérish pilan qilinghan. Xelq meydanidiki namayish basturulghandin kéyin, namayish jenubi qowuq, rabiye qadir soda sariyi etrapi, döngköwrük we konsul kochisi etrapigha kéngeygen. Ürümchi xelq meydanidiki namayish saqchilarning tok kaltekliri, yash aqturush bombiliri ishlitish arqiliq tutqun qilishtek wasitiler bilen basturulghandin kéyin, namayish dawamliq halda jenubi qowuqtin döngköwrükkiche bolghan rayonlarda élip bérilghan. Weqedin xewerdar shexslerning bildürüshiche, aliy mektep oqughuchiliri mektep ichige 3 kündin béri teqib qilinghan bolghachqa namayishqa qatnashqan aliy mektep oqughuchiliri anche köp bolmighan. Yuqiriqi melumatlarni ürümchige jaylashqan islam institutining amanliq xadimi bergen bolup, u bu heqte yene dawamliq toxtilishni xalimidi. Namayishqa guwah bolghuchilarning bildürüshiche, xitay hökümet dairiliri uyghurlar topliship olturaqlashqan we namayish yüz bergen rayonlarda herbiy halet yürgüzgen. Nam sheripini ashkarilashni xalimighan bir ürümchilik xanimning bildürüshiche, toqunush kech saet 11 ler etrapidimu toxtimighan bolup, u xanim ehwalning intayin qorqunchluq ikenlikini, oq awazinimu anglawatqanliqini, öyining dérizisidin emeliy ehwalni körgenlikini, adem ölüsh hadisiliriningmu yüz bergenlikini, özining intayin qorqup ketkenlikini bildürdi. Biz sözleshken yuqiriqi xanimning bildürüshiche, ehwal intayin jiddiy bolup, adem tutush ishliri yenila dawam qilmaqta iken. Anglimaqqa mezkur ayalning awazi intayin ensiz, keypiyati intayin jiddiy özi wehimige patqan idi. Namayishni teshkilligüchilerning bildürüshiche, namayish jeryanida bir nechche aptobusqa ot qoyuwétilgendin kéyin, namayish toqunush tüsini alghan. Inkas qilghuchilarning éytishiche, deslepte nechche 1000 etrapida ademdin bashlanghan namayishchilar qoshuni kechqurungha yéqin, barghanche ulghayghan we kech saet 9 etrapida 10 minggha yéqinlashqanliqi ilgiri sürülmekte. Melum bolushiche, namayishni basturushqa qoralliq saqchi qisim, alahide saqchilar hem xitay herbiy dairiliri heriketke keltürülgen we namayishchilargha oq chiqarghan. Namayish neq meydandin tartilghan süretlik filimlerge qarighanda oq awazi terep tereptin anglinip turmaqta. Dostluq doxturxanisidiki bir bimarning bildürüshiche, nöwette nechche on neper yaridar mezkur doxturxanigha élip kélingen. Xitay hökümet dairilirining nöwettiki melumatigha qarighanda namayishta 3 adem ölgen ölgüchilerning hemmisi xitay. Eamma, inkas qilghuchilar ölgenlerning saninng uningdin köplükini bildürmekte. 25 – Iyun yérim kéchide shaw guen shehiridiki shüri oyunchuq zawutida ishlewatqan uyghur ishlemchilerge mezkur zawottiki xitay ishchilar we bir qisim qara jemiyet ezaliri birlikte hujum qilghan we mezkur uyghurlarni topliship urghan idi. Xitay hökümet dairiliri, weqede ikki neper uyghurning öltürülgenliki, 89 neper uyghurning éghir – Yénik derijide yarilanghanliqini ilgiri sürgen. Halbuki xitayche tor betliri, tor chayxaniliri we xitay tildiki munazire sorunlirida bu heqte ilgiri sürülüwatqan pikirlerde uyghurlarni éghir derijide haqaretleydighan, kemsitidighan söz ibariler keng taralghan we öltürülgen uyghur sanining 12 neperge yétidighanliqi, bularning ichide qizlarningmu barliqi munazire qilinghan idi. Ürümchide 5 – Iyun kechqurun élip bérilghan namayishning asasiy meqsiti hökümet dairiliridin shaw guen weqeside naheqchilikke uchrighan uyghurlar mesilisini adil bir terep qilishini telep qilishtin ibaret bolup, uyghur tildiki tor betliridiki uchur we bir igiligen melumatlargha qarighanda namayish, bashqa jaylardimu élip bérilidiken. Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler. Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/tench-namayish-basturulghan-07052009224907.html/story_main?encoding=latin Monday, July 06, 2009 Sherqiy Türkistanda keng kölemlik qetliam bashlandi! DUQ ning bügün, hazir Ürümchidin biwaste alghan meluati shuni ispatlap berdiki, Ürümchide Yalghuz xitay saqchi, eskerlirining qetliamlirila emes, Xitay puxraliriningmu keng kölemde qirghin qilish heriketliri bashlinip ketken! Xitay puxraliri qollirigha kaltek – toqmaq, qingraq – pichaqlarni élip, udul kelgen Uyghurlarni öltürüshke bashlighan. Mekteplerge, Aile qoralirigha, idare – organlargha basturup kirip, nariside balilar, ayallar we boway – momaylarni keng kölemde öltürüshke bashlighan. Dongbéyluda bir uyghur yigitini chanap nechche parche qilip tashliwetken. Huangxéluda bir uyghur ayalni quchiqidiki bowaq bilen qoshup chanap pare – pare qiliwetken. Tömür idari, Ergung dégen yerlerde Uyghurlarni izdep yürüp, qoghlap yürüp öltürüshke bashlighan. Shuqeder wehshiyane qirghinchiliqlargha xitay saqchi, eskerliri süküt qilip turghan. Xitay höküméti Uyghur puxralirining amanliqini qoghdaydighan hichqandaq tedbir qollanmighan. Xitaylar topliship olturaqlashqan rayunlardiki Uyghurlarning hayati mutleq xewip ichide qalghan! Shunisi téximu ghezepni qozghayduki, bezi xitaylar hazir hetta DUQning Gérmaniyidiki bash shitabigha biwaste téléfun urup, qurultay rehberlirige tehdit sélishqa bashlighan. http://www.wetinim.org/forum/viewthread.php?tid=1762 Tuesday, July 07, 2009 Bügün ürümchide 1000 etrapida xitay kaltek chomaq bilen ‘yürüsh’ bashlighan Muxbirimiz Shohret Hoshur 2009-07-07 Tünügündin béri uyghurlarning gheyriy resmiy axbarat wastilirida, ürümchi shehiridiki xitay ahalisining 5 ‏- Iyul ürümchi namayishigha jawaben, 6 ‏- Iyul küni intiqam élish hujumi élip bériwatqanliqi, bu jeryanda pajielik weqeler yüz bergenliki, weqede uyghurlarning éghir ziyankeshlikke uchrawatqanliqi heqqide xewerler bérilgen idi. AFP Photo 6 ‏- Iyul küni seyshenbe küni ürümchi waqti saet 2 etrapida, 300 etrapidiki xitay, qollirida kaltek – Chomaq we gürjek kötürgen halda, ürümchining xelq meydanida tolushup yürüsh bashlighan. Süret, xitaylarning ürümchi kochiliridiki körünüshi. Ürümchi shehiride téléfon yollirining üzülüp turushi, internetning toxtitiwétilishi sewebidin, weqening rastliqi ispatlanmighan idi. Bügün, xelqara metbuatlar mezkur weqe heqqide xewer bérishke bashlidi. Emma xewerlerde, hujumning seyshenbe küni chüshtin kéyin bashlanghanliqi bildürülmekte. Birleshme axbarat agéntliqining ürümchidin xewer qilishiche, bügün seyshenbe küni ürümchi waqti saet 2 etrapida, 1000 etrapidiki xitay, qollirida kaltek – Chomaq we gürjek kötürgen halda, ürümchining xelq meydanida tolushup yürüsh bashlighan. Ular yol boyidiki uyghur ushshaq tijaretchilerning taxtilirini tépip örügen, meschitke hujum qilmaqchi bolghanda xitay saqchiliri hujumchilarning aldini tosighan. Hujumchilar meschitke yéqinlashqanda, meschit etrapida is-Tütek peyda bolghan. Xewerde bu is – Tutekning saqchilar teripidin étilghan köz yashartish bombisi bolushi mumkinliki bildürülgen. Xewerde yürüshning dawamghlishiwatqanliqi eskertilgen. Hazirgha qeder bolghan xewerlerde ziyankeshlikke uchrighan uyghurlarning sani we derijisi heqqide uchur bérilmidi. Bügün muxbirimizning ürümchi ahaliliridin igellishiche, tünügündin béri ürümchidiki tibabet onwirsiti, maliye onwirsiti qatarliq onwirsit we ish orunlirida, mehellilerde xitaylar bilen uyghurlar arisida sürkülüsh yüz bériwatqanliqi؛ her waqit sürkilishning toqunushqa aylinish éhtimalliqini bildürdi. Ziyaritimizni qobul qilghan bir uyghur nöwette, ürümchining atbeyge rayoni we konsul kochisida uyghur yashlirining, xitay hujumchilargha qarshi hazirliq halitide turuwatqanliqini, maliye onwirsitidiki oqughuchilarning, xitay hujumchilargha qarshiliq körsitish üchün mektep derwazisidin chiqishqa urunghanliqini, emma saqchilarning buninggha ruxset bermigenlikini bildürdi. Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/qisqa_xewerler/xitay-namayishchiliri-urumchi-07072009053556.html/story_main?encoding=latin
  15. Saturday, July 11, 2009
    Amérika dölet mejlisi ezaliri xitay hökümitini eyiblesh qanun layihisini otturigha qoydi
    Muxbirimiz Irade
    2009-07-10

    10 – Iyul küni amérika dölet mejlisining bir qisim ezaliri xitayning uyghurlargha yürgüzüwatqan qattiq basturushni eyiblesh qarar layihisini tonushturush meqsitide axbarat élan qilish yighini ötküzdi.

    UAA Teminligen.

    10 – Iyul künidiki amérika dölet mejlisi bir qisim ezalirining ‘xitayning qanliq basturushini eyiblesh qarar layihisi’ ni otturigha qoyush axbarat élan qilish yighinidin bir körünüsh. Sürette, amérika dölet mejlisi ezasi bil déléhunt we amérika awam palatasi tashqi munasiwetler komititining reisi dana rohrabakér, dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanim we ularning yardemchiliri amérika dölet mejlisi binasi aldida.

    Uyghur diyarida yüz bériwatqan qirghinchiliqlar,insan heqliri depsendiliri pütün dunyaning diqqitini alahide tartmaqta. Bügün amérika dölet mejlisi ezasi bil déléhunt we amérika awam palatasi tashqi munasiwetler tarmaq komititining reisi dana rohrabakérlar xitayning uyghurlargha qiliwatqan qattiq bésimini eyibleydighan qarar layihisini tonushturush munasiwiti bilen axbarat élan qilish yighini achti.

    Axbarat élan qilish yighinigha dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanimmu ishtirak qildi. Axbarat qilish yighini neq meydanidin muxbirimiz ümidwar bizge yighin ehwalidin melumat berdi.

    Axbarat élan qilish yighinida aldi bilen bil dalaxant ependi söz qildi. U sözide aldi bilen uyghurlar heqqide qisqiche melumat bérip ötkendin kéyin sözini mundaq dawam qildi: ” uyghur diyarida yüz bergen weqelerde xitay 156 adem ölgenlikini élan qildi. Emma bizning alghan xewerlirimizdin ölgen kishilerning sanining 500 ge yétidighanliqi melum bolmaqta. Yene minglighan yaridar türmilerge solandi. Xitay uyghurlarning insan heqlirini depsende qilish we ulargha diniy jehettin bésim qilghanning sirtida, ténch yosunda élip barghan bir namayishini térrorluq bilen eyiblimekte. Yeni xitay térrorluqqa qarshi urushni bigunah insanlarni öltürüshning wasitisi qilmaqta. Xitay hökümiti yene rabiye qadir xanimni bu qirghinchiliqning jawabkari dewatidu. Lékin biz bilimiz, rabiye qadir xanim öz xelqining insan heqliri üchün öz hayatini atighan bir ayal. U démokratiyige ishinidu hem ténchliqperwerlik bilen xelqi üchün xizmet qiliwatidu … Men we xizmetdashlirim bu yerde özimizning xitayning uyghurlargha yürgüzüwatqan bésim siyasitini eyiblesh qarar layihisini qollaydighanliqimizni bildürimiz. Xitay hökümiti ténch yosunda élip bérilghan namayishni qanliq basturushining jawabkarliqini rabiye qadir xanim dep körsitishni toxtitishi kérek.”

    Ikkinchi bolup söz alghan awam palatasi tashqi munasiwetler tarmaq komitétining reisi dana rohrabakér amérikining enenisining erkinlikni yaqlash ikenlikini, shunga özlirining erkinlikni yaqlighuchi kishilerni her daim qarshi élip, ularning dunyagha erkinlik élip kélishi üchün yardemde bolup kelgenlikini tekitlidi.

    Dana rohrabakér ependi sözide, uyghurlarning xitay kommunst tüzümide éziliwatqanliqini, ularning héchqandaq insan heqliridin behrimen bolalmaywatqanliqini éytqandin kéyin mundaq qildi: “biz amérika dölet mejlisidiki bashqa ezalarningmu bu qarar layihisge awaz qoshushini we xitay hökümitining uyghurlargha yürgüzüwatqan qattiq qol siyasitini eyiblishini ümid qilimiz. Amérika burun özining türmiliridiki kishilerni xitayning soraq qilishigha ruxset qilghan. Shunga bizmu kommunist xitayning bizning tekshürgüchilirimizningmu xitay türmilirige bérip tekshürüsh élip bérishigha ruxset qilishini telep qilimiz.”

    Axbarat élan qilish yighinining axirida, dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanim söz qildi. Rabiye qadir xanim xitayning uyghur diyarini ishghal qilghandin béri qattiq basturush siyasiti yürgüzüp kéliwatqanliqini tonushturdi.

    Rabiye qadir xanim sözide yene, amérika xelqidin gunahsiz ölüwatqan uyghurlarni qutquzuwélishini telep qildi.

    Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

    Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/kongres-uyghur-urumqi-07102009204531.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 9:16 AM

    Saturday, July 11, 2009
    Ürümchide Jüme Namizidin Kéyin Yene Namayish Boldi

    Muxbirimiz Shohret Hoshur
    2009-07-10

    5 ‏- Iyul ürümchi namayishi basturulghandin bir kün kéyin, ürümchidiki bir türküm ayallar namayish ötküzüp tutqun qilinghan balilirini qoyup bérishni telep qilghan idi. Bügün yene jüme namizidin kéyin sani 40 etrapida bolghan bir guruppa yash, aq meschit etrapida yeni jenubiy azatliq yolida namayish ötküzgen.

    http://www.msnbc.msn.com Din élindi. Süret AP agéntlighining.

    Süret, 10 – Iyul, jüme küni, medine isimlik 26 yashlik uyghur sodiger ayal, jümedin yanghan jamaetni bashlap namyish qiliwatqan körünüsh.

    Namayishchilar ” bizge erkinlik kérek”, ” tutqun qilinghanlar qoyuwétilsun” dep shuar towlighan. Birleshme axbarat agéntliqining xewer qilishiche, namayishchilardin biri, béshigha renglik yaghliq artqan, medine extem isimlik qiz bolup, u chetel muxbirlirigha ingilizche söz qilip, uyghurlarning xeter astida qalghanliqini bildürgen. U yene muxbirlarning namayish jeryanda özliri bilen bille turushni telep qilghan.

    Yene bir neper uyghur yash, guangdung qatillirining jazalanmighanliqini bildürgen. Azadliq yolida yuqiri awazda shuar towlap mangghan bu yashlar qisqa waqit ichide xitay saqchi qisimlirining qorshawida qalghan. Saqchilar namayishchilarni tutqun qilghan we chetel muxbirlirini tarqitiwetken.

    Bu, yéqinqi 6 kün ichide yüz bergen we xelqara metbuatlargha eks etken 3 ‏ – Qétimliq namayish bolup hésablinidu. 5 ‏ – Iyul namayishigha 10minggha yéqin kishi ishtirak qilghan idi. 6 ‏ – Iyul küni ürümchining at beyge rayonida ötküzülgen ayallar namayishigha, 500 etrapida anilar, balilar we yashlar ishtirak qilghan idi.

    5 ‏ – Iyul namayishi qanliq basturulghan؛ arqidin 1400din artuq kishi tutqun qilinghan, xitay qoralliq qisimliri kochilarni toldurghan؛ xitay zorwanliq küchliri kaltek – Chomaq bilen hujum qiliwatqan, mana mushunda ensiz waqitta, 3 ‏ – Qétimliq namayishning yüz bérishi chetel muxbirlirini heyran qaldurghan . Birleshme agéntliq muxbiri, bir ashxana xojayinidin bu heqte soal sorighan. Ashxana xojayini muxbirgha ” bular bizni qorqutup idare qilmaqchi boluwatidu. Bu mumkin emes. Chünki biz musulman, biz ölümdin qormaymiz” dep jawab bergen.

    Xitay axbarati tünügün, ürümchi weziyitining tinjighanliqini, hayatning normallashqanliqini xewer qilghan idi. Tünügün axsham xitay hökümiti meschitlerge buyruq chüshürüp, jüme namizini chekligen, uyghurlarni bügünki jüme namizini öyliride oqushqa buyrighan we meschitler saqchilarning nazariti astigha élinghan.

    Birleshme agéntliqi, roytrés we b b s qatarliq xelqara axbaratlarning bildürüshiche, jume namizining cheklinishige qarimay, uyghurlar meschitler aldida toplanghan we saqchilar bilen takallashqan. Buning bilen bir qisim meschitler jüme namizigha échiwétilgen.

    Aqmeschit aldida wezipe ötewatqan bir saqchi, birleshme agéntliq muxbirigha, jüme namizigha nahayiti köp kishilerning toplanghanliqini, weqe chiqip qélishining aldini élish üchün, meschitlerni échiwétishke mejbur bolghanliqini bildürgen.

    Birleshme agéntliqining ürümchidin xewer qilishiche, nöwette ürümchidin xitaygha qatnaydighan poyiz biletlirining bahasi hessilep ashqan.

    Döngköwrükte olturushluq bir uyghur uyghurlarning nöwettiki keypiyati heqqide toxtilip ötti.

    Nöwette bir qisim döletler we teshkilatlar, dunya uyghur qurultiyidin, bu qétimqi namayishta we xitay zorawanlirining hujumida ziyankeshlikke uchrighan uyghurlarning tizimlikini telep qilmaqta. Bu munasiwet bilen uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanim, bügün radiomizgha télifon échip, ölgen we yaridar bolghan we tutqun qilinghanlarning isim – Familisi, adrisi, yatqan doxturxanisi we qamaqxanisi heqqide radio anglighuchilirimizni özlirige uchur yetküzüshke chaqirdi.

    Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

    Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumqi-jume-namayish-07102009204535.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 9:21 AM

    Saturday, July 11, 2009
    Ürümchi Namayishi We Uyghur Mesilisi Dunya Metbuatlirida (2)

    Muxbirimiz Mihriban
    2009-07-09

    Bügün ürümchi namayishi partlighanliqigha 5 kün boldi. 7 – Iyul küni xelqara axbarat organliri ürümchige kirgendin kéyin,”5 – Iyul qanliq weqesi” din kéyinki ürümchi weziyitining heqiqiy ehwali dunyagha ashkarilinishqa bashlidi.

    AFP Photo

    Süret, 7 – Yul küni ürümchidiki ayallar – Balilar namayishida, bir erning xitay qoralliq qisimliri bilen tirkishiwatqan körünüsh.

    “Amérika awazi radio istansisi”, ” fransiye agéntliqi “, ” engliye b b s radiosi “, “jenubi gérmaniye géziti “, ” s n n türk “, “höriyet géziti “, ” birleshme agéntliqi ” ” el jezire ” we yaponiye qatarliq döletlerning axbarat organlirining xewer qilishiche, hazir ürümchi shehiride toluq qorallanghan herbiyler sheher kochilirini qaplighan.Pütkül uyghur élide omumyüzlük herbiy halet yürgüzülgen.

    Xitayning shinxua agéntliqining xewiride, 8 – Iyuldin bashlap ürümchide omumi weziyet kontrol qilinghanliqini, xitay reisi xujintawning ürümchi weziyitige köngül bölüp 8 dölet bashliqliri uchrishidin muddettin burun qaytip kelgenlikini,xitay jamaet xewpsizlik ministiri juyongkang qatarliqlarning ürümchige kélip doxturxanidiki yaridar bolghan her millet xelqidin hal sorighanliqini, milletlerning inaq – Ittipaq yashawatqanliqi bayan qilghan.

    Amérika awazi radiosining xewiride, ürümchi weziyitining körünüshte xitay metbuatlirida déyilginidek omumi weziyet kontrol qilinghan halette bolsimu, emma weziyetning yenila nahayiti jiddiyliki bayan qilinip, charshenbe küni ürümchige 10 mingdek qoralliq herbiyi chingxeydin yötkep kélingenlikini, pütün uyghur élining urush halitide turuwatqanliqi,kochilarda uyghurlar bilen xitaylarning bir – Birige düshmenlik neziride qarawatqanliqi bayan qilinghan.

    Xongkongda chiqidighan ” jenubiy seher géziti” de bayan qilinishiche, kéchisi toluq qorallanghan minglighan qoralliq saqchi qisimliri ürümchi kochilirini saqlawatqan bolup,kochilarda kishiler yenila nahayiti shalang iken.Hökümet körünüshte chetel muxbirlirining ziyaret qilishigha yol qoyghan bolsimu emma chetel muxbirlirining uyghurlargha yéqinlishishqa yol qoymighanliqini bayan qilghan.

    Bügün gérmaniyidiki eng chong nopusluq gézit „jenubi gérmaniye gézitide“ tinchliq bilen ilip bérilghan namayishtin qanliq aqiwet kélip chiqti“ serlewhilik maqale élan qilindi. Bu maqalide heqiqiy ehwalning xitay hökümitining teshwiqatidin tamamen bashqiche ikenliki ashkarilanghan. Maqalide ürümchi weziyiti mundaq bayan qilinidu,” ali mektep oqughuchilirining tinchliq bilen ilip barghan namayishini, xitay zhandarmilirining qanliq basturushidin, ürümchi shehiri dozaxqa aylandi, ürümchi kochiliri toluq qorallanghan herbiy mashiniliri bilen liq tolghan bolup, pütün kochilarda uchurghanla uyghur yashlirini tutush bashlanghan idi.”

    Gérmaniye jenubiy géziti muxbiri, ürümchidiki uyghur oqughuchilardin igiligen ehwalgha asasen, ürümchi namayishi heqqide mundaq yazidu, “eslide bu namayish shundaq tinchliq bilen bashlanghan. 80 Ge yéqin ali mektep oqughuchiliri 6 – Ayning 28 – Küni yekshenbe küni kechte ürümchining merkizige yighilip, özlirining qol kompyutéri bilen shaoguandiki oyunchuq zawutida öltürülgen uyghurlarning sinalghu filimini qoyup, öltürgen uyghurlar toghruluq hökümet terepning héchqandaq bir ipade bildürmigenlikidin narazi bolup yighilish ilip barghan. Bu yighilishni xitay tarqitiwetken we kiyin sürüshtürgen.

    Shuning bilen yene bir yekshenbide yeni 7 – Ayning 5 – Küni oqughuchilar keng kölemlik tinchliq bilen namayish ilip barghan. Bu oqughuchilargha xitay saqchiliri oq chiqirip, qanliq basturghan. Shuning bilen her ikki terep toqunushqan. Nurghun uyghur yashlirini qiriwetken. Ta bügünge qeder kochilarda xitaylar qollirigha kalteklerni ilip körgenla uyghurlarni urup – Chanighan, nurghun uyghurlarning dukanlirini bulap – Talap, pachaqlap tashlighan. Bu sheherde ichki urush partlaydighandek qilidu. Ürümchi asmida herbiy tik uchar ayropilanlar charlighan bolup, ziyan tarqini yenila uyghurlar bolghan.”

    Amérika awazi radio istansisining xewiride yene, tibet rohaniy dahiysi, nobél tinchliq mukapati sahibi dalay lamaning “5 – Iyul ürümchi qirghinchiliqi ” heqqidiki bayanati bérilgen bolup, dalay lamaning ishxana katipi mudiri tségyam amérika awazi radio istansisining muxbirigha dalay lamaning ürümchi qirghinchiliqida talapetke uchrighan kishilerning aililirige hésdashliq qilish bilen bille xitay hökümitini bu ishni bir terep qilishta soghuqqan bolushqa chaqirghanliqini bayan qilghan.

    Fransiye agéntliqining xewer qilishiche, 7 – Ayning 7 – Küni erkin aliptékin ependim italiye parlaméntida nutuq sözlep, kishiler qelbini hayajan we hésdashliqqa salghan, erkin aliptékin ependimning nutqi italiye parlaméntining ” ürümchi qanliq qirghinchiliqi” we uyghurlar mesilisige diqqitini qozghighan. Xewerde yene erkin aliptékin ependining tesirlik nutqining bezi parlamént ezalirining achliq élan qilishigha türtke bolghanliqi bayan qilinghan.

    Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumchi-dunya-metbuatida-07092009205346.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 9:27 AM

    Saturday, July 11, 2009

    Gérmaniyening Frakfurt Sheheride Xitayning Dölet Térorigha Qarshi Namayish Élip Bérildi

    Gérmaniyede paaliyet élip bériwatqan Sherqiturkistan Birliki Teshkilati 2009-yili 7-ayning 10-küni Gérmaniyening Frankfurt Sheheride we 11-küni Gérmaniyening Kassel sheheride chong tiptiki namayish uyushturup, Xitay dölitining Sherqitürkistanda yürgüziwatqan érqiy we kultural qirghinchiliqigha bolghan naraziliqini ipadilidi.

    Xitaylar 2009-yili 6-ayning 26- küni Xitay dölitining Guangdung ölkisi, Shawguen Sheheridiki 30,000 din artuq Xitay lükcheklirining, mejburiy qullar emgikige tutulghan, barliq insaniy erkinlikidin mehrum bolghan 800 din artuq Sherqiturkistanliq Uyghur bala ishchisigha hujum qilishigha yol hazirlap bérip, 50 ge yéqin kishini öltürgen, 100 din artuq kishini éghir yarilandurghanidi.

    Bu qétim Xitay hökümiti Guangdungdiki weqe we Ürümchi Qeshqer, Aqsu, Qaramay we Ghuljidiki weqelerge Sherqiturkistanda ilgirki we u weqedin kéyinki ténch shekilde élip bérilghan weqelerge tutup kelgen pozitsiyede bolmay, Xitay lükcheklirining Uyghurlargha qaratqan zorawanliq herkitige süküt ichide yol hazirlap bérip, minglighan ademning ölüshi we qolgha élinishi, éghir yarilinishidin ibaret zor weqening kélip chiqishigha sewep bolup, Sherqiturkistan xelqining jümlidin Uyghur xelqining milliy ghururini qattiq depsende qildi.

    Muhim bolghini Guangdungdiki weqe Sherqitürkistandiki 20 milyondin artuq Uyghur we Uyghur nesillik xeliqlerning qattiq ghzipini qozghap, hökümetning u weqeni qanuniy, adil bir terep qilip bérishini telep qildi. Weqe yüz bérip 10 kün ötken bolsimu Hökümet terep xelqimizge qanaetlinerlik bir jawap bermigenni az dep, bu weqe üstide pikir yürgüzgenlerning adalet yulida körsetken her turluk tirishchanliqigha qattiq qolluq bilen inkas qayturup, Internet, Télefon, poshta alaqilerge bolghan nazaretchilik we konturulluqni kücheytiwetkenidi.

    Bu seweptin 2009-yili 7-ayning 05-künidin 10-künigiche Sherqitürkistanning oxshimighan chong-kichik sheherliride xelqimiz qozghulup, bu adaletsizlikke qarshi, tinch shekilde namayishlarni teshkilligenidi.Emma Xitay hökümiti dölet térorini ishqa sélip, bir tereptin quralliq qisimlirigha tayansa, yene bir tereptin Uyghur wetinige kélip olturaqliship qalghan Xitay xelqini kaltek chomaq, palta-pichaqlar bilen qurallandurup, Xelqimiz tinch shekilde élip bériwatqan bu herketlerni qanliq basturup, 1000 din artuq kishining ölishi, 1500 din artuq kishining éghir yarilinishi, 2000 din artuq kishining xitayning qanliq türmisige qamilishigha sewep boldi.

    Hökümet türmilerdiki siyasiy paaliyetchillirini, özliri yasap jabdup chiqqan, bir meydan saxta oyun arqiliq, atalmish Xitay puqralirining Sherqiturkistan xelqige qarshi paaliyetleride “qolgha élinghan” xitay lükcheklirining türme ichide Uyghurlarni xalighanche urup öltürüsh, yarilandurush ishlirigha yol hazirlap berdi.

    Hazir Sherqiturkistandiki awam puqralarning, naraziliq paaliyitige qatnashqan wetenperwer, milletperwer kishillirimizning we türmilerge qamalghan siyasiy mehbuslarning hayati oxshimighan derijide éghir tehditke uchridi.

    Sherqiturkistan Birliki Teshkilati bu ikki künlük paaliyet jeryanida Xitay millitining dölet térorini ishqa sélip, Sherqiturkistan xelqi üstidin élip barghan érqiy we kultural qirghinchiliqigha ayit yoqarqi téragidiyelik jinayetlirini erkin dunyagha anglatti.

    Teshkilatimiz xitay dölitining bu pashistik herkitige qarshi “Xitaylar dölet térorini toxtatsun!”, “Bizge musteqilliq kérek!”, “Yoqalsun Xitay pashistliri!”, “Uyghurlargha hörriyet!”, “Xitaylarni bu jinayiti üchün Xelqara adalet sotigha tapshurayli!”, “Xitaylar barliq siyasiy mehbuslarni qoyup bersun!”, “Birleshken milletler teshkilati xitay tajawuzchillirining Sherqitürkistanda yürgüzüwatqan étnik we kultural qirghinchiliqlirini turdursun!”, “Xitaylar Sherqiturkistan xelqini öltürüshni toxtat!” dégen mezmunlarda bayanatname, pilakat we teshwiqat matériyalliri teyyarlighandin bashqa Xitaylarning Uyghur xelqini qanliq basturghanliqigha ayit pakitlarni otturgha chiqirip, bu ikki künlük paaliyette özlirining xelqimiz bilen bir burundin nepes élip, bir yaqidin bash chiqiriwatqanliqini emiliyiti arqiliq körsetti.

    Namayishqa Frankfurt etrapida yashawatqan Uyghurlardin bashqa köp sanda Frankfurt Sheher ahalisi aktipliq bilen awaz qoshti.Namayish Frankfurt shehering merkiziy wogzali aldida bashlandi.

    Her ikki namayishta qollirida Sherqitürkistan xelqining hörriyet simiwoli bolghan Ay-yultuzluq kök bayraq we yoqarqi qanliq qirghinchiliqqa ayit her türlük pilakatlarni tutqan yüzligen kishi, Frankfurtta Frankfurt merkiziy wogzalining aldidin yolgha chiqip, Xitay kosulxanisining aldigha qeder, Kasselda, Kassel Uniwérsititi aldidin yolgha chiqip Kassel sheheridiki Königen meydanigha qeder yürüsh qildi we yürüsh jeryanida xitay pashizimigha qarshi yangraq shuarlarni towlidi.Kasseldiki namayish 2009-yili 07-Ayning11-küni 14:00 de bashlandi we 17:00 ge qeder dawamlishidu. Kasseldiki namayishqa yüzligen kassel sheher ahalisi qizghin ishtirak qildi we uyghur xelqining béshigha kelgen bu éghir külpetke hésidashliq qilidighanliqini bildürdi.

    Xitay konsulxanisi aldidiki paaliyet saet 11:00 da bashlinip, 14:00 ge qeder dawamlashti.Namayishchilar Konsulxana aldidiki paaliyetni axirlashturup, sep-sep boyiche tizilip yene Frankfurt merkiziy woghzaligha yürüsh qildi.Yol boyi qizghinliq bilen shuar towlap, teshwiqat matériyallirini tarqitip sheher ahalisining xitay qirghinchiliqigha bolghan diqqitini téximu qozghidi. Wogzalda notuq sözliship, xitay pashizimigha qarshi herketlirini hergiz toxtatmaydighanliqini ipadileshti. Frankfurttiki Nanayish 50-60 qa yéqin Gérman saqchillirining hémayisi we qoghdishi asasida élip bérildi. Gérman xelqi heqqaniyet üchün élip bériliwatqan bu paaliyetni qizghin qarshi aldi we Uyghur xelqige bolghan insaniy hesidashliqi we Xitay rijimige bolghan gheziwini ipadilep, bizge ghelbe we höriyet tilidi.

    Sherqiturkistan Birliki Teshkilati Teshwiqat Merkizi

    11.07.09 Frankfurt/Kassel

    Yene Bir Xewer Türkiye Geziti “Hürriyet”te:
    http://www.hurriyetusa.com/haber/haber_detay.asp?id=21898
    Posted by UYGHURISTAN at 2:04 PM

    Posted by UYGHURISTAN at 2:50 PM
    Tuesday, July 14, 2009
    Istanbuldiki Yighilishigha 100 Minglarche Kishi Ishtirak Qildi

    Muxbirimiz Arislan
    2009-07-13

    Ürümchide yüz bergen 5 – Iyul weqesidin kéyin türkiye xelqining xitaygha bolghan ghezep ‏- Nepriti tolup tashti. Bir heptidin biri namayish we yighin échish bir künmu toxtap qalmidi, hetta bezi siyasi teshkilatlar arqa – Arqidin xitaygha qarshi bayanat élan qilip, uyghurlarni qoghdaydighanlqini bildürse, bezi teshkilatlar xitay mallirigha bayqut qilidighanliqini élan qilmaqta.

    RFA Photo / Arslan

    12 -Iyul, türkiye saadet partiyisining uyushturushi bilen istanbulning chaghliyan meydanida “sherqiy türkistan hemkarliqi we zulumgha lenet oqush ” namida yighin ötküzülgen bolup, yighingha uyghurlarni qollash meqsitide 250 jemiyet we ammiwiy teshkilat we istanbulda yashawatqan türk, uyghur , qazaq bolup 100 mingdin artuq kishi ishtirak qildi.

    2009 – Yili 7 – Ayning 12 – Küni türkiye saadet partiyisining uyushturushi bilen istanbulning chaghliyan meydanida “sherqiy türkistan hemkarliqi we zulumgha lenet oqush ” namida yighin ötküzüldi.

    Bu yighingha uyghurlarni qollash meqsitide 250 jemiyet we ammiwiy teshkilat we istanbulda yashawatqan türk, uyghur, qazaq bolup 100mingdin artuq kishi ishitrak qildi.

    Bu yighingha türkiyidiki pütkül sherqiy türkistan ammiwiy teshkilatliri ezalirimu qatnashqan bolup, yighinda dunya uyghur qurultéyining muawin bashliqi siyit tümtürk ependi we sherqiy türkistan maarip jemiyitining bashliqi hidayetulla oghuzxan ependi söz qilip, bash ministir rejep tayip erdughangha,türkiye hökümitige we türk xelqige uyghurlarni qollap – Quwwetligenliki üchün teshekkür éytidighanliqini bildürdi.

    Meydanning töt etrapigha türkiye bayriqi bilen ay yultuzluq kök bayraq ésilghan yighingha qatnashqan pütkül kishiler qollirida ay yultuzluk kök bayraqni kütürüwalghan.

    Yighin türkiye waqti kech saet 17 de bashlinip 20 de arxirlashti. 3 Saet dawam qilghan bu yighinda insaniy yardem wexpi, türkiye xalisane birleshme wexpi qatarliq tesiri küchlük jemiyetlerning bashliqliri 5 – Iyul ürümchi weqesi toghrisida söz qilip, zulumgha qarshi turush. Uyghurlargha yardem qilish toghrisida söz qildi.

    12 – Iul, istanbuldiki chaghliyan meydanida ötküzülgen 5 – Iyul ürümchi qanliq weqesi üchün ötküzülgen keng kölemlik yighilishdin bir körünüsh.
    Yighin jeryanda, kishiler, zulumgha qarshi mörini mörige tiresh! musulman zulumgha bash egmeydu! qatil xitay heddingdin ashma, sebirimizni tashurma! türkiye sherqiy türkistangha sahib chiq! yashisun musteqil sherqiy türkistan! dégenge oxshash shuarlar towlidi. Yighinda bashtin ‏- Axirghiche shuar towlashlar toxtap qalmidi.

    Yighinda türkiye memurlar uyushmisi birleshmisining reisi exmet gündoghdu ependi söz qilip mundaq dédi:

    Sherqiy türksitanliq balilargha salam! sherqiy türkistanliq ayallargha salam! sherqiy türksitanliq qarshilashquchilargha salam! mezlumning yénida bolghanlargha salam! chaghliyan meydanini toldurghan 100 minglarche kishilerge salam! sherqiy türkistan zéminini ishghal qilghan kündin buyan mezlum we bigunah sherqiy türkistanliq qérindashlirimiz üstidin yürgüzüwatqan qetliamni sewebsiz dawam qiliwatqan ishghalchi, milletchi, qirghinchi qizil xitay, sherqiy türkistanning ishghaligha qarshi sebir we izzet bilen qarshilashqan qérindashlirimizning üstidin rehimsizlerche, peskeshlik bilen we insan qélipidin chiqqan wehshiylik bilen hujum qilmaqta. Assimliyatsiye qilish siyasitining bir qismi hésablap yash qizlarni ailisidin mejburiy élip gheyri munasip orunlarda ishlitip, yash oghullarni jaza lagérida esirge oxshash ishletmekte. Ayallirigha pilanliq toghut siyasiti yürgüzmekte. Bügünki künde sherqiy türkistanda bigunah we quralsiz yüzlerche insanlarni yol otturisida ochuq ‏- Ashkara öltürürüwatidu. Buning bilenla kupaye qilip qalmay héch teptartimastin eqil we xiyalgha kelmigen shekilde heriket qilip mesum buwaqlar we ayallar yashawatqan quralsiz öylerge bésip kirip tutqun qilmaqta.

    Qimmetlik qérindashlirim! qizil xitay sherqiy türkistan zéminidin yoq bolup ketkenge qeder, sherqiy türkistanliq qérindashlirimiz musteqilliqqe érishkenge qeder, sherqiy türkistan xelqi qizil xitayning assimliyatsiye qilish siyasitidin we zulumidin qutulghangha qeder qollash ‏- Quwwetlesh dawam qilish kérek. Medeniy döletlerdin bu wehshiyilikni toxtat dep bir awazning chiqmaywatqanliqini epsuslinarliq bilen körüwatimiz. Qeyerde b d t ? qeyerde yawrupa ittipaqi!? insan heqliri teshkilatliri qeyerde!? musulman döletlerning dölet reisliri qeyerde!? islam qurultéyi teshkilati qeyerde!?

    Yighinda yene, saadet partiyisining reisi numan qurtulmush söz qilip mundaq dédi: sherqiy türkistanliq qérindashlirimgha sahib chiqish, zulumni toxtitish, mezlumning yénida bolush bizning wezipimiz. Shunchiwala weqe yüz bériwatqanda, dunyaning hörriytidin, azadliqidin, adalettin we insan heqliridin söz qiliwatqan rehberler qeyerde ? sizning anglighiningizni ular anglimaydu, ular yan yétip yashaydu, epsuslinarliq bilen bügünmu süküt ichide yatmaqta. Bu zulumgha yene bir qétim lenet oquymiz . Qeyerde yawrupa ittipaqi, qeyerde amérika hökümitining reisi hörmetlik obama? qeyerde u insan heqliri? qeyerde u islam qurultéyi teshkilati, qeyerde u islam döletlirining bash ministirliri we dölet reisliri?

    Proféssor numan qurtulmush sözide yene 1989 – Yili tyenenmén meydanida yüz bergen weqelerni xatirilitip mundaq dédi:

    Tankining aldida erkinlik telep qilghan u yash ademni nechche yildin buyan körsitip kéliwatqan téliwéziye qanalliri qeyerde? yoldishim qeyerde? oghlum qeyerde dep waqirap yighlighan uyghur ayallirini néme üchün körsetmeydu?

    Proéssor numan qurtulmush sözide yene, uyghur diyarida yüz bergen weqelerning étnik qirghinchiliq ikenlikini bildürüp mundaq dédi:

    U yerdiki musulmanlarni, uyghur türklirini milliy salahiyti we étiqadi sewebidin yoq étishni meqset qilmaqta. Insanlar sürgün qilindi. Perzentliri qolliridin tartiwélindi. Mejburiy bala chüshürüldi. Köchüshke mejburlandi. Ürümchige xitaylarni orunlashturuwatidu. Sherqiy türkistanning iqtisadi sümürülüwatidu. Ular yer asti we yer üsti bayliq jehette dunyaning eng bay rayoni emma eng kembeghel xelqi .

    Proféssor numan qurtulmush sözide yene, türkiye bash ministirigha uyghurlargha alaqidar bir qanche türlük telep we teklip sundi we u teklipni oqup ötti.

    — Türkiye dölet mejlisi derhal yighin échip xitay hökümitige qarshi élinidighan tedbirlerni mexpiy yighinda söhbetlishish.

    — Béyjingda turushluq türkiye elchisini qayturup kélish. Türkiy jumhuriyetlerni, islam qurultéyi teshkilatini, b d t ni derhal heriketlendürüsh lazim.

    — Insan heqliri toghrisida gherb döletliride xizmet ishlesh lazim.

    — Ijtimaiy teshkilatlarning u rayongha yardem qilishi üchün xizmet ishlinish lazim.

    — Türkiyide musapir halette yashawatqan pütkül uyghurlarni türkiye puqraliqigha qobul qilish lazim we ulargha pasport bérilishi lazim.

    — “Türkiye – Xitay parlamént ezaliri dostluq guruppisi” diki pütkül parlamént ezaliri bügün ichidila hemmisi istipa étishi lazim we istipa étishning sewebi élan qilish lazim.

    Biz yighin axirida awstiraliyidin kélip bu yighingha qatnashqan awstiraliye sherqiy türkistan jemiyitining muawin reisi abdusalam ependi bilen söhbet élip barduq.

    Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
    Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/istanbul-yighilish-100ming-07132009212239.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 1:33 PM

    Tuesday, July 14, 2009
    Amérika Dölet Mejlisi Ezaliri Xitay Hökümitini Eyiblesh Qanun Layihisini Otturigha Qoydi

    Muxbirimiz Irade
    2009-07-10

    10 – Iyul küni amérika dölet mejlisining bir qisim ezaliri xitayning uyghurlargha yürgüzüwatqan qattiq basturushni eyiblesh qarar layihisini tonushturush meqsitide axbarat élan qilish yighini ötküzdi.

    UAA Teminligen.

    10 – Iyul künidiki amérika dölet mejlisi bir qisim ezalirining ‘xitayning qanliq basturushini eyiblesh qarar layihisi’ ni otturigha qoyush axbarat élan qilish yighinidin bir körünüsh. Sürette, amérika dölet mejlisi ezasi bil déléhunt we amérika awam palatasi tashqi munasiwetler komititining reisi dana rohrabakér, dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanim we ularning yardemchiliri amérika dölet mejlisi binasi aldida.

    Uyghur diyarida yüz bériwatqan qirghinchiliqlar,insan heqliri depsendiliri pütün dunyaning diqqitini alahide tartmaqta. Bügün amérika dölet mejlisi ezasi bil déléhunt we amérika awam palatasi tashqi munasiwetler tarmaq komititining reisi dana rohrabakérlar xitayning uyghurlargha qiliwatqan qattiq bésimini eyibleydighan qarar layihisini tonushturush munasiwiti bilen axbarat élan qilish yighini achti.

    Axbarat élan qilish yighinigha dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanimmu ishtirak qildi. Axbarat qilish yighini neq meydanidin muxbirimiz ümidwar bizge yighin ehwalidin melumat berdi.

    Axbarat élan qilish yighinida aldi bilen bil dalaxant ependi söz qildi. U sözide aldi bilen uyghurlar heqqide qisqiche melumat bérip ötkendin kéyin sözini mundaq dawam qildi: ” uyghur diyarida yüz bergen weqelerde xitay 156 adem ölgenlikini élan qildi. Emma bizning alghan xewerlirimizdin ölgen kishilerning sanining 500 ge yétidighanliqi melum bolmaqta. Yene minglighan yaridar türmilerge solandi. Xitay uyghurlarning insan heqlirini depsende qilish we ulargha diniy jehettin bésim qilghanning sirtida, ténch yosunda élip barghan bir namayishini térrorluq bilen eyiblimekte. Yeni xitay térrorluqqa qarshi urushni bigunah insanlarni öltürüshning wasitisi qilmaqta. Xitay hökümiti yene rabiye qadir xanimni bu qirghinchiliqning jawabkari dewatidu. Lékin biz bilimiz, rabiye qadir xanim öz xelqining insan heqliri üchün öz hayatini atighan bir ayal. U démokratiyige ishinidu hem ténchliqperwerlik bilen xelqi üchün xizmet qiliwatidu … Men we xizmetdashlirim bu yerde özimizning xitayning uyghurlargha yürgüzüwatqan bésim siyasitini eyiblesh qarar layihisini qollaydighanliqimizni bildürimiz. Xitay hökümiti ténch yosunda élip bérilghan namayishni qanliq basturushining jawabkarliqini rabiye qadir xanim dep körsitishni toxtitishi kérek.”

    Ikkinchi bolup söz alghan awam palatasi tashqi munasiwetler tarmaq komitétining reisi dana rohrabakér amérikining enenisining erkinlikni yaqlash ikenlikini, shunga özlirining erkinlikni yaqlighuchi kishilerni her daim qarshi élip, ularning dunyagha erkinlik élip kélishi üchün yardemde bolup kelgenlikini tekitlidi.

    Dana rohrabakér ependi sözide, uyghurlarning xitay kommunst tüzümide éziliwatqanliqini, ularning héchqandaq insan heqliridin behrimen bolalmaywatqanliqini éytqandin kéyin mundaq qildi: “biz amérika dölet mejlisidiki bashqa ezalarningmu bu qarar layihisge awaz qoshushini we xitay hökümitining uyghurlargha yürgüzüwatqan qattiq qol siyasitini eyiblishini ümid qilimiz. Amérika burun özining türmiliridiki kishilerni xitayning soraq qilishigha ruxset qilghan. Shunga bizmu kommunist xitayning bizning tekshürgüchilirimizningmu xitay türmilirige bérip tekshürüsh élip bérishigha ruxset qilishini telep qilimiz.”

    Axbarat élan qilish yighinining axirida, dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanim söz qildi. Rabiye qadir xanim xitayning uyghur diyarini ishghal qilghandin béri qattiq basturush siyasiti yürgüzüp kéliwatqanliqini tonushturdi.

    Rabiye qadir xanim sözide yene, amérika xelqidin gunahsiz ölüwatqan uyghurlarni qutquzuwélishini telep qildi.

    Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

    Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/kongres-uyghur-urumqi-07102009204531.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 1:39 PM

    Tuesday, July 14, 2009
    Xitay, Ürümchide Yene Adem Öltürdi We Adwukatlarni Ürümchi Délolirigha Arlashmasliqqa Chaqirdi
    Muxbirimiz Erkin
    2009-07-13

    Uyghur ilining paytexti ürümchide düshenbe küni yene zorawanliq weqesi yüz berdi. Saqchilar ikki uyghurni étip tashlap, yene bir uyghurni qolgha alghan. Dunya uyghur qurultiyi bolsa zorawanliqqa qarshi turghan 2 uyghurning étip tashlanghanliqini bildürdi.

    Bügün, 13 – Iyul, ürümchide 2 uyghurni étip öltürgen we birini yarilandurghan neq meydanni saqlap turghan xitay saqchisi we arqa körünüshte uyghur puqraliri.

    Bezi menbeeler xitay hökümitining ürümchide keng – Kölemlik sot échip, weqede qolgha élinghan uyghurlarni jazalimaqchi boliwatqanliqini bildürmekte. Béyjing hökümiti béyjingdiki xitay kishilik hoquq adwukatlirini ürümchi weqesige ait erzi – Shikayetlerni qobul qilmasliqni telep qilghan.

    Ürümchining uyghurlar merkezlik olturaqlashqan rayonida düshenbe küni yene qan töküldi. Ürümchidin kelgen xewerlerdin melum bolushiche, xitay saqchiliri düshenbe küni uyghur ilining paytexti ürümchining uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarning biride 2 uyghurni étip tashlap, yene bir uyghurni yarilandurghan we qolgha alghan. Weqe jenubiy azadliq yolining yénidiki xelq doxturxanisining etrapida yüz bergen bolup, xitay hökümitining kontrolluqidiki metbuatlar bilen merkizi gérmaniyidiki dunya uyghur qurultiyi weqe toghrisida oxshimighan melumatlarni bermekte.

    Shinxua agéntliqining mezkur weqe toghrisidiki melumatida 3 uyghurning bashqa bir uyghurgha hujum qilghanliqini, saqchilarning hujumchi uyghurlarning ikkisini étip tashlap, yene birini yarilandurghanliqini ilgiri sürgen. Lékin dunya uyghur qurultiyi shinxua agéntliqining heqiqiy ehwalni burmilighanliqini, étip öltürülgen we yarilanghan uyghurlarning ürümchidiki basturushni eyibligenliki, tutqungha uchrighanlarni qoyup bérishni telep qilip, yighilish ötküzgenlik sewebi étip tashlanghanliqini bildürdi.

    Hongkong metbuatlirining rayondin bergen bu heqtiki xewerliride, düshenbe künki ölüm – Yitim weqesining saqchilar bilen yerlik amma arisidiki sürkilish sewebi yüz bergenliki, saqchilarning ammigha oq chiqirip, 2 kishini étip öltürgenliki ilgiri sürülgen.

    Amérika hökümiti bolsa ürümchidiki weqege ait uchurlarni toplawatqanliqini, lékin weqege baha bérish üchün yiterlik uchurgha ige bolmighanliqini bildürdi.

    Amérika tashqi ishlar ministirliqi bayanatchisi iyan kelliy bir muxbirning ürümchide düshenbe küni yüz bergen weqe toghrisidiki soaligha jawab bérip, “biz dawamliq uchur toplawatimiz. Biz xitay hökümitige shinjangdiki weziyetke dair qayghumizni yetküzduq. Biz xitayning weziyetni yiraqni körerlik bilen peseytishini, ochuq ‏- Ashkara bolushini shundaqla nime weqe yüz bergenlikini xulasilishini kütimiz” dep körsetti. Amérika hökümiti hazirgha qeder ürümchidiki weqege tutqan pozitsiyisidiki éhtiyatchanliqini dawamlashturuwatidu.

    Iyan kelléy düshenbe künki bayanatida, uyghur ilidiki milliy sürkilishning nahayiti jiddiy ehwalda turuwatqanliqini, bu ehwalda amérikining weziyettiki jiddiylikni peseytküchi pozitsiye tutuwatqanliqini bildürdi.

    Xelqara kishilik hoquq teshkilatlirini endishige séliwatqan nöwettiki eng jiddiy mesililerning biri, xitay dairilirining tutqundiki uyghurlarni qandaq bir terep qilidighanliqidur. Xitay hökümiti ürümchidiki weqe jeryanida az kem 1500 ademning qolgha élinghanliqini bildürgen idi. Lékin dunya uyghur qurultiyining melumatida tutqungha uchrighanlarning sani xitay hökümiti élan qilghan sandin köp artuqtur. Xelqara teshkilatlar xitay dairilirining mexpiy sot échip, weqede qolgha élinghan uyghurlargha keng – Kölemlik ölüm jazasi bérish éhtimalliqining barliqini agahlanduruwatidu.

    Bu teshkilatlar béyjing sheherlik edliye nazaritining düshenbe küni uqturush élan qilip, béyjingdiki xitay kishilik hoquq adwokatlirini ürümchi weqesige ait dilolarni qobul qilmasliqqa agahlandurghanliqini buning bishariti, dep qarimaqta we xitay dairilirining bu muddiasini eyiblimekte.

    Xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilatining asiya ishlar mesuli sofiye richardson xanim düshenbe küni radiomizgha söhbet élan qilip, xitay dairilirining bu qararini tenqid qildi. U, “ötken yili tibet namayishchilirini aqlimaqchi bolghan béyjingdiki adwokatlarning aqlashni bikar qilishi telep qilinip, kinishkisi musadire qilinish tehditige uchrighanliqi bizning nahayiti diqqitimizni tartqan idi. Bu yil iyunda ilghar pikirdiki eng yaxshi 20 adwokatning kinishkisi yéngilap bérilmey, aqlash salahiyiti bikar qilinghanliqini körduq. Shinjangdiki adwokatlargha dair biz anglighan bu xewer toghra bolghan teqdirdimu, bu adaletning yérini tépishigha tesir yetküzmesliki lazim. Men heqiqeten adalet mesilisi we bu siyasetni közdin kechürüsh kelgüside shinjangda yene toqunush yüz bérishtin saqlinishning birdin ‏- Bir yoli dep oylaymen” deydu.

    Sofiye richardson xanim, xitay dairilirining weqedin kéyin qolgha élinghanlarni keng kölemlik ölüm jazalirigha höküm qilish mumkinchilikining barliqini ret qilmidi.

    U mundaq deydu”: bu mumkinchiliki yoq ish emes. Lékin qolimizda bizning bu türlük pikirde bolushimizni yaki bundaq bir weqe yüz bériwatqanliqini ispatlaydighan uchur yoq yaki uni anglap baqmiduq. Lékin bizning nezirimizde, eger xitay hökümiti özining qanun bilen idare qilish wediside jiddiy bolsa, qolgha élinghan kishilerni hésabqa élishi, ular özi uchrighan jazadin xewerdar bolushi we ulargha imkaniyet bérilishi kérek. Biz hökümetning kelgüsi bir qanche hepte ichidiki inkasini közitimiz.”

    Wen yenxey ependi béyjingdiki eydizler hoquqi paaliyiti bilen shughullinidighan xitay paaliyetchilirining biridur. U, milliylargha ait türlük ziddiyetlerning nahayiti ötkür ehwalgha kélip qalghanliqini, buningdiki seweb xitay hökümitining uyghurlargha dair nurghun mesililerni ashkara sözleshni cheklengenliki seweb bolghanliqini bildürdi. U, ” bu mesile nahayiti murekkep bir mesile. Uzun waqitlardin béri az sanliqlargha alaqidar nurghun mesililer siyasetke munasiwetlik sewebler tüpeyli ashkara munazire qilishqa bolmaydighan mesilige aylinip qalghan. Bu xil ehwalda türlük ijitmaiy ziddiyetler ötkürleshti” deydu.

    Wey yenxey ependining éytishigha qarighanda, xitay hökümiti mesilini söhbet yoli bilen hel qilishi kérek. U mundaq deydu”: biz nurghun weqelerning yüz bérishining nahayiti murekkeplikini chüshinishimiz kérek. Shunga men hökümet söhbetni yolgha qoyushi kérek. Söhbet yoli bilen mewjüt mesililerni hel qilishi lazim. Lékin hazirqi ehwalgha qarighanda, buning mumkinchiliki azdek qilidu” . U, hökümet bu weqe üstide chongqur oyliship, özini tekshürüshi kérek, dep qaraydighanliqini bildürdi. Wen yenxey yene mundaq deydu”: bizning hökümet köprek özini tekshürüshi kérek. Shuning bilen birge, jemiyetttiki ijtimaiy ziddiyetlerni xalighanche siyasiylashturmasliqi, qaysi millet bolushidin qetinezer hörmet qilinishi, hoquqi qoghdilishi lazim.”
    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumqide-yene-olum-07132009212225.html/story_main?encoding=latin
    Menbe:
    Posted by UYGHURISTAN at 1:43 PM

    Tuesday, July 14, 2009

    Gheriptiki Amérika Bashliq Demokirattik Döletlerge Ochuq Xet

    Xitay kommunist hakimiyiti wetinimiz Sherqiy Turkistanni oz mustemlikisige aylanduriwalghan 60 yildin beri, uzluksiz halda wetinimizde turluk bahaniler bilen elip beriwatqan qanliq qirghinchilighini bir kunmu tohtatqini yoq. Zulum xelqimizning songeklirige mix bolup qadaldi. Batur-qehriman Sherqiy Turkistan xelqi, oz dushminige bolghan naraziliq,qanliq qirghinchiliq we qarshiliqlirunimu bir kunmu toxtatmay izchil dawamlashturup keliwatidu.

    Kommunist xitay hakimiyiti millitimizni bir putun millet supitide yoqitish pilanini ishqa ashurush meqsitide,pilanliq,teshkillik halda orunlashturghan, xitayning Guangdong olkisige mejburi yotkep ,kelin’gen 800 din artuq yigit-qizlirimizni, 2009-yili 6-ayning 26-kuni atalmish „ yerlik xitay ahalisi „ qiyapitide esker teshkillep,qattiq qanliq qirghin qildi, natijide 60ge( bu san eniqsiz melumat) yeqin Uyghur qiz-yigitlirimiz intayin wehshiyane shekilde olturuldi we 100 din artuq kishi eghir yarilanduruldi.

    Bu insan qelipidin chiqqan qanliq irqi ayrinchiliq hem qanliq qirghinchiliq bolup hesaplinidu. Xitay hokimiti ozining bu jinayi qilmishi uchun xelq’ara sotqa tartilishi kerek idi,lekin xelq’ara buninggha hechqandaq ipade bildurmigenliktin xelqimiz 2009-yili 7-ayning 5- kuni xitayning qebih, ghaljirane qirghinchilighigha qattiq naraziliq bildurush yuzisidin heqqani,qanunluq,tinch yol bilen namayish uyushturghan bolsimu, lekin xitay hokumiti 2009-yili 7-ayning 3-kunidin bashlap qanliq qirghinchiliqning puxta teyyarlighini qilip herqaysi doxturxanilargha, yenik kesellerni tezdin doxturdin chiqiriwetip,kop miqtarda dawalash boyumlirini teyyarlashqa buyruq chushurup,ozi aldin tuzgen uyghurlarni millet supitide yoqitiwetish pilanini toluq ishqa ashurush mexsiti boyiche,bir tereptin ozining arimizdiki jasuslirini ishqa selip qanun’gha xilap neq meydan hazirlash uchun urush,cheqish,koydurush ishlirini elip barsa, yene bir tereptin eskerlirini puqrache kiyindurup, qollirigha kaltek,toxmaq,qilich, paltilarni tutquzup, uchrighanliki uyghurlarni qeri-yash, er-ayal,bala-chaqa demey olturushke orunlashturup, qanliq qirghinchiliqtin aman qalghan uyghurlarni tanka,bronowik,pilomot,bombilar bilen qanliq basturdi hende herqaysi doxturxanilargha uyghurlarni uyghur doxturlarning dawalishini men’i qilish arqiliq xitay doxturlirining „dawalash unum bermidi“ digen diagonizi bilen jeset saqlash orunlirigha apirip tashlidi,buningdinmu qepqalghanlarni turkum-turkumlep tutup turmilerge saldi,buningdinmu qechip qutulghanlarni bolsa tutush buyrughi chiqardi.

    Bizning qiz-yigitlirimizning qolida tomurning sunighimu yoq, yumran narside yash-osmurler bolup, ular peqet echinish hem yurek sadalirini tinch yolidiki namayish arqiliq qanundin paydilinip hokumetke, xelq’aragha anglitish uchun namayishqa chiqqan idi, biraq bu heqqani herket xitay hokumitining qanliq qirghin qilish pilanigha toghra kelip qalghanliqtin qirghinchiliqning qurbanigha aylandi.

    Buni herqaysi doletlerning axparatliri toxtimay xewer qilishqa bashlighan bolsimu, xitay hokumiti neq meydangha birmu xelq’ara muxbirlirini kirguzmey,peqet xitaynila ziyaret qildurdi hetta uyghurlarni ziyaret qilghan muxbirlarni xitay saxchiliri „ nimishqa uyghurlarni ziyaret qilisen, xitaylarni ziyaret qilmay „dep qattiq tillighan.

    Sherqiy Turkistan xelqining yolluq herketlirini xitay hokumiti xelq’aragha “teroristliq” herket,uyghurlarning hemmisini bolsa “ terrorist” qilip boyap korsitip, wetenning ichi sirtidin uyghur millitini toluq yoqitiwetish suyiqestini emelge ashurushqa tirishiwatidu.

    Bundaq qanliq qirghinchiliqlar 60 yildin beri toxtomay boluwatidu, bichare uyghur xelqi „ teghdirge ten berip, dimini ichige yutup jim olturup qul bol dise, qul boldi, Nan ber dise, yeydighan nanlirini, keyim ber dese kiyidighan kiyimlirini, yer ber dese teridiyghan yerlirini, öy ber dese olturudighan oylirini,benzin ber dese ishlitidighan nefitlirini, altun ber dese özining altun-kumush, zibu-zinnet, kereklik dese yaghaq-tash, otunliridin tartip berip ozige ishleydighangha ish, turidighangha yer qalmidi, hetta her-biringning qan berish mejburiyiting bar, dep her bir ademdin 200 giramdin issiq qeninimu aldi, emdilikte elish nowiti uyghurlarning muqeddes jenigha keldi.Qenimizni su ornida ichishke, göshimizni yimek ornida yeyishke bashlidi.

    Mushundaq jiddi peyittimu xelq’aradiki Amerika, Enggiliye, Rosiye qatarliq, dunyada kuchluk bolghan doletler hechnimini kormigendek, ikki kozini tengla yumuwelip jim olturuwatidu,bizning nadan, kongulchek uyghur xelqimiz bolsa, yenila aq kongulluk bilen Amerika, Enggiliye we Rosiye qatarliq doletler bir kuni ozini-ozi sorap xitaygha besim ishlitip,ana wetinimiz Sherqi Turkistanni bizge qayturup elip beridu! Dep umudler kutup ularning tapini etrapida xarlinip yuruwatidu.

    Sherqi Turkistanning ichi we sirtidiki barliq uyghur xelqi Amerika, Enggiliye we Rosiyedin tezlik bilen herketke kelip, xitaygha her jehettin besim ishlitip Sherqi Turkistan xelqini qanliq qirghin qilishtin toxtap, buyuk wetinimizni oz qolimizgha qayturup berishke tedbir qollinishni telep qilidu, chunki Amerika, Enggiliye we Rosiyedin ibaret uch chong kuchluk doletning uch chong kattiwashliri bolghan Rozwelit, Churchil we Stalinlar bundin 60 nechche yil burun, Yaltada ashkare shertname imzalamdu weyaki bashqa orunlarda yoshurun halda xitay bilen mexpiy kelishim, toxtamlarni tuzemdu ishqilip her-xil usullar bilen ozlirining menpeeti bedilige uyghurlarning bir buyuk dolitini ozlirining bir tal almisini uninggha buninggha „ sanga bereymu yaki bashqilargha bereymu?“ digendek tenglep oyunchuq ornida oynap turup xitaygha beriwetken bolghachqa, emdilikte toxtimay heqqaniyet, erkinlik, kishilik hoqoq, demokiratiyini teshwiq qiliwatqan bu doletler ozlirining bu qerzini qayturushni esidin chiqirip qoyup ghemsiz yuruwatidi.

    Shunga yuqiriqi doletler egerde heqqaniyet yoligha mangimiz dise ozlirining burunqi prizdentlirining eyni dewirdiki tuzgen shertname, bitim, kelishim we toxtamlirini arxiptin axturup tepip chiqip, uyghurlarning bu qerzini heqqani halda qayturushning tedbirini qilishini qattiq telep qilimiz. Bu uyghur xelqining qilishqa tegishlik yolluq teliwi hesaplinidu.

    Bolupmu Rosiye hokumiti buninggha alahide ehmiyet berishi kerek, chunki eyni waqitta Stalin mongghuliyeni azat qilip, Sherqi Turkistanni xitaygha berish ishlirida alahide rol oynap kelishim,toxtamlarni kop tuzgen.

    Shuning bilen bir waqitta, Insaniyetning BDT ning tinchliqni saqlash qisimliri, NATO Armiysi qatarliqlarni ishqa selip, mewjutliqi eghir tehdit astida qalghan xelqimizni qoghdishini we xelq’ara teshkilat we guruhlardin, xitay communist hakimyitini, Hujintau we Wang lechuenni xelq’araliq qanunlar boyiche qatttiq jazalishini telep qilimiz.

    Ehtiram bilen:

    Weten Ichi We Siritidiki Sherqiy Turkistan Xelqi Namidin

    2009-yili 8-iyul
    Posted by UYGHURISTAN at 4:59 PM

  16. Thursday, July 16, 2009
    Xitay, Uyghurlarni Basturush Arqiliq Mesilini Hel Qilalamdu?

    Muxbirimiz Weli
    2009-07-14

    Shiwétsiyide turuwatqan uyghur ziyalisi abdurishit haji kérimi we türkiyidiki hajettepe uniwérsitétining tarix penliri dotsénti erkin ekrem xitayning hazir ürümchini tijitish üchün qolliniwatqan siyasetliri heqqide mulahize élan qildi.

    Süret, 7 – Yul küni ürümchidiki ayallar – Balilar namayishida, bir erning xitay qoralliq qisimliri bilen tirkishiwatqan körünüsh.
    Bügünki ürümchi weziyiti
    Xitay hökümiti shenbe küni ürümchide ochuq-Ashkara toplinish, namayish qilishni cheklesh buyruqi élan qilghan idi (amérika awazining xewiri) . Xitay qoralliq qisimliri bügün ürümichide üyghurlar köp olturaqlashqan rayonda ikki uyghurni étip tashlidi, üchinchisini yarilandurdi.

    Bügün ürümchidiki jiddiylik bir heptidin buyan yüz bériwatqan jiddyliktinmu wehimilik bolushigha qarimay, uyghurlar yenila kuchilargha chiqip , tutup kétilgen tughqanlirini izlewatidu we öltürülgen tughqanlirining hazisini tutuwatidu (birleshme agéntliqining bügün ürümchidin bergen xewiri).

    Xitay hökümiti hazir ürümchi xelqi herbiy qisimlarni qarshi aldi, ulardin hal soridi؛ ismayil emet, ablet abdurishit qatarliq sabiq aptonom rayon reisliri ürümchide namayish qilghan uyghurlarni ‘üch xil küchler’ dep eyiblidi, cheteldiki dunya uyghur qurultéyini ‘ürümchi weqesini qutratti’, ‘rabiye qadir uyghurlargha wekillik qilalmaydu’ dédi dep teshwiq qilishqa bashlidi.

    ‘Xitay hökümiti yenila özi peyda qilghan mesilini bashqilargha dönggep qoyup, xelqni basturmaqchi’
    Hazir shiwétsiyide turuwatqan uyghur ziyalisi abdurishit haji kérimining qarishiche, xitay hökümiti hazir ürümchi weqesini, özi peyda qilghan mesilini bashqilargha dönggep qoyup, xelqni basturush arqiliq hel qilmaqchi boluwatidu.

    ‘Xitayning chong dölet bolush chüshini sherqte teywen, gherbte uyghurlar buzuwetti’
    Hazir türkiyidiki hajettepe uniwérsitétining tarix penliri dotsénti erkin ekremning qarishiche, xitayning ürümchini tinjtish üchün qolliniwatqan basturush siyasiti özining ajizliqini ipadileydu.

    Uyghurlarning ölömni kürüp turup kökrek kérip chiqiwatqanliqining özi bir qudretlik küch. Xitayning chong dölet bolush chüshini sherqte teywen, gherbte uyghurlar buzuwetti.

    ‘Uyghur bilen xitay otturisida tarixtin buyan héchqachan tinchliq bolghan emes’
    Abdurishit haji kérimining qarishiche, uyghur bilen xitay ottuirsida tarixtin buyan héchqachan tinchliq bolghan emes, xu jintawning hazir yene kona usulni qollinip, hetta herbiy idar qilishni yolgha qoyush arqiliq mesilini hel qilalmaqchi bolghanliqimu tinchliq élip kelmeydu .

    ‘Xitay rehberlirining hazir qiliwatqan gepliri kelgüside sotta özlirining jinyat pakitliri bolup qalidu’
    Erkin ekremning qarishiche, xitay rehberlirining hazir qiliwatqan gepliri buningdin 40 yillar burun ademlerni qaymuqtoralighan, ular hazir qiliwatqan shu kona geplerge dunya hergiz ishenmeydu. Belki ularning bu gepliri, kelgüside sot mehkimiliride, ularning jinayet pakitliri bolup qalidu.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/basturush-bilen-mesile-hel-bolamdu-07142009220002.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 12:57 AM
    Thursday, July 16, 2009

    Tanka Aldidiki Yalghuz Uyghur AyalMuxbirimiz Irade
    2009-07-14

    Ürümchide 5 – Iyul yekshenbe küni namayish yüz bérip qanliq basturulghandin kéyin, xitay hökümiti namayishni chetellerdiki küchlerge baghlighan idi. Ular bu qétimliq weqeni “chetellerdiki bölgünchi küchler qutratquluq qilish arqiliq peyda qildi,” dep élan qildi.

    http://www.nytimes.com Din élindi. Photo: David Gray/Reuters

    7 – Ayning 7 – Küni bir türküm uyghur ayalliri namayish ötküzüp tutqun qilinghan balilirini qoyuwétishni telep qilghan bolup, süret, hasa tutqan bir uyghur momayning xitayning browniklirining aldini sosup hurpiyip turghan körünüshi.

    Emma xitay hökümitining bundaq teshwiqatigha qarimay dunyadiki dangliq gézit – Zhurnallarda ürümchidiki bu weqe we bu weqening kélip chiqish sewebining zadi néme ikenliki, uyghurlarning néme telep qilidighanliqi we uyghur diyarining heqiqiy weziyitining qandaqliqini mulahize qilidighan maqaliler arqa – Arqidin bésilmaqta.

    Los – Anjilis waqit gézitide élan qilinghan “uyghur diyarigha bayliq izdep kelkündek éqip kéliwatqan xitaylar” mawzuluq maqale “uyghur diyaridiki pursetlerdin bir guruppa paydilandi – Ular xitay. Emma uyghurlar bolsa yoqatquchilar boldi”, dep bashlanghan.

    Maqalining aptori barbara démik we dawid péyrsonlar bolup, ular bu maqalini ürümchi we béyjingda yazghan bolup maqalide mundaq diyilgen:

    Uchisigha kir bolup ketken bir mayka kiyiwalghan 26 yashliq lyu yurti jyangsudin uyghur diyarida özini téximu köp pursetlerning kütüp turuwatqanliqini, hazirqidin ikki hesse köp pul tapalaydighanliqini anglap uyghur diyarigha kelgen idi. Emma u bu yerge kelginide ehwal intayin xeterlik bolup, bu ehwalgha yene shu lyugha oxshaydighan aqqunlar seweb bolghan idi … Xitay hökümitining élan qilishiche, ötken yili uyghur diyarigha 2. 1 Milyon aqqun kelgen bolup, bu san téxi paxta we yangyu térish üchün kéliwatqan minglarche – Yüzlerche aqqunni öz ichige almaydu. Uning üstige bu yil chungchingda 100 ming kishining uyghur diyarigha yolgha sélinidighanliqi élan qilindi. Mart éyida ningshiyaning peqetla bir wilayitidin 3200 déhqan – Yéziliqlar daqa – Dumbaqlar bilen uyghur diyarigha uzutup qoyuldi. Mana bu xil ehwallar uyghur diyarida muqimsizliqni keltürüp chiqardi. Uyghurlar öz yurtlirida chetke qéqilishtin we xizmet ornigha ige bolalmasliqtin shikayetchi. Bu yerde nurghun ish yerliri uyghurlarni élishni ret qilidighan bolup, hetta paxta térish we kanda ishleshtek töwen ishlarghimu uyghurlar qobul qilinmaydiken. Emma buning eksiche xitay aqqunlar bolsa ish tépiwalghuche heqsiz sughurta, heqsiz turalghu jaydin behriman bolalaydiken.

    Aptor yene ikki neper uyghur bilen söhbet élip barghan bolup, aptor bu söhbet xatirisi heqqide mundaq bayan qilidu:

    Tikküchilik bilen shughullinidighan mijit isimlik kishi 36 yashqa kirgen bolup, u bizge:” uyghurlarning ish tépishi bek qéyin. Héchqandaq xitay méni ishqa almaydu “dep hal éyitti. U tizlirini püküp olturghan halda yanchuqida qalghan 4 dollar pul bilen özining ayali we 8 ayliq bolghan balisini qandaq qilip béqishni oylawatatti. Qeshqerde yene bir uniwérisitit püttürgen 20 nechche yashliq uyghur yigit bolsa özining ingilizche we xitaychini sudek bilginige qarimay yenila ish tapalmighanliqini éytip berdi. U yene, ichkiridin téxi yéngila kelgen xitaylargha her qandaq pursetning teyyar ikenlikini körüsh, uyghurlarni qattiq biaram qilidu. U ” bizning pütün telep qilidighinimiz, peqetla pursetlerdin teng – Barawer behriman bolush” dep derdini éyitti.

    Aptor maqalide yene bir xitayning sözige yer bergen bolup u xitay aptorgha mundaq dégen : ” uyghurlarning bizni yaxshi körmeydighanliqi turghanla gep. Chünki biz ularning ishini tartiwalduq. Men hazir uyghurlardin resmiy qorqidighan bopqaldim. Chünki men ularning közige qarighinimda bizge bolghan qattiq ghezep – Nepretni körimen “. Aptor maqalisini dawam qilip mundaq deydu: mana bu ehwalni merkizi milletler uniwérsitétining proféssori, iqtisadshunas ilham toxti ependi otturigha qoyghan bolup, u bir yérim milyon uyghur erning ishsiz ikenlikini éytip, bu heqte hökümetni agahlandurghan we”bu ehwal mushundaq dawam qilidighan bolsa uyghur diyarida muqimliqini ishqa ashurush mumkin emes ” dégen idi.

    Amérikida chiqidighan xaffington pochtisi gézitide élan qilinghan yene bir maqalimu kishilerning alahide diqqitini tartti. Maqale ürümchide yüz bergen weqe we buninggha bolghan inkaslarni perqliq noqtilardin yorutup bergen.

    “Ya uyghurlar buddist bolghan bolsidi yaki xitay israil” dep mawzu qoyulghan maqalini aptor mundaq dep bashlaydu: “bichare uyghurlar – Xata yerde az sanliq we musulman bop qalghan we xata kishi bilen düshmen bolup qalghan. Uyghurlar yillardin béri iqtisadiy, medeniy we diniy heqliridin mehrum qalghanliqidin shikayet qilip keldi. Ürümchide weqe yüz bergendin kéyin xitay hökümiti derhal chetellerde sürgünde yürüwatqan bölgünchilerni we musulman millitarist guruppilarni eyiblidi. Nurghunlighan kishilerni qolgha aldi. Arqidin xitaylar tömür toqmaq we qingraqlar bilen qorallinip uyghurlardin intiqam élish üchün kochilargha tökülüp ketti. Uyghur diyaridin bériliwatqan xewerlerni körüp shundaq oylap qaldim. Eger uyghurlar buddist bolghan bolsidi, b jork, sitng, bono qatarliq özini mezlumlarning qutquzghuchisi dep yüridighan naxshichilar alliqachan tibetlerge qilghinidek “uyghurlargha erkinlik” dep konsért bérishke bashlighan bolatti. Elwette amérikimu bu ishning ichide dunyagha mal sétiwatqan xitay bolmighan bolsa, weqege nisbeten téximu küchlük inkas qayturghan bolatti. Xalas, gherb elliri bu ishqa quliqini yopuriwaldimu deyli, undaqta uyghurlarning musulman qérindashliri nede ? bu musulmanlar üchün dinsiz, kommunist xitaylarni eyibleydighan yaxshi purset idighu? méning bashta déginimdek düshmen xata bop qalghan. Eger uyghurlar pelestinlik, xitaylar israil bopqalghan bolsidi, bu chaqqiche pütün erebler qozghilip ketken bolatti. Chünki ularning pütün diqqiti amérika we israilgila merkezliship qalghan. Ular bu uyghur musulmanlirinimu yaxshi bilip ketmeydu, elwette buningdin xitaylar bek xushal….”

    Maqale axirida aptor mundaq dep yazidu: bu qétimqi weqede muxbirlar tankining aldida yalghuz turghan bir uyghur ayalning resimini dunyagha tarqatti. U ayalning resimi xuddi tyenenmén weqeside tankining aldida yalghuz turghan xitay oqughuchining resimige oxshash, bu weqening simwoli bop qaldi. Emdi uyghurlarningmu mushundaq bir qexrimani bar boldi, ular dawasi bu resim arqiliq dunyaning diqqitini tartishi mumkin.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/tanka-aldiki-ayal-07142009204702.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 1:01 AM

    Thursday, July 16, 2009
    Kelgüsi Uyghur ziminidiki qan hidi…
    M.Azat

    RFA radiosi 2009.yili. 6.ayning 17-18-19.künliri Uyghurlarning siyasi teqdirige munasiwetlik intayin muhim bir xewer heqqide dawamliq melumat berdi. xewerning mezmuni mundaq ” seyshenbe (2009.06..16) küni Amerika awam palatasi tashqi ishlar qarmighidiki bir tarmaq komitit yeghin chaqirip,” Sherqi Türkistan islam partiyesi”ni terorist teshkilatliri qara tizimligidin chiqiriwetish toghrisida guwaliq berish yeghini ötgüzüldi”

    Amerika Demkokiratchilar partiyesining awam palatadiki xelqara teshkilatlar we kishilik hoquq we nazaret tarmaq komititining reisi Bill Deniyxond qatarliqlar, nami atalghan teshkilatni Teroristlar tizimligidin qchiqiriwetish teklipini nimishke otturigha qoydi?nimishke bügünki künde?

    Junggo hökümiti 2001.yili “11.sintebir” weqesidin keyinla, 4 Uyghur teshkilatini “Terorist”teshkilat dep elan qilghan idi. bir teshkilatni amerika we birleshken döletler teshkilati “Terorist” tizimligige kirgüzgen.

    aridin 7 yil ötti. nime üchün hazir amerikining köz qarishi özgerdi?

    1.Pakistan we Apghanistandin tutup ketilgen we Guantanamoda 7 yil soraq qilinish jeryanida 23 neper Uyghurning xelqara terorizim bilen alaqisining yoq ikenligining ispatlan’ghanlighi.

    Ularning bir qismi azat boldi.bir qismi azat bolush aldida.

    2.Amerika,bar-yoqlighi iniq bolmighan “sherqi Türkistan islam partiyisi”ni aldirap-saldirap qara tizimlikke kirgüzishide,Amerikining iraqni ishxal qilish herkitide junggoning qollishini qolgha keltürüsh,Taliban’gha junggoning mexpi qoral-yaraq yerdimini toxtutush… qatarliqlarni közde tutqan idi.

    Amerika istixbarati hetta 98-99.yillirila Uyghurlarning Apghanistan we Pakistandiki herketlinish ehwalliri toghrisida junggogha melumat berishke bashlighan idi.mexset yenila, junggoning Pakistan arqiliq Taliban’gha beridighan yardimini toxtutish idi. bu heqte keyinki waqitlarda “Niyoyork taymis” qatarliq gezitler Amerika bilen Junggoning otturisidiki bu mexpi siyasi sodini ashkariliwetti.

    3.Junggoning teximu köp ,Amerika hisse senetlirini setiwelishini qolgha keltürüsh.

    4.Uyghurlarning qoralliq herketlirini xelqarada cheklesh arqiliq, Uyghurlarni kishilik hoquqi mesilisini merkez qilghan siyasi herket qilishqa zorlash. Junggoni, Uyghurlarning kishilik hoquqlirining yaxshilash üchün ilhamlandurush.

    Peqetla,Uyghurlarning xelqarada kishilik hoquq kürishini umumlashturush. qoralliq köresh qilghuchilarni yetim qaldurush jehette, Amerika bilen Junggoning ortaq herket qilishi netijiside, Uyghurlarning cheteldiki herkiti kishlik hoquq etirapida tiz süret bilen shekillengen bolsimu, netije, junggoning kütkinidek kontirolluq bir mulayim herket bolush bilen toxtap qalmastin, Junggoning xelqarrada beshini aghritidighan bir siyasi herketke aylinip qaldi.

    Bashqa maddilarda bolsa,Amerika,Junggodin kütkenlirige erishelmidi.

    1.iraqta Amerika junggoning qollishigha erishelmidi. belki Amerika iraqta patqaqqa petip qelishidin paydilinip, junggo xelqarada amerikining paaliyet meydanini taraytish bedilige, özining paaliyet meydanini kengeytti.

    Amerika ittipaqdashliri bilen iraqtiki weziyetni kontirol qildi.

    2.Awghanistandimu, Junggo we Russiyening Taliban’gha mexpi yardem berish paaliyitini bashtin-axirghiche tosup qalalmidi. Taliban herkiti Apghanistandindila cheklinip qalmastin Pakistanning her yerige yeyildi.Amerika iraqtiki eskerlirining bir qismini apghanistangha kötkesh mejburiyitide qalmaqta.

    3.Uyghur aptonom rayonida,Amerika we Yawropa kütkinidek kishilik hoquq mesiliside ilgirlesh bolmidi. eksiche islam dinigha bolghan yüksek besimliq siyaset,Uyghurlarning weziyitini teximu qeyinlashturghanlighi xelqara jemiyet teripidin bilindi.bulupmu Uyghurlarning milliy mediniyitini tamamen inkar qilish üstige qurulghan milliy siyasetning eghir aqiwetlerni elip kilidighanlighi gherip dunyasini endishige saldi.

    “sherqi Türkistan islam partiyesi” xelqaraliq qara tizimliktin chiqiriwetilse nime paydisi bolidu?

    1.Uyghurlarning qoralliq küreshni öz ichige alghan barliq küresh wastiliri “milliy qoghdunush “herkitining bir qismi dep qarilidu.

    2.Shuning üchün Uyghurlarning quralliq qarshiliq herketlirimu xelqarada qanuni kapaletke ige bolidu.

    3.Xelqara qanun’gha muwapiq bolghan bir herket,xelqara jemiyettin qollashqa erishidu.

    4.Dunyaning bashqa jaylirida charchighan yaki wezipisi axirlashqan siyasi we eskiri toqunush,Uyghur aptonom rayonini merkez qilghan Junggodiki yengi adirisige qarap toplinishqa bashlaydu.

    Netije; Eng eghir künler yene Uyghurlarning we junggoghning beshigha kelidu.

    Uyghur xelqi teng hoquqqa ige bolup,izilmey yashashni arzu qilip keldi.arzular köz yashlar bilen bille sel bolup eqip ketiwatidu.

    Junggoluqlar öz waxtida özliri Yaponlargha iziliwatqandimu,biz Uyghurlarni izishni toxtatmighan idi.

    Hazirmu junggoni izidighan bir giganit küch kelmigüche,biz Uyghurlarni izishtin waz kechmeydighandek turiwatidu.

    Bir künlerde, nedin kelgenligi namelum bolghan qoral we kishiler Uyghurlar ziminida peyda bolshqa bashlighanda,u qorallar Uyghurlarningmu qoligha ötushke bashlighanda eng köp ziyan tartidighan, eng köp qirghinchiliqqa uchiraydighan xelq yenila, Uyghur aptonom rayonida yashawatqan Xenzular we Uyghurlardur.

    Yeqin kelgüsidiki Uyghur ziminidin burnumgha qan hidi kiliwatidu.

    Hazirmu, Uyghurlarning köz yeshini toxtutushqa,milletler otturisidiki nepretni tügitidighan adaletni tikleshke waqit kech emes.

    2009. 06 .20

    Menbe: http://www.uighurbiz.net/forum/viewthread.php?tid=1631&extra=page%3D1
    Posted by UYGHURISTAN at 11:50 AM

    Saturday, July 18, 2009
    ‘ Ürümchi Tinchlanmidi … ‘
    Muxbirimiz gülchéhre
    2009-07-17

    Ürümchide yürgüzülüwatqan herbiy halet dawam qilmaqta. Xitay dairiliri, bir tereptin chetel bilen bolghan téléfon alaqisi üzgendin bashqa, barliq tor béketlernimu qamal qilghan bolsa, yene bir tereptin, chetel muxbirlirining uyghurlarni ziyaret qilishigha tosqunluq qilip, ularning paaliyitinimu qattiq kontrolluqqa aldi.

    AFP Photo

    Süret, 7 – Yul küni ürümchidiki ayallar – Balilar namayishida, bir erning xitay qoralliq qisimliri bilen tirkishiwatqan körünüsh.

    Xitay axbaratliri bolsa “ürümchi weziyiti tinchlandi”, “ammining turmushi we xizmetliri normallashti, her millet ammisi xuddi burunqidekla inaq ittipaq” dep, uyghur éli ichi we sirtigha küchlük teshwiqat élip barmaqta.

    Halbuki, ürümchidin igiligen uchurlirimizgha qarighanda, gerche ürümchi weziyitining nurghun terepliri dunya metbuatlirida xewer qilinmighan bolsimu, emma ürümchining ta hazirgha qeder tinchlanmighanliqi melum.

    Tün basqan sheherdiki tazilash
    Uyghur élining paytexti ürümchide 5 – Iyul yüz bergen namayish tor béketler arqiliq dunyagha melum boldi. 6 – Iyuldin kéyin xelqaraliq axbaratlar ürümchidin melum axbaratlarni tarqitishqa bashlidi, emma bu jeryanda 5 – Iyul küni kéchide xitay saqchilirining élip barghan tazilash tutush herikitining tepsilati, zadi qanchilik uyghurning weqe jeryanida we uningdin kéyin öltürülgenliki we yaki tutulghanliqi heqqide héchqandaq uchur tarqitilmidi. Uningdin kéyin xitaylarning uyghur mehellilirige basturup kirishi hem buningda körülgen ziyan, hazirgha qeder qanchilik uyghurning yarilanghanliqi, öltürülgenliki we tutqun qilinghanliqi yenila éniq emes.

    Bezi uchurlargha qarighanda, xitay qoralliq saqchi hem herbiyliri weqe yüz bergen 5 – Iyul küni kéchide bir tutash tutush axturush élip bérishning aldida ürümchi ammisining sirtlargha chiqmasliqini uqturup mehelle mehellilerni qamal qilghan, hem basturush herikitini ürümchining pütün éléktrini öchürüp tashlighandin kéyin, kéchiche qarangghu halette élip barghan.

    Bu heqte ürümchidiki bir dukandar uyghur, bixeterlikini küzde tutup ismini ashkarilashni xalimighan bolsimu, yenila 5 – Iyul küni kéchidin bashlap at beygisi meydanidiki ahalilerning tokini üch kün üzüp tashlighanliqini, at beygisi meydani rayonigha kirish – Chiqishning pütünley tosulghanliqini bildürdi.

    Xelqara chong baza etrapidiki melum uyghur réstoranining bir kütküchisi, weqe yüz bergen küni kéchiche tok öchürülgenlikini éytti we yene, 5 – Iyul kéyin ürümchide kishilerning toplinip paaliyet qilishigha yol qoyulmaydighanliqi uqturulghan bolup, bu heqtiki uqturushta barliq réstoran hem ashxanilarning peqet téz tamaq chiqirishqa bolidighanliqi, toy – Tökünlerni 20 – Iyuldin kéyin orunlashturushqa ruxset qilinidighanliqini bildürdi. Uning bildürüshiche 5 – Iyul kech saet 9 larda oq awazi bashlinip, etisi kündüzgiche dawam qilghan hetta hazirmu bezide oq awazliri anglinip turuwatqan iken.

    Yoqap ketken, tutup kétilgenler bek jiq
    Xitay dairiliri 15 – Iyul ürümchi weqesi heqqide yéngi sanliq melumat élan qildi. Munasiwetlik doklatida körsitilishiche, ölgenlerning sani 184 din éship 192 ge yetti, yarilanghan adem sani 1680 din éship 1721 ge yetti dep élan qildi.

    Halbuki ölgen hem yaridar bolghanlar sanining éshish sewebi néme? ular toqunushta ölgenlermu yaki basturushta ölgenlermu? ölgüchilerning hem yarilanghuchilarning millet ayrimisi? shunche köp yaridar qandaq peyda boldi? dégenge oxshash soallar jawabsiz qaldi.

    Weqe yüz bergendin buyan xitay hökümiti, xelqara jemiyetning ürümchi weqeside öltürülgen we yarilandurulghan ademlerning kimlikige dair tepsiliy uchurlarni ashkarilash toghrisidiki telipige téxiche jawab bermidi.

    5 – Iyul künidin bashlap, érining iz déreksiz yoqap ketkenlikini bayan qilghan ismini ashkarilashni xalimighan bir yash ayal, özining éri bilen jenubtiki yurtidin ürümchige ishleshke kelgenlikini, gerche éri 5 – Iyuldiki weqege arilashmighan bolsimu, shu küni kéchidin bashlap xewiri bolmighanliqini, saqchi dairilirige sürüshte qilip barghinida olturushluq mehelle komitétigha tizimlitishni buyrughanliqini bildürdi.

    Ürümchidiki ismini ashkarilashni xalimighan dukandarning bildürüshiche, xitay herbiy we saqchiliri uyghurlarning öylirige basturup kirip tutush herikitini yene dawam qiliwatqan bolup, uning periziche, tutup kétilgen uyghurlar 20, 30 minggha baridiken. Uning öz közi bilen körgenlirini bayan qilishiche, tutulghanlarning köpinchisi yash yigitler bolup, at beyge meydanidiki tutush herikitide, xitay saqchiliri öymu öy kirip, 12 yashtin 25 yashqiche bolghan oghullarning hemmini birdek tutqun qilghan shundaqla, tutush jeryanida intayin qebih wasitiler bilen hemmisini mejburi yalingachlap tekshürüp aptomobillargha bésip élip mangghan. Hazirgha qeder bu balilarning qeyerde ikenliki, néme üchün tutulghanliqi, qachan qoyup bérilidighanliqi we salametliki heqqide aililirige xewer bérilmigen, hetta balilirining ehwalini sorighuchilarmu tehditke uchrimaqta iken.

    Melum bolghandek, 7 – Iyul del at beyge meydanida üch yüzge yéqin uyghur ayal we bala, tutulghan erliri, oghulliri we qérindashlirining qoyup bérilishini telep qilip namayish qilghan we namayish oxshashla mingdin oshuq saqchi hem bronéwik bilen kelgen herbiyler teripidin téz arida tinchitilghan idi.

    Herbiy halette turuwatqan ürümchide, 10 – Iyul jüme namizidin qaytip bir qisim uyghurlar béshigha tirelgen aptomatlardin qorqmay yene naraziliq bildürüp chiqqan bolsimu, umu qattiq basturuldi.

    Uyghurlarning inkasigha qarighanda, hazirmu bu xildiki qarshiliq hem naraziliq toxtimay dawamlashmaqta iken.

    Xumdanliq meschiti xitay aqqunlarning hujumida weyran qilinghan
    6 – Iyul, qolida kaltek – Toqmaq, qingraq – Pichaq kötürgen xitay aqqunliri uyghurlardin öch élish herikiti qozghap, uyghur mehellilirige, uyghurlarning dukan hetta meschitlergimu hujum qilghan idi.

    Öz bixeterlikidin ensirep ismini ashkarilashni xalimighan üzümchilik bir teqwadar kishi, bezi meschitler jüme küni musulmanlargha échip bérilgen bolsimu, emma jamaetning unche köp emeslikini bildürdi. Bu kishining ashkarilishiche, 5 – Iyul naraziliq namayishi yüz bérip etisi, nyenzigo (xumdanliq) meschiti xitaylarning hujumgha uchrap weyran qilinghan.

    Roytérs agéntliqida bügün xewer qilinishiche, dairiler jüme namizi oqulghan meschitlerning etrapigha toluq qorallanghan saqchilarni orunlashturghan. Adette bir saetlerche dawam qilidighan jüme namizi aran 20 minut dawamlashqan.

    Milliy toqunush bashqiche shekillerde
    Chetel axbaratlirining bahasigha qarighanda, bu nöwet ürümchide yüz bergen milliy toqunush, xitayda 10 nechche yildin buyan meydangha kelgen eng shiddetlik toqunush bolup hésablinidiken.

    Ürümchidiki uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki bu ötkür toqunushtin kéyin, xitayning qoralliq kontrolluqi astida tutup turuluwatqan ürümchi weziyitige xelqara jemiyet “shu qeder qan töküshken bu ikki millet yene bir yerde yashiyalishi mumkinmu? “dégen gumanliq nezerde diqqet qilmaqta, emeliyettimu xitay saqchi we herbiylirining qattiq kontrolluqi astida ürümchidiki ammining kündilik paaliyiti normallishiwatqandek körünsimu, halbuki milletler otturisidiki ixtilap bashqiche shekillerde öz ipadisini tapmaqta iken.

    Uyghur dukandarning bildürüshiche, weqedin kéyin paytext ürümchide, xitaylar rayoni we uyghurlar rayoni arisida chégra hasil bolghan bolup, bu kishimu aptomobiligha gaz qachilash üchün bir gaz ponkitigha kirginide, gaz ponkitidiki xitayning gaz qachilap bermigenlikini bildürdi.

    Bu kishining teswirlishiche, hazir uyghurlar xitaylar köp rayongha barmaydiken, xitaylarmu uyghurlarning rayonigha kelmeydiken. Magizinlardiki xitaylar hetta uyghur xéridarlargha nerse kérek sétip bérishnimu ret qiliwétiptu. U yene, nöwette xitay “ürümchi tinchlandi” dep qanche teshwiq qilsimu, xitay aqqunlarning hemde bashqa yurtlardin kelgen uyghurlarningmu yurtlirigha bas – Basta qaytiwatqanliqini emma, uyghur élige kélidighan ayropilan, poyizlarning bolsa quruq qatnawatqanliqini bildürdi.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumqi-tench-emes-07172009191025.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 9:23 PM
    Monday, July 20, 2009

    Sherqiturkistan Birliki Teshkilati Kölinde Xitaylarning érqiy Qirghinchiliqigha Qarshi Paaliyet Élip Bardi

    Sherqiturkistan Birliki Teshkilati 2009-yili 7-Ayning 19-küni Gérmaniyening Kölin Sheheride Éghir milliy zulum astida ingirawatqan Sherqitürkistan xelqini qollash üchün „Sherqiturkistanni Qoghdap Qalayli!“ Dégen témida birleshme paaliyet teshkillidi.

    Xitay hökümiti 60 yildin béri, dölet térorini ishqa sélip, Sherqiturkistanni üsti ochuq ghayet zor türmige aylandurup qoydi. Bolupmu 26-Iyun 2009 we 05-Iyul 2009 qanliq weqeliridin kéyin Uyghur xelqining béshigha kéliwatqan éghir külpetler dunya jamaetchilikining jiddiy naraziliqini qozghighan bolsimu, Xitayning bu meselige nisbiten Sherqiturkistan xelqige qayturghan qanliq inkasi, Xitaylarning rezil epti beshirisini dunyagha yene bir qétim ashkarilidi.

    Shundaqtimu Xitaylar eskiriy, siyasiy, déplomatiy we dölet teshwiqat mashinillirini ishqa sélip, bir tereptin tinch shekilde özlirining insaniy heq-hoquqliri üstide küresh qiliwatqan Uyghur xelqini dehshetlik bastursa, yene bir tereptin, wetenimiz Sherqiturkistanda otturgha chiqqan weqelerni Uyghurlar bilen Xitaylar ottursidiki étnik toqunush, ijtimayi ziddiyet, dep teswirlep, döletning bu meselide ötkezgen siyasiy jinayetlirini yoshurup, saxtapezlik bilen xelqimizning heqqaniy kürishini dunyagha niqaplap körsütüshke orunup keldi.

    Sherqiturkistan Birliki Teshkilati Xitayning Sherqiturkistanning siyasiy meseliside oynawatqan bir qatar neyrengwazliqlirini eyiplesh, saxta oyunlirini xelqara jamaetchilikke anglitish, xelqarada jamaet pikiri toplap, xitayning wetinimiz Sherqiturkistanda yürgüziwatqan érqiy we kultural qirghinchiliqigha qarshi turush üchün , bu paaliyetni teshkilligenidi.Paaliyetke hawa soghaq we yamghurluq bolishigha qarimay 500ge yéqin kishi qatnashti.

    Palliyetning birinchi qedimide Sherqiturkistanning Istiqlal Marshi qoyulup, bu qétimqi milliy herkitimizde Xitaylarning qanliq basturushi bilen hayatini ghayip etken 3000 gha yéqin Shehitlirimiz we ularning ahale-tawabatlirigha éhtiram bildürüldi.Ikkinchi qedemde wetinimiz sherqiturkistanning azatliqi üchün shéhit bolghanlarning rohiygha atap Quraniykerim ayetliri oquldi. ^

    Undin kéyin paaliyetning kün-tertiwige asasen teshkilat reyisi Korash Atahan sözge chiqip Sherqiturkistanning omumiy weziyiti, nöwette uyghurlar duch kelgen we duch kélish aldida turghan eng éghir meseliler, Uyghur xelqining Xitay hökümitidin, xelqara jemiyettin, Musulman dunyasi we Turk xelqidin kütüdighan ümidlirini anglatti.Korash Atahan sözide xelqara jemiyetning „5-Iyul“ weqesige tutqan pozitsiyesidin uyghur xelqining razi emeslikini, uni xewer qilip qoyupla qarap olturmay jiddiy tedbir qollunup, u yerdiki ölüm-yétimge, yarilinish we dawalinishqa, siyasiy paaliyetchiler hem ularning aile tawabatlirining bixeterliki meselisige munasiwetlik jiddiy qararlarni élishning kéreklikini otturgha qoydi.

    U yene Sherqitürkistanning bashbaliqi Ürümchi we yene Qeshqer, Hoten, Ghulja, Aqsu qatarliq jaylardiki qérindashlirimizning béshigha kéliwatqan éghir tehditni yighilish qatnashquchilargha bildirdi! Shu arqiliq Xelqara jemiyetni mezlum Sherqiturkistan xelqini qutulduriwélishqa chaqridi!!! U yene BDT, YB, NATO, Wakaletsiz milletler teshkilati, Xelqara kechurum teshkilati, Chigrisiz muxbirlar teshkilati, Qizil kirsit we Qizil hélal ay teshkilatlirining zörür emiliy tedbirlerni qollinishining kérekligini, Xitayning dölet armiyesi, amanliq saqlash saqchilliri, Chigra-mudapiye qisimliri, istixbarati we xitay milletchilliri qatarliqlardin teshkillengen dölet térorini ishqa sélip, jemiyette, türmide we doxturxanilarda parallél herket qilip, uyghurlarni bir millet süpitide yoq qiliwétish urushigha atlinip, xelqimizni xeterning liwige qistap kelgenlikini, bu insanliqqa qarshi ishliniwatqan jinayet ikenlikini otturgha qoydi. U sözining axirida Dunyagha Xitaylarning éghir bir tehdit yaritidighanliqini, Bügün Uyghurlarning béshigha kelgenler ete bashqa rayon we qitelerdiki xeliqlerning béshigha kélidighanliqini agahlandurup, Xitay pashistlirining uyghur xelqi üstidin yürgüziwatqan érqiy we kultural qirghinchiliq siyasitini Xelqaraning yardimi bilen baldurraq axirlashturush kereklikini tekitlidi!

    Bu paaliyetke Hollandiye, Bélgiye we Gérmaniyediki 20din artuq Uyghur, Gérman we Turk teshkilatlirining muhim wekilliri qatnashti we Sherqiturkistan meseliside Uyghurlargha özlirining insaniy yardimini ayimaydighanliqi we bu meselini xelqara sehnilerge élip chiqishta tégishlik tirishchanliq körsitidighanliqini otturgha qoyushti. Paaliyetke qatnashqanlar birlikte, Xitayning Sherqitürkistanda yürgüziwatqan érqiy qirghinchiliqini „Toxtat !“ dep warqiridi!

    Ular yene Xitaylar teripidin Shepqetsizlerche basturuliwatqan, Qan-yash ichide ingirawatqan xelqimizning yalghuz emeslikini, ular üchün axirghiche küresh qilidighan heqqaniyetni yaqilighuchi xeliqlerning dunyaning hemmila yéride mewjut ikenlikini Xitaylargha anglitidighanliqini bildürüshti.

    Paaliyetke Sherqiturkistan Information merkizi, Amérika Awazi, Gérmaniye Dolqunliri, Türkiye Géziti, Zaman Géziti, Hürriyet Géziti, Milleyet Géziti, Sabah Géziti, we Jenubiy Ezerbeyjan Telwiziyesi qatarliq metbuatlar qatnashti.Metbuatqa axbarat élan qilindi.

    Bu paaliyette 20ge yéqin kishi sözge teklip qilinip, Xitaylarning Sherqiturkistan xelqi üstidin yürgüziwatqan érqiy tazilash siyasiti pash qilindi. Sherqiturkistanda xitaylar yürgüziwatqan pashistik siyasetlerge ayit ün-sin, metbuat boyumliri we teshwiqat yapraqchilliri tarqitildi.Xitaylarning Uyghur xelqini qandaq basturiwatqanliqigha ayit resim we tékistliq matériyallar körgezme qilindi.

    Sherqiturkistan Birliki Teshkilati teripidin oyushturulghan bu paaliyet Gérmaniye waqti saet 14.00 de bashlinip 17:00 de ghelbilik axirlashti.

    Sherqiturkistan Birliki Teshkilat Teshwiqat Merkizi

    Gérmaniye/Kölin
    Posted by UYGHURISTAN at 3:56 PM

    Tuesday, July 21, 2009
    Dunya ezerbeyjanliqlar qurultiyi xitay elchixanisigha naraziliq mektubi tapshurdi

    Muxbirimiz irade
    2009-07-20

    5 – Iyul ürümchi weqesi yüz bergendin kéyin nurghun döletlerde xitayning bu qilmishlirini eyiblesh namayishliri élip bérildi. Ezerbeyjandimu xitayning uyghur diyarida yürgüzüwatqan qanliq bésim siyasetlirige nisbeten naraziliq heriketliri élip bérilghan.

    14 – Iyul küni bakudiki öktichi partiyilerdin biri bolghan musawat partiyisining xitay elchixanisi aldida élip barghan naraziliq paaliyitidin bir körünüsh.

    Bu heqte bizge melumat bergen baku dölet uniwérsitétining oqutquchisi proféssor doktor ramiz esker ependi mundaq dédi: “xewerler ezerbeyjanda küchlük inkas peyda qildi. Nahayiti ghezeplenduq. Ezerbeyjanda 5 – 6 Ming etrapida kochida mal satidighan xitay tenzikesh bar. Ulargha nisbetenmu ghezipimizni bildürüp”ezerbeyjanda shunche jiq xitay kochilarda mal satisiler, döletke bajmu tapshurmaysiler, biz silerge mushundaq eskilik qilduqmu, siler némishqa bizning qérindash xelqlirimizge bundaq muamile qilisiler”, dep kishiler özlirining achchiqini ipade qildi. Hetta bezi xitaylarni ishlitiwatqan ezerbeyjanliqlar xitayning ürümchidiki bu qilmishini eyiblesh üchün ularni ishtin chiqardi. Yeni démekchi bolghinim, ezerbeyjandiki bir ziyaliydin kochidiki addiy bir ademgiche, 70 yashtin 7 yashqiche buni uqmighan adem qalmidi, hemmeylen buningdin qattiq epsuslanduq.”

    Ramiz esker ependi bizge yene, ezerbeyjanda xitaygha qarshi élip bérilghan bir qatar paaliyetlerdin melumat bérip mundaq dédi: “14 – Iyul küni bakudiki öktichi partiyilerdin biri bolghan musawat partiyisi naraziliq paaliyiti ötküzdi. Ular xitay elchixanisining aldigha qara gülchembirek qoymaqchi bolghanda, saqchi buninggha yol qoymidi. Buning bilen ikki terep arisida sürkilish kilip chiqti. Kéyin namayishchilar metbuat bayannamisi oqughandin kéyin namayishni axirlashturdi. Etisi küni yeni 15 – Iyul küni dunya ezerbeyjanliqlar qurultiyi teshkilati we pilanlash teshkilati birliship namayish uyushturdi. Namayishta parlamént ezasi sabir rustemxanli ependi “xitayning uyghurlargha yürgüzüwatqini xitayning insaniyet aldidiki bir eyibidur” dédi we xitay elchilikige qara gülchembirek qoydi. Arqidin axbarat bayannamisi oqup ötüldi. Kéyin qurultay merkizide bir yighin échildi. Yighinda aldi bilen ürümchi namayishining widio körünüshliri körsitildi. Kéyin dunya ezerbeyjanliqlar qurultiyining bashliqi proféssor doktor pasha gelbinur ependi ürümchidiki weqeler heqqide melumat bérip ötti. Yene ezerbeyjandiki tonulghan ziyaliylar, yazghuchi – Shairlar, ilim tetqiqatchiliri we siyasiy partiyilerdin kelgen kishiler söz qildi. Yighin axirida xitay elchixanisigha naraziliq bildürüsh we uyghur diyaridiki heqiqiy ehwalni uyghuristangha bérip öz közimiz bilen körüshni telep qilidighanliqimizgha dair bir parche mektup teyyarlandi we bu xitayning ezerbeyjandiki elchixanisining wekilige tapshuruldi. Yeni ezerbayjandiki xelqning buninggha bolghan naraziliq inkasliri xitay hökümitige yetküzüldi.”

    Dunya ezerbeyjanliqlar qurultiyining bashliqi pasha gelbinur ependi bizning téléfon ziyaritimizni qobul qildi we özining köz qarashlirini bayan qildi. Dunya ezerbeyjanliqlar qurultiyining bashliqi shundaqla tonulghan köz doxturi pasha gelbinur ependi mundaq dédi: ” insan heqliri we démokratiye tereqqi qiliwatqan 21 – Esirde uyghur türkliri bundaq muamilige uchrimasliqi kérek. Qedimde büyük medeniyetler yaratqan, shanliq tarixlarni yazghan, dangliq edib – Shairlarni barliqqa keltürgen uyghur xelqi bügün qetli qilinmaqta. Biz nechche waqitin bériqi paaliyetlirimiz arqiliq dunyadiki insanperwer kishiler we démokratiyini söyidighan kishilerni uyghur türklirige yardem qilishqa chaqirduq. Yene bashqa türkiy jumhuriyetlergimu uyghur qérindashlirimizgha yardem qilish heqqide murajiet qilduq. Uyghurlargha qilinghan bu qirghinchiliqqa pütün ezerbeyjan xelqi, siyasetchiler, dölet kadirliri, ziyaliylar we addiy puqralar hemmisi qattiq narazi boldi. Bizning özimizningmu mushu küngiche hel bolmay kéliwatqan qarabagh mesilimiz bar. Emma biz bu qétim özimizning derdimizni bir yaqqa qayrip qoyup turup, uyghurlarning derdige dawa bolush üchün xitayning ezerbeyjandiki elchixanisi arqiliq xitay hökümitige naraziliq xétimizni tapshurduq.”

    Proféssor doktor pasha gelbinur ependi özining dunya ezerbeyjanliqlar qurultiyining bashliqi bolush süpiti bilen xitay hökümitige bolghan naraziliqini mundaq ipade qildi: ” meyli kim bolushidin qetinezer , allah aldida hemme kishi teng – Barawer. Dunya démokratiye bilen bashqurulushi kérek. Hemme millet puqraliri allah aldida oxshash heqlerge, oxshash kishlik hoquqigha ige. Kimki buninggha qarshi chiqidiken, uning aqiwiti héchqachan yaxshi bolmaydu. Men uyghur diyarida we chetellerde yashaydighan pütün uyghur xelqige shundaq démekchimenki, bizning qelbimiz, yürikimiz her daim siler bilen birge.”

    Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/ezerbeyjanliqlar-qurultiyi-namayish-07202009204206.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 1:11 PM

    Tuesday, July 21, 2009
    Erdughan: Ürümchide Yüz Bergen Wehshiylikni Dunya Küntertipige Keltürduq

    Muxbirimiz Arislan
    2009-07-20

    5 ‏- Iyul ürümchi weqesi we uyghur mesilsii türkiyining muhim mesiliridin birige aylandi. Bu heqte hökümet bilen solchi partiyiler otturisida talash ‏- Tartish, bes munaziriler dawam qilmaqta.

    7 – Ayning 8 – Küni, türkiye bash ministiri rejep tayyip erdoghan ürümchidiki qirghinchiliqni “bu wehshilik” dep éyibligen idi. Süret, erdoghanning bügünki türk metbuatlirigha qilghan bayanatida, d u q reisi rabiye qadir xanimning türkiyige kélishi üchün wiza béridighanliqini éytiwatqan körünüsh.

    2009 ‏- Yili 7 ‏- Ayning 17 ‏- Küni bir türkum paaliyetler üchün koniya shehirige kelgen türkiye bash ministiri rejep tayip erdughan partiysining koniya 3 ‏- Nöwetlik omumi qurultay yighinigha qatnashti.

    Bash ministir erdughan, koniyaning saljuqlu sheherlik xelqaraliq tenterbiye yighin zalida échilghan bu yighinda söz qilip 5 ‏- Iyul ürümchi weqesini yene tilgha élip mundaq dédi:”hemmimizge melum bolghinidek shinjang uyghur aptonum rayonining paytexti ürümchide yüz bergen wehshiylikni dunya jamaitining kün tertipige keltürduq. Bu heqtiki zörür tépilghan ipadini ochuq bir shekilde sözlidim. Uyghur türkliri bizning toghqanlirimiz, qérindashlirimizdur. Uyghur türkliri xushal bolsa biz pütkül millet xushal bolimiz. Emma men xitay dairlirige shuni xitap qilimen. Nopusingilar texminen 1 miliyard 300 yaki 1 miliyard 400 milyon etrapida, buninggha qarighanda, uyghur türklirining sani yoq diyerlik yeni 30 ‏- 40 Milyon. Ulargha qarshi asimliyatsiye qilish siyasiti yürgüzüshning néme menasi bar? chong bir döletke nisbeten 30 ‏- 40 Milyon nopus bir nahiyining nopusighimu teng emes. Yeni bular yoq diyerlik. Ular bölgünchimish. Ularning bölgünchilik bilen néme alaqisi bar? qoyup béringlar ularmu insandek yashisun!”

    Bash ministir erdughan yene mundaq dédi: “mushundaq sezgür mesile milletchi heriket partiyisi teripidin süyistimal qilindi. Milletchi heriket partiyisi bashliqi hörmetlik baghcheli meydangha chiqti we bu mesilige alaqidar bizni tenqid qilishqa bashlidi. Biz déduq, hörmetlik baghcheli siz 2002 ‏- Yili muawin bash ministir bolghanda, xitaygha ziyaretke bardingiz. U yerde uyghur diyarinimu ziyaret qildingiz, siz u yerdin qaytip kelgendin kéyin uniwéristétlarda uyghur tilida ders ötüsh emeldin qalduruldi. Siz néme ish qildingiz? siz hökümet béshidiki waqtingizda uyghurlar üchün néme ish qildingiz? qaysi mesilini hel qildingiz?! qaysi dertke dawa boldingiz?! baghcheli bir bayanat élan qilip uniwéristétta uyghur tilida ders ötüsh uning dewride emeldin qaldurulghanliqini étirap qildi.”

    Bash ministir erdughan türkiyining sabiq bash minisitir we muawin bash minisitirlirining xitay dölet reisige layaqetlik altun médal teqdim qilghanliqini qattiq eyiblep mundaq dédi: ” 1999 ‏- Yili xitay shinjang uyghur aptonom rayonidiki kishilik hoquq depsendichilikige alaqidar xelqara kechürüm teshikilati teripidin agahlandurulghan. Uyghurlar üstidin élip bériliwatqan basturush eng chékige yetken bir dewirde türkiyide néme ish boldi bilemsiler? xitay dölet reisi jyang zémin türkiyige ziyaretke keldi we uninggha u dewrining türkiye jumhuriyiti reisi solayman démiral teripidin minsitirlar heyitining imzasi astida dölet layaqetlik altun médali teqdim qilindi. Bu médalni bérishke imza qilghan bash ministir ejewit, muawin bash ministir baghcheli qatarliq ministirlar. Eyni dewirde ularni agahlandurup médalni bermeslikni telep qilghan bolsaqmu perwe qilmidi. Bu heqte merhum yaziji oghlu shundaq dégen idi, bu layaqet dölet médali néme üchün bérildi. Sherqiy türkistandiki qérindashlirimizgha téximu köp zulum qilsun dep bérildimu?! ularning heq ‏- Hoquqlirini tamamen yoq qiling dep bérildimu?!”

    “Hökümet muawin bash ministiri hörmetlik baghcheli u dewirdiki xelqning naraziliqigha qolaq salmidi, parlaménit ezalirining, ministirlarning qarshiliqigha perwa qilmidi. Ammiwiy teshkilatlarning, siyasi partiyilerning qarshiliqigha qulaq salmidi. U médalni bérish üchün imzani qildi we bashqa ministirlarni imza qildurdi.”

    Bash ministir erdughan, türkiyining sabiq muawin bash ministiri baghchelige xitap qilip yene mundaq dédi: “hörmetlik baghcheli, uyghur türkliri éghir basturush astida qalsa, hoquqliri depsende boluwatsa, pütkül dunyaning köngül bölüshini kütüwatisa, siz xitay dölet reisige dölet derijilik layaqetlik altun médalni teqdim qildingiz. U zaman sizning wijdaningiz qaynimidimu? uyghur türklirining heq ‏- Hoquqi héch eqlingizge kelmidimu? emdi yene bir qétim soraymen, milli mesililerni süyistimal qilip siyaset qilishtin waz kéching, meydaningiz éniq bolsun! tutamgha chiqqidek söz qiling, tutamgha chiqqidek ish qiling. Tutamgha chiqqidek bayanat élan qiling.”

    Igilishimizche, türkiye palaméniti kishilik hoquq komitétining bashliqi zafer üslü ependining bashchiliqida parlaménit ezaliridin terkip tapqan 5 kishilik bir heyetning xitaydin 5 ‏- Iyul ürümchide yüz bergen qanliq weqeni tekshürüsh üchün ürümchige bérishni telep qilghanliqi we xitay dairilirining buni qobul qilghanliqi ilgiri sürüldi. Bu heyet hazir xitay dairilirining tekshürüshke bérish üchün mueyyen bir waqit belgilishini kütüp turmaqta iken.

    Uningdin bashqa yene, türkiye parlaménit mejlisi bashliqi köksal toptan, xitay tashqi ishlar ministirliqi alahide wekili sung bilen élip barghan uchrishishida ürümchide yüz bergen weqelerge alaqidar ikki dölet parlaménti ottorisida söhbet élip bérishni otturigha qoydi.

    Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

    Menbe:http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/erdoghan-uyghur-urumqi-07202009204217.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 1:21 PM

    Wednesday, July 22, 2009
    Reis Nur Bekri sendin sorawatimen
    M.Azat

    Reis Nur Bekri!
    Matem ichidiki Uyghur xelqi seni 10 kün kütti.sining bu weqe heqqide bir eghiz söz qilishingini kütti.sen “Shaoguan qatilliq weqesi” heqqide 10 kün hechnerse demiding.
    Ölgen,yarilan’ghan kishiler qaysi döletning,qaysi ölkining ademliri?
    Sen qaysi salahiyet bilen Uyghur aptonom rayonigha reis bolup qalghanlighingni bilemsen?
    Uyghur bolghanlighing.Uyghurlarning wekili bolghanlighing üchün emesmu?
    Uyghur oghul-qizlirini, bu yurtta ish yoq,dep ichkirige ewetken sen emesmu?
    Ular uruliwatsa,öltürülüwatsa,ata-anilar perishan boluwatsa,yurtimizdiki sening sanliq melumatinggha qarighanda 10 milyon Uyghur bar.u,10 milyon Uyghur ahalisi kechiliri közige uyqa kirmey teshwish,achchiq,oylunush…ichide künlirini ötküzüwatsa.
    Xelq keche-kündüz Shaoguandin yengi xewerlerni kütüwatsa,sen nimishke süküt qilding?xelqqe bu toghruluq xewer berish,xelqni mesililer heqqide aydinglashturush sining mesuliyiting emesmu? yaki xujayining bilen,bu ishlarni bahana qilip namayishqa chiqquchi Uyghurlarni qandaq basturush heqqide pilan tüzesh bilen bolup ketip waqting yetishmigenmidi?

    Uyghur yashlirini yene sen tuzqqa chüshürding.
    Uyghur yashliri sendin we sening xujayiningdin “Shaoguan qatilliq weqesi”toghrisida heqiqi melumatqa erishish üchün tenich namayish qilip chiqti.
    Sening we xujayiningning eskerge oq chiqirish buyrughi chüshürishingdin ensirep,qollirigha qizil bayraq elip chiqti.

    Oqughuchilar yene özini qoghdiyalmidi.orlarni saqchiliringgha urdurdung,tutturdung.namayishchilarning gheziwini qozghiding.
    Jasuslaringni ewetip aptobuslargha öt qoydurdung.buni bahana qilip yene Uyghurlarning qenini aqquzushqa sewepchi boldung.
    Sening pilaning emelge ashti.gheziwini kontrol qilalmighan Uyghur ammising beziliri saqchilargha,saqchi mashinilirigha hujum qildi. 4 saet ichide 400 Uyghurning jesidi kochilarda qaldi.
    Hey,Reis Nur Bekri! Puxadin chiqtingmu?
    Dölet aldidiki, xelq aldidiki mesuliyiting mushunchilikmidi?

    Eslide,Shaoguendiki qatilliq, milliy qirghinchiliq herkitidin tunji xewer tapqan kishi sining xujayining. ikkinji xewer tapqan kishi sen iding.

    Eger sende normal insai xislet,dölet we xelq aldidiki mesuliyet bolghan bolsa idi, weqedin xewer tapqan küning ettigendila,ayropilan’gha olturup udul Guangjugha uchqan bolatting.
    Shaoguan’ge özeng kelip,jesetlerni,yaridar bolghanlarni,qachurup mihmanxanida saqlawatqanlarni öz küzing bilen körüp,hayat qalghanlargha teselli berip,jesetlerni özeng bilen bille elip kelip Qeshqerge,Toqqazaqqa özeng apirip yerligide qoyup qaytip kelip Ürümchidiki textingde Olturghan bolsang.hazirqidek bir eghiz gep qilmay jim turuwalghan bolsangmu,sining obirazing Uyghur xelqining qelbide menggu saqlanghan bolatti.tünügünki namayishqa kerek qalmaytti emsmu?

    Uyghurlarning jeni jan emesmu?
    Sen ularning jenini qedirsiz bilgechke ene shundaq wehshilerche öltürüliwatmamdu?

    Sen özengni ,xujayiningning emiridiki bir mashina adem ikenliginingni yene bir qetim ispatliding.
    Xujayining kunopkini basmisa sen herket qilalmayen.
    Amma,Uyghurlarning üstige oq yaghdurushta yene seni aldigha chiqardi.sening ikki qolungni öz millitingning qeni bilen boyidi.
    Öz qerindashliring bolghan 400 neper Uyghurning jesidini shota qilip yuqirigha örlesh arzusi sening wijdaningni azaplimamdu?sening köksüngde bashqa insanlarda bar yürek yoqmu?

    Sen qurban bolghan azatliq armiye jengchisining matem murasimida yighlap ketken iding.Shaoguande ölgenlermu qurbanlar idighu,,shehitler idighu!
    Nimishke xelq sening köz yashliringni körelmidi?
    Millitingning qenigha toymidingmu?
    Sen,jengchilerning matem murasimidin paydilinip,xujayiningni,Henzu xelqini,Merkizi komititni aldap teximu katta emellerge erishish üchün sehnide rol oynighan bir ertis iding.tünügün Ürümchide Uyghur qiz-yigitlirining qenini töküsh üchün jallatlarning qolidiki qelich boldung.
    Millitingning Jesetlerni shuta qilip örleshni bexit dep oylawatamsen?

    Sen öz qoling bilen ichkiri ölkilerge ewetken gunahsiz Uyghur yashliri terorchilarning,milliy bölgünchilertning ziyankeshligige uchirap ölgende bolsa,shehitlerning yeqinlirigha bir qetim telipun qilip hal surap qoyghan bolsang. Uyghur millitining jarahetlik yürigige melhem bolmasmidi?
    Ölgenlerning yeqinliri,Uyghur milliti sanga hoquq berelmeydu.shundaqmu?
    Uyghur xelqi sanga hechnime berelmisimu sen bu xelqning sayisida Reislik textige olturmidingmu?

    Bu xelqni sen kemsitseng,sen közge ilmisang,bashqilar öltüriwermemdu?
    Shaoguande ölgenlerdin ikki nepiri yerligide qoyuldi.
    Qalghan jesetler nerde?tünügün Ürümchide etip öltürülgen Uyghur yashlirining jesetliri nerde?
    Hey,Reis Nur Bekri ! sendin sorawatimen.

    Shaoguendiki qiz-yigitler,Ürümchidiki qiz-yigitler ölmidi.shehitler ölmeydu.ular Uyghur xelqining qelbide menggu hayat.

    Ölgen sen bolddung.sen,Uyghur xelqining qelbide ölding.mushuning özi sanga yiterlik jaza emesmu?

    Sen,”men hayat “deyishing mumkin.yene,Uyghur xelqini merkezge,Henzu xelqige yaman,hurun,nadan,tuzkor… qilip körsitishni dawamlashturishing mumkin.Uyghur millitini aslimilassiye qilip yoqutushning hilelirini oylap tepiwatqanlar,bu hililer yezilghan qeghezni qoling’gha tutquzup qoysa “bu Uyghur xelqining arzusi”dep merkezni aldashni dawamlashturishing mumkin.

    Nime qilsang qilisen Uyghur millitige wekillik qilish salahiyitingni yoqatting. Sening ornungda bashqa bir Uyghur bolghan bolsa wezipisidin istipa beretti,xelq qelbide pexirlik nam qazinatti, sening ornungda bashqa bir Uyghur bolghan bolsa öliwalatti bu xorluqtin.
    Chünki,sen Uyghur xelqining qelbide ölding.isming qelplerde lenetlendi.

    Ey,Reis Nur Bekri ! sendin sorawatimen,sen özengni hayat dep oylawatamsen?

    2009. 07. 06
    Posted by UYGHURISTAN at 5:54 PM

  17. Wednesday, July 22, 2009
    Ürümchi qirghinchiliqi we uyghurlarning kelgüsi

    Uyghur Bala

    “5-iyul” ürümchi qirghinchiliqi heqiqetenmu xitay hökümiti élan qilghandek bir meydan térorluq weqesi hésaplinidu. Bu qétim xitay merkiziy hökümiti özlirining dunyadiki eng chong térorchi ikenlikini pütün dunyagha jakalidi. Muhakime sorunida ürümchi qirghinchiliqi toghrisida bir qisim kishiler özlirining oylighanlirini yazghan bolsa, yene beziler özliri anglighan eng yéngi xewerlerni yaki xewerlerning ulinish adrislirini qaldurdi. Buni qérindashlirimiz körüp özlirige chushluq menpe’et aldi. Démek, bumu bir jihad bolidu. Qolgha qoral élip düshmen’ge qarshi küresh qilishtin bashqimu jihad hésaplinidighan köp xil ishlar bar. Buning eng töwen derijisi ashundaq yawuzluqqa qarshi yürikingizde bir ghezep otining uchqunlishidur. Eger sizde bu xil uchqunmu körülmigen bolsa özingizni ölüptimen, dep hés qiliwéring.

    Ürümchi qirghini bir qétimliq jihad boldi. Bundaq jihad bizge her yili nésip boliwermeydu. Teliyimiz ong kelse on yilda, bolmisa yigirme- ottuz yilda bir qétim bolidu. Emdi biz doppimizni aldimizgha qoyup turup oylinip körmisek bolmaydu: yüzligen yigitlirimizning issiq qéni ürümchi kochisida aqti hem aqmaqchi. Bu bedel hésawigha biz némige érishtuq? Némini yoqattuq?

    Xelqimiz komunist xitaylargha qul bolghili 60 yil bolush aldida turidu. Atmish yildin buyanqi tarixini waraqlap körginimizde bizning köprek waqtimiz boyun égish bilen ötüptu, qarshiliq körsetken waqtimizni nisbetleshtürgende tolimu az boldi. Yawropagha kélishtin ilgiri men wetende komunist xitaylarning bashqurishidiki melum organda ishligen (méning bilishimche, amérika we yawropadiki qérindashlirimizdin komunistik xitaylargha tewe idare organlarda ishlep baqmighanlar barmaq bilen sanighudekla bolsa kérek). Oylap baqsam, shu jeryanda birer qétim xitay bashliqimgha “yaq” dep boyun tolghap baqmaptimen. Shuningdin bolsa kérek, ularning neziride men bir molla bozek, némila dése yaq déyelmeydighan bir qongaltaq bolup ötüptimen. Buning bilen ularning neziride méning héchqandaq qimmitim bolmighan iken. Shu waqtilarda sel telwirek, xitaychinini anche bilip ketmeydighan bir qérindishimiz bolidighan. Emma u he dése bashliqqa yénip közning paxtisini chiqiratti. Shungimikin, uningdin hemme bashliq qorqatti, uni “sarang” dep tillaytti. Öy teqsimlesh, ma’ash östürüsh dégendek ishlar bolghanda eng awal shuning nésiwisini ayriwétetti, “bolmisa awu sarang ish tériydu” dégendek geplerni nechche qétim öz quliqim bilen anglighanmen.

    Mushu birnechche künde qérindashlirimiz arqa – arqidin ulinish adréslirini bergen “ikki uyghurni xittaylarning urghini” heqqide yéngi wid’éoni körüp turup qaldim. Qarisam yerde yétip ingrawatqanlar kichik balilardek qilmidi. Qoramigha yetken erler ikenliki éniq. Xitaylardin uriwatqini bir adem, kéyin ikki boldi. Qalghan on-yigirme xitay oliship tamasha köriwatidu. Yerde yatqan ikki “uyghur” (ularning uyghur yaki emeslikige men bir nerse déyelmeymen) özlirini urghuchining qelbi érip qalsa shepqet qilishini kütüp toxtimay ingrashtin bashqa héch ish qilmidi, shundaqla ularning urup puxadin chiqiwélishigha yol qoydi. Aqiwet héliqi ikkiylen meqsetlik halda yerde yatqanlarning alqanlirini xish bilen urup, barmaqlirini chul-chul qiliwetti. Emdi ular qayturup mush atimen depmu atalmaydu. Yigirme- ottuz ademning hemmisi oliship kélip ur- ur qilghan bolsiken “qarshiliq körsitishke imkan bolmidi” dep aqlash mümkin bolatti. Emma wédéodiki ehwalda ularning chachrap turup qarshiliq körsitish imkaniyiti tamamen bar turup yene héch ish qilghini yoq. Xelqimizning 60 yilliq tarixi ashu wédéogha néme dégen oxshaydu- he!

    1950- yili iplas oruslar bizni xitaylargha sétiwetkendin kéyinmu xéli bir mezgilgiche xelqimiz “sowét yardem qilidu” dep ümitlinip yürdi. Kéyin musulman döletliri yardem qiliwétiptu, dégen mish- mishlar tarqaldi. 70- yillarning axirlirigha kelgende bolsa türkiyedin chong ümit kütüshke bashliduq. 90- yillardin kéyin bolsa amérikini uyghurlarning kelgüsidiki nijat yultuzi dep qarghularche ishenduq. “diplomatiyede menggülük reqibler bolmaydu, menggülük dostlarmu bolmaydu, menggülükke mewjut bolidighini peqetla menpe’ettur”. Bu nahayiti jayida éytilghan söz. Biz ümit baghlighan ashu döletler qandaqisige bizge yardem qilghidek? Yardem qilsa qandaq yardem qiliwéter? Dégenlerni oylimiduq. Téximu échinishliq bolghini shu boldiki, biz hélihem ümitni, yardemni özlirining xususiy menpe’etlirining koyida tipirlap yürgen bizge oxshash insanlardin kütüp kéliwatimiz. Özining heqiqiy ümmetlirige köplep yardem wede qilghan alladin yardem tilesh bolsa néme üchündur köplirimizning yadigha kelmidi. Bu islamda nahayiti chong gunah hésaplinidu.

    Ürümchide qizil térorchi hakimiyetning élan qilghan sanida 197 , éniqsiz melumatlar boyiche besh- alte yüz, hetta ming uyghur étip tashlandi. Dunyadiki herqaysi metbu’atlar bes- beste bu heqte xewerlerni berdi. Darmsaladiki tibet teshkilatliri uyghurlar üchün matem yighilishi ötküzdi, xitay konsulxanisi aldida namayish qildi. Weqe peyda qilghan bir terepning “uyghur musulmanliri” ikenlikini anglighan amérika, en’gliye, gérmaniye, rosiye qatarliq döletler bolsa chongqur “epsuslinidighanliqi” ni bildürdi . Musulman bolmighan tibette oxshash weqe bolghandimu ular ashuningdin bashqigha küchimigen idi, shu waqittimu ular qattiq epsuslan’ghan idi. Beziler éytqandek uyghurlar xiristiyan muriti bolghan teqdirdimu gherp dunyasining qolidin kélidighini peqetla shu xildiki epsuslinishtin bashqa nerse bolmaydu. Hazirqi gherp memliketliridin héchqaysisi téxi xiristiyan dini üchün qoshun tartip jeng qilish derijisige tereqqi qilghini yoq. 1992- 2002 -yillar ariliqida afriqidiki eng tipik xiristiyan döliti bolghan ru’andada minglap emes, milyonlap xiristiyanlar (qara tenlik xiristiyanlar) qirilip ketkende atalmish gherp döletliri qoral küchi arqiliq arilashtimu? Ular oxshashla qatttiq “epsuslandi”. Chünki ularning u yerde biwaste iqtisadiy menpe’eti yoq idi. Emdi ürümchi qirghinidimu shundaq boldi. Buningdin bashqigha ular némishqa küchigidek? Héchqaysisi bu ishni dep özlirining xitay bilen bolidighan milyard dollar boyiche hésaplinidighan soda munasiwitini buzup qoyushni xalimaydu-de. Bashqini qoyup turayli: tibetni dunya uyghurlardin yaxshiraq bilidu, dalay lamani gherp dunyasidiki bir qisim kichik balilarmu bilidu. Amérika tibetni 60 yildin béri izchil, pütün küchi bilen qollap kéliwatidu.

    Dalay lama amérikigha kelse xuddi bir musteqil döletning prézdénti kelgendek mexsus saqchi mashiniliri arqiliq aldi- keynidin muhapizet qilip méngiwatidu. Shu qollashlar bedilige tibetlerning ijtima’i ornida qanchilik özgirish boldi? 50 yildin buyan ularning hali xarapliship mangsa mangdiki, yaxshilanmidi. Axiri dalay lama musteqilliq teshebbusidin waz kéchip, yüksek aptonomiye telep qilish yolini talliwaldi. Xitaylarning özi telep qilghan derijidiki aptonomiyeni bermeydighanliqini dalay bilmesmu? Bilidu, yaxshi bilidu. Siyaset dégen ene shundaq bolidu. Chünki, siyaset eslidinla yuquri sewiyilik rengwazliqtin bashqa nerse emes. Uni qamlashturup oyniyalighan adem “siyasyon” dep atilidu. Shunga, atalmish gherp döletliri ürümchi qirghinchiliqida uyghurlarni qollimighan bolsa bu unchiwala ah urup, könglimizni yérim qilip ketkidekmu ish emes. Waqti kélip wetinimizge ularning éhtiyaji chüshkende héchkim telep qilmisimu yüzini daptek qilip bizni pütün küchi bilen qollawéridu.

    Ürümchi namayishi bashlinishtin bir kun burun “diyarim” tor bétining munazire meydani qar uchqunliri kebi yézilghan namayish chaqiriqliri bilen tolghan. Shexsen menmu peyshenbe, jüme künlirila ashu mezmundiki teqrizlerni körgen idim. Ish yoghinap ketse mes’uliyitige ige bolalmay qélishtin qorqqan tor békiti mes’uli dilshat yekshenbe küni chüsh sa’et 12 ler etrapida ürümchi sheherlik j x idarisigha téléfon qilip ehwalni melum qilghan ( bu yerde dilshatni eyipleshning héchqandaq asasi yoq, u waqittiki ehwalda shundaq qilmisa kéyin barche mes’uliyetning özige artilip qalidighanliqini u bilgen). Bingtuen saqchi sistémisimu özining köz- qulaqliri arqiliq uyghurche tor betliride körülüwatqan gheyriliktin xewerdar bolup, yekshenbe küni seherdila xewpsizlik orunlirigha ehwalni melum qilghan. Emma, namayishning öz waqtida bolushi héchqandaq tosqunluqqa uchrimighan. Halbuki 2008- yili 12-ayda shinjang uniwérsitétining ichide namayish heqqidiki teshwiqat wereqilirini tarqitishqa kelgen ikki uyghur yigit ishning béshidila uniwérsitét amanliq saqlash xadimliri (ikki uyghur) teripidin tutuwélin’ghan. Uni tutiwalghan amanliq saqlash xadimliri sawatsiz bolghanliqtin xitay bashliqining qeghezge yézilghanlarning néme ikenliki heqqidiki su’aligha jawap bérelmigen. Oqughuchilar “bu kompyutér we chet’el tili terbiyelesh kursining teshwiqat élani” dep qutulup ketken.

    Ikki sa’ettin kéyin teshwiqat wereqisige yézilghanlarning namayish heqqidiki chaqiriq ikenlikini bilgen uniwérsitét rehberliri tewrep ketken we derhal dölet xepsizlik organliri we saqchilar bilen zich hemkarliship héliqi ikki balini birdemdila tutup kelgen. Bir qétimliq ijtima’i muqimsizliqning aldini élishta zor töhpe körsetkenliki üchün héliqi ikki amanliq saqlash xadimi uniwérsétit boyiche ötküzülgen teqdirlesh yighinida besh ming yuendin mukapat alghan (http://www.uighurbiz.net/forum/viewthread.php?tid=510).
    5- iyul küni namayish belgilen’gen qerelde ötküzülgen. Hökümet ishtin aldin xewer tapqan bolsimu, körünüshte héchqandaq qarshi tedbir körmigen. Ularning astirttin qandaq teyyarliq qilghanliqini höjjetler arqiliq delilleshke hazirche ajizmiz. Weqediki eng muhim mesile pilimot we aptomat oqigha duch kelgen nechche yüz uyghur yigitining ormida orulghan bughday kebi yer chishlep qélishidur. Ular eziz janlirini sélip bérish bedilige dunyagha yer sharida uyghur namliq bir xelqning barliqini, xittaylarning ularning üstidin zulum yürgüziwatqanliqini anglatti. Mewjutluqimizni bildürüsh üchün töligen bedelning ashundaq chong bolushi zörürmu? Mana bu men bügün qérindashlar bilen ortaqlashmaqchi bolghan mesililerning biri.

    Hökümranliq tejribisidin xitaylar yekünlep chiqqan heqiqet shu boldiki, uyghurlarning dini we tili uyghurlarni tel-töküs asmilatsiye qilishtiki ikki zor tosaq. Tarixiy melumatlargha asaslan’ghanda uyghur impéryisi miladiye 840- yili halak bolghanda uyghurlar üch yolgha bölünüp köchken: bir qismi shu waqittiki reqibi tang sulalisidin yardem kütüp jenupqa köchken we ellik yilgha qalmay iz-tizsiz yoqalghan; Uyghurning qaghanliri (padishahliri) chiqidighan yaghlaqar uruqi bashchiliqidiki ikkinchi asasliq top hazirqi gensu ölkisining dunxuang shehrini merkez qilip, kéyinki tarixchilar “shaju uyghur padishahliqi” ( “gensu uyghur xanliqi ” depmu atilidu) dep atighan döletni qurghan. Üchinchi top uyghurlar téximu gherpke sürülüp bir qismi turpanda “idiqut uyghur döliti” ni, yene bir qismi bolsa qaraxaniylar sulalisini qurup chiqqan we 925- yili islam dinini resmiy dölet dini süpitide qobul qilghan. Men buyerde köpchilik qérindashlargha islam dini toghrisida wez éytmaqchi emesmen. Peqet tarix heqiqitini addiyghine waraqlap chiqishni nishan qilimen. Uyghurlarning eng asasliq qebililiridin gensuda dölet qurghanliri buddizimni dölet dini süpitide qobul qilghan. Netijide ularning shu waqittiki xitaylar bilen bolghan munasiwetliride bir chong perq azayghan. Hazir gensudiki “sériq uyghur” (“yughur”) dep atiliwatqanlar ene ashu uyghurlarning ewlatliri hésaplinidu. 2000- yilidiki sitatiskida éytilishiche, ularning nopusi 12 ming iken. Shu waqittiki ijtima’i tekshürüsh netijemge asaslan’ghanda ashu sanning ichide yughur tilini bilidighanlar üch minggha barmighan. Hazir qaysi derijige bérip qaldi, bunisi namelum. Démek aldi keyni bolup 1200 yilda ular öz tilini asasen yoqatqan. Ottura asiyada qaraxaniylar döliitni qurghan uyghurlar islam dinini qobul qilish arqiliq özlirining milliy kimlikige mustehkem bir mudapi’e qorghani peyda qilghan. 15- esirde islam dini turpan, qumul rayonigha kéngiyip, xitaylar bilen uyghurlarning yughurulup kétishidiki eng chong tosaq bolup qalghan. Islam dinidiki yat dindikiler bilen toylashmasliq belgilimisi da’im mes yüridighan zaboy uyghurlar üchünmu eng eqelli qa’ide süpitide mewjut bolghanliqtin xelqimiz bügün’giche öz mewjutliqini saqlap kéleligen.

    Xitaylar hazir uyghurlarni millet süpitide asmilatsiye qilip yoq qiliwétishtiki birinchi tosaq bolghan dinni yimirip tashlashta zor netijilerni qolgha keltürdi. Nurghun kishilirimiz molla, axun dégen namlarda betqiliqlarni qilip yürgen bir qisim kishilerge qarap “islam dégen ene shu” déyishke könüp ketti we islamgha mushu asasta tebir berdi. Islam dinining heqiqiy qa’ide- ehkamlirini jra qilishqa ajiz kéliwatqan islam hökümetlirining uyghurlarning musteqilliq ishlirigha yardemde bolalmighanliqigha qarap islamgha bolghan öchmenlik az- tola bash kötürdi. Mes’uliyetning islamda yaki islam dinining belgilimilirini ijra qilmaywatqan musulman hakimiyetlerde ikenliki perqlendürülmidi. Islam dinining qandaq din ikenlikige ashu dinning muqeddes kitabini oqup chiqish asasida höküm qilishni bilmiduq. Eksiche islamni ijra qilalmaywatqanlarning herkitini “islam” dep chüshiniwalduq we bilermenlerche tebir bérip kelduq.( eger “nede undaq boldi” dégüchiler bolsa pishanisini siliwétip etrapigha qarap baqsila minglighan misallar turuptu.) bu xuddi bezi kishilerning “ereblermu tamaka chékididiken’ghu” dep özlirining tamaka chékishini aqlighandekla bir ish. Ereplerning yaki bashqa musulmanlarning tamaka chékishi bilen tamaka chékish yaxshi ish bolup qalmaydu. Xuddiy shuningdek ereblerning yaki bashqa musulman xelqlerning bizge yardem qilmasliqi bizning islamni inkar qilshimizgha bahane bolup qalmasliqi kérek. “qur’an”da éniq qilip “bir xelq özining ehwalini özgertmigüche (yeni özidiki illetlerni tüzetmigiche) alla ulargha yardem qilmaydu” dep éniq yézilghan. Bashqilarning qara niyetlik qutratquliqigha biz shunche asan ishenduq, emma özimizdiki mesililerning dawasigha birer dora qilishni xiyalimizghimu keltürmiduuq. Shundaqla islamning asasi bolghan “qur’an” ning uyghurche terjimiside néme déyilgenlikige qiziqishtin bolsa biz qorqtuq. Islam dinida allahtin bashqa héchqandaq mexluqattin qorqmasliq teshebbus qilinidu. Islam eqidisi boyiche bolghanda bir insanning yene bir insandin qorqushi zor gunah . Islam dinidiki birinchi eqidining “bilim élish” dégen témidin bashlinidighanliqini nurghun ziyalilirimiz bilmeydu. Shu seweptin kompartiye “pen bilen din bir-birige qarshi” dep dap chélip berse biz uninggha ottuz- qiriq yil usul oyniduq. “rast shundaqmu” dep pikir qilip béqish we izdinip körüsh yadimizgha kelmidi. Obdanla melumat körgen xéli-xéli ziyalilirimiz üchün “islam” ni bir qisim yashan’ghan kishilerge xas meshghulat, dep qarash omumiyüzlük hadise. Ular üchün quruq piyalening hawada leylep turushi mümkin bolmaydighan ish, emma yer shari kebi ghayet zor jisimning mu’elleq boshluqta mutleq özgermes qanuniyet boyiche leylep yötkilishi héchqandaq heyran qalidighan ish emes. Diniy terbiye béridighan barliq mu’esselerni qattiq kontirol qilishta mutleq üstünlükni alghan kompartiye emdi uyghurlarning ashkara diniy terbiye élishigha imkan bermeydu. Hazir bizge mümkin bolghini peqet a’ililerde balilargha étiqad terbiyesi bérishtur. “islam terbiyisi” dégende balilargha jennet bilen dozaqni pesh qilip qorqaq sélishni emes, ulargha qandaq adem bolushni ügitish közde tutulidu. Islam – bizge ademning qandaq yashishi kéreklikini ügitidu. Némini söyüsh, némidin nepretlinishke yétekleydu. “hubbul wetenil minel iman” (“wetenni söyüsh– yérim iman” dégen menide) dégen eqidini wujudimizgha singdüridu. Lékin hazirqi shara’itimizda bu qanchilik ata-anilargha nésip bolidu, bumu xudagha amanet. Chünki bashqilargha ügitish üchün aldi bilen ügetküchide ügetkidek birnerse bolmisa bolmaydighu.

    Dinimizni yoqitishta belgilik netijige érishken komunist hakimiyet ikkinchi qedemde iblis qolini bizning milliy kimlikimizning yene bir muhim nishani bolghan tilimizgha sozdi. Atalmish “qosh til ma’aripi ” siyasiti qandaqtur tesadipi toghra kélip qalghan hadise emes, belki xitaylarning uzaqni közligen sitratégiyisining yadroluq pilanidur. Ular emdi yughurlar (“sériq uyghurlar”) xitaylargha qoshulup ketkendek ming yil saqliyalmaydu. Emma ellik- atmish yil waqit buninggha yetmeydu. Chünki uyghurlarning sheherleshkenlirini”qosh til” boyiche terbiyelep chiqqili bolghan bilen, uyghur nopusining 85% teshkil qilidighan nopusning yézilarda déhqan ikenlikini xitaylar yaxshi bilidu. Shu seweptin ular déhqanlarni ichkirige yötkep shu yerge singdürüwétishni, sheherdikilirini sherqiy türkistanning özidiki sheherlerde asmilatsiye qilishni pilanlap chiqti. Shunga uyghurlarning tilini qanche baldur yoqatsa, sherqiy türkistanning xittay ilkidiki eng mol énirgiye bazisi bolushi shunche mustehkem ishqa ashidu. U chaghda hazirqidek bu zéminni uyghurlargha tartquzup qoyushtin ensirep yürüshning hajiti qalmaydu. Shunga bu xil ehwalda ular üchün uyghurlar qanche köp ölse shunche yaxshi. Uyghurlarning jigiri barliri, eqli barliri, teshkillesh qabiliyiti küchlükliri özlirini qanche köp ashkarilisa shunche yaxshi. Shu chaghda qalghanlirini jaylash köp asan’gha chüshidu. Béshi yoq yilanni jaylashning qanchilik asan ikenlikini xitaylar 1949-yili exmetjan qasimiylarni yoqitishta toluq his qildi. Mana mushu qétim ürümchi qirghinchiliqida jan bergenliri millitimizning ene shundaq jigerlik ezimetliri boldi. Yene nurghun jigerlik ezimetlerni tayaq toqmaq bilen chala ölük qilip tashlidi, nechche yüzlep türmige tashlidi. Emdi ulargha qattiq jaza bérilidighanliqi heqqide dawranglar boliwatidu.

    Emdi biz étirap qilayli yaki qilmayli ürümchi qirghinida eng az dégende birnechche yüz yigitimizdin ayrilip qalduq. 1500 adem qolgha élindi, ulardin az dégende birer yüz adem ölüm jazasigha höküm qilinidu, nechche yüzi az dégende on- yigirme yildin késilidu (hazir qolgha élin’ghanlarning qanchisini mexpiy urup öltürüp boldi, buni bir xuda, bir ashu iblis xitaylar bilidu). Yüzligen yigitlirimiz mana mushu yosunda ténchliq usulining qurbanliri bolup ketti. Esli ténch küresh sheklide adem ölmesliki, ölgendimu yüzlep ölmesliki kérek idi. Ashu shéhidlirimiz ( alla ularning axiretlikini firdews jennitidin nésip qilsun) ténichliq shekildiki démokratik küresh usulining yawropa we amérikida baziri bolghan bilen hazirqi xitay téritoriyiside aqmaydighanliqini, démokratik küresh qilish üchün küresh obékti bolghan hakimiyetning démokratik hakimiyet bolushi lazimliqini, xudani inkar qilghan xitaylarning démokratiyege ötüshi mümkin emeslikini, özliri telep qilghan adaletni xitaylarning bérelmeydighanliqini hem bermeydighanliqini oylishi kérek idi. Xitaylarning özliride adalet yoq tursa ular bizge qaysi adeletni bergidek? Eger bu qétimqi namayishta qurban bolup ketken yüzligen yigitlirimiz hamini jan bergendikin bashqiche shekilde qurban bolushni mesilen yoshurun shekildiki partizanliq usulini qollan’ghan bolsa qanchilik düshmenni öltürüp andin özlirimu jan bergen bolatti? Bu qétim shunche zor qurban bergen’ge chushluq héchqanche düshmen ölmidi. Aylinip kélip ziyan tartqini yenila biz bolduq. Ochuqraqini dégende yene bir qétim xitaylar teripidin aldanduq. Emdi xitay hakimiyiti sherqi türkistanda az dégende on yil ténch muhit yaritishqa muweppeq boluwaldi. Sherqiy türkistanda her besh yilda bir kichikrek weqe, her on yilda bir chong weqe, her ottuz yilda bir zor kötirilish bolidighanliqini tetqiq qilip chiqqan xitaylar su kelmestila toghan tutup, héchqanche bedel tölimeyla yene bir ténchliq mezgilini qolgha keltürdi.

    Nopus sani arqiliq körün’gen ghayet zor perq nurghun kishilirimizni qaymuqturup qoyuwatidu. Sherqiy türkistandiki xitay nopusi uyghurlarning nopusi bilen asasen teng. Uyghurlar bilen xitaylarning ürümchidiki nopus nisbiti xitaylar élan qilghandek9:1 . Ashu azghine uyghurlar kötirilip chiqqandin kéyin xitaylar sherqiy türkistandiki nechche tümen herbiy we saqchilar yétishmigendek ichkiridin qiriq ming (bu ashkara élan qilin’ghan san. Heqiqiy sanning qanchilik ikenlikini özliri bilidu) muntizim qoshun yötkep keldi. Qoshun kirgendin kéyin ürümchidiki xitaylar kaltek-chomaqlirini kötirip “uyghurlarni qirip tashlash” shu’ari astida kochigha chiqti. Ulargha bu yürek qeyerdin kirdi? Ular ezeldin shunchiwala batur xelqmu? Yaq. Peqet özlirining qoshunini körgendin kéyin andin ularning yürigi jayigha chüshti. Hazir ürümchi, qeshqer, aqsu, ili rayonliri pütünley herbiy réjim astida. Qéni emdi qarap baqayli: ürümchi poyéz istansisi, ayrudurum ichkirige qéchiwatqan xitaylarning destidin put qoyghidek yer qalmighan derijide qistangliship ketken; Xitaylarning özlirining melumatigha qarighanda béyjingdin ürümchige uchqan ayrupilanlar bosh kéliwétiptu, adem bolmighanliqi üchün béyjingdin ürümchige mangidighan poyéz toxtighili nechche kün boluptu. Bu némini chüshendüridu? Shunchiwala armiye we saqchi hayatigha képillik qilip turiwatsa xitay puqraliri yene néme üchün hemmini tashlap qachidu? Chünki ular bu zéminning özlirining emeslikini yaxshi bilidu. Herbiy we saqchilarning heywisige tayinip “dölet marshi” ni towlap kochigha chiqqan xitaylarning héchqaysisi sherqiy türkistanning xitay tewelikide bolushigha hesse qoshush üchün öz janlirini sélip bérishni xalimaydu. Öz waqtida öz dölitini yaponlardin qoghdash üchün qurban bérelmigen xitaylar emdilikte bir yat zémin üchün qurban bermeydu elwette. Sherqiy türkistanning zémini üchün qurban béreleydighanlar yenila sherqiy türkistanning heqiqiy igisi bolmish sherqiy türkistanliqlardur. Köpchilikke kichikkine yaponiyening 1940-yilliri pütün junggoni asasen dégüdek bésiwalghanliqini eslitip ötüshni layiq dep qaraymen. Shu waqittimu sun jongshenning chong xitaychiliq idiyisi asasidiki milletchilik meslikidin rohlan’ghan xitaylarning manjularning ching sulalisini aghdurup tashlighinigha ottuz yil bolghan waqit idi. Emdi qaraydighan bolsaq xitaylarda ashu waqitlardiki bir mehellik küchlük milletchilik, wetenperwerlik rohining saqindisimu qalmighanliqini körimiz. Xitay puqraliri hazir kompartiyening qandaq hakimiyet ikenlikini yaxshi bilidu. Pütün xitay peqet armiye arqiliqla tutup turiliwatidu. Tyen’enmén weqeside özlirining minglap xitaylirini qilche ikkilenmestin qiriwetken xitaylarning oxshash shekildiki küreshte uyghurlarni ayap qoymaydighanliqini héchwaqit yadimizdin chiqarmasliqimiz lazim. Démek, wetendiki küresh sheklini özgertishning waqti alliqachan yétip keldi. Maqalening kéyinki qismida uyghurlar üchün” adem bomba” bolushning zörüriyiti we ehmiyiti toghriliq toxtilip ötimen.
    Posted by UYGHURISTAN at 11:14 PM

    Friday, July 24, 2009
    Ürümchi Shehiride Weziyet Yenila Jiddiy Halette
    Muxbirimiz Eqide
    2009-07-23

    “5 ‏- Iyul ürümchi weqesi” sewebidin 16 kündin buyan soda qilish cheklengen xelqara chong bazar charshenbe küni mulazimet qilishqa bashlighan bolsimu, emma istansimizning hongkongda turushluq muxbirining ürümchidin igiligen melumatlirigha asaslanghanda, xelqara chong bazar ichidiki 4 mingdin artuq dukanning aran yérimi échilghan shuningdek hökümet dukandarlarni eslidiki waqittin 3 saet burun dukan taqashqa mejburlighan.

    Buning bilen birge yene, bir qisim ürümchi ahalisi weziyetning yenila nahayiti jiddiy halettte ikenlikini, kochilarni qoralliq eskerlerning qaplap ketkenlikini bildürgen. Töwende muxbirimiz eqide bu heqte melumat béridu.

    “5 ‏- Iyul ürümchi weqesi” yüz bergendin tartip bügünge qeder, xitay hökümiti ürümchi, qeshqer we ghulja qatarliq barliq chong sheher, yéza we hetta kentlergiche herbiy halet yürgüzüp, uyghurlargha qaratqan nazaritini alahide kücheytip kelmekte, bolupmu uyghurlarning naraziliq namayishi yüz bergen ürümchi shehirining weziyiti hazirmu nahayiti jiddiy halette bolup, uyghurlar eng köp olturaqlashqan we uyghurlarning tijariti merkezleshken döng köwrük rayonidiki xelqara chong bazar 16 kündin béri taqap qoyulghan.

    Charshenbe küni yéngdin échilghan chong bazarning weziyiti heqqide melumat bergen hongkongning ” soda radio istansisi” ilgiri mezkür bazar etirapida on minglighan kishining aylinip yürüydighanliqini, hazir bolsa nechche yüz kishini uchratqili bolmaydighanliqini, chong bazarda mulazimet bashlanghandin kéyin, 4 mingdin artuq dukanning aran yérimining échilghanliqi, bazar taqalghan 16 kün ichide tijaretchilerning her küni texminen 2 ming yüen ziyan tartqanliiqni bildürdi.

    Melumatlarda yene, chong bazarning amanliq tertipini qoghdash meqsitide mexsus 70 neper amanliq xadimi tesis qilinip, her bir mushtirining somka we yanchuqlirini tekshürüshke mesul qilinghanliqi qeyt qilinghan, ürümchidiki bir sheher ahalisi radiomizning hongkongda turushluq muxbirining ziyaritini qobul qilip, kéchisi sirtqa chiqmasliq heqqide uqturush alghanliqini, kishiler arisida adem bomba xaraktérlik hujumlarning yüz bérish éhtimalliqi heqqide söz ‏- Chöchekler tarqilip, kishiler teshwish ichide yashawatqanliqini sözlep bergen.

    Sheherlik hökümet binasigha yéqin jayda olturaqlashqan yene bir sheher ahalisi radiomiz muxbirigha, öyining etirapida esker aptomobili tolup ketkenlikini éytip”: aldimizdiki hemmisi herbiy qisimning aptomobilliri, ularning yan tereplirige ” qanunni himaye qilayli”, ” qanungha xilapliq qilghuchilargha qattiq zerbe béreyli”, ” üch xil küchlerni yoqitayli ” dégenge oxshash shuarlar chaplanghan ” dégen.

    Xitay hökümiti 7 ‏- Iyul küni, ” ürümchi weqesi” de 196 kishining ölgenlikini, 1434 ademning qolgha élinghanliqini élan qilghan idi. Biraq merkizi gérmaniyidiki dunya uyghur qurultiyining bayanatchisi alim séyitof ependi, qolgha élinghan adem sani bilen ölgen ademning sani xitay hökümiti élan qilghan sandin nechche hesse artuq ikenlikini, xitay hökümiti élan qilghan yalghan xewerler kishilerni téximu endishige séliwatqanliqini bildürdi.

    Guangdung ölkisi shawgüen shehiride 26 ‏- Iyun yüz bergen, uyghur ishchilirining xitaylar teripidin hujumgha uchrap öltürülüsh weqesi, 5 ‏- Iyul küni ürümchide keng kölemlik naraziliq namayishining meydangha kélishige seweb boldi. Namayish qoralliq basturulghandin kéyin, hökümet uyghur diyarida herbiy haletni alahide kücheytkendin sirt yene, xitaydin alahide herbiy qisim yötkesh tedbirlirini ishqa saldi. Gerche xitay hökümiti weqe yüz bergende shuningdek weqeni bésiqturush jeryanida ölgen adem sani we qolgha élinghan adem sani heqqide sanliq melumat élan qilghan bolsimu, chetelde paaliyet élip bériwatqan dunya uyghur qurultiyini öz ichige alghan her qaysi döletlerdiki xelqara kishilik hoquq teshkilatliri shuningdek xelqara metbuatlar weqede ölgen adem sani bilen qolgha élinghan adem sanining xitay élan qilghan sandin nechche hesse köp dep perez qilmaqta.

    Ölgen, yaridar bolghan, iz ‏- Direksiz yoqalghan we qolgha élinghan uyghurlar sanining köplüki hemde bu heqtiki her qandaq uchurning mexpiy tutulushi kishiler arisidiki qorqunch we endishini kücheytip, yene jiddiy weqelerning yüz bérish éhtimalliqi heqqidiki gumanlarni meydangha keltürdi. Mana bular ürümchi shehirining weziyitidiki jiddiychiliklerning téxi peseymigenlikini körsetmekte.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumqi-jiddi-halette-07232009195324.html?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 9:54 AM

    Friday, July 24, 2009
    Uyghur ziyaliliri: nurbekri ‘5 – Iyul ürümchi weqesi’ ge jawabkar bolushi kérek!

    Muxbirimiz Mihriban
    2009-07-23

    Nöwette xelqara jemiyette “5 – Iyul ürümchi weqesi” xitay hökümitining uyghurlar ustidin yürgüzüwatqan qattiq qol siyasitining mehsuli dep qaralmaqta. Undaqta bu weqening kélip chiqishida xitay hökümiti uyghur élige teyinligen qorchaq reisi nurbekrining qanchilik mesuliyiti bar ?

    Hazir uyghurlar arisida nurbekri heqqide, uning xitay hökümitige yantayaq bolup, uyghur xelqini basturush jehettiki töhpisi, xitay hökümiti uyghur élini bésiwalghan 60 yil jeryanida uyghur aptonom rayonigha teyinligen, her qandaq bir uyghur reisning uyghurlargha keltürgen apetliridinmu éghir boldi dep qaralmaqta.

    Ziyaritimizni qobul qilghan amérikidiki uyghur ziyaliysi turdi ghoja ependi, öz sözide nurbekrining uyghur xelqige élip kelgen ziyinining xitayning uyghur élige teyinligen her qandaq bir qorchaq reisiningkidinmu éghir bolghanliqini bayan qildi.

    Turdi ghoja ependi sözide yene, nurbekrining 7 – Ayning 18 – Küni sözligen sözidiki, hökümetning bundin kéyin her yili ottura hésab bilen xitay ölkilirige 100 ming yash déhqan emgek küchini yötkep ishqa orunlashturush pilani heqqide toxtilip, shawgüen weqesi yüz bérip téxi bir aygha yetmigen waqit ichide, nurbekrining uyghur aptonom rayonining reisi turuqluq, uyghurlarning bixeterliki bilen hésablashmastin, yash uyghur qiz, oghullirini xitay ölkilirige mejburiy yötkeshni qarar qilishi, nurbekrining xitay hökümitining uyghurlarni assimilyatsiye qilish pilanini xitay hökümiti kütkendinmu ashurup orunlishidin bashqa nerse emeslikini tekitlidi.

    Nurbekrining qarishiche, uyghur yash oghul, qizlirini xitay ölkirige éshinchi emgek küchi süpitide yötkesh, uyghur déhqanlirining turmushini yaxshilash uchun iken.

    Nurbekrining xitay ölkilirige uyghur déhqanlirini yötkesh pilanigha qarita musteqil tetqiqatchi ilham toxti bu yil 3 – Ayda istansimiz muxbirining ziyaritini qobul qilghanda, uyghur ilide shunche köp ishqa orunlishish pursiti turuqluq, nurbekrining bu ish orunlirigha xitay ölkiliridiki xitay köchmenlirini orunlashturup, eksiche yash uyghur qiz, yigitlirini mejburi xitay ölkilirige ewetishining uyghurlarning milliy örp – Aditi, til aditini yoqitishtin bashqa nerse emeslikini bayan qilghan idi.

    Nurbekrining “5 – Iyul ürümchi namayishi” yüz bergendin kéyin, buni xitayning uyghur ilide izchil halda muqimliqni tekitlep, her jehettin uyghurlargha qaratqan qattiq qol siyasiti sewebidin izdimestin, wang léchüen qatarliqlar bilen birlikte, bu ishni chetellerdiki uyghur teshkilatlirining qutratquluqi sewebidin dep, mesuliyetni bashqilargha ittirishi uyghur xelqining ghezipini qozghighan. Turdi ghoja ependi bu heqtiki shexsi qarishini ipadilidi.

    Xitay hökümitining uyghur ilige qaratqan qattiq qol siyasitini ijra qilghuchilardin biri bolghan uyghur aptonom rayon reisi nurbekrining, muqimliqnila tekitlep, uyghur xelqining turmushi bilen kari bolmighanliqini tenqidligen ilham toxti ependi, eger bundaq kitiwerse uyghur ilidiki atalmish muqimliq siyasitining aqiwette uyghur xelqining naraziliqini qozghap éghir aqiwetlerni élip kélidighanliqini tekitligen idi.

    Nurbekrining bir uyghur turuqluq, uyghur medeniyitining weyran bolushigha qol qoshturup qarap turushi, uyghurlarning diniy étiqadigha hörmet qilmasliqi, uyghur maaripini xitaylashturushta bashlamchi bolushi qatarliqlar uyghur xelqining milliy héssyatigha éghir tesir yetküzgen, uning uyghur xelqi arisida lenetlinishigimu seweb bolghan.

    Nurbekrini “5 – Iyul ürümchi weqesi”ning partlishida bash tartip bolghili bolmaydighan mesuliyiti bar dep qaraydighan uyghur ziyaliyliridin biri bolghan, amérika uyghur uyushmisining muawin reisi élshat ependi öz qarishini bayan qildi.

    Nurbekri 7 – Ayning 20 – Kuni muxbirlargha bergen bayanatida, bundin kéyin chetellerdiki bölgünchi küchlerning uyghur ili weziyitidin qusur tépishigha purset bermeslik üchün, uyghur aptonom rayoni tereqqiyatida bir qolida iqtisatni tereqqi qilduridighan, bir qolida muqimliqni yürgüzidighan siyaset élip bérilidighanliqini tekitlidi.

    Nurbekrining bu sözige qarita, élshat ependi, buning xitay hökümitining uzundin buyan uyghur élide yürgüzüp kéliwatqan basturush siyasitining éghizdiki perdazlinishidin bashqa nerse emeslikini körsetti.

    Élshat ependi sözining axirida, eger xitay kommunist hakimiyitila bolidiken, uyghur élige teyinlengen qorchaq reislerdin ümid kütkili bolmaydighanliqini, ularning menggu xitay hökümitining sadiq ghalchisi bolidighanliqini tekitlidi.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/nur-bekri-urumqi-weqesi-07232009195326.html?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 9:56 AM

    Friday, July 24, 2009
    BAYANAT
    -Milliy Qehrimanlirimizning Issiq Qéni Bikargha Aqmisun!

    Ishta, Qelibde, Iddiyde birge bolayli!Qolni qolgha tutushup birlikte ilgirleyli!

    1.Delillerni xitaylar ochuriwatidu. Zirkmey-térikmey Saqlashqa tirishayli!Gep-söz qilghanda xata sözlep qélishtin saqlinayli, eger shundaq ehtimalliq bolsa sözlimeyli!Namayish we yighilish teshkillesh ishlirimizni toxtatmayli!Yéngiliqlargha jiddiy inkas qayturup, xitaylarning bizning heqqaniy kürishimizge qaratqan her türlük buzghunchiliqidin saqlinip qalayli!

    2.Bu weqege ayit xitayning teshwiqatida reswalarche yalghanchliqlar bar, filim, xewer we maqaliliridiki, notuq we teshwiqatliridiki ejellik ajizliqlarni izlep tépip, qayturma hojumgha öteyli.Xelqimizge ularning yalghuz emeslikini, xelqimiz élip beriwatqan azatliq herkitining yéqin kelgüside ghelbe qilidighanliqini, kürüshimizni dawamlashturayli yaki dawamlashturmayli bundaq kétiwersek xitaylar teripidin haman bir küni kolliktip qirip tashlinidighanliqimizni, özimizni hörmetlimisek, düshmenningmu bizni közge ilmaydighanliqini xelqimizge teshwiq qilayli!
    Her türlük betnamlargha qélishimizdin ensirimeyli! Bizni qollaydighanlar qanche köp bolsa shunche yaxshi, herqandaq döletning, teshkilatning we ademlerning Uyghur xelqige qilidighan insaniy yardimige bilip-bilmey soghaq su sepip salmayli!Derdimizni sewrichanliq bilen estayidil anglitishqa tirishayli!

    3.Biz qoyning quzisidek millettuq, qarshiliq qilmaytuq.Shiddet qollinishni bilmeymiz, quralliq qarshiliqni xitaylarla qildi, dep 60 yildin béri dawamliship kéliwatqan siyasiy küreshlirimizning netijisini bir pulgha teng qilip salmayli. Xitaylar quw, helemikirchi xelq. Xelqimizge xushamet qilip, bir uchum munapiqlarni tehdit bilen sétiwelip, milly inqilapchillirimizni yetim qaldurush we bir-biri bilen ziddiyetleshtürüsh, xelqara jamaetning qelbide dilighuldiliq peyda qilish, diplomatik we parixorluq hilisi bilen dunyani aldash oyunini bashlaydu, hushyar turayli!

    4.Bu weqeni bir qisim ademler qildi degendin saqlinip, uning pütün Sherqitürkistan xelqining ghezep-nepritining bir qétimliq partilishi ikenlikini jarangliq awaz bilen sözleyli. Xelqimizning milliy iradisining milliy musteqilliq ikenlikini, buning axirqi meqsidining demikoratiye, kishlik hoquqla emes, egilik hoquqi ikenlikini dunyagha jar salayli!Yene Xitayning Sherqiturkistan heqqide Hongkung, Aumen, Tibettikkidek qanun maqullishini telep qilayli.Bolmisa sherqiturkistan xelqining sewre qachisi tolghanken bundin keyin teximu chong ishlarni chiqiridighanliqimizni qorqmay eytayli!
    Xelqimizge barikalla eytayli!Hey Sherqiturkistanliq küreshchan millet, sen yene bir qetim seltenetlik yilliringgha qayitip, kemsitish we haqarettin xunukleshken yüzüngni, issiq qanliring bilen yuyup, quyashtek nur chachting!-dep warqirayli!”Shehitler ölmes”, degen naxshini zoq-shoq bilen birlikte oqayli!

    5.Xitay xewerlirimizdiki özliri kelturup chiqarghan milly zulum destidin ortigha chiqqan azraq xataliqlarni tutiwelip, bizge hujum bashlidi.Undaq qazangha mundaq chömüch qilip, xitay teshwiqatining chawisini chitqa yeyish üchün, xitay mediyesidiki saxta körünüshlerni, Misal: xitaylarning ölgen bolup yétiwelip, resimge chüshüp, kéyin ornidin turup mengip ketkenliki, deslepki xewerdiki ikki xitay qizining, yarilanmighan yerlerni qan bilen boyap, bir birini éghir yarilanghan qiyapetke kirgüzüp, xelqara jornalistlargha saxta meydan yasap körsetkenliridek… riyalliqlarni burmilaydighan, xelqara jamaetchilikni aldaydighan jaylarni süzüp élip, chet-el tilirida we uyghur tilida filim ishleyli!

    6.Xitay we Uyghurlar hazirghiche bu weqeler heqqide elan qilghan materiyallarni arxiplashturush ishi, milliy herkitimiz uchun eng muhim, muhimdin muhim emgek.Biz 60 yildin béri Xitaylarning millitimiz üstidin yürgüziwatqan milliy zulumigha ayit unchiwala köp materiyalni qolgha chüshürelmey kelgeniduq.Ete-ögün qolimizda matiriyal bolmisa Xitay közini parqiritip hemmidin teniwalidu. Buning üchün mexsus guruppa teshkilleyli!
    Ular mexsus materiyallarni kopiye qilish, retke turghuzush, xam matériyallarni arxiplashturush, yéngisini pishshiqlap ishlesh ishlirini ishlisun.Undin bashqa bu xizmetke xelqimiznimu seperqwer qilayli!Bu matériyallarning milliy azatliq körüshimiz üchünla emes, eksiche weten musteqil bolghandin kéyinmu altundek qimmetke ige bolidighanliqini, uni yaxshi saqliyalighanlarning,Yawropa bankilirida pul saqlighanlardin qélishmaydighanliqini teshwiq qilayli!

    7.Bu küreshte Uyghurlarning teshebbuskar, Xitaylarning passip orungha chüshüp qalghanliqidin ibaret chong yaxshi weziyetni qoldin bérip qoymayli!

    8.Qilghan ishlirimizda pakitqa, ilmiylikke, xelqara weziyetke hörmet qilip, mubalighe qiliwetishtin saqlinayli! Bundaq degenlik hedese xitay we chet-el menbelirini asas qilayli degenlik bolmastin, eqilge uyghun herket qilayli, degenliktur.
    Teshwiqat jeryanida, dawayimizning Diniy we erqiy mesile emes, milliy we siyasiy mesile ikenlikidin ibaret shekilde herket qilishqa ehmiyet bireyli!Helqaradiki herqandaq bir gheyri-resmiy siyasiy küchlerning bizni süy-istimal qilip, özlirining kömichige chogh tartiydighan aghdurmichiliq herkitining qurbani bolup kétishtin saqlinayli! Ularning hertürlük yardemlirini éhtiyatchanliq bilen qobul qilayli!

    9.Xitaylarning Téléfon, Intérnet, Fax we bashqa alaqe qurallirini, Mashina, Aptobus, Poyiz qatarliq qatnash wastillirini üzüp tashlap, uyghur xelqini yalghuz we yétim qaldurup, aililiride, doxturxanilerde, türmilerde érqiy tazilash élip bériwatqanliqidin ibaret barliq pashistik qilmishini pash qilip, xelqara teshkilatlarning biterep küzetküchillirining sherqiturkistanda nazaretchilik qilishigha zémin hazirlayli!

    10.Xitayning esker, saxchi, quralliq qisimlirining öktemliklirini analiz qilish arqiliq, xelqimizning küresh yolini körsiteyli! Radio, video, berushure, teshwiqat yapraqliri ishlep chiqirayli.Bashqa milletlerni we shexislerni melum teshkilat we sewiyelik kishillirimizning mesliheti bilen musteqil dawa elip bérishqa seperwer qilayli! “Men barmighan mekke, mekke emes” degendek nadanliqni yene qilmayli!Qanchirek qilalisaq shunchilek qilishqa tirishayli, qusur izlimey, ish izleyli!

    Sherqiturkistan Birliki Teshkilati
    25.07.09 Germaniye/Frankfurt

    http://images.google.de/imgres?imgurl=http://i.ytimg.com/vi/rLoPuWVzIEI/0.jpg&imgrefurl=http://ufoheadquarters.com/video.php%3Ftags%3Dshehidler&usg=__lwRRB91sbxb7JGWcXPW7hiDsVSo=&h=240&w=320&sz=6&hl=de&start=192&um=1&tbnid=LD-8aO5Az7SwoM:&tbnh=89&tbnw=118&prev=/images%3Fq%3DUYGHURISTAN%26ndsp%3D20%26hl%3Dde%26sa%3DN%26start%3D180%26um%3D1
    Posted by UYGHURISTAN at 4:09 PM

  18. Saturday, July 25, 2009
    Xitay Ottura Asiyadiki Uyghurlarghimu Hujum Qilishni Oylawatamdu?

    Muxbirimiz Weli
    2009-07-24

    Xitay bilen rusiyining birleshme herbi meshqi dawamlishiwatidu. Bu herbiy meshqni köriwatqan xitay armiyisining bash shtap bashliqi chén bingdé bügün ‘sherqiy türkstan térrorchiliri’gha zerbe bérish üchün ottura asiyagha esker chiqirishni oylishidighanliqini ipadiligen.

    Xitayning shinxua agéntliqi bügün ürümchidiki tor gézitlirida ottura asiya döletliri burun sherqiy türkstan musteqilliq herikiti nahayiti ewj alghan jaylar ikenlikini gewdilendürüp maqalilar élan qildi. ‘Boshün tor géziti’ bolsa ürümchi weqesi arqiliq ashkarilanghan mili mesile we diniy mesililerning yiltizi heqqidiki mulahizilerni, shundaqla wang léchuenning xitaydiki eng chong xiyanetchilerning biri ikenlkkige dair pakitlarni élan qildi.

    ‘Térrorchiliqqa zerbe bérish meshqi’
    Xitay bilen rusiye 7‏ – Ayning 20 ‏ – Künidin bashlap, rusiyining yéraq sherqtiki xabarowiski shehiride we xitayning jilin ölkisining jawnen rayonidiki herbiy telim bazisida birleshme herbiy meshq ötküzüshke bashlighan idi.

    Xitay bu herbiy meshiqni ‘térrorchiliqqa zerbe bérish meshqi’ dep jakarlidi. B b s ning bayan qilishiche, bu herbiy meshq 27 ‏ – Chislaghiche dawam qilidiken.

    Xitay armiyisining bash shtap bashliqi ottura asiyagha esker chiqirishni oylishidiken
    Xongkongda chiqidighan ‘mingpaw’ gézitining bügün bayan qilishiche, bu herbiy meshqni körüwatqan xitay armiyisining bash shtap bashliqi chén bingdé ‘sherqiy türkstan térrorchiliri’gha zerbe bérish üchün, shangxey hemkarliq teshkilati nami bilen ottura asiyagha esker chiqirip, sherqiy türkstan musteqilchilirige zerbe bérishni oylishidighanliqini ipadiligen.

    Shinxua agéntliqi dunyaning her qaysi jayliridiki uyghur teshkilatliri heqqide ighwa toqidi
    Shinxua agéntliqi bügün ürümchidiki tor gézitlirida élan qilghan maqaliliride, dunyaning her qaysi jayliridiki uyghur teshkilatlirini yamanlap körsetti we ‘sherqiy türkstanchilar hazir dunyaning her qaysi jaylirida, anche – Munche namayish qilip qoyup turuwatidu, ular buningdin kéyin, junggoning chetellerdiki elchixanilirigha hujum qilishi we pütün dunyada urush, chéqish, bulash, yushurun öltürüsh, zeher bérip öltürüsh herikitini yolgha qoyushi mumkin’ dep ighwa toqighan.

    Tigh uchini biwaste türkiye, qazaqstan, qirghizstan, üzbékstanlardiki uyghur teshkilatlirigha qaratti
    Xitayning shinxua agéntliqi bügün élan qilghan xewerliride, ottura asiya döletlirini, burun sherqiy türkstan musteqilliq herikiti nahayiti ewj alghan jaylar idi, dep teswirligen. Tigh uchini biwaste türkiye, qazaqstan, qirghizstan, üzbékstan qatarliq döletlerdiki uyghur teshkilatlirigha qaratqan.

    Bu maqalide yene ‘türkiyidiki sherqiy türkstanchilar 997‏1 – Yili 3‏ – Aydin bashlap, junggoning türkiyide turushluq elchixanilirigha hujum qilishqa bashlighan idi. Deslep junggoning bayriqini köydürdi, kéyin yene qol bombisi qollinip hujum qildi؛’ ‘qazaqistanda sherqiy türkistanchilar wezipe ötewatqan ikki neper qazaqistan saqchisini öltürgen we qazaqstan déplomatlirini görüge éliwalidighanliqini jakarlidi؛’ ‘qirghizstandimu béshkektiki junggo bazirigha ot qoydi, shinjang wekiller ömikige qarita pilimut atti؛ qirghizstan uyghur yashliri birleshmisi dégen teshkilatning reisi néghmet bosaqufni öltürdi’ dep teswirler bar.

    Xitay hökümiti sherqi türkstanchilar bilen uzun muddetkiche urush qilidiken
    Shinxua agéntliqi bügünki xewiride yene, sherqi türkistan teshkilatliri bu qétim 7‏ – Ayning 5 ‏ – Küni ürümchide yene urush, chéqish, bulash jinayiti ötküzdi. Sherqi türkistan teshkilatliri, yeni térrorchilar, diniy radikallar we bölgünchilerdin ibaret ‘üch xil küchler’ shiinjangning bixeterlikige nésbeten bir balay – Qaza bolupla qalmay, u asiya – Tinch okyan rayoni, hetta pütün dunya üchünmu chong apet.

    U dunya tinchliqi, bixeterliki we tertipige nésbeten bir chong tehdit bolghanliqi üchün, junggo hökümiti bu sherqi türkistanchilar bilen axirqi ghelibini qolgha keltürgiche uzun muddetlik urush qilidu’ dep jakarlidi.

    Wang léchuen xitaydiki eng chong xiyanetchilerning biri
    Ürümchi weqesi yüz bergendin buyan, ‘boshün tor géziti’ bu weqede ashkarilanghan milli we diniy mesililerning yiltizi heqqidiki mulahizilernila emes, belki wang léchuenning xitaydiki eng chong xiyanetchilerning biri ikenlkkige dair pakitlarnimu élan qilip kéliwatidu.

    Bu tor gézitide élan qilinghan ‘ley changshing bilen wang léchuenning mexpi alaqisi’ dégen maqalide bayan qilinishiche, xitayning guangxuy öy – Zémin shirkiti 1998‏ – Yili uyghur aptonom rayonining öktebir téraktor zawuti, mashinisazliq zawuti qaatarliq 40 shirkiitini özige qoshuwalghandin kéyin, uning pay chékining 30%i wang léchuenning shexsiy mülkige aylanghan. Wang léchuenning mushu bir xiyanitila, bir nechche on milyon yuen para élip xitaydiki eng chong xiyanetchi dep ölüm jazasi bérilgenlerningkidin bir nechche hesse köp. Wang léchuen igiliwalghan bayliq menbeeliri we uningdin sendungdiki tughqanlirigha, tonushlirigha bérish arqiliq para alghan pulning sani ademni chöchütidu.

    Bu maqalide bayan qilinishiche yene, ürümchide 2000‏ – Yili 9‏ – Ayning 8‏ – Küni, bingtuenning aptomobilliri herbiy rayonning waqti ötken partlatquch dora we bombilirini qachilap kochigha chiqip, aptomobil weqesi peyda qilip 73 adem ölgen, 300 adem yarilanghan idi. Pütün memliketke ‘xiyanetchilerge jeset sanduqi yasitip qoydum’ dep jakarlap, fujyendiki ‘yuenxua délosi’ni tekshürüshke bashlighan xitay bash ministiri ju rungji, bu weqedin kéyin, xiyanetchilerni jazlashni wang léchuengiche kéngeytishke juret qilalmighan.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/xitay-uyghurgha-tehdit-07242009195100.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 4:58 PM

    Saturday, July 25, 2009
    “5 – Iyul Ürümchi Weqesi”de Körgenlirim`

    Muxbirimiz Erkin Tarim
    2009-07-24

    5 – Iyul ürümchi weqesi xelqara metbuatlarda we xitay metbuatlirida keng kölemde yer alghan bolsimu, ürümchining qarangghu kéchiliride, arqa kochilirida némiler bolghanliqi téxi toluq ashkarilanghini yoq. Ürümchige tughqan yoqlap barghan uyghurlarning türkiyige qaytip kélishi bilen ürümchi weqesining bilinmigen terepliri ashkarilinishqa bashlidi.

    5 – Iyul ürümchi weqesi yüz bergen waqitta ürümchide bolghan, ismini ashkarilashni xalimighan bir uyghur ayal bilen ürümchi weqesi heqqide söhbet élip barduq. U ayal awazini anglitishimizgha ruxset bermigechke, sözini yézip oqushqa mejbur bolduq.

    Bu uyghur ayal ürümchi weqesi jeryanida öz közi bilen körgen, öz quliqi bilen anglighanlirini radio anglighuchilirimiz bilen ortaqlashti. U kochilarda, doxturxanilarda körgenlirige asaslinip turup xitaylarning köp sanda uyghurni öltürüwetkenlikini ilgiri sürdi.

    Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumqide-korgenlirim-07242009183104.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 5:00 PM

    Saturday, July 25, 2009
    Istanbulda 5 – Iyul Ürümchi Qanliq Weqesi Resim We Filim Körgezmisi Échildi

    Muxbirimiz Arislan
    2009-07-24

    2009‏ – Yili 7 – Ayning 22 ‏ – Künidin 25 ‏ – Künigiche sherqi türkistan maarip we hemkarliq jemiyitining uyushturushi bilen istanbul shehirining taksim métro istansisi körgezme zalida we éminönü yéngi jami aldida 5 – Iyuldin buyan ürümchide yüz bergen qanliq weqelerni eyiblesh we xitay saqchi eskerlirining wehshiyane jinayi qilmishlirini qérindash türk xelqige anglitish üchün resim we filim körgezmisi échildi.

    Körgezmide 5 ‏- Iyul ürümchide yüz bergen namayish we namayish jeryanida xitaylar teripidin oqqa tutulghan uyghur yashlarning jesetliri we namayishta xitay eskerliri teripidin namayishchilarni uruwatqan, étiwatqan, tutup baghlap kétiwatqan körünüshlirining resim we sinalghusi körsitilmekte. Uningdin bashqa yene körgezmide resimlik we resimsiz shekilde uyghurlarning qisqiche tarixi we hazirqi weziyiti shundaqla 5 ‏- Iyul ürümchi qanliq weqesi heqqide teyyarlanghan ikki xil teshwiqat qeghizi tartilghan bolup igilishimizde üch kün ichide ikki orunda toplam 15 ming parche teshwiqat wariqi tarqitilghan.

    Körgezme jeryanida yene ürümchide yüz bergen qirghinchiliq weqege pikir – Qarash we imza toplash paaliyiti élip bérilghan bolup, takismda we éminönü jaylirida échilghan körgezmide jemiy 14 ming kishi xitaygha bolghan naraziliq we ghezep nepritini ipadilep imzaliq pikir – Köz qarashlirini yazghan.

    Igilishimizche , toplanghan pütkül imzaliq pikir ‏ – Qarashlar birleshken döletler teshkilati, türkiye jumhuriyiti bash ministirliki , islam qurultiyi teshkilati, yawrupa insan heqliri komitéti, xelqara insan heqlirini qoghdash teshkilatliri, yawrupa insan heqliri sot mehkimisi qatarliq organlargha ewetilidiken.

    Bu körgezme üch kün dawamlishidighan bolup, türkler we istanbuldiki chetellikler qiziqip ziyaret qilmaqta. Körgezmide , xitay eskerlirining tankisi aldida hasa tayaq bilen turghan uyghur ayalning resimi hemme kishini jelp qildi. U resimning astigha, türk tilida , yoldishi we oghli xitay saqchiliri teripidin tutup kétilgen uyghur ana ölidighanliqini bilip turup tankining aldigha özini atti dep yézilghan.

    Körgezmide eng köp kishiler bes munazire qilghan körünush bolsa, bir qanche xitayning birliship ikki neper uyghurni urup yatquzup birsi tutup berse, bashqiliri béshigha tash uruwatqan körünush bolup, bu körünüshni körgen nurghun türk anilar özlirini tutalmay yighlap kétishti.

    Biz bu körgezme heqqide körgezmini uyushturghan sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyitining xadimliri we körgezmini ziyaret qiliwatqan shexsler bilen söhbet élip barduq.

    Körgezmide teshwiqat wariqi tarqitishqa yardemlishiwatqan bir türk qiz özining köz qarashlirini ipadilep mundaq dédi: “biz eger ürümchide bolghan bolsaq belki bizmu ölgen bolattuq, men u yerdiki qérindashlirimning béshigha kelgenni oylisam bek ökünimen, biz néme ish qilimiz? qandaq qilsaq u yerdiki qérindashlirimizgha yardem qilalaymiz dep öz özemdin soraymen. Men tünügün bu körgezmini körgendin kéyin intayin biaram boldim. Bügün men bu yerge kélip azraqmu bolsa yardem qilghan bolay digen meqsette teshwiqat wariqi tarqitiwatimen.”

    Metin oghuz simlik bir kishi körgezmini ziyaret qilghandin kéyinki chüshenchilirini ipadilep mundaq dédi: “sherqiy türkistanda milliy qirghinchiliq yüz bériwatidu, dunya buninggha köz yumuwatidu. Türkiye kichikkine xataliq ötküzse sotqa tartqan yawrupa insan heqliri sot mehkimisining sherqiy türkistandiki qirghinchiliqqa süküt qilghanliqidin intayin ghezeplinimen, lenet bolsun pütkül insan heqlirini qoghdighuchi teshkilatlargha. Sherqiy türkistandiki qérindashlirimiz insan ewladi emesmu? bulargha néme üchün süküt qilidu? men sherqiy türkistandiki qérindashlirimning sebirchan bolushigha tilekdashmen. Xudayim buyrisa ular bir küni azadliqqa érishidu.”

    Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/istanbulda-korgezme-07242009195057.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 5:03 PM

    Tuesday, July 28, 2009
    Uyghuristan Weziyitini Xitayning Milliy Siyasitidiki Yalghanchiliqi Jiddiyleshtürüwetti’

    Muxbirimiz Mihriban
    2009-07-27

    Xitayning xelqaragha bergen bayanatidiki “5 – Iyul ürümchi weqesi xitayning ichki ishi, u milliy mesilimu emes, diniy mesilimu emes” dégen sözi, xelqara axbarat organlirining küchlük inkasini qozghidi.

    Youtube Din élindi.

    Youtube Din élinghan bu sürette, 18 – Iyul, ürümchi kochisida bir bowaq balisi bilen kétip barghan chirayi sulghun bir uyghur ayalning körünüshi.

    Xitay memliketlik milliy ishlar komitétining mudiri wu shiming 21 – Iyul muxbirlarning soaligha jawab bérip, “xitayning az sanliq milletler siyasitide mesile yoq, uyghurlar barawer milliy siyaset astida bextlik yashawatidu ” dédi.

    Xitayning muawin tashqi ishlar ministiri xé yaféymu 22 – Iyul küni muxbirlargha bayanat bérip,”5 – Iyul ürümchi weqesi”heqqide toxtilip,”shinjangda bolghan weqe, junggoning ichki ishi,xaraktér jehettin élip éytqanda, bu weqe milliy mesile emes,diniy mesilimu emes!” dédi. Xé yaféy sözide yene, amérika hökümitidin,rabiye qadir xanimning paaliyetlirige cheklime qoyup, uning amérika tupriqidin paydilinip, xitay dölitini parchilash paaliyiti élip bérishigha yol qoymasliqni telep qildi.

    Xitay hökümitining “5 – Iyul ürümchi weqesi”ning kélip chiqishida, özining uyghur qatarliq az sanliq milletlerge qaratqan milliy siyasiti we diniy siyasitide mesile barliqini étirap qilmasliqi, hetta mesuliyetni chetellerdiki uyghur teshkilatliri hem rabiye qadir xanimgha artip, jawabkarliqtin qéchish pozitsiyisi xelqara axbarat organlirining küchlük diqqitini qozghidi.

    ” Gérmaniye awazi ” radiosining 24 – Iyuldiki xewiride,xitay memliketlik milliy ishlar komitétining mudiri wu shimingning “xitayning az sanliq milletler siyasitide mesile yoq, uyghurlar barawer milliy siyaset astida bextlik yashawatidu “dégen sözige reddiye bérilip, xitayning öz siyasitidiki milliy mesilining éghirliqini xelqaradin yoshuruwatqanliqi tenqidlengen.

    Maqalide, xitayning uyghur ilige qaratqan milliy siyasitidiki cheklimiler bayan qilinip,”uyghurlarning aptonomiye hoquqi we diniy erkinliki éghir cheklimilerge uchrawatidu.Mesilen: uyghur aptonom rayonining 1 – Qol bashliqi namda uyghur millitidin bolsimu, emma emeliyette asasliq hoquq xitayning uyghur ilige teyinligen partkom sékrétarining qolida bolup, chong ishlarda partkom sékrétarining dégini hésab, halbuki uyghur aptonom rayonidiki köp sandiki idare ‏ – Organlardiki partkom sékritarliri asasliqi xitay millitidin bolghan kadirlar. Hökümet organlirida muhim wezipe ötewatqan milliy kadirlarning kompartiye ezasi bolushi shert, bundaq bolghandin kéyin, bu milliy kadirlar her qandaq diniy paaliyetlerge qatnishalmaydu, yerlik uyghur xelqimu hökümet teyinligen bu milliy kadirlargha ishenmeydu. Uyghur aptonom rayonida yash ösmürlerning meschitke kirishi cheklengen, ularning diniy telim – Terbiye élishimu cheklengen. Hazir yerlik uyghurlar hetta pasport élish pursitigimu ige emes. Bu xil ehwallar elwette uyghur xelqining naraziliqini qozghaydu ‏ – De ” dep körsitildi.

    Maqalide :”xitay milliy ishlar komitétining mudiri wu shiming, nöwettiki xelqara iqtisadiy krizis uyghurlar arisida ishsizliq ehwalining éghirlishishini keltürüp chiqarghanliqini étirap qildi, shinjangning xitayning tereqqiy qilghan rayoni emeslikinimu étirap qildi, emma u xitayning asasliq énérgiye menbeliridin néfit, tebiiy gaz, kömür, altun qatarliq yer asti bayliqliri menbesi hem paxta, yung qatarliq yer usti bayliqliri menbesi bolghan bu rayondiki uyghur xelqining namratliqining sewebini izahlashni xalimidi, xitay hökümitining bu rayondiki milliy siyasiti sewebidin kélip chiqqan naraziliq qatarliq mesililerge jawab bérishtin özini qachurdi,” dep bayan qilindi.

    Maqale axirida yene, xitay hökümitining özining az sanliq milletler siyasitidiki meghlubiyitini boynigha almighanliqi tenqid qilinip, “eger béyjing hökümiti özining az sanliq milletler siyasitidiki mesililerni xelqaragha ashkarilap, az sanliq milletler siyasitide démokratik idiyilerni qobul qilish pozitsiyiside bolghan bolsa, az sanliq milletler siyasitini tenqid qilghuchilargha qarita ularni teqib astigha élish, hetta türmilerge tashlash siyasitini qollanmighan bolsa, xitaydiki milliy mesile bügünkidek bu qeder ötkürliship ” 5 – Iyul ürümchi qanliq weqesi” dek pajie kélip chiqmighan bolatti,” dep körsitildi.

    Nöwette ürümchi weziyiti yenila jiddiy halette bolup, ürümchi weqesige bügün 20 nechche kün bolghan bolsimu, uyghur ilining sirt bilen bolghan téléfon alaqisi we intérnét alaqisi téxi eslige kelmidi. Yotupqa, 20 ‏ – Iyul küni, xenriy morton teripidin qoyulghan 3 dane sinalghu körünüshide, 18 – 19 – Iyul künliridiki ürümchi kochiliri menzirisi teswirlengen.

    Sinalghu körünüshide, uyghurlar rayonidiki bir nawayxanida nan yéqiwatqan uyghurlar, kochilarda soda qiliwatqan kishiler hem ürümchi kochilirida top – Top bolup yürüshken qoralliq saqchi, eskerlerning, uyghurlar olturaqlashqan rayonlarda, mehelle éghizlirida tosaq qurup, uyghur ahalilirining guwahnamisini tekshürüwatqan, yénini axturuwatqan, hetta uyghur ayallirining somkiliri hem yanchuqlirini er xitay saqchiliri axturuwatqan menzire eks ettürülgen. Bu körünüshler ürümchi weziyitining yenila nahayiti jiddiy halette turuwatqanliqini körsitip turmaqta.

    Xitayning shinxua qatarliq tor betliridiki xewerlerdin ashkarilinishiche, hazir xitayning her qaysi jayliridin yötkep kélingen alahide saqchi qisimliridin 31 etret ürümchide tinchliq saqlawatqan bolup, ular bu yil dölet bayrimining 60 yilliqi ötküzülgenge qeder uyghur élide tertip saqlaydiken.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/xitay-uyghur-eli-weziyiti-07272009192104.html?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 2:43 PM

    Tuesday, July 28, 2009
    ‘Uyghur Tarixidin Ürümchi Weqesige Nezer’

    Muxbirimiz Weli
    2009-07-27

    2006‏ – Yili xitay medeniyet tarixi buyiche nobil mukapati we amérikining klug mukapatigha érishken, hazir amérika dölet mejlisi kütüpxanisida mexsus xitay medeniyiti we tarixini tetqiq qiliwatqan, amérikidiki nopuzluq xitayshunas mutexessis, 76 yashliq yü yingshi ependi yéqinda ‘közitish zhurnili’ da ‘uyghur tarixidin ürümchi weqesige nezer’ serlewhiyilik tarixiy obzor élan qildi.

    Youtube Din élindi.

    Youtube Din élinghan bu sürette, 18 – Iyul küni, ürümchining melum kochisida birnechche chirayi sulghun uyghurlarning körünüshi.

    “Tang sulalisining küchi yetmigen önglük – Suygun qalaymiqanchiliqini eyni zamandiki küchlük uyghur döliti tinjitqan”
    Aptor ‘uyghur tarixidin ürümchi weqesige nezer’ namliq bu obzorida, aldi bilen xitay tarixidiki “önglük – Suygun qalaymiqanchiliqi” ni tilgha alghan. Uning bayan qilishiche, xitay tarixidiki jenubiy we shimaliy sulaliler dewri dep atalghan dewrde, önglük – Suygun qalaymiqanchiliqi dep atalghan bir chong qalaymiqanchiliq yüz bergen.

    Bu weqe yüz bergen miladi 8‏ – Esrning otturiliridin 9‏ – Esrgiche bolghan shu dewrde, uyghurlarning döliti nahayiti küchlük dölet idi. Uning téritoriyisi pütün monggholiye yaylaqlirini öz ichige alghan idi.

    — Eyni zamanda uyghurlarning jeng qilish we tijaret qilish mahariti nahayiti yoqiri idi, dep bayanini dawamlashturidu aptor, — Bu dewrde önglük – Suygun qalaymiqanchiliqini bésiqturushqa tang sulalisining eskiriy küchi ajiz kélip qalghanliqi üchün uyghur dölitidin yardem telep qilghan. Kélishim buyiche uyghur qisimliri tang sulalisining paytexti shen shehirige kirip, bir ay ichide önglük – Suygun qalaymiqanchiliqini tinjitip, aldighan oljilirini élip qaytip ketken, bu bir tarix.

    “9‏ – Esrdin ching sulalisi dewrigiche, uyghurlar héchqachan xitayning bir ölkisi bolup baqqan emes”
    — 9‏ – Esrning axirida uyghur dölitide ichki qalaymiqanchiliq yüz bérip, parchilanghandin kéyin, – – – Dep bayanini dawamlashturidu aptor öz chüshenchisi buyiche, — Hazirqi tengritaghlirining shimal we jenubigha köchüp kelgen uyghurlar öz dölitini taki ching sulalisi dewrigiche dawamlashturdi. Bu dewrlerde, uyghurlar héchqachan xitayning bir ölkisi bolghan emes, bumu tarixiy pakit.

    13‏ – Esrde uyghurlar chinggiz xan bilen hemkarlashqan
    13‏ – Esrde uyghurlar chinggiz xan bilen hemkarlashqan, eyni zamanda mongghullarning xitay sheherlirini bulap tapqan bayliqi mol idi, emma uyghurlarning medeniyiti yoqiri bolghachqa, mongghullar özining igilikini idare qilishni uyghurlargha tapshurghan, mongghul yéziqimu uyghurladin qobul qilinghan. Bu dewrde, tang sulalisi dewridin tartip xitayning xelqara sodisini kontrol qilip kéliwatqan uyghurlar, özining urush qilish we tijaret qilishtiki yoqiri mahariti bilen, bu dewrdimu parislar we ottura asiyaliqlar arisida islam medeniyitining ewj élishgha, islam dinining mongghullarghiche kéngiyishigimu zor tesir körsetken.

    1949″‏ – Yilighiche uyghurlarni bashqa bir dölet idare qilalmighan”
    — Yéqinqi yüz yillardin buyanmu, uyghurlarni bashqa bir dölet idare qilalmighan,‏ — Dep bayanini dawamlashturidu aptor, — Emma 1949‏ – Yiligha kelgende, uyghurlarning weziyitide tosattin bir özgirish boldi, ürümchide 1949‏ – Yili xitaylar nopus aran 6% ni igiligen. Shuningdin kéyin xitay kommunist partiyisi bu rayongha yildin ‏ – Yilgha köplep nopus köchürüp kélishke bashlidi. Hazir bu sheherde xitay nopusi alliqachan 40% tin ashti.

    Buningdin bashqa uyghur yurtlirida, xitay hökümiti orunlashturghan herbiy qisimlar )bingtuen( iqtisadiy jehette uyghurlarni chetke qéqip kéliwatidu, xitay hökümiti siyasetliride bu rayongha köchürüp kelgen xitaylargha yan bésip kéliwatidu. Bu jeryanda yüz bergen uyghurlar bilen xitay otturisidiki toqunushlar tamamen mushu sewebtin kélip chiqti.

    “Xitay kommunist partiyisining uyghurlarni xitaygha aylandurmaqchi bolghanliqi ürümchi weqesini keltürüp chiqardi”
    Aptorning qarishiche, xitay kommunist partiyisi uyghurlarni pilanliq halda zorawanliq bilen basturup, maarip jehette, uyghurlarning öz tilini qollinishini cheklep, diniy jehette, hetta musulmanlarning rozi tutushighimu her xil cheklime qoyup, erkinlik bermey, axirqi hésabta uyghurlarning pütün milliy kimlikini yoq qilip, ularni xitaygha aylandurmaqchi boldi, xitayning mushu meqsette yolgha qoyghan siyasetliri ürümchi weqesini keltürüp chiqardi.

    “Ürümchi weqesini rabiye xanimdin körgenlikimu pakitsiz”
    Aptor obzorida yene, uyghurlarning yéngidin yétilgen rehbirini tonushturdi. Uning bayan qilishiche, hazir uyghurlarning bir rehbiri yétiship chiqti. Bu xanim hazir amérikida. U eslide xitay özi yolgha qoyghan ‘bir qisim kishiler aldi bilen béyisun’ dégen siyasettin paydilinip milyonér bolghan. Xitay hökümiti uni memliketlik siyasi meslihet kéngishigimu teklip qilip ekirdi. Emma kéyin, uningda ‘uyghurlar öz ishigha özi xoja bolush’ dégen idiye barliqini sezgendin kéyinla, uni ‘wetenge asiyliq qildi’ dégen töhmet bilen türmige tashlidi. U 2005‏ – Yili amérikining bésimi bilen türmidin chiqirilip, amérikigha keldi.

    Shuningdin kéyin, bu xanimning xelqarada élip barghan paaliyetliri uyghurlar arisida omumi sada qozghidi. Bu sada ‘erkinlik, kishilik hoquq, milletlerning teng – Barawerliki’ dégen sada. Hazir gerche xitay hökümiti ürümchi weqesining kélip chiqishini bu xanimgha dönggep tursimu, emma hazirgha qeder yenila pakitsiz orunda turuwatidu.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/uyghur-tarixi-urumqi-07272009192111.html?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 2:48 PM

    Tuesday, July 28, 2009
    Dunya Islam Teshkilati: Ürümchidiki Weqelerni Xitayning Zulumi Keltürüp Chiqardi

    Muxbirimiz Irade
    2009-07-27

    Islam konfiransi, yeni dunya islam teshkilati, ürümchide meydangha kelgen weqelerdin kéyin bayanat bérip, bu weqening addiy bir xewpsizlik mesilisi emeslikini, xitayning zulimi sewebidin rayondiki xeliqning musulman kimlikining xewp astida ikenlikini bayan qildi.

    http://www.oic-oci.org Din élindi.

    5 – Iyul ürümchi qanliq weqesidin kéyin islam konfransi teshkilati bash sékritari ekmeleddin ihsanoghli bu ishqa alahide ehmiyet bérip, ürümchi weqesi heqqide tepsiliy melumat élish üchün türkiye enqere uniwérsitétining oqutquchisi doktor erkin emet ependini jiddige teklip qilghan. Sürette, bash sékritar ekmeleddin ihsanoghli ependi.

    Bu islam konfiransi teshkilatining tunji qétim uyghur musulmanliri heqqide ochuq bir ipade bildürüshi bolup hésablinidu.

    5 – Iyul ürümchi weqesi meydangha kelgendin kéyin islam konfransi teshkilatimu heriketke ötti. Konfiransning Bash sékritari ekmeleddin ihsanoghli Bu ishqa alahide ehmiyet bérip, ürümchi weqesi heqqide tepsiliy melumat élish üchün türkiye enqere uniwérsitétining oqutquchisi doktor erkin emet ependini jiddige teklip qilghan.

    Doktor erkin emet ependi jiddide islam konfiransi teshkilatigha eza döletlerning wekillirige uyghurlarning weziyiti we bu qétimliq ürümchi weqesining mahiyiti heqqide tepsiliy melumat bergen idi. Kéyin islam konfiransi teshkilati bash sékritari ekmeleddin ihsanoghli muxbirlargha uyghur mesilisi heqqide bayanat bérip, uyghur diyarida barghanséri yamanliship kétiwatqan weziyettin ensirewatqanliqini we uyghur xelqining mesililirining peqetla xewpszlik tedbirlirini élish bilenla hel bolmaydighanliqini ipade qilghan. U yene uyghur xelqining bu tupraqlarning esli igisi bolush süpiti bilen milliy we diniy kimliklirini otturigha qoyush we shundaqla siyasi we ijtimaiy hoquqlirigha ige chiqish üchün tirishiwatqanliqini, shunga bu mesililerning söhbet yoli arqiliq hel bolidighanliqini eskertken idi.

    Ekmeleddin ihsanoghlining yolyoruqi bilen 22 – Iyul küni islam konfiransi teshkilati ezaliri bir yerge jem bolup ürümchi mesilisi heqqide melumat bérish yighini chaqirdi. Yighinda aldi bilen bash sékritarning musulman milletler we az sanliqlar mesilisi meslihetchisi el – Masriy uyghurlarning tarixi, islam medeniyitige qoshqan töhpisi we hazirqi weziyiti heqqide melumat bérip ötkendin kéyin 5 – Iyulda meydangha kelgen weqelerning hergizmu addiy bir xewpszlik mesilisi emeslikini belki u yerdiki musulmanlar uchrawatqan insan heqliri depsendiliridin kélip chiqqan mesile ikenlikini bayan qilghan. U yene islam konfiransi teshkilatining bu mesile üstide teshkilatqa eza döletler, birleshken döletler teshkilati insan heqliri aliy kéngishi we xitay dölitining wekilliri bilen élip barghan uchrishishliri heqqidimu melumat bergen. Uning diyishche islam konfiransi teshkilati bash sékritari ekmeleddin ihsanoghli uchrishishlarda xitaygha, meydangha kelgen weqelerni peqetla eskiriy tedbirler arqiliq hel qilghili bolmaydighanliqini eskertip, ularni mesilining sewebliri üsitide izdinishke we buni hel qilishqa chaqirghan. We yene uyghur rayonigha adem ewetip ehwallarni öz közi bilen körüsh telipini otturigha qoyghan.

    Islam konfiransi teshkilati ürümchi weqesige nisbeten arqa – Arqidin xitayni eyibleydighan keskin pozitsiye bildürgendin kéyin, xitay dairiliri derhal heriketke ötken we islam konfransigha adem ewetip weqe heqqide “chüshenche” bergen shundaqla islam konfiransi wekillirining uyghur diyarigha bérish telipini qobul qilghan.

    Melum bolushiche, hazir ikki terep ziyaretning kün tertipi heqqide körüshüwatqan bolup, ziyaretning qachan bolidighanliqi téxi éniq emes. Biz islam konfiransining bu qétimliq weqelerge bildürgen pozitsiyini chöridigen halda, seudi erebistandiki uyghur zhurnalist sirajidin ependi bilen téléfon ziyariti élip barduq.

    Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.
    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumqi-xitay-zulumi-mehsuli-07272009192114.html?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 2:51 PM

    Qulaq Sal Ziminning Peryatlirigha!
    Uyghur Awazi

    Xelqara jamaet Ürümchide yüz bergen „5-Iyul qanliq qirghinchiliqi“ din kéyin, bu herket Sherqiturkistanda yüz bergen Uyghurlar bilen Xitaylar ottursidiki bir qétimliq ijtimayi tüs alghan étnik sürkülüsh, buningda 197 adem ölgen, 1500 adem éghir yarilanghan, dep qarap, xuddi qozini börige tapshurghandek, Xitay hökümitidin bu meselini adil we qanuniy yol bilen bir terep qilishni telep qilip boldi qilishti.

    Xitaylarning dölet axbarati bolsa weten ichi we siriti teshwiqatida hedep yaridar bolghan we ölgen 10 nechche xitayni we buzulghan hem köydüriwétilgen bir qisim eslihelerni merkez qilip, herketke kiriship ölgenler 197, uning ichide 140din artuqi Xitay, qalghini Uyghur, köydüriwétilgen mashina we öylerning mutleq köp qismi xitaylarning, dep dawrang sélip éqilge sighmaydighan, külkülik bir meydan riyalliq pütünley burmilanghan komédiyeni oynap chiqti. Dunya aldandi…

    Hazirqi ehwaldin qarighanda bizning teshwiqatimizdin xitaylarning zeherhendilik we rengwazliqqa tolghan teshwiqati üstün kélip, xelqara jemiyet buninggha qandaq inkas qayturush meseliside dilighulde boliwatqandek keypiyatni ipadilidi.Heqqaniyet biz terepte turup ajizliq qiliwatimiz…!

    2009-yili07-ayning 10-küni Xitay hökümiti omumiy uxturush chiqirip, Sherqitürkistanning herbi haletke kirgenlikini we chetel Jornalistlirining Sherqitürkistan tupriqidin chiqip kétishini telep qilip élan chiqardi we internet, telifon, fax, ammiwiy qatnash qatarliqlarni taqidi….Shu kündin bashlap hazirghiche Xitaylar wetinimiz Sherqiturkistanda dölet térorini ishqa sélip Ürümchi, Ghulja, Qaramay, Qeshqer, Hotan, Kuchar we Aqsu rayonlirida yerlik xeliqlerge jümlidin Uyghurlargha qaritilghan keng kölemlik tutqun qilish, éghir ten jazasi bérish, qiynap öltürüsh we yurt-makanliridin qoghlap chiqirish jinayitini ishlimekte.Hazirghiche 50 mingdin artuq adem türmige tashlinip, 10.000 din artuq kishi iz-dereksiz yoq bolup ketti…

    Wetenimiz Sherqitürkistan heqqide qatillargha yan bésip kapildaydighandin bashqa yene teshwiqat quralliri bolmighanliqtin, Xelqara jemiyet Xitay döliti teripidin ishliniwatqan insaniyetke qarshi bu jinayetlerdin özlirining agentliqliri arqiliq xewer tapalmay kéliwatqan bolsimu, Xelqarada kishlik hoquq, insan heqliri we demokiratiye eng zor küch bilen tekitliniwatqan 21- esirdimu ishik-derizilliri taqiwétilgen, Insaniyet tarixida téxiche körülüp baqmighan érqiy qirghinchiliqqa duch kelgen xelqimizning qan-yashqa tolghan dat-peryatliri, erkin dunyagha wolqandek partilap chiqmaqta…

    Xelqimiz ichidin chiqqan pexirlik oghlanlirimiz hökümet dep yürgen nersining özining emeslikini, Xelqimiz ichidin chiqqan pexirlik oghlanlirimiz saqchi dep yürgen nersining özining emeslikini, Xelqimiz ichidin chiqqan pexirlik oghlanlirimiz esker dep yürgen nersining özining emeslikini, Xelqimiz ichidin chiqqan pexirlik oghlanlirimiz weten dep yürgen tupraqning tajawuzchilarning tömür tapanlirida yenchiliwatqanliqini, Xelqimiz ichidin chiqqan pexirlik oghlanlirimiz özini-özi qutqazmisa, qoghdap qalmisa hechkishining xelqimizni qutqazmaydighanliqini bilip yétip, xitayning qanliq basturushi we eskiriy idare qilishigha pisent qilmay, pütün Sherqiturkistan miqyasida Xitay tajawuzigha qarshi her turluk milliy qoghdunush herketlirini qanat yayduriwetti…

    Xuddi qara basqandek, 1949-yilning küz peslide bir-birige quyup qoyghandek oxshaydighan, Chishliri ishekningkidek(Ademler adem göshi yéyishke adetlense, chishliri eshundaq chonguyup we setliship kétermish) , pakar we wijik, közliri qismaq, burunliri panaq, teletidin tughulghandin béri birer qétimmu qursiqi toyghidek ghizalanmighan, qollirida süpürge we epkesh dep bir nersilerni kötüriwalghan bir top juldur-képen diwaniler wetinimiz Sherqiturkistanda peyda bolghanidi.Xelqimiz insangha oxshimaydighan bu mexluqlarni körgende bezide durt oqup özlirini yaman rohlarning sherhidin qoghdisa yene bezide tash-chalmilarni étip bu natonush eblexlerni qoghlayti, Güdekler ularni körüp qorqqinidin qirqirap yighlap kétetti, ishtanlirigha siyiwitetti.

    Yüzi qélin, numussis melunlar bu qelbi insanperwerlik bilen tolghan, méhmandost, naxsha-usssul, külke-chaqchaqqa amraq xelqni we elwek wetinimizni tunji qétim körüp, ulardiki nepret we yirginishni tuyup tursimu bilmeske sélip, xuddi paskina jinlardek xelqimizge chaplishiwalghan péti qoyup bermidi. Ular toxtimastin, hérip, charchimastin „Urmaymiz…tillimaymiz…yip-yingnisinimu almaymiz, chéqilmaymiz…“ dep warqiriship, atalmish „Üch chong intizam, sekkiz diqqet“ dégen naxshini oquyti.Kündüzliri xelqimizning yénigha kélelmidi.Kéchilliri, tang seherlerde, adem körmeydighan, awam uyqigha ketken chaghlarda herket qilip, özlirining jin emes insan ikenlikini ispatlashqa bashlidi.Ular xelqimizge nimishqidur xushamet qilip kületti, Sherqiturkistan xelqining oburnixanillirini érighdayti, qotanliridiki poq-süydüklerni chiqirip tili bilen yalighandek pakizlayti, yollarni süpürüp su sépetti, padilarni baqatti, yétim-yésir, ajiz-mejüz, késel-aghriqlar üchün qullardin better ishleyti.Her waqit namratlarning yénida timisqilap yüretti…zirikmeyti, térikmeyti, harmayti, waz kechmeyti, xijil bolmayti, nomus qilmayti…

    Yurt mehelilerde toghrisi namratlar toplashqan jaylarda deslepki nepret we yirginich bara-bara aziyip „Ademken… yardemkeshken… heq almaydiken… achchiqlanmaydiken… ursaqmu, tillisaqmu, gep yandurmaydiken.Ballirimiz ishek qilip minsemu yorghilap yügürep, chirayliq hangirap béridiken…tuqqanlirimdinmu bunchilik halawet körmeptim…dégendek mazpaynek paranglar ortigha chiqti…

    Xelqimizning könglige guman chüshti.Ular özining meniwiyti, maddiyiti we idilogiyesini qanche ming yillardin béri tuwruktek kötürüp turghan yolbashchilliri, yétekchilliri we milliy qehrimanliridin yüz öridi, nomus ketti, tupraq ketti, miltiq ketti, dölet ketti….toye…!Bu apet shu yerdin bashlanghanidi.
    Qeni u Ürümchide tinch namayishqa chiqqan 10.000lighan pexirlik qiz-yigitlirimiz!?…
    Qéni u döliting, qéni u prezidenting, qeni u armiyeng…!?…

    Qeni u epkesh kötüriwalghan melunlar, qeni u beshingni silighan shayatunlar..qeni u süpurgiler…!?…

    Mehelilerni tazilighan Süpurgeler tangkigha, su toshighan epkeshler miltiqqa aylandi…hey melun tajawuzchilar ach kelgenting yémek berduq, ussuz kelgenting su berduq, yalingach kelgenting keyindürduq, emdi ussisang Uyghurning qéni, qarning achsa uyghur göshi kérek boliwatamdu!?Qolliringdiki nime u!?Sanga ash bergen qazanlarni, nan uzartqan qollarni qandaq chaqqing, qandaq kesking kéliwatidu!!!!?Qeni u 60 yil awalqi labdur teleting?!!…

    Hey burnigha su kirmeydighan awam, körmidingmu yollargha su emes issiq qéning chéchildi…Milliy ar-nomusimiz depsende qilindi!…
    Türmilerning ichi we siritida Uyghurlarni öltürüsh ewjige kötürüldi…Turmiler toldi, saq kirgenler éghir jismaniy iskenje ichide, yawuz qatillarning tayaq-toqmaqliri astida qaldi… késeller dawalighuchisiz tashliwétildi, her terepni dat-peryat, ahu-zar qaplidi, taghu-deshttin qan-hidi kéliwatidu, ölükler tupa ittirish mashinilliri bilen hak chéchilghan azgallargha kömüliwatidu… Sheherlerning yolliri Uyghur xelqining jesetliri bilen toldi…
    Xelqimiz, way dat!Bu dunyaning izdek-soriqini qilidighanlar yoqmu!?Bu zulumning chéki yoqmu!? dep asmangha, etrapqa telmürüsh ichide intizarliq bilen baqmaqta!Bu mezlum millet üchün Asman yiraq, yer qattiq boldi!
    Tarim mungluq nere tertmaqta, teklimakan höriyet we azatliqqa hamildar bolmaqta!Uxlap yatma, des tur, pursetni qoldin berme…! Xelqingni unutma!

    Hey burnigha su kirmeydighan xelqim, qulaq sal muqeddes tuprqqa: Qisas! dep warqiridi Ili deryasi, Qisas! dep warqiridi Értish deryasi! Qisas! dep warqiridi ejdadlar rohi, Qisas! dep warqiridi Altay Taghliri, Qisas! Dep warqiridi Tengri Taghliri, Qisas! dep warqiridi Tarim Deryasi, Qisas! Dep warqiridi tümenderyasi, Qisas! dep warqiridi Pamir Taghliri, Qisas! dep warqiridi Karakurum, Qisas! dep warqiridi Bughda Taghliri, Qisas! dep warqridi Sabit demulla, Qisas! dep warqiridi Huja Niyaz, Qisas! dep warqiridi Élihan Törem, Qisas! Qisas! dep warqiridi Ehmetjan Qasimi, Qisas! dep warqiridi Abduxaliq Uyghuri, Qisas! dep warqiridi Oghuzhan, Qisas dep warqiridi Alip-Arislan! Qisas! dep warqiridi yer! Qisas! dep warqiridi kök Asman!

    Hey xelqim, Xitaylarning hilisige aldanma, sen bir jessur, qul bolushni ölümdinmu éghir alidighan xelqning qénini toshup yüriwatisen. Pükülgen qedingni tikle, birlesh, ikkilenme, aldanma, sétilma, algha bas, héch chékinme, gheyretlik bol!…Rast deptiken deysen, Sen yalghuz emes, azraqla gheyret körsetseng, yolliriing daghdam échilip kétidu…..yoruq tanglargha ulishisen!Zalimlarning boyunturiqidin qutilisen!

    29.07.09 Gérmaniye
    Posted by UYGHURISTAN at 1:13 PM

    Wednesday, July 29, 2009
    Bizge Yene Bir Teshkilat Jiddiy Kérek Bolmaqta!

    Kisas Oti

    Xitay deydu Uyghurgha: “yuwash bol! bolmisa olisen!”
    DUQ deydu Uyghurgha: “tinch bolayli, biz tinchperwerler!”
    Uyghur deydu dunyagha:”Bizni soraqsiz qirip ketti, qutquzunglar!”
    ……….

    Yuwash bolduq, tinchliq dep namayish qaynimigha gherq bolduq. Emma qanxor xitay namayishlirimizgha miyiqida kulupla qoydi we millitimizni qirghin qilishni hichbir zaman toxtatmidi, eksinche barghanseri dehshetlik qirmaqta. Millet putunley halak bolush girdawigha kelip qaldi.

    Tinchperwer bolduq. DUQ ni ozliri digendek Uyghurlarning birdin-bir qanuniy wekili dep tonuduq we uninggha egiship putunley tinchliq asasida namayish qilishtin bashqini bilmiduq. Unumichu? Otken yili Tibette 10 nechche adem oluwidi dunya titrep ketti. Amerika bashliq gherp dunyasi xitay hokumitige qattiq naraziliqini ipadilidi. Bu yil wetende nechche yuzlep bigunah Uyghurni pilimotqa tutiwidi, gherptin sada chiqmidi, Amerika we yawropa quliqini yopuriwaldi… Obama hetta aldinqi kunidiki xitay-amerika uchrishishida xitaygha ochuq ashkare xoshamet qildi. Bizning ashu tibetlerchilik insaniy qimmitimiz yoqma?!

    Bizge heqiqi ige chiqqini yenila shu qan qerindishimiz Turkiye boldi. Bizni dep dolet menpe’etidin wazkechip, meydisini kerip turup xitay jallatlirini qattiq eyiplidi. Emma Rabiye xanim tarixta tunji tughulghan shu qeder yaxshi pursetni ching tutup derhal Turkiyeni ziyaret qilmay, yene ozining “bizge gherpla yardem qilalaydu” idiyisi boyiche yaponiye we autraliyelerni aylinip yurmekte…

    Xitay meqsidige yetmekte, chunki biz hazir bekmu yuwash. DUQ nishanigha yetmekte, chunki biz dunyadiki eng lamzelle tinchperwerler. Ziyan milletke boluwatidu. Ular bizdek erkin dunyada yashawatqan Uyghurlardin bekmu zor umitlerni kutetti, emma biz bolsaq ozimizning neqeder yaramaslardin ikenlikimizni ispatlapla birnimimizni besip yighlap olturiwerduq…

    Yirtquch haywan qandaq haywanlarni owlashni eng yaxshi koridu? Jawabi shuki, u hich qarshiliq kuchi bolmighan, hetta oluwetipmu birerni ingrap qoymaydighan bichare haywanlarni owlashni bekmu yaxshi koridu. Emma sel qarshiliq qilalaydighan, otkur chishi bolmisimu mungguzi bilen useleydighan, weyaki arqa puti bilen bolsimu tipeleydighan otxor haywanlargha aldirap etilmaydu, chunki u azraq bolsimu qarshiliqning zerbisidin qorqidu. Bugunki qanxor xitay del ene shundaq yirtquch haywan, u bizning yuqarqidek hich qarshiliq kuchi yoq yumshaq goshlerdin bolushimiznila kutidu we asasen shu halgha ekep boldi. Emma DUQning ozini dunyadiki birdin-bir wekil xaraktirliq teshkilat dep atap, Uyghurni xitay kutkendek yumshaq goshlerdin bolushqa yiteklishi biz kechurgisiz jinayettur!

    Bu qetimqi qirghinchiliqtin keyin, ishinimenki manga oxshash jandin toyghan Uyghur xeli bar. Meningche emdi bizge yashash haram! “Men yashaymen balamni dep, balam yashaydu balisini dep”. Milletni qutquzush eghir wezipisi bizge yuklendi. Ishiningki, bu wezipe bizde orunlanmisa keyinki ewlatliringizgha uni miras qaldurush imkaniyitingiz bolmaydu. Chunki u waqitqiche Uyghur menggu bash koturelmes halette kelidu we putunley assimilatsiye bolup ketidu. Shunga bizge hazir heqiqi erkeklerdin teshkillen’gen, bashqiche programmisi bolghan bir teshkilat jiddi lazim bolmaqta. Ichingizge achchiqni sighduralmaywatqan erkek bolsingiz DUQ tin umit kutmeng, chunki u sizge ichingizdiki zerdapni chiqirish pursitini hergiz yaritip bermeydu. U peqet namayish we yigha bilen wetenni azat qilimen deydu, emme kesip eytalaymenki, haman bir kuni ular bu nishanning heqiqi unum bermeydighanliqini iqrar qilip, ozlirining wetenni azat qilish yolida milletni yene bir qetim tuyuq yolgha bashlap qoyghanliqini etirap qilidu. Chunki bu dunya koz yeshigha ishenmeydu. Yaratquchi Allahmu “yaritish mendin, yarilish ozengdin” deptiken. Eger siz “bu dunya bizning yighilirimizgha ichi aghrip, wetenni qanxor xitayning qolidin elip beridu” digen sepsetige ishensingiz tolimu exmiqane birsi ikenlikingizni ozingiz ispatlaysiz.

    Undaqta men DUQ qa qarshi birsimu? Yaq, undaq emes. Men peqetla uning diktatorluqigha qarshi. Ularning daim deydighini “biz birdin-bir qanunluq wekil”. Emma mushu sozining ozila ozliri daim aghzidin chushurmeydighan dimokiratiye pirinsipigha tuptin zit. Chunki demokiratiye digenlik oxshimaydighan kozqarash, pikirlerning mewjut bolushigha yol qoyush digenlik. “Birdin-bir” diyishining ozila diktatorluqtin bashqa nerse emes. Ularning digini boyiche biz meyli toghra bolsun-bolmisun, choqum ulargha egishishimiz kerekken, bashqa kozqarashtiki teshkilatlarning mewjut bolushigha yol qoyulmaydiken. Emma bir kunlerde ularning tutqan yolining xata ikenliki ispatlinip qalsichu? Men ularning arimizdiki jan berip weten uchun qan tokuwatqanlarni terorist atishini hergiz kechurelmeymen! Belki bu siyasettindur, emma bu idiyeni oz xelqimizge singdurushke tirishsa, ularni kechurushke bolmaydu. Ularning hichqandaq qarshi pikirni qobul qilalmasliqimu bekla xeterlik signal, bu yerge yezilghan nurghun adil pikirlerning ochurup tashlinishi nimidin? Bu yazminimu ochuriwetishi choqum. Undaqta ular qandaq demakratchilar? Ulargha qandaqmu ishineleysiz?!

    Rabiye Qadir 50 yaki 100 yilda bir chiqidighan liderdur. Buni inkar qilish mumkin emes. Dunyamu uni Uyghurning lideri dep etirap qildi. Emma Rabiye xanim bunungluq bilenla putun Uyghur mening yaki DUQning diginini birdin-bir nishan qilishi kerek dise xata qilghan bolidu. Ular ot yurek Uyghurlarning ozlirini hisapsiz we soraqsiz qiriwatqan qanxor xitaydin och elishini qollimisimu, uninggha ochuq-ashkare qarshi chiqmasliqi kerek. Siyasiy meydanida turup ammiwi sorunlarda uni eyiplisimu, astirttin uninggha qarshi turup Uyghurlarning qisas otigha soghuq su sepmesliki kerek.

    DUQning dawamliq mewjut bolup turushi we hazirqi programmisi boyiche paaliyet elip berishi bekmu zorur. Chunki bu omomiy nishan we siyasiy jehette kam bolsa bolmaydighan nerse. Kelguside hakimiyet quridighanlarmu ene shulardur. Emma bizge jiddiy kerek boluwatqini, arimizdiki manga oxshash jandin toyghan Uyghurlardin teshkillen’gen, bashqiche yol bilen xitaygha erkeklerche zerbe bereleydighan, bu arqiliq xitayning xorikini basalaydighan bir zerbidarlar teshkilati. Bizmu xitayning wehshiliklirige muwapiq yosunda zerbe bereligendila, xitay andin millitimizge sun’ghan qanliq qolini tartidu we Uyghurning ozliri xalighanche qirip oynaydighan qimmiti yoq insanlardin emeslikini hes qilalaydu. Esingizde bolsunki, Uyghurni peqet Uyghur ozila qutquzalaydu! Oylap korunglar: DUQ hetta “tesiri yaxshi bolmaydu” dep achliq elan qilishtek unumluk usulnimu qollimisa, achliq elan qilishqa teyyar turghan qerindashlirimiz buyruq bolmighach ichi siqilip oltursa… Yene DUQ qa qarap olturamduq?! … Yene DUQ qa qarap olturushni toghra demsiz?!

    DUQ oz yolida mangsun. Bizge uninggha yandash bir zerbidarlar teshkilati kerek!

    Jandin toyghan erkektin qanching bar?! Beri kel, teshkillineyli!

    qisasoti@yahoo.com

    Menbe: http://www.uyghuramerican.org/forum/showthread.php?t=16528
    Posted by UYGHURISTAN at 2:13 PM

  19. Sherqitürkistanda Étnik Qirghinchiliq Dawamlashmaqta, Dunya Tammashshe Körmekte!

    Xelqara jamaet Ürümchide yüz bergen „5-Iyul qanliq qirghinchiliqi“ din kéyin, bu herket Sherqiturkistanda yüz bergen Uyghurlar bilen Xitaylar ottursidiki bir qétimliq ijtimayi tüs alghan étnik sürkülüsh, buningda 197 adem ölgen, 1500 adem éghir yarilanghan, dep qarap, xuddi qozini börige tapshurghandek, Xitay hökümitidin bu meselini adil we qanuniy yol bilen bir terep qilishni telep qilip boldi qilishti.

    Xitaylarning dölet axbarati bolsa weten ichi we siriti teshwiqatida hedep yaridar bolghan we ölgen 10 nechche xitayni we buzulghan hem köydüriwétilgen bir qisim eslihelerni merkez qilip, herketke kiriship ölgenler 197, uning ichide 140din artuqi Xitay, qalghini Uyghur, köydüriwétilgen mashina we öylerning mutleq köp qismi xitaylarning, dep dawrang sélip éqilge sighmaydighan, külkülik bir meydan riyalliq pütünley burmilanghan komédiyeni oynap chiqti. Dunya aldandi…

    2009-yili07-ayning 10-küni Xitay hökümiti omumiy uxturush chiqirip, Sherqitürkistanning herbi haletke kirgenlikini we chetel Jornalistlirining Sherqitürkistan tupriqidin chiqip kétishini telep qilip élan chiqardi we internet, telifon, fax, ammiwiy qatnash qatarliqlarni taqidi….Shu kündin bashlap hazirghiche Xitaylar wetinimiz Sherqiturkistanda dölet térorini ishqa sélip Ürümchi, Ghulja, Qaramay, Qeshqer, Hotan, Kuchar we Aqsu rayonlirida yerlik xeliqlerge jümlidin Uyghurlargha qaritilghan keng kölemlik tutqun qilish, éghir ten jazasi bérish, qiynap öltürüsh we yurt-makanliridin qoghlap chiqirish jinayitini ishlimekte.Hazirghiche 50 mingdin artuq adem türmige tashlinip, 10.000 din artuq kishi iz-dereksiz yoq bolup ketti…

    Wetenimiz Sherqitürkistan heqqide qatillargha yan bésip kapildaydighandin bashqa yene teshwiqat quralliri bolmighanliqtin, Xelqara jemiyet Xitay döliti teripidin ishliniwatqan insaniyetke qarshi bu jinayetlerdin özlirining agentliqliri arqiliq xewer tapalmay kéliwatqan bolsimu, Xelqarada kishlik hoquq, insan heqliri we demokiratiye eng zor küch bilen tekitliniwatqan 21- esirdimu ishik-derizilliri taqiwétilgen, Insaniyet tarixida téxiche körülüp baqmighan érqiy qirghinchiliqqa duch kelgen xelqimizning qan-yashqa tolghan dat-peryatliri, erkin dunyagha wolqandek partilap chiqmaqta…

    Weqeler xitaylar teshwiq qiliniwatqanlardin pütünley bashqiche bolup, tinch shekilde Ürümchide namayish qilghanlaning hemmisi asasen degüdek türmilerge tashlanghan, etip yardar qilinghan, ölüm jazasi berilip mexpiy bir terep qilinishqa bashlighan.

    Wetendin Alhghan ishenchlik biwaste melumatlargha qarighanda Xitay hökümiti hazir ürümchide xatirjem halda Uyghurlar üstidin heqiqiy bir érqiy qirghinchiliq qilish ishini bashlighan:

    *Ürümchide bir türlük ademning ölükidin tarqilidighan késellik tarqilishqa bashlighan.Yardar bolghan uyghur siyasiy paaliyetchilerning dawalinish heqqini, ahale- tawabatlirining ötishini mejburlanghan.

    *Uyghurlar qattiq chetke qéqilishqa uchrap yashash heqiqiten tesliship ketken.Ular xelqara küchlerning özlirini qutulduriwelishini bes-beste telep qilishmaqta.

    *Uyghurlar xitaylar belgülep bermigen doxturxanilirida dawalinalmighan.Ölgenlerni depin qilishqa ruxset alalmighan.Aile ezalirining izdek-soriqinimu qilalmighan..qilghanlar qattiq jazalanghan.

    *Uyghurlarning késilini dawalashqa qatnashqan séstira, doxturlar, uyghurlarni soraq qilishqa yardemleshken Uyghur saqchi, eskerler, Uyghurlarning jesidini köydürüshke mejburlanghan qanun xadimliri, bir amallarni qilip, satqunluq bilen xitaydin qurtulghan Uyghur yashlar, bu wehshetlerdin kéyin udul rohiy késeller we saranglar doxturxanillirigha bérishqa mejbur bolghan.

    *Weqe tüpeylidin yoqumluq késel tarqalghan, 2009-yili 7-ayning 5- künidin hazirghiche nechche minglighan kishi yarisini waqtida dawalitalmighanliqi üchün qirilip ketken. Yoqumluq késel tarqilip, Ürümchide késelliklerning aldini élish punkiti qurulghan.

    *Doxturxane we Türmilerning ölük qoyidighan öyide Uyghur yashlirining jesidi döwlinip ketken.Bérilgen melumattin qarighanda ölükler öyge patmay jazalsh meydanlirigha otandek döwlep qoyghan.

    *Bajahudiki 1-tüme, Enenchüdiki türme, michüendiki Enchuentingning türmisige qanche minglighan uyghur yashliri qiz-oghal dimey qip-yalingach halette qamalghan. Bu türmige patmighan 5 ming uyghurni put-qolini ishkellep, tömür qepezlerge solap, mexsus Esker mashiniliri bilen, Qeshqer, Yerken, Hoten, Ghulja, Aqsu, korla, Kuytung, Shixenze qatarliq sheherlerdiki chong türmilerge yötkigen.

    *Ürümchidi Bajahu, Enenchü, Michüen, Kaziwen türmiliride Kün qattiq issiq bolghachqa jesetler arqa-arqidin sésishqa bashlighan.Türmide jeset saqlash öyliri yétishmigen. Xitay qatilliri Türmilerdiki sesiwatqan jesetlerni bir terep qilip bolalmay, herbiy mashinilarda hak toshup, yerni tupa ittirish mashinisi bilen qizip Uyghur yashlirining bezilerni top-top kolliktip bir origha kömse, yüzligen uyghurlarni ulanbaydiki jeset köydürush meydanida köydüriwetken.

    *Tutulghan Uyghurlarni weqege qatnashqan bolsun yaki bolmisun beshigha niqap tartqan jallatlar qattiq ten jazasi bilen qiynap put qollirini, pachaqlirini, bellirini we boyunlirini cheqiwetken.

    *Xitaygha maslashti dep qarilip, ipadisi yaxshi bahagha érishkenlerge Xitayche “Gongsendang bolmisa yengi Zhongguo bolmayti” dégen naxshini mejburiy urup éytquzghan.Satqunlargha normal su bergen, qarshiliq körsetkenlerge tuzluq su berip zeherlep öltürüshke bashlighan.

    *Soraq saqchilliri yétishmey, Adettiki memuriy ediliye, sot we saqchi mektep oqughuchillirinimu ishqa salghan.Ular 24 saet soraq-sual qilip uyghur ballirini tok we shuninggha oxshaydighan wehshiy usullar bilen qiynap iqrar qilidurushqa bashlighan. Nurghun qiz-yigitlirimizni Böre itqa talitip öltüriwetken.

    *Toqquz yashtiki kichik bir ösmürni urup putini sunduriwetkendin kéyin yenenluodiki uyghur shipaxanisida dawalashqa élip barghan. 9 yashliq balining yarisini téngish ishlirini uyghur doxturlargha ishenmigen xitay jallat saqchilliridin 20 si nazaret qilghan. We yarisini téngip bolghandin keyin türmige élip ketken. U balining gunayi namayishchilargha tash toshup bergenken.

    *Sirittin kélip Ürümchide intahan Bergen bir bala naheq tutulup tayaq yep beymindiki Bingtuen doxturxanisigha élip bérilghan.Undin keyin uning yenida pul yoq bolghachqa, saqchilar ürümchidiki tuqqanliridin pul ekeldürüp dawalitishqa mejburlighan.Etisi tuqqanliri yoqlap kelse bala yoq, héchkishi saqchilarning qandaq sewep bilen uni élip ketkenlikige jawap bermigen.Uningdin keyin tuqqanlar eriz qilishqa bashlighan.

    * Rabiye Qadir soda sariyini buzup Meydan qilimiz dep etrapidiki we binaning ichidiki sodigerlerni mejburiy köchürüshke bashlighan. Qarshiliq körsetkenlerni urup, yarilandurup tutup ketken.

    *Qeshqerdin keltürülgen, ishpiyonluq qilishqa mejburlanghan 600 uyghur yashni idare-jemiyetlerge ishqa orunlashturush niqawi astida sepligen.

    *Ürümchi shehitlikte yerim kéchide quran oquwatqan bireylen 2009-yili 7-ayning 5., 6.,7.künliri xitay eskerlirining her küni kéchisi üch qétim uyghurlarning nechche yüzligen jesidini esker mashinisigha bésip kelip, shéhitliknining pes teripidiki yengi kengiyiwatqan, ilgiri siyasiy jinayetchi dep qaralghanlar depne qilinidighan yerge keltürüp, topa ittirish mashinisida chong azgallarni qizip, hak chéchip, top-topi bilen kömüwétip ketkenlikini melum qildi.

    *Melum bir kishining Bergen melumatigha qarighanda Xitay eskerliri nechche mashinida kaltek, chomaq kelturup, Ürümchining yishöyen etrapida qurulush we zawutlarda ishleydighan Xitay aqqunlirigha tarqitip berip, uyghurlarni oltürüshke buyrighan.Bundaq ishlar Ürümchining hemmila yiridin melum qilindi.

    *Yene alghan yengi melumattin qarighanda, Ürümchining uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonliridaki uyghurlar sani az bolsimu 2009-yili 7-ayning 7., 8. künliridiki minglighan on minglighan uyghurlarni öltürüsh üchün kelgen xitay qatilliri bilen tighmu-tigh élishqan.Xitaylar qachqan.Arqidin Xitay saqchi we eskerliri kélip erlerning mutleq köp qismini tutup ketken.

    *Uyghurlar bélige aq baghalp, ayallar aq yaghliq artip, her terepte allauekber! dep warqirap xitaylarni qorqutqan.Xitay hökümet xadimliri bu ishni qattiq bir terep qilidighanliqini pesh qilip, xelqimizge tehdit salghan.

    *Ürümchi bezi meschitige xitaylar ot qoymaqchi bolghan. Hantengri meschit we etrapidiki dukkanlargha xitaylar ot qoyiwetken.

    *Xitaylar xitay armiyesi, saqchisi we quralliq qisimlirining himayisi we qoghdishi bilen uyghur aililirige hojum qilip, bezi ayililerdiki dadilarni, oghollarni öltürgen bolsa, bezi aililerdiki 4-6 janni palta bilen chépiwetken. Ularning ölgenlikini ailisidin éqip chiqqan qan bir-ikki kündin keyin xoshnillirigha anglatqan.

    *Xitay saqchilliri, eskerliri Yamaliq téghi, Qarasu jilghisi we Atchapturush meydanidiki tijaretchi uyghurlarning ailisige bésip kirip, bir ailide qanche kishi bolsa shunche kishini awazsiz miltiq bilen haywanlarni atqandek étiwetken.U yerlerde jeset we qanning puriqidin nepeslinish tes bolghan.Hökümet ölgenlerning jesetlirini bir terep qilamay bezillirini öy bilen qoshup köydüriwetishke buyrighan.
    *2009-yili 7-ayning 7-küniki At chapturush meydanida yüz bergen weqe heqqide kelgen yene bir xewerge qarighanda, xewer bergüchi namayish bolghan küni qorqunchluqta bir yerge büküwalghan.Namayishtin kéyin muxpirlar tarqap kétip meydanda peqet namayishchilar we Xitay eskerliri, quralliq qisimlirila qalghan.Namyishchilarning köp qismi Ayallar we güdek balilar bolup, öylirige qayitishigha ruxset bermigen. Kechqurun aptomat we miltiqlarning tirildighan awazi bilen teng qiya-chiya, yigha-zare kökke kötürülgen.Uzaq ötmey bu nale- peryatlar bésiqip qalghan.Xitaylar qawiwalghan qolida tömürningmu sunuqimu bilmighan namayishchilar kolliktip qirghin qilinip kéchiche jesetler qeyergidur toshup kétilgen.Pütün meydan qangha boyulup ketken.

    *Ürümchide Namayish qilish hergiz toxtimaywétiptu.Xitaylar téximu wehshiyliship namayishchilarni uchratqan yéride oqqa tutqan.Xitay eskerliri hetta Ikkinchi doxturxana etrapidiki bir yol boyida 5-6 uyghur bala topliship oynawatqan bolsimu, namayish qildi, dégen betnam bilen xelq-alemning aldidila quchqachni atqandek étiwetken.
    (Xewer dawamliq bérilidu)

    Xewerni hazirlighuchi:

    Sherqiturkistan Birliki Teshkilati Teshwiqat Merkizi
    Gérmaniye/Frankfurt

    29.07.2009
    Posted by UYGHURISTAN at 9:10 PM

    Thursday, July 30, 2009
    Ürümchide Namayish Qatnashquchilirini Tutqun Qilish Dawam Qiliwatqan Peytlerde …

    Muxbirimiz Jüme
    2009-07-29

    5 – Iyul ürümchi namayishi qanliq basturulghandin kéyin, ürümchide jümlidin uyghur élining her qaysi jaylirida namayish qatnashquchilirini tutqun qilish herikitining dawam étiwatqanliqi ilgiri sürülmekte.

    Youtube Din élindi.

    Süret, BBC ning sin – Alghu xewiride, xitay qoralliq qisimlirining, 10 – Iyul küni, bir top uyghur ammisining jume namizidin kéyin ténchliq bilen élip barghan, tutulghan qérindashlirining qoyup bérilishini sorap namyish qilghan namayishchilarni urup – Soqup tutuwatqan körünüshlerdin biri.

    Uyghur ziyaliysi we siyasiy paaliyetchi küresh ataxan biz bilen élip barghan söhbitide, 5 – Iyul ürümchi namayishining uyghurlarning rohiyitige we mewjut qélish isteklirige körsitidighan tesiri we uyghur milliy herikitining kéyinki nishanliri heqqidiki köz qarashlirini otturigha qoydi.

    Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu söhbet xatirisining tepsilatini anglaysiler.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumqide-tutqun-dawamlishiwatidu2-07292009183741.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 3:14 AM

    Thursday, July 30, 2009
    ‘ Xitay Eskerliri Kochidiki Yüzligen Uyghurlarni Étip tashlidi ‘

    Muxbirimiz Abdulla
    2009-07-29

    2009-yili 5- Iyul ürümchi qanliq weqesi mezgilide ürümchide, del rabiye qadir soda sariyi yénida ziyarette boluwatqan we qanliq weqeni öz közi bilen körgen bir neper pishqedem uyghur ziyaliysi qazaqistandiki muxbirimiz abdullaning ziyaritini qobul qilip, özining körgenlirini bayan qilip berdi.

    13 – Iyul, xitay armiyisi 2 uyghurni étip öltürüp, birini yaridar qilghandiki neq meydan körünüsh.

    Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu heqtiki melumatimizning tepsilatini anglaysiler.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/xitay-eskerliri-oq-chiqardi-07292009183732.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 3:20 AM

    Thursday, July 30, 2009
    Xitayning ‘ Yéngi Chégrisi’ diki Kona Majira

    Muxbirimiz Shohret Hoshur
    2009-07-29

    “Xitayning ‘yéngi chégrisi’ diki kona majira” namliq maqale, 5 ‏ – Iyul ürümchi weqesi heqqide yézilghan nadir maqalilardin biridur. Maqale koriye waqti gézitide élan qilinghandin kéyin, b d t insan heqliri komitéti, wakaletsiz milletler teshkilati qatarliq dunyadiki nopuzluq teshkilatlarning tor betlirige köchürüp bésilghan.

    Aptor konstanty gébért, polshaliq bir tetqiqatchi bolup, u yawropa tarixi we polsha tarixi heqqide 10din artuq kitab yazghan. Sabiq polsha ministiri Tadeusz Mazowiecki ge bash meslihetchi bolghan. Süret, aptorning maqalisi bilen birge bérilgen süriti.

    Maqalida 5 ‏- Iyul ürümchi weqesining tarixiy yiltizi We kélchekte körülidighan tesiri üstide nuqtiliq toxtalghan. Maqale mundaq bashlinidu:

    — Eger 1991 ‏ – Yili gorbachifqa qarshi heriket meghlup bolmighan bolsa — Yeni sowét ittipaqi yiqilmighan bolsa, bu künlerde shinjangda kötürülgen isyan, rusiyidimu kötürülgen bolatti. Bügün ürümchide éqiwatqan qan, almatadimu aqqan bolatti‏– Aptor sözini mundaq dawamlashturidu, ‏ — U chaghda bügün qazaq isyankarlarning chetel bilen we radikal islam bilen alaqisi barliqi tilgha élinghan bolatti. Bezi mutexessisler qazaqistanning héchqachan dölet bolup baqmighanliqini, ukrainaning tarixta dölet qurghinining yalghan ikenlikini otturigha élip chiqqan bolatti. Tengrige shükri, tarix undaq bolmidi.

    Aptor bu sözliridin kéyin, xitayning 1989 – Yilidiki tyenenmén weqesidin kéyin, rusiyidin tamamen perqliq yol tallighanliqini, yeni démokratiyilishish ornigha diktatorluqni dawamlashturghanliqini, iqtisadiy jehettin erkin siyaset yürgüzüp, siyasiy jehette öz xelqi bolghan xitaylarghimu erkinlik bermigenlikini eskertidu we mundaq deydu: ” del mushu sewebtin yeni tarixning eng muhim bir doqmushida rusiye bilen xitay perqliq ikki yolni tallighini üchün, bügün qazaqistan bilen ukraina musteqil؛ tibet bilen shinjang bolsa isyan we qanliq basturush bilen tewrenmekte.”

    Aptor maqaliside yene, nöwette xitay hökümitining qattiq qol siyasitini, jümlidin az sanliq milletler siyasitini xitay xelqining köp qismining qollawatqanliqini, emma xitay xelqining kelgüside bu qilghini üchün achchiq bedel töleydighanliqini eskertidu we buning quruq perez emes, tarixta nurghun qétim ispatlanghanliqini misallar bilen körsitidu. Aptorning körsitishiche, 1863 ‏- Yili polshaliqlar ruslargha qarshi isyan kötürgen chéghida, ruslar isyanni qanliq basturghan. Eyni chaghda Alexder Herzen isimlik bir rus alimi rus hökümitini agahlandurup, qanliq basturushning polsha mesilisige chare bolalmaydighanliqini eskertken. Bügün xitay hökümiti özlirini agahlandurghan uyghurbiz tor béti qatarliq tor betlerni taqiwetkinidek, aléksandir herzenning kolokol dégen géziti taqiwétilgen.

    Xitayning yéngi chégrisidiki kona majira namliq maqalide aptor yene, uyghurlarning tarixta her qétim pursetni qachurmighanliqini 1930 – We 1940 – Yilliri 2 qétim sherqi türkistan jumhuryitini qurghanliqini, emma rus we xitayning hemkarliqi bilen bu ikki jumhuriyetning yiqilghanliqini eslep ötidu. U bu nuqtigha kelgende 2 ‏- Qétimliq sherqi türkistan rehberlirining ayropilan qazasigha uchrishining ” stalinning süyqesti” bolush éhtimalliqini qisturup ötidu we mundaq deydu: ene shu kündin bashlap, sherqi türkistan dégen nam qeghez yüzide qaldi. Hazir sherqi türkistan wakaletsiz milletler teshkilatining ezasi.”

    Aptor maqalisida yene, eslide 5 – Iyul weqesining musteqilliq telipidiki milliy heriket emeslikini, peqet zulumgha qarshi naraziliq ikenlikini, hökümet qanliq shekilde basturuwatqini üchün, bundin kéyin bu jayda radikal shekilde qarshiliqlarning yüz bérish éhtimaliqi yuqiriliqini körsitip ötidu. Aptor mundaq deydu: “hazirni oylisaq, xitay shinjangni waqtinche tinjitalaydu؛ chünki b d t bixeterlik kéngishining daimiy eazasi bolghan xitaygha xelqara jamaet bek qarshiliq körsitip kételmesliki mumkin. Emma uzunni közliginimizde, xitay héchqachan shinjangdin xatirjem bolalmaydu. Chünki dunyaning siyasiy xeritisi tash üstige sizilghan xerite emes.” Aptor bu sözliridin kéyin, xitayning qarshi turghinigha we bir qisim döletlerning tonumighinigha qarimay, musteqil kosowa dölitining qurulup bolghanliqini eskertip ötidu.

    Aptor maqalisining axirida, xitayning bügün ürümchide we lasada ötküzgen xataliqi üchün, bu jaydiki xitay xelqining kelgüside achchiq bedel töleydighanliqini bildürüp ötidu we xitay hökümitini ruslarning 1863 ‏ – Yilidiki polsha isyanini qanliq basturup netije qazanmighanliqidin ders élishqa chaqiridu.

    Aptor konstanty gébért, polshaliq bir tetqiqatchi bolup, u yawropa tarixi we polsha tarixi heqqide 10din artuq kitab yazghan. Sabiq polsha ministiri Tadeusz Mazowiecki ge bash meslihetchi bolghan.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/xitay-uyghur-toqunushi-07292009183736.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 3:27 AM

    Thursday, July 30, 2009
    Xitayning Uchur Wasitilirini Qamal Qilishi Uzun Dawamlishishi Mumkin

    Muxbirimiz Gülchéhre
    2009-07-29

    Xitay dairiliri 5 – Iyuldin étibaren yeni ürümchi weqesi yüz bergen künidin bashlap ürümchini öz ichige alghan nurghun sheherlerde intérnét, téléfon alaqe qatarliq barliq uchur wasitilirini pütünley qamal qildi.

    Sürette, xitayning melum jayidiki intérnétxanisida nazaretchilik qiliwatqan intérnét saqchiliridin biri melum intérnét ishletküchini tekshürmekte.

    Gerche seyshenbe küni xitay hökümiti ürümchide intérnét we uchur wasitilirige bolghan kontrulluqning melum derijide boshutilghanliqini qeyt qilghan bolsimu, igiligen uchurlirimizgha qarighanda, éntérnétni öz ichige alghan uchur alaqe wasitiliri hazirghiche normallashmighan. Bezi uchurlar xitay hökümitining bu qamal qilishining xéli uzun mezgilgiche dawamlishidighanliqidin dérek bermekte.

    Xitay dairilirining ürümchide intérnét,téléfon qatarliq uchur alaqe wasitilirige qaratqan kontrol qilish herikitini dawamlashturuwatqanliqigha üch heptidin ashti. 28 – Iyul seyshenbe küni, xitay hökümiti uyghur élidiki uchur alaqe wasitilirige qaratqan bezi kontrolluqni échiwitilgenlikini xewer qilghan idi.

    Emma ürümchidin igiligen uchurlardin melum bolushiche, nöwette banka hésabati, oqughuchi hem ishchi, xizmetchi qobul qilish, kündilik hawarayi uchuri igilesh qatarliq ammiwi mulazimet tor béketliri türler boyiche tar dairide meshghulat qilishigha échilghan bolsimu, uyghur tilidiki barliq tor betler birdek taqalghandin bashqa, eslidiki échishqa bolidighan chetel tor betlirimu taqalghan melum cheteller bilen bolghan téléfon alaqisimu hazirgha qeder normallashmighan.

    Ürümchidiki bezi kishilerning inkasigha qarighanda, uchur alaqe wasitilirige bolghan qamal qilish hélimu oxshashla dawamlishiwatqan bolup, kishiler arisida intérnét tor alaqilirining normallishishigha xéli uzun mezgil bar imish.

    Xitayning intérnét qatarliq uchur wasitilirini kontrol qilishi hem kontrolluq jeryanida uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush herikiti xelqara qelemkeshler merkizi endishe tuyuwatqan mesile bolup, bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan xelqara qelemkeshler teshkilati uyghur qelemkeshler merkizi bash katipi qeyser ependi mundaq deydu:

    Xitay jamaet xewpsizlik ministiri méng jyenju ötken hepte ürümchige “urushqa nazaretchilik qilip, qalaymiqanchiliqqa qatnashqan uyghurlarni qoghlap tutush üchün” kelgen. Hemde u uyghur élide turushluq xitay herbiy qisimlirigha, ” düshmen küchlerning buzghunchiliq heriketlirige qattiq zerbe béringlar we topilanggha qatnashquchilarni qoghlap tutush salmiqini kücheytinglar” dep yolyoruq bergen idi.

    Qeyser ependi xitayning mana shu iz qoghlap tutush herikiti jeryanida 5 – Iyuldin ilgiri uyghur tor betliride shawguen weqesi heqqide pikir bayan qilghan tor qollanghuchi yazghuchilirigimu xéyim ‏ – Xeter yétishidin bekrek ensirewatqanliqini ilgiri sürdi.

    Xitay dairiliri intérnét we xelqaraliq téléfon mulazimiti qatarliq uchur wasitilirini pütünley qamal qilishi hem chetel muxbirlirining uyghur éli hem uyghurlar heqqide uchur igilishini tosushi bilen uyghur élining emeliy ehwalini dunyagha anglitish zor qiyinchiliqqa uchrimaqta.

    Xitay dairiliri 5 – Iyul barliq uchur wasitilirini qamal qilip, bu jeryanda özining ichki teshwiqat wastiliride 5 – Iyul ürümchi weqesini burmilap körsitip, mesuliyitidin qéchish bilen teng, weqening esli kélip chiqish menbesini cheteldiki uyghur paaliyetchiliri hem atalmish üch xil küchlerge baghlap körsitiwatqan bolsimu, halbuki bu, chetel axbaratlirida “xitayning uyghur élide bir tereptin herbiy halet yürgüzüp, yene bir tereptin barliq axbarat uchur wasitilirini pütünley taqiwetkenlikining özi xitay hökümitining herikitining gumanliq ikenlikini körsitip turmaqta” dégen mulahizilerni meydangha keltürdi.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumchide-uchur-kontirolluqi-07292009183503.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 3:33 AM

    Thursday, July 30, 2009
    Xitay Ürümchide Tunji Iz Qoghlap Tutush Buyruqini Élan Qildi

    Muxbirimiz Gülchéhre
    2009-07-30

    Xitay hökümiti 29 – Iyul küni, 5 – Iyul ürümchi qanliq weqesige dair 15 neper jinayet gumandari üstidin tutush buyruqi chiqardi. Ürümchi jamaet xewpsizliki tarqatqan mezkur tutush buyruqida, 14 uyghur we yene bir neper xitayni öz ichige alghan 15 neper jinayet gumandarlirining baldurraq saqchi orunlirigha özini melum qilishi, özini melum qilghanlargha kengchilik qilinidighanliqi, eger 10 kün möhlet ichide özini melum qilmighanda qattiq jazagha uchraydighanliqi agahlandurulghan.

    30 – Iyul xitay élan qilghan, isim familisi hem süretliri bilen élan qilinghan mezkur tutush buyruqida, 14 neper uyghur we bir neper xitayning ürümchi weqesige chétishliq qéchip yürgen jinayet gumandarliri ikenliki körsitilgen bolup, süret, bu tizimliktiki 14 uyghurdin roshengül telet, xeyrigül ömer, gheni osman, emet yasin, exmet emet, exet yasin qatarliq 6 uyghurning süriti.

    Bu xitay hökümitining 5 – Iyuldin bashlap dawamlashturup kéliwatqan tutqun qilish herikitidiki tunji qétimliq jinayet gumandarlirini tutush heqqide ochuq élan qilghan buyruqi hésablinidu. Mezkur tutush buyruqi xelqara miqyasida paaliyet élip bériwatqan uyghur paaliyetchiliride yene bir qétim yuqiri inkas qozghidi. Bu heqte muxbirimiz gülchéhre bizni téximu toluq melumat bilen temin étidu.

    30 – Iyul xitayning qanun tor betlirini öz ichige alghan barliq xewer torliri, ürümchi jamaet xewpsizlik idarisi teripidin 5 – Iyul ürümchi weqesige munasiwetlik jinayet gumandarlirini tutush heqqide buyruq élan qildi.

    Isim familisi hem süretliri bilen élan qilinghan mezkur tutush buyruqida 14 neper uyghur we yene bir neper xitayning ürümchi weqesige chétishliq qéchip yürgen jinayet gumandarliri ikenliki körsitilgen bolup, tutush buyruqi chiqirilghanlarning tizimliki töwendikiche:

    Roshengül telet, xeyrigül ömer, abduxélil memtimin, abdurishit hoshur, exet yasin, exmet emet,emet yasin, gheni osman,dilmurat dilshat, nurmemet muxter,tahir ablimit, tursun toxti memet, ghulamjan ghéni, obulqasim memtimin we jang jawpen.

    Süret, bu tizimliktiki 14 uyghur we bir neper xitaydin 6 sining bolup, soldin bashlap jang jawpen (xitay), abduxélil memtimin, tursun toxti memet, obulqasim memtimin, tahir ablimit, nurmemet muxter qatarliqlar.
    Ürümchi jamaet xewpsizlik idarisi mezkur kishilerni tutush buyruqida, bularni 5 – Iyuldiki ürümchi urush, chéqish, bulash, ot qoyush zorawanliq weqesige qatnashqan jinayet gumandarliri dep körsetken bolup, ulargha 10 kün ichide özini melum qilish möhliti bérilgen, möhlet ichide melum qilmisa qattiq jazagha uchraydighanliqi hemde bu kishilerni saqchigha melum qilghuchilargha söyünche bérilidighanliqimu tekitlengen.

    Emma hazirghiche qeder mezkur adem tutush buyruqi chiqirilghanlarning ehwali heqqide peqet roshengül telet heqqide éniq uchurgha ige bolaliduq. Roshengül telet ürümchilik, bu yil 37 yashta bolup, ürümchi sheherlik soda komitéti idarisi xizmetchisi idi.

    Roshengül heqqide ige bolghan ishenchlik melumatimizgha qarighanda, roshengül 5 – Iyul weqesige qatnashmighan. 8 – Iyulda xitay saqchilirining axturup tutush herikiti jeryanida, qanunsiz halda tutqun qilinghan hemde héchqandaq qanuniy resmiyetsiz, ailisimu bixewer halda ürümchi shimigo ayallar türmisige solanghan.

    Xitayning 5 – Iyul bashlighan tutqun herikitidin buyan tunji qétim élan qilghan bu jinayet gumandarlirini tutush buyruqi, chetellerdiki uyghur paaliyetchilerning, xitay hökümitining uyghurlar üstidin élip bériwatqan basturush, tutqun qilish herikitige bolghan naraziliqini yenimu kücheytti.

    Dunya uyghur qurultiyi bash katipi dolqun eysa xitayning mezkur tutush buyruqini “xitay hökümitining uyghurlar üstidin élip bériwatqan qirghinchiliq herikiti jinayitini yoshurushqa teyyarlighan yalghan ispati” deydu.

    Uyghur amérika birleshmisi muawin reisi alim séyitof, xitay hökümitining 5 – Iyul weqesidin kéyin élip bériwatqan barliq heriketlirining gumanliq ikenlikini, élan qiliwatqan sanliq melumatlirining héchqaysisining ishenchlik emeslikini, hetta bu qétim élan qilghan adem tutush buyruqi chiqirilghanlarningmu, ilgirila xitay saqchilirining tutqun qilish we yaki bashqa ziyankeshlikige uchrighan bolushi mumkinliki heqqide gumanlirini otturigha qoydi.

    Xitay dairilirining 5 – Iyul küni ürümchide weqe yüz bergendin bashlap kéche‏ – Kündüz tutqun herikitini bashlighanliqi shundaqla bu tutush herikitining hélihem kücheytilip dawam qiliwatqanliqi melum. Xitay dairiliri 28 ‏ – Iyul küni 5 – Iyul ürümchi weqesige dair yene 253 kishini qolgha alghanliqini élan qilghan idi, buning bilen xitay hökümitining ürümchi weqesi bilen tutqun qilghanlar sani ikki minggha yéqinlashti.

    Sürette, bu tizimliktiki 14 uyghurdin 3 ining bolup, soldin (asti qur‏) dilmurat dilshat, abdurishit hoshur, ghulamjan ghéni qatarliqlar.
    Emma meyli uyghur élidiki xelqning inkasi bolsun we yaki chetellerdiki uyghurlar bolsun, xitayning tutqun qilghan hem ölgen, yarilanghanlar heqqide élan qilghan sanidin gumanlinip kelmekte.

    Uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanim xelqaraliq axbarat orunlirining ziyaritini qobul qilghinida,xitayning ürümchide 5 – Iyuldin bashlighan tutqun qilish herikitide az dégende 10 ming kishining iz ‏ – Dériki yoqluqini tekitlep kelmekte.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/urumqide-tutush-buyruqi-07302009212210.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 3:20 PM

    Thursday, July 30, 2009
    Rabiye Xanim Izdéreksiz Yoqalghan 10.000 Uyghurning Hésabini Soridi

    Muxbirimiz Erkin
    2009-07-30

    5 – Iyuldiki “ürümchi weqesi”de zadi qanchilik uyghurning ölgen we iz ‏ – Déreksiz yoqalghanliqi xelqara metbuatlarda ghula – Ghula qilinmaqta. Uyghurlar bilen xitaylar élan qilghan bu jehettiki sanliq melumatlarda zor perqler mewjüt.

    29 – Iyul, rabiye qadir xanim tokyo shehiridiki xelqara axbarat élan qilish merkizide muxbirlarni kütüwélish yighini ötküzgen bolup, sürette, rabiye xanim muxbirlarning sualigha jawap bermekte.

    Xitay hökümiti uyghur teshkilatlirining weqede iz déreksiz yoqalghanlargha dair melumatini ret qilsimu, lékin rayondin kéliwatqan xewerler xitayning melumatigha sual isharetlirini tughduriwatidu.

    5 – Iyuldiki ürümchi weqeside zadi qanchilik uyghurning ölgen we iz ‏ – Déreksiz yoqalghanliqi dunya metbuatlirining diqqitini qozghawatqan qiziq témilarning yene biri bolup qaldi. Bu mesile uyghur rehbiri rabiye qadir xanimning yaponiyidiki axbarat élan qilish yighinida 10 ming uyghurning iz déreksiz yoqalghanliqini élan qilishi bilen xelqara metbuatlarning diqqitini tartqan. Bu yerdiki nigizlik mesile xitaylar teminligen uchur bilen uyghurlar élan qilghan iz – Déreksiz yoqalghanlarning sanigha dair melumatlardiki perqning zadi qanchilik ikenlikidur.

    Xitay hökümiti bu qétimqi weqede qolgha élinghanlarning 1800 ge yétidighanliqini, 197 ademning ölgenlikini, ölgenlerning köp qisimi xitaylarni asas qilidighanliqini bildürgen idi. Lékin uyghurlarning rehbiri, dunya uyghur qurultiyi reisi rabiye qadir xanim aldinqi küni tokyoda axbarat élan qilish yighini ötküzüp, weqede 10 ming uyghurning iz déreksiz yoqalghanliqini, xelqara jemiyetning rayongha tekshürüsh ömiki ewetip, iz ‏ – Déreksiz yoqalghanlarning iz ‏ – Dérikini qilishni telep qilghan idi.

    Xitay hökümiti peyshenbe küni washingtongha qaytish sepiri üstidiki rabiye qadir xanimning yuqiriqi bayanatigha jawab qayturdi. Birleshme agéntliqining ziyaritini qobul qilip, 10 ming uyghurning iz ‏ – Déreksiz yoqalghanliqini ret qilghan uyghur aptonom rayoni partkomi sirtqi teshwiqat bölümining mesuli xu xenméy, bu sanni “pütünley uydurma” dégen.

    U xitayning “yer shari waqti”géziti we birleshme agéntliqigha bergen bayanatida töwendiki ikki nuqtini alahide tekitleydu. Birinchi, 10″ ming ademni turup turush üchün qanchilik türme we kamir hazirlighan bolushimiz kérek?”. Ikkinchi, rabiye qadirning “buni ispatlaydighan pakiti yoq”. Üchinchi, “eger 10 ming adem tutulghan bolsa, buning üchün qanchilik saqchini seperwer qilish kérek”, “pütün sheherdiki uyghur ahalisining nopusi qanchilik?”

    Lékin yaponiye kagoshima uniwérsitétining oqutquchisi, doktor haji qutluq qadiri ependi bolsa, xu xenméyning ritorik xitabining put tirep turalmaydighanliqini, iz ‏ – Déreksiz yoqalghanlarning ürümchi nopusidiki xizmetchilerni emes, belki turmush helekchilikidiki uyghur köchme nopusini asas qilidighanliqini bildürdi. Uning éytishigha qarighanda, iz ‏ – Déreksiz yoqalghan bir qisim kishilerni ürümchining sirtigha yötkigen.

    10 Ming uyghurning iz – Déreksiz yoqalghanliqigha dair bu xewerge shu künki xelqara chong metbuatlarda keng orun bérilgen idi. Roytérs agéntliqi bu heqtiki bir xewiride, rabiye qadir xanimning töwendiki sözlirige alahide orun bergen. Rabiye xanim 10″minggha yéqin uyghur namayishchi ürümchidin bir kéchide ghayip boldi. Eger ular ölgen bolsa, ularning jesiti qéni ? ular qolgha élinghan bolsa qeyerde tutup turuluwatidu?” dégen idi.

    B d t bash katipi ban ki – Mun tünügun nyuyorktiki muxbirlarni kütüwélish yighinida rabiye qadir xanimning iz ‏ – Déreksiz yoqalghan 10 ming uyghurning iz ‏ – Dérikini qilish toghrisidiki chaqiriqigha inkas bildürüshke mejbur boldi. U, xitay we mongghuliyide élip barghan ziyariti munasiwiti bilen chaqirghan muxbirlarni kütüwélish yighinida bir muxbirning bu heqtiki soaligha jawab bérip, 10 ming uyghurgha dair uchurning tepsilatini bilmeydighanliqini, bu heqtiki tepsiliy uchurlarni körüp chiqishigha toghra kélidighanliqini tekitligen.

    U “xitayning shinjang weziyiti mesiliside aldi bilen men, siz dégen 10 ming kishi heqqidiki tepsiliy uchurni körüp chiqmidim. Shunga aldi bilen bu heqtiki tepsili uchurni körüp chiqishim kérek. Mende u otturigha qoyghan bu mesilige dair héchqandaq uchur yoq. Qisqisi men yéqinda xitayning shinjang uyghur aptonom rayonida yüz bergen adem ölüsh we zorawanliqtin chongqur qayghurdum” dégen.

    Yaponiye kagoshima uniwérsitétidiki qutluq ependi bu weqening yaponiyide zor tesir qozghighanliqini, iz ‏ – Déreksiz yoqalghan uyghurlarning iz ‏ – Dérikini qilish heqqidiki chaqiriqning küchiyiwatqanliqini bildürdi.

    Xitay dairiliri rabiye xanimning yaponiye ziyaritidin biaram bolup, yaponiye hökümitining uyghur rehbirige wiza bergenlikini eyibligen. Xitayning tokyodiki bash elchisi suy tyenkey yaponiye hökümitining rabiye xanimgha wiza bergenlikini “xitay – Yaponiye munasiwitige dexli yetküzüdu ” dégen idi.

    Béyjingda xitay tashqi ishlar ministirliqining muawin ministiri wu dawéy yaponiyining béyjingdiki bash elchisi yuji miyamotoni chaqirtip, rabiye xanimning yaponiyidiki paaliyitini chekleshni telep qilghan. Lékin yaponiye hökümitining bayanatchisi kozu kodama rabiye xanimning ziyariti yaponiye – Xitay munasiwitige dexli yetküzmeydu dep qaraydighanliqini, rabiye xanimgha yaponiye qanunigha asasen wiza bérilgenlikini, uning yaponiyidiki ammiwi teshkilatlarning teklipige binaet yaponiyini ziyaret qiliwatqanliqini ilgiri sürgen.

    Rabiye qadir xanim 3 künlük yaponiye ziyaritini axirlashturup, peyshenbe küni washingtongha qaytqan idi. U shu küni tokyodiki bir ammiwi yighinda yaponiyilik qollighuchilirigha söz qilatti. Lékin uning amérika dölet mejlisi we tashqi ishlar ministirliqidiki emeldarlar bilen élip baridighan söhbiti jüme künige orunlashturulghanliqi sewebidin yaponiyidiki ammiwi nutuqini bikar qilip, amérikigha qaytqan. Lékin tokyodiki tingshighuchilargha rabiye qadir xanimning sinalghu nutuqi qoyup bérilgen.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/rabiye-10-ming-uyghur-izderigi-07302009212217.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 3:20 PM

    Thursday, July 30, 2009
    Qeyerde Zulum Bolsa Shu Yerde Qarshiliq Bolidu ‘

    Muxbirimiz Mihriban
    2009-07-30

    “5 – Iyul ürümchi weqesi” rasttinla xitay hökümiti dewatqandek “chetellerdiki milliy bölgünchi küchlerning qutratquluq qilishi bilen bolghan weqe “mu? uyghur xelqi rastla bextlik yashawatamdu ? ” 5 – Iyul ürümchi weqesi”ning partlishidiki heqiqiy seweb qeyerde ?

    Süret, 10 – Iyul, jüme küni, medine isimlik 26 yashlik uyghur sodiger ayal, jümedin yanghan jamaetni bashlap namyish qiliwatqan körünüsh.

    Radiyomiz uyghur bölümi Yéqinqi yillarda uyghur élidin igiligen ehwallarla, uyghur éli weziyitining xitay déginidek undaq tich, inaq – Ittipaq, bayashat emeslikini, uyghur xelqining shunche bayliqqa ige turuqluq namratliq, ishsizliq ichide, tirikchilik ghémide eng töwen halettiki turmush sewiyiside yashawatqanliqni, uyghur xelqi uchrawatqan türlük bésimlarning uyghur xelqini tinalmas haletke keltürüp qoyghanliqini, heqiqiy ehwalning xitay teshwiq qilghinidek uyghurlar barawer qanun astida,diniy étiqat erkinlikige, milliy til – Yéziq, orup – Adet erkinlikidin behrimen bolghan asasta emes belki éghir zulum we bésim ichide yashawatqanliqini körsitip turuptu.

    Guangdungdiki shawgüen oyunchuq zawutidiki uyghur ishchilirining xitay ishchiliri teripidin naheq urup öltürülüsh weqesila emes, peqet bu yil 6 – 7 – Ay mezgilidila istansimizning uyghur bolumi igiligen, yekendiki memet tursun tashning saqchixanida soraq jeryanida urup öltüürülüsh weqesi, yekende yüz bergen bashlanghuch mekteptiki nareside oqughuchilargha xitay oqutquchining jinsiy peskeshlik qilish qilmishi, yerlirining mejburi tartiwélinip xitay köchmenlirige parnik qilip bériwétilgen uyghur déhqanlirining derdi… Qatarliq mesililerning özila uyghur élidiki zulum we tengsizlikning chékige yetkenlikini ispatlap turuptu. Qéni biz shikayet qilghan uyghurlarning sadasigha qulaq sélip baqayli.

    Bu yil 6 – Ayning 24 – Küni ziyaritimizni qobul qilghan bir péshqedem oqutquchi bu künlerdiki uyghurlar uchrawatqan tengsizlikler heqqide oz hesritini mundaq bayan qilghan idi: “bularning dini özige toghra, muqimliqni qoghdash dep hemmini qalaymiqanlashturup bayliqlirimizni bulap chiqip kétiwatidu. Bundaq ishlarning qaysi birini dep tügetkili bolsun. Hazir qizlirimiz jan béqish üchün hemme ishni qilishqa mejbur boluwatidu. Hazir ular uyghurlarni ölüm girdabigha ittiriwatidu.”

    7 – Ayning 4 – Küni ziyaritimizni qobul qilghan bir oqutquchi, peqet jüme kündiki bir qétimliq namazgha qatniship qoyghanliqi üchün ders ötüshtin toxtitip qoyulghinigha bolghan heyranliqini mundaq ipadiligen idi: “jüme namizigha kiripsen bu xata ish dédi, bu ya qanunsiz diniy paaliyet emes idi, méni tekshürüsh yazdurdi, arqidinla ders ötüshtin toxtitip qoyushti.”

    Yézilarda uyghur déhqanlirining yéri tartiwélinip, bu munbet yerlerning xitay köchmenlirige bériwétilgenliki sewebidin tirikchilik menbesi üzüp tashlanghan déhqan ana öz naraziliqini mundaq bayan qilghan idi: “munbet baghlirimizni yene 25 yilliq toxtimi bar turuqluq tartiwélip, ichkiridin kelgen xitay köchmenlirige bergüche özimizge qaldursa bolmamdu& bir yilliq toxtam tüzgen xitayning toxtamni buzalmaywatidu. Emma bizning tüzgen toxtamimizni buzmaqchi boluwatidu. Hökümetning siyasiti bizgila qaritilghanmiken& men yashinip qaldim, qorqushum yoq deymen bu heqsizlikni.”

    Uyghurlar topliship olturaqlashqan yézilardiki baghlarning xitay köchmenlirige sétip bérilip, bu jaylargha bezmixanilarning sélinip, uyghurlarning diniy étiqadi, milliy örüp – Aditining depsende qiliniwatqanliqini bayan qilghan bir uyghur déhqan öz hesriti we qayghusini mundaq ipadiligen idi: ” anglisaq bu baghlarni déhqanlardin tartiwélip, ichkiridin kelgen xitaylar bu yerge hor munchisigha oxshash bezmixanilarni salmaqchi iken, bu yer 300 yilliq qedimiy yurt idi, emma hazir bu yurtning perkayi uchay dewatidu.”

    Uyghur tilidiki mekteplerning mejburi halda qosh tilliq mekteplerge özgertilip, balilarning ana til maaripi we uyghur örüp – Adet terbiyisidin mehrum qalghanliqi, yézilardiki uyghur toluq ottura mektep sinipliri mejburi taqilip, oqushsiz qalghan balilarning chiqish yoli tapalmaywatqanliqi, yashlarning ishsizliq mesilisi jemiyet üchün éghir bésim boluwatqanliqini bayan qilghan bir uyghur maaripchisi öz naraziliqini mundaq ipadiligen idi: “9 ni püttürgen balilirimiz, toluq ottura mektep terbiyisi élish imkaniyiti yoq jemiyetke chiqip kétishke mejbur boluwatidu, bu ailigila emes jemiyetkimu éghir bésim boldi. Ishsizliq élip kelgen türlük aqiwetler jemiyet amanliqighimu éghir tesir yetküzüwatidu.”

    Xitay hökümitining türlük bésimlirigha narazi bolghanliqi sewebidin xitay türmilirige köp qétim tashlanghan bir uyghur xelqaradiki insan heqliri jemiyetlirining kélip, uyghurlarning öz wetinide turuqluq uchrawatqan bu zulumlirini öz közi bilen körüp, heqiqiy ehwalni dunyagha jakarlishini arzu qilip mundaq dégen idi: “bu yerde urush bolmay turup ölgen ademlirimizning sani kürming, türmilerge kirip kétip, déreksiz yoqalghan ademlirimizmu nurghun.Déyishke tégishlik ishlarni xelqaragha jakarlash kérek.Xelqara tekshürüsh ömiki bu yerge kélishi heqiqiy ehwalni öz közi bilen körüshi kérek idi.Derd tartiwatqan uyghurlarning ehwalini körüshi kérek, xelqara tekshürgüchiler kelsun, biz ulargha hemmini deymiz…”

    Biz xitayning bu 60 yildin buyan uyghur xelqi üstidin yürgüzüwatqan qattiq qol siyasiti sewebidin “ürümchi 5 – Iyul weqesi”ning kélip chiqqanliq heqqidiki programmimizning dawamini kéyinki anglitishlirimizda dawamliq bérimiz.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/zulum-bolsa-qarshiliq-bolidu-07302009212229.html?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 3:20 PM

    Thursday, July 30, 2009
    Üch Uyghurning Xitay Saqchilirigha Pichaqliq Hujum Qilish Weqesi Heqqide Uchur We Qarashlar
    Muxbirimiz Shohret Hoshur
    2009-07-30

    Ürümchide 5 ‏- Iyul toqunushi yüz bergendin kéyin, 7 – Iyul xitay puqralirining zorawanliqi weqesi, 7 – Iyul uyghur ayallirining naraziliq namayishi, bir türküm yashlarning 10 – Iyul jüme namayishi we 13 – Yul küni 3 uyghurning xitay saqchilirigha pichaq bilen hujum qilish weqesi qatarliq bir yürüsh zenjirsiman weqeler yüz berdi.

    13 – Iyul, xitay armiyisi 2 uyghurni étip öltürüp, birini yaridar qilghandiki neq meydan körünüsh.

    Bu weqeler ichidiki 13 – Iyul weqesi uyghurlar arisida hem qayilliq hem heyranliq tuyghusi peyda qildi.

    Tünügün wetendin chetelge chiqqan bir uyghur tijaretchi, ürümchide yüz bergen 13 ‏- Iyul weqesi heqqide bir qatar toluqlima uchurlar yetküzdi.

    Bügünge qeder xelqara metbuatlarda ashkarilinishiche, mezkur 3 uyghurning shu küni aq meschittiki jamaetni kochigha chiqip xitaygha qarshiliq körsitishke chaqirghanliqi, meschit imamining ret qilishi bilen özlirining qarshiliq körsetkenliki we ikkisining ölüp birining yaridar bolghanliqi bildürülgen idi. Uyghur tijaretchi bergen melumatida, ularning 2 nepirining 40 yash etrapida, bir nepirining 25 yash etrapida ikenliki we ikkisining oghli we qérindishining 5 ‏- Iyul weqeisidin kéyin qolgha élinghanliqini bildürdi.

    Bügün biz 13 – Iyul weqesining xarektiri we bu weqe heqqidiki perqliq qarashlar heqqide, türkiyede yashawatqan uyghur paaliyetchiliridin abdulla ependi bilen söhbet ötküzduq.

    Yuqiridiki awaz ulinishidin, bu söhbet xatirisining tepsilatini anglaysiler.

    Menbe: http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/uch-uyghur-etilish-weqesi-07302009212214.html/story_main?encoding=latin
    Posted by UYGHURISTAN at 3:20 PM

  20. Münchinda Uyghur Sariyi Qurush Heqqide Chaqiriq!

    Eziz qerindashlar,

    Germaniyening qedimiy shehri Münchin bolsa Muhajirette yashawatqan Uyghurlar üchün tarixiy ehmiyetke ige bir sheher.

    Nöwette Germaniyediki Sherqiy türkistanliqlarning mutleq köp qismi Mümchin shehrige yerleshken bolup, buyerdiki Uyghurlarning sani kündin künge köpeymekte.

    Münchin shehri Gherip elliride, bolupmu Yawropada Uyghurlar eng burun olturaqlashqan we eng burun Uyghur teshkilati qurulghan bir sheher bolup, 1990 – yili Yawropa Sherqiy Türkistan birliki teshkilati qurulghan, 1996 – yili Dunya Uyghur Yashliri Qurultiyi , 1999 – yili Sherqiy Türkistan ( Uyghuristan ) Milliy Qurultiyi qurulghan, Xitay hakimiyiti teripidin chetellerdiki milliy bölgünchilerning ikki chong lagiri dep atalghan bu ikki Qurultayning birlishishi netijiside 2004 – yili hazirqi Dunya Uyghur Qurultiyi barliqqa keltürülgen, yene shundaqla Sherqiy Türkistan Informatsiyon Merkizi mu Münchin shehride qurulghan idi.

    Bu sheherde Uyghurlarning sanining üzlüksiz köpüyishige egiship, ularning Siyasi, Ijtimayi, Diniy, Mediniyet paaliyetlirimu kündin – künge janlinishqa bashlidi, bolupmu Germaniyede tughulup ösken yashlirimizning sanining köpüyishi, ularning Milliy we Diniy tuyghulirini kücheytish üchün ulargha qarita pilanliq, sestimiliq we muntizim halda telim – terbiye elip berish zörüriyitini tughdurmaqta.

    Epsuski, ilgiri bu yerdiki Uyghurlarning sani az, iqtisadi küchi ajiz bolghini üchün, siyasi we ijtimayi paaliyetlirimizni pütünley teshkilatlirimiz teripidin kiralanghan ishxana we zallarda ötküzüshke mejbur bolduq we bu jeryanda kira heqqi üchün nurghun chiqim tarttuq.

    Wetendashlirimizning Milli, Diniy, Mediniy-Muarip we Ijtimai teleplirini qandurush bilen birge keyinki ewlatlirimizgha miras qaldurush mexsitide Uyghur Sariyi setiwelish we bu arqiliq buyerdiki Uyghurlarning birlik – ittipaqliqini yenimu kücheytish, teshkilatlirimizni orunsiz kira heqqi töleshtin qutquzush jiddi bir mejburyet bulup otturgha chiqti.

    Bu seweptin, ammining küchlük telipige asasen yeqinda Mümchin shehridiki pishqedemler we chonglardin bolup 30 din artuq kishi bir yerge jem bolup, Uyghur Sariyi setiwelish heqqide muzakire elip bardi we köpchilikning qararigha asasen Enwerjan ependining riyasetchiligide, Abdusalam Hebibula, Ablimit Tursun, Abdujelil Emet, Dolqun Eysa, Esqerjan, Gulnar Osman, Gulnare Kurban, Hilalidin Shemshidin, Nurehmet Tursun, Turghunjan Alawudun qatarliq 11 kishidin teshkil tapqan Uyghur Sariyi Setiwelishqa Rehberlik Qilish Heyiti turghuzup chiqildi.

    Uyghur Sariyi qurush heqqidiki bu chaqiriq qerindashlirimizning küchlük qollushigha sazawer boldi, köpchilikning pikir – teleplirige asasen, Münchindiki her bir Sherqiy Turkistanliq Uyghur Sariyi setiwelish üchün eng az bolghanda 1000 Euro iane qilidu, ianening yuquri cheki bolmaydu, shundaqla herqaysi döletlerdiki yurtashlirimizning xalisane ianelerini qizghin qarshi alidu.

    bu kampaniye bashlinip birqanche kün ichidila wetenperwer qerindashlirimiz teripidin wede qilinghan iane miqdari 100 ming Eurogha yetip bardi.

    Eziz qerindashlar, Münchindiki Uyghur Sariyi bolsa hemmimizning ortaq mulki we illiq ayilimiz, kelgüsi ewlatlirimizgha qamdurmaqchi bolghan güzel we ehmiyetlik bir soghimiz, Uyghur Sariyining berpa qilinishi, bu yerdiki teshkilatlirimizning we jamaitimizning türlük paaliyetlirini yenimu janlandurush, özara birlik – ittipaqliq we hemkarliqni teximu ashurush, özimizning milliy alahidiliklirimizni qoghdap qelishta nahayiti zor ehmiyetke ige.

    Eziz yurtdashlar, Kelinglar, hemmimiz bir niyet,bir meqsette küch chiqirip Uyghur Sariyini berpa qilayli !

    Hörmet bilen

    Uyghur Sariyi Qurush We Setiwelishqa Rehberlik Qilish Heyiti
    2010-yili 12-ayning 24-küni

    Germaniye

  21. Free Eastturkistan! says:

    Nahayiti yaxshi ish poptu qollap-quwetleymiz!

  22. 2010‏-Yilida Uyghur Éli Ichi‏-Sirtida Yüz Bergen Uyghurlargha Munasiwetlik Zor Weqe Hem Hadisiler

    Muxbirimiz Gülchéhre
    2010-12-30

    Bu bir yil jeryanida uyghurlarning siyasiy, ijtimaiy hayatigha munasiwetlik qandaq zor muhim weqelerning yüz bergenlikini nöwette gülchéhre teyyarlighan programma arqiliq eslep öteyli.

    Radiomizgha yollanghan uchurlardin melum bolushiche, xitay merkizi xelq radio istansining muxbiri muhemmetjan abdulla “5-Iyul weqesi” ge chétilip 2009- Yili 7- Ayning otturiliri tutqun qilinghan. Bu yil 4 ‏-Ayda ürümchide mexpiy sot échilip, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinghan.
    10- Dékabir uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye xanim bu yilliq nobél tinchliq mukapati murasimigha sherep méhmini süpitide qatnashti. 9-Dékabir kechte, rabiye qadir xanim yang jyenli bashchiliqidiki xitay démokratchiliri uyushturghan muxbirlarni kütüwélish yighingha qatnashti we muxbirlarning soaligha jawab berdi.

    Aqsu shehiri 5 ‏-Bashlanghuch mektepte yüz bergen qistangchiliqtin dessilish weqesini éniqlash jeryanida melum bolushiche, bu mektepni eslide, 15 yilning aldida seudi erebistandiki merhum wetenperwer uyghur bayliridin abduraxman haji ependi saldurghan., eyni chaghda abduraxman haji mezkur mektep üchün ayrighan pul toluq ishlitilmigen. Pulning qalghan qismi dairilerning chöntikige chüshüp ketken. Buning bilen mektepning su we yunda turubiliri qorulushi toluq tamamlanmighan. Bu ehwal axiri 29 ‏-Noyabir küni oqughuchilarning qistangchiliqtin dessilish weqesige seweb bolghan.

    Merkizi shwétsiyidiki “wikiliks” namliq tor béti ötken hepte axiri ashkarilighan mexpiy höjjetlerning ichide uyghur weziyiti we guentanamodiki uyghurlargha dair melumatlarmu bar bolup, bularning ichidiki eng diqqet qozghaydighan nuqtilarning biri, amérika elchixanisining 5″‏-Iyul weqesi” ge munasiwetlik yollanmisi bolup, mezkur yollanmida 5″‏-Iyul weqesi” ning iran qatarliq islam elliride xitaygha qarshi naraziliq peyda qilish éhtimali barliqi tekitlengeniken.

    11-Ay ichide, qeshqer wilayiti tewesidiki yéngisheher nahiyisining aral yézisida 6 neper, yéngiériq yézisida 2 neper xitay köchmen öltürülgen. 19 Kishi weqe gumandari dep qarilip tutqun qilinghan.

    Xitay köchmenning öltürülüsh weqesi yüz bérip, qeshqerdiki xitay köchmenliri we dairiler arisida chong sarasime peyda qilghan idi.

    11-Ay ichide yene, xotende bir xitay emeldari we bir qatnash saqchisi uyghurlar teripidin öltürülgen. Bu heqte élip barghan tekshürüshlirimizge qarighanda, weqedin xewerdar ikenlikini ilgiri sürgen kishiler bu weqening ikki kün ilgiri yüz bergenliki hemde weqege chétishliqi ilgiri sürülgen ikki uyghurning qolgha élinghanliqini bildürüshmekte.

    Xitay maarip ministirliqi uyghur éli maarip sistémisigha qaritilghan alahide xizmet guruppisi qurup chiqti.
    Shinxua agéntliqida körsitishiche, mezkur guruppa uyghur élide yolgha qoyuluwatqan “qosh til”, kespiy we aliy maariplargha yölinish belgilesh, oqutush programmilirini tüzüsh qatarliqlargha mesul bolidiken.

    Türkiyidiki uyghurlar arisida tonulghan jamaet erbabi muhemmed salih hajim 13-Noyabir istanbul shehiride 87 yéshida wapat bolghan. Muhemmed salih hajim 1934-1937-Yilliri memtili tewpiq ependi atushta achqan yéngiche mektepte oqughan. Muhemmed salih hajim 1944 – 1949 – Yilliridiki sherqiy türkistan jumhuriyiti mezgilide ghuljida yashighan we köpligen meshhur tarixi shexsler bilen uchrashqan. Merhum muhemmed salih hajim 1981 – Yili türkiyige kélip yerleshkendin buyan, uyghurlarning her türlük paaliyetlirige aktip qatniship, özining tégishlik rolini jari qildurghan idi.

    Bu ayda yene, xitayning nenchang shehiridiki lyentang 1 – Ottura mektipide qurulghan “shinjang toluq ottura sinipi” diki uyghur qatarliq oqughuchilar öz tamiqida bayqalghan choshqa göshi seweblik achliq élan qilghan. Munasiwetlik xadimlar achliq élan qilish weqesini ret qilmighan bolsimu, uyghur oqughuchilarning tamiqigha choshqa göshi ariliship qélish weqesini “peqet bir tasadipiyliq”, dep körsetti. Mezkur mekteptiki “shinjang sinipi” 2008 – Yili qurulghan bolup, bu sinipqa asasliqi uyghur élining qizilsu qirghiz aptonom oblastidin kelgen 300 din artuq qirghiz we uyghur balilar oqumaqta idi.

    Xitay dairiliri “qosh til maaripi siyasiti” boyiche turpan wilayiti toqsun nahiyisidiki ikki minggha yéqin uyghur oqutquchisidin 518 neperni qisqartishni pilan qilghan bolsimu, nahiyidiki uyghur oqutquchilarning naraziliqi we bu uchurni xelqaraliq axbaratlargha ashkarilighanliqi sewebidin, hökümet mezkur pilanidin waqtinche waz kéchishke mejbur boldi.

    Öktebirde türkiye tashqi ishlar ministiri exmet dawudoghlu qeshqerde ziyarette boldi. U qeshqerdiki ziyariti dawamida türkiyining uyghurlargha köngül bölidighanliqini bildürdi. Türkiye agéntliqliri bu heqtiki uchurida exmet dawudoghluning bu ziyarettin intayin hayajanlanghanliqini we “biz hazir ejdadlirimizning makanlirini ziyaret qilmaqtimiz” dégenlikini xewer qildi. Exmet dawudoghlu uyghur diyarini ziyaret qilghan tunji türk tashqi ishlar ministiri bolup, u, bu ziyaritining simwolluq ehmiyetke ige ikenlikini éytqan.

    Xitay saqchi dairiliri ürümchide puqrache kiyingen saqchilar qoshuni qurup, bu yil 18 – Öktebirdin bashlap kochida charlashqa orunlashturghan. Bu xitay hökümitining “5 – Iyul weqesi” din kéyin alghan eng yéngi bixeterlik tedbirlirining biri dep qaralmaqta.

    Norwégiyidiki térror gumandari rashidin memet hujum nishanining xitay ikenlikini bildürgen. Norwégiyide elqaide bilen munasiwiti bar dep qarilip, tutup turuluwatqan uyghur gumandar rashidin memet esli pilandiki hujum nishanining norwégiye paytexti oslodiki xitay elchixanisi ikenlikini bildürgen. Rashidin soraq dawamida, elqaide teshkilati bilen bolghan munasiwitinimu ret qilghan.

    Uyghur aptonom rayonidiki xitay dölet bixeterlik nazariti jasusluq xadimi gheyret nurmemet, bu yil 1 – Ayda öyide tuyuqsiz ölüp qalghan. Uning sirliq ölümi chetelge qéchip chiqqan yéqin aghiniliridin birining radiomizgha ashkarilishi bilen 10 aydin kéyin pash boldi. U “gheyret xitay hökümiti teripidin öltürüldi” dep, ishinidighanliqini bildürdi. Gheyret ölüp kétishtin ilgiri nahayiti éghir rohiy we wijdaniy bésimda qalghanliqini, buninggha “5 – Iyul” da körgenliri tesir qilghanliqini ilgiri sürgen iken.

    Dunya uyghur qurultiyi b d t ning jenwediki merkizide we yawropa parlaméntida mexsus wekil turghuzdi. Teyinlengen ikki alahide xadim, kanada uyghur jemiyitining sabiq reis memet toxti bryussélgha, amérika uyghur jemiyiti xadimliridin kesiy polias xanim jenwege teyinlengen.

    Awghustta, xitayning ürümchidiki jamaet xewpsizlik organliri, türkiyige oqushqa yaki tughqan yoqlashqa bérish üchün pasportqa iltimas qilghan uyghurlargha ‘hazir az sanliq milletlerge pasport ishlesh toxtitildi dégen. Emma, sewebi chöshendürülmigen. Bashqa jaylardin ürümchige kélip pasportqa iltimas qiliwatqan yaki pasport kütüp turghan uyghurlargha qesten qiyinchiliq tughduruwatidu.

    5 – Iyul weqeside tutqun qilinghan uyghur yashlirining tuz shakarapi bilen zeherlengenliki, radiomizgha ürümchidin uchur yetküzgen ismini ashkarilashni xalimighan bir uyghur séstra teripidin ashkarilandi. Ürümchidin chiqqan bir qisim uyghurlarning bildürüshiche, “5- Iyul” da tutulup ölüp ketken ige ‏- Chaqisiz jesetler köydürülgen. Uyghur élidiki yerlik dairilerdin igiligen melumatlardimu bular delillendi.

    19-Awghust aqsu igechi yéziliq saqchixanining kocha charlash etriti hujumigha uchridi. Hujumda 7 kishi ölgen we 14 kishi yaridar bolghan. Weqe yéziliq saqchixanidin 500 métir yiraqliqtiki bir köwrükte yüz bergen. Hujumgha uchrighan charlash etriti 15 kishidin terkib tapqan bolup, bulardin 4 nepiri ölgen, qalghanliri yaridar bolghan.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/uyghur-eli-12302010170300.html/story_main?encoding=latin

  23. Sabiq Yaponiye Hawa Armiyisi Bash Qomandani Toshiyo Tamogami Ependi Uyghur Mesilisi Heqqide Toxtaldi
    Ixtiyariy muxbirimiz Erkin Tarim

    2010-12-30
    -Ayning 29-Küni yaponiye t b s téléwiziye qanilida kech saet 8 yérimda tarqitilghan ikki yérim saetlik “takkuru” programmisida “xitay démokratiyilishishke yüzlinemdu?” namliq neq meydan munazire programmisi tarqitilghan.

    RFA/Erkin Tarim

    Sabiq yaponiye hawa armiyisi bash qomandani toshiyo tamogami ependi

    Yaponiyidiki dangliq kino cholpini kitono takishi ependi riyasetchilik qilghan bu programmigha sabiq yaponiye hawa armiyisi bash qomandani toshiyo tamogami ependi, béyjing xelq uniwérsitéti siyasiy nezeriye mutexessisi yaw ependi, xitay xelq qurultiyi qanun komitéti mutexessisi jow yow lay ependi, xitayda tonulghan qanun nezeriyisi mutexessisi chaw ependi we teywenlik mutexessis jin xanimlar qatnashqan.

    Bu programmigha yene yéqinda xitay bilen yaponiye arisidiki talash tartishta qalghan sénkako ariligha yaponiye bayriqini tikligen bir qisim parlamént ezalirimu qatnashqan. Bu téléwiziye munazire programmisida yéqinda xitaydiki lyu shyawboning nobél tinchliq mukapatigha érishishi, sénkako aral mesilisi we uyghur, tibet mesililiri heqqide munazire élip bérilghan.

    Doktor haji qutluqning éytishiche, programmida yapon mutexessisler xitayning tajawuzchi bir dölet ikenlikini, uning asiya qitesige élip kéliwatqan tehditini, xitayning yaponiye, filippin, malayshiya we shundaqla wyétnam qatarliq döletler bilen bolghan aral majirasi undin bashqa hindistan bilen bolghan chégra mesilisi qatarliq siyasiy mesililerni otturigha qoyghan.

    Xitay mutexessisler neq meydanda xitay dölitini aqlap nurghunlighan pakitsiz sözlerni otturigha qoyghan bolsimu, emma neq meydanda qoyulghan 5-Iyul ürümchi weqesi we tibet namayishi heqqidiki körünüshlerge xitay siyasiy mulahizichilerni qattiq naraziliq bildürgen.

    Sabiq yaponiye hawa armiyisi bash qomandani toshiyo tamogami ependi
    Filim axirlishish bilen tengla yaponiyining sabiq hawa armiyisi bash qomandani tamogami ependi söz élip, xitay hökümiti heqiqeten tajawuzchi dölet, bu körünüshlerdin shuni körüwélishqa boliduki, xitaylar tarixtiki musteqil dölet sherqiy türkistan we tibetni bésiwélip ularni hazir herbiy küch we bashqa siyasiy bésimlar bilen assimilyatsiye qilishqa bashlidi dégen. U sözide yene, xitaylarning uyghur we tibetlerning tilini maaripini we medeniyiti yoqitishqa tirishiwatqanliqini, yaponiye parlamént ezaliri undin bashqa xitaylarning uyghur qizlirini ichkiri ölkige yötkesh qatarliq siyasitini eyiblep neq meydandiki xitay terepning siyasiy mulahizichilirini osal ehwalgha chüshürüp qoyghan.

    Biz bu munazire programmisi heqqide tepsiliy melumat élish üchün, bu t w programmisini bashtin axir körgen yaponiye kagoshima uniwérsitéti mutexessisi haji qutluq qadiri ependi bilen söhbet élip barduq.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/uyghur-mesilisi-12302010161711.html/story_main?encoding=latin

  24. Erzdar Abduréhim Mollek Aka Yer Mesilisi Bilen 12 ‏-Qétim Yene Béyjingda

    Muxbirimiz Shöhret Hoshur
    2010-12-30

    Aqsu wilayitining onsu nahiye qizil déhqanchiliq meydanidin burun béyjinggha 11 qétim erz qilip kelgen 84 yashliq erzdar abduréhim mollek aka, 4 ayning aldida béyjingdin tutup kétilgen we yurtigha barghanda, yéngi meydan bashliqi uning yer mesilisini hel qilip béridighanliqi heqqide wede bergen we uningdin erz qilishtin toxtashni telep qilghan idi.

    Yéngi meydan bashliqi uning yer mesilisini bir terep qilish jeryanida, peqet uning 4 oghlining jayliq yéri we 70 mo térilghu yérini hel qilip bergen. Eslide abduréhim akining qolidin tartiwélinghan yerning omumi kölimi 220 mo bolup, abduréhim aka mesilining bu xil hel bolushidin razi bolmighan. U qolidin ketken yérini toluq qayturuwélish meqsitide ötken hepte béyjinggha 12-Qétim seper qilip, erzini qaytidin bashlighan.

    Abduréhim aka boz yer échip térilghu yer kölimini 220 mogha yetküzüsh jeryanida, 20 yilgha yéqin waqit serp qilghan. Bankidin köp miqdarda qerz élip, desmaye salghan. 1998 ‏-Yili uning térilghu yerliri qolidin tartiwélinip, gensudin kelgen xitay köchmenlirige bériwétilgende, u 5 oghli bilen birlikte jay-Makansiz we yersiz qalghan. U uningdin kéyinki hayatini erz ishliri bilen ötküzüp yene köpligen qerzlerge boghulghan. Biz abduréhim aka bilen bir ayning aldida sözleshkinimizde, 220 mo yéri toluq qoligha qaytip kelmey turup, özi we perzentlirining weyranchiliqtin qutulalmaydighanliqini bildürgen.

    Abduréhim aka 12 ‏-Qétimliq erz sepiri üchün yolgha chiqqanda, yerlik dairiler uni yolidin tosushqa yene urunup baqqan, emma u, yerlik dairilerning aldash we qaymuqturushlirini bayqiwélip, yolidin yanmighan we ötken hepte béyjinggha yétip kelgen.

    Abduréhim akining béyjingda uninggha hemrah bolup turuwatqan oghlining bildürüshiche, meydan bashliqi xen jyaménning zorawanliqliri ularning ailisini iqtisadiy jehettin weyranchiliqqa uchritipla qalmay, abduréhim akini rohiy jehettinmu qattiq azablighan. Gerche, xen jyamén wezipisidin élip tashlanghan bolsimu, abduréhim aka xen jyaméndin tartqan azab we xorluqlirini téxiche ésidin chiqiralmighan.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/abdurehim-mollek-12302010150627.html/story_main?encoding=latin

  25. Sherqiy Türkistan Maarip Jemiyiti Istratégiye Dersi Orunlashturdi
    Ixtiyariy muxbirimiz Arslan
    2010-12-30

    Istanbulda paaliyet qiliwatqan sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyiti istanbulda yashawatqan uyghur yashlardin uniwérsitéti sewiyide oqughan yashlar üchün her 15 künde bir qétim istratégiye dersi orunlashturup kelmekte. Bu istratégiye ders programmida léksiye sözlep bérish üchün teklip qilinghan, siyasiy we istratégiye jehette tejribige ige bir qisim türk doktor proféssorlar léksiye sözlep bermekte.

    Bu munasiwet bilen programma boyiche 2010 ‏- Yili 12 ‏- Ayning 29 ‏- Küni sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyitining merkizide istratégiye dersi ötüldi. Bu qétimqi istratégiye derske, léksiye bérish üchün insan we medeniyet herikiti teshkilatning mesulliridin mehmet güney ependi teklip qilinghan bolup, mehmet güney ependi qandaq qilghanda milliy kimlikini saqlap qalghili bolidu. Chetellik ejnebiylerning medeniyet we idéologiyisining tesiridin qandaq saqlinish kérek dégen témida léksiye berdi.

    Bu qétimqi derske oxshimighan mekteplerde penni we dini sahede ilim tehsil qilghan uyghur yashlardin 40 tin artuq kishi qatnashti. 2 Saet dawam qilghan yighin axirida mehmet güney ependi derske qatnashquchilarning sherqiy türkistan mesilisi heqqide sorighan soallirigha tepsiliy we qanaetlinerlik jawab berdi.

    Mehmet güney ependi, bir kishining, chetellerde yashawatqan uyghurlar, sherqiy türkistanda zulumgha uchrawatqan uyghur qérindashlar üchün qandaq xizmet qilalaymiz? qachan wetinimizge qaytalaymiz? dégen soalgha jawab bérip mundaq dédi:

    “Bügünki künde sherqiy türkistanliq qérindashlirimiz türkistangha baralmaydu. Chünki ular barsa éghir bedel öteydu. Pelestinlik qérindashlarmu pelestinge qaytalmaydu. Emma bir küni sherqiy türkistangha kétishke toghra kelse, bu purset silerning küresh – Mujadile qilishinglarning netijiside bolidu. Bügünki künde héch kim kételmeydu, emma bir yil, 5 yil yaki 10 yildin kéyin bérishning yolini échish silerge baghliq. Silerning ching turup xizmet ishlishinglar netijiside u yerdiki insanlar, u jughrapiye u tarix yéngidin azadliqqa érishidu . Menmu silerge qoshulimen. Bu yerde birlikte yaxshi bir xizmetni hemmimiz birlikte bashlisaq, bu xizmet sherqiy türkistanni azadliqqa échishturushtin ibaret netije bilen axirlishidu, dep oylaymen. Chünki tarix boyiche zulum qilghan döletlerge qaraydighan bolsaq, bigunah insanlarni bir yil yaki nechche yil zulum – Iskenje qilghan, türmilerge qamighan , chetellerge sürgen qilghan. Emma u zalimlarning hayati axirliship ölgendin kéyin zulumgha uchrighan, sürgen qilinghan kishiler öz wetinige qaytip kelgenlikini tarixlarda körimiz. ”

    Mehmet güney ependi sözining dawamida yene uyghurlarning wetinige qaytip kétish üchün yol échishning usullirini otturigha qoyup mundaq dédi:

    “Silerni sherqiy türkistangha qayturup élip baridighan amil téximu köp pul tépish emes, ching turup sherqiy türkistan üchün xizmet qilish. Eger siler öz muddiayinglarni, milliy salahiyitinglarni yoqitip qoymighan teqdirde, bir küni choqum wetininglargha qaytisiler we u yer silerning ching turup xizmet qilishinglar bilen azad bolidu. Öyünglarning témigha chong xet bilen ” sherqiy türkistan choqum azad bolidu, men bir küni choqum sherqiy türkistangha qaytimen dep xet yézinglar. Iradini ching turush kérek. U xet her küni silerge ümid bérip iradenglarni kücheytidu, wetenge qaytishni eslitidu. Bügünki künde xitay heqiqeten maddiy jehettin bek küchlük, emma buningdin 15 yil ilgiri rusiyimu bek küchlük dölet idi, allaning iradisi bilen parchilinip yéngi musteqil döletler otturigha chiqti. , eng büyük küch allahdur. Menmu yashliq baharimda dini jehette türkiye qanunigha xilapliq qilindi dep chetelge kétishke mejbur bolghan idim. 12 Yil chetellerde sergerdan bolup yashidim. Emma yurtumgha qaytishtin bir künmu ümidsizlenmidim, her küni ichimde, men tughulghan öz yurtumgha qaytimen dep oylayttim. Allah manga 12 yildin kéyin öz yurtumgha aman – Isen qaytishni nésip qildi. Méningdek ajiz bir bendige öz wetinige qaytishqa nésip qalghan allah silerdek sherqiy türkistan yolwaslirigha néme üchün nésip qilmisun? elwette nésip qilidu. ”

    Biz bu istratégiye dersini uyushturushning ehmiyiti we meqsetliri heqqide sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyitining reisi hidayetulla oghuzxan ependi bilen söhbet élip barduq.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/maarip-jemiyiti-12302010175650.html/story_main?encoding=latin

  26. 2010 – Yili Sherqitürkistanda Yüz Bergen Chong Ishlar
    Ixtiyariy muxbirimiz Ekrem
    2010-12-31

    Tengritagh tori 31 – Dékabir küni élan qilghan “shinjangdiki 2010 – Yilliq 10 chong xewer” namliq yazmida uyghur wetinining siyasiy kilimatida 2010 – Yili yüz bergen bir qisim weqeler tilgha élinghan.

    Mezkur “10 chong xewer”ning ichidiki 24 – Aprél wang léchwenning ornigha jang chünshyenning almashqanliqi, 17 – Maydin 19 – May künlirigiche j k p merkizi komitéti shinjang xizmiti söhbet yighini échilip, uyghur élining ebediy eminliki we tereqqiyati üchün istratégiye tüzülgenliki, 29 – 30 – Mart künliri béyjingda saheler boyiche shinjanggha yardem bérish yighini échilip, xitay ölkilirining uyghur élini bölüshüp “tereqqiy qildurush” yoligha mangghanliqi, ” ulugh wetenni söyüp, güzel yurt – Makan berpa qilayli” namliq teshwiqat paaliyitining yolgha qoyulghanliqi qatarliqlar diqqetni chékidu.

    2010 – Yili wang léchwenning ornigha jang chünshyenning almashqanliqi uyghur élining weziyitige qandaq ijabiy özgirishlerni élip keldi?

    D u q bash katipi dolqun eysa ependi bu soalimizgha jawab bérip, uyghurlarning wang léchwenni 5 – Iyul ürümchi weqesini qanliq basturushqa biwasite qomandanliq qilghan jallat, dep qaraydighanliqini tilgha aldi. Shuning bilen birge, wang léchwen hoquq üstide turghan mezgilde, uning uyghur diyarida mustebit siyaset yürgüzüpla qalmay, uyghur wetinining bayliqlirini talan – Taraj qilishta rékort yaratqanliqini tekitlidi. U wang léchwenning ornigha jang chünshyenning almashqanliqining uyghur wetinining siyasiy, iqtisadiy, ijtimaiy weziyitide ijabiy özgirish yaratqanliqini inkar qilip, uyghurlarning hazirmu oxshashla ” qosh tilliq maarip” siyasitining bésimi astida turuwatqanliqini, uyghur qizlirini xitay ölkilerge yötkeshning dawamlishiwatqanliqini, 5 – Iyul weqeside qolgha élinghan onminglarche uyghurning yenila xitay türmiliride yétiwatqanliqini otturigha qoydi.

    Chetellerdiki uyghur ziyaliyliri j k p merkizi komitétining shinjang xizmiti söhbet yighinini échip, uyghur élining ebediy eminliki we tereqqiyati üchün tüzgen istratégiyisining mahiyitini ” uyghurlarni üzül – Késil assimilyatsiye qilip yoqitish istratégiyisidin ibaret” dep qarimaqta.

    Xitay ölkilirining uyghur wetinini bölüshüwélip, “halqima tereqqiyat” nami astida élip bériwatqan qurulushlirini ” sherqiy türkistanni bölüshüp talan – Taraj qilish” dep atimaqta.

    Téximu keng we omumyüzlük yolgha qoyuluwatqan ” ulugh wetenni söyüp, güzel yurt – Makan berpa qilayli” namliq teshwiqat paaliyitini bolsa “ménge yuyush opératsiyisi” démekte.

    Uyghur ziyaliysi küresh atahan ependi xitayning uyghur wetinide élip bériwatqan ” ulugh wetenni söyüp, güzel yurt – Makan berpa qilayli” namliq teshwiqat paaliyitige bolghan köz qarishini bildürüp ötti.

    Tengritagh tori 31 – Dékabir küni élan qilghan “shinjangdiki 2010 – Yilliq 10 chong xewer”ning ichige ürümchi yermenkisining derijisi östürülüp “junggo – Asiya – Yawropa körgezmisi” ge özgertilgenliki, 2010 – Yilida xelq turmushi üchün 100 milyard yüen serp qilinghanliqi, uyghur wetinining shimaliy rayonlirining qar apitining hujumigha uchrighanliqi qatarliqlarmu kirgüzülgen. Emma, bu weqelerning arisigha xelqara jemiyet köngül bölüwatqan uyghur wetinide yüz bergen zor qarshiliqlar, uyghur ziyaliylirining üzlüksiz qamaq jazalirigha uchrash ehwalliri kirgüzülmigen.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/chong-ishlar-12312010164640.html/story_main?encoding=latin

  27. Künséri küchiyiwatqan “qosh tilliq maarip” bésimi

    Ixtiyariy muxbirimiz Ekrem
    2011-01-06

    Tengritagh tori xitayche qanilining 1-Ayning 6-Künidiki xewirige asaslanghanda, 2012-Yili uyghur wetinining yesliliride “qosh tilliq maarip” ni omumlashturush emelge ashurulidiken.

    “2012-Yili az sanliq milletlerning oqushtin ilgiriki qosh tilliq maaripi toluq emelge ashurulidu” namliq bu xewerde körsitilishiche, 1-Ayning 14-Küni uyghur aptonom rayonluq xelq qurultiyi 11-Nöwetlik 4-Omumi yighini chaqirilidiken. Yighinda töwendiki yette türlük tedbir qarardin ötidiken.

    Buning birinchisi, qosh tilliq maarip oqutquchilirini toluqlash qurulmisini yéngidin berpa qilip, qosh tilliq maarip oqutquchilirining pewquladde orni layihisini izchil emeliyleshtürüsh, ikkinchisi, oqushtin ilgiriki qosh tilliq maarip oqutquchiliri qoshuni qurulushini kücheytish, üchinchisi, ottura-Bashlanghuch mektep qosh tilliq maarip oqutquchilirini terbiyilesh xizmitini kücheytish, tötinchisi, yilda 6 ming kishini pédagogika bilimliri bilen terbiyilesh herikiti qozghash, beshinchisi, yéza qosh tilliq maarip oqutquchilirini alahide terbiyilesh pilanini emelge ashurush, altinchisi, qosh tilliq maarip oqutquchilirini köp qanallar boyiche toluqlash, yettinchisi, qosh tilliq maarip oqutquchilirini terbiyilesh bazisi qurulushini kücheytish.

    Xitay hökümitining uyghur wetinide qosh tilliq maaripni yolgha qoyushi uyghur ziyaliylirining izchil naraziliqini qozghighan hemde köpligen naraziliq bayanliri uyghur tor betliride élan qilinip kelgen bolsimu, bu naraziliqlargha xitay hökümitining qilche perwa qilmighanliqi melum bolup turmaqta. Qosh tilliq maarip bésimi uyghur diyarida künséri kücheymekte.

    Uyghur ziyaliysi erkin sidiq ependi özining “qosh tilliq maarip” namliq maqaliside, xitayning bu siyasitini ” til jehettiki irqiy qirghinchiliq” dep atighan idi. U yene, xitay hökümitining uyghurlarning til, medeniyet, irq we din jehettiki perqlerni özliri üchün tehdit hésablawatqanliqini, uyghurlarni üzül-Késil assimilyatsiye qilip tügitish üchün maariptin qoral süpitide paydiliniwatqanliqini, assimilyatsiye siyasiti bilen qoghlap chiqirish siyasitining mahiyette oxshash nerse ikenlikini otturigha qoyghan idi.

    Bu xil qarash chetellerde yashawatqan uyghurlarning omumi qarashliri süpitide tilgha élinmaqta.

    Gérmaniyide yashawatqan uyghur ziyaliysi küresh ataxan ependi, qosh tilliq maaripning mahiyiti we aqiwiti heqqidiki köz qarashlirini otturigha qoyup ötti. U sözide, qosh tilliq maaripning uyghurlarni üzül-Késil yoqitish siyasitidin bashqa nerse emeslikini tekitlidi. U yene, xitayning bu siyasitining haman bir küni dunya jamaitining naraziliqini qozghaydighanliqini eskertti.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/qosh-til-01062011140341.html/story_main?encoding=latin

  28. Gérmaniydiki Namayishlar Intayin Muweppeqiyetlik Ötküzüldi

    2011-yili 1-ayning 9-küni

    Xitayning mu’awin bash ministiri li kéchiyang, 1 – ayning 6 – küni 100 nechche kishilik soda wekiller ömikini bashlap Gérmaniyige 3 künlük resmiy ziyaretke kelgen idi.

    D U Q ning merkizi orgini jaylashqan we Gérmaniydiki Uyghurlarning mutleq köp qismi olturaqlashqan myunxén shehri bolsa Xitay wekiller ömikining bu qétimqi ziyaritining muhim nuqtisi bolup, bügün, yeni, 1 – ayning 8 – küni li kéchiyang bashchiliqidiki Xitay ömiki myunxén shehirige yétip kélip, Gérmaniye waqti sa’et 14:30 da dunyagha meshhur aptomobil shirkiti bmw ning merkizini we bmw muzéyini ziyaret qilghan idi.
    del mushu peytte, D U Q merkizi orgini, Yawropa Sherqiy Türkistan birliki teshkilati we Gérmaniye Uyghur ayalliri komitétining uyushturushi bilen bmw merkizi binasi we bmw muzéyining aldida Xitaygha qarshi keng kölemlik naraziliq namayishi ötküzüldi.

    Dunyagha tonulghan körkemlik bmw merkizi binasining aldidiki meydan Sherqiy Türkistanning ay – yultuzluq kök bayriqi bilen bézelgen idi.

    li kéchiyang bashchiliqidiki Xitay wekiller ömiki saqchilarning yol échishi bilen bmw merkizi binasining aldigha kelgende Uyghur namayishchilar kötürenggü roh bilen jarangliq sho’ar towlap etrapni zil – zilige saldi.
    Xitay wekiller ömiki bilen Uyghur namayishchilarning ariliqi peqetla 40 – 50 métir etrapida bolup, ömektiki Xitaylarning hemmisi dégüdek etrapqa yéyilghan namayishchilarni we ularning qolida jewlan qilip turghan kök bayraqni kördi, Xitayche towlan’ghan, » qatil Xitay «, » térrorist Xitay «, » bala qatili Xitay «, » yoqalsun Xitay kommunistliri «, » Xitaylar wetinimizdin yoqalsun «, » yashisun musteqilliq «, » yashisun erkinlik » … dégendek sho’arlarni anglashti we namayishchilargha nepretlik homiyiship bir – birlep bmw merkizi binasigha kirip kétishti.

    Uyghur namayishchilar Xitay wekiller ömiki yétip kélip taki qaytquche bolghan bir sa’ettin artuq waqit ichide sho’ar towlashni héch toxtitip qoymidi.

    namayish meydaning öp – chörisidiki yol éghizliri pütünley Gérmaniye saqchiliri teripidin qamal qilin’ghan idi.

    bu qétimqi namayish Gérmaniye metbu’atliriningmu alahide diqqitini jelp qilghan bolup, namayish meydanida Gérmaniydiki asasliq axbarat wasitilirining köp sandiki muxbiri bar idi, ular bes – bes bilen D U Q rehberlirini we namayishchilarni ziyaret qiliship, Uyghurlarning nöwettiki weziyiti we bu qétimqi namayishning meqsiti heqqide melumat élishqa tirishti.

    Uyghur namayishchilarning yérimi anilar we balilardin terkib tapqan bolup, bezi xanimlar soghuqqa qarimay hetta quchaqtiki balilirini kötürüp kelgen idi.

    pütün namayishchilarning qolida bayraq, lozunka we resimlik taxtilar bar idi.

    bügün shenbe bolghini üchün, bmw muzéyini ziyaret qilghuchi sayahetchilermu nahayiti köp idi, etrapta namayishni közitiwatqan ammigha D U Q merkizi orgini teripidin hazirlan’ghan we Xitay hakimiyitining Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan zulum, bésim we qirghinchiliq qilmishliri pash qilin’ghan teshwiqat waraqliri tarqitip bérildi.

    namayish jeryanida D U Q ning Gérmaniydiki rehberliri muxbirlargha we etraptiki ammigha xitaben gérman tilida nutuq sözlep, Uyghurlarning kishilik hoquq weziyitining kündin – kün’ge éghirliship bériwatqanliqini, Xitay hakimiyitining dunya jama’etchilikining agahlandurushi we étirazlirigha pisent qilmay, Sherqiy Türkistan xelqige qarita rehimsizlerche qattiq basturush, keng kölemlik tutqun qilish we öltürüsh siyasitini kücheytip kéliwatqanliqini pash qildi we Gérmaniye hökümitidin, Xitay bilen bolghan soda munasiwetliride Uyghurlarning kishilik hoquq mesilisini nezerdin saqit qiliwetmeslikni ümid qilidighanliqlirini bildürüshti.
    bmw merkizi binasi aldidiki namayish bashtin – axiri intayin tertiplik we janliq keypiyatta ötti.

    Uyghur namayishchiliridin yene hérip – charchighinigha we soghuqqa qarimastin, bügün kechte yene Gérmaniye bawariya ölkilik bash ministirliq binasi aldida li kéchiyang bashchiliqidiki Xitay wekiller ömikining ziyaritige qarshi namayish élip bardi.

    bu qétimqi namayish Gérmaniye waqti 17:30 da bashlandi.

    chünki del mushu waqitta, Xitay wekiller ömiki bawariya ölkilik bash ministirliq binasigha ziyaretke kelgen idi.

    Xitay wekiller ömikini toshughan mashinilar saqchilarning yol bashlishida namayishchilar turghan kochining aldidin ötkende, pütün namayishchilar qoshuni jénining bariche Xitaygha qarshi jarangliq sho’ar towlashti.
    Xitay wekiller ömiki kütüwélin’ghan ministirliq zali yiraqtin namayishchilargha körünüp turatti, Uyghur qérindashlirimiz tinmastin sho’ar towliship, özlirining wetendiki qérindashlirigha bolghan qollishi we söygüsini, mustebit Xitay hakimiyitige bolghan nepritini namayan qilishti.

    kechtiki namayish jeryanidimu D U Q rehberliri teripidin ammigha nutuqlar sözlendi, teshwiqat waraqliri tarqitildi, muxbirlargha melumatlar bérildi.

    D U Q merkizi orgini yuqiriqi ikki namayishni uyushturghandin sirt yene Xitayning mu’awin bash ministiri li kéchiyangning Gérmaniye ziyariti munasiwiti bilen Gérmaniydiki herqaysi partiye – guruhlargha, kishilik hoquq teshkilatlirigha, parlamént ezalirigha, hökümet organlirigha mexsus muraji’etnamilerni yollap, ulargha Uyghurlarning nöwettiki weziyiti heqqide tepsiliy melumat bérish bilen birge, Uyghurlar mesilisige téximu yéqindin köngül bölüshni telep qildi.

    Münchenda Xitaygha Qarshi Namayish

    D U Q teshwiqat merkizi

  29. Türkiyidiki Sherqiy Türkistan Maarip We Hemkarliq Jemiyitining Mesulliri Yawropada Ziyarette Boldi

    Ixtiyariy muxbirimiz Arslan
    2011-01-07

    Sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyitining bash naziri ablikimxan mexsumning 15 künlük yawropa ziyariti muweppeqiyetlik axirlashti.

    RFA/Arslan

    Ablikimhan maxsum gollandiyidiki milliy ang teshkilati merkizide. 2011-Yili dékabir.

    Sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyitining bash naziri ablikimxan mexsum we muawin bashliqi abduxaliq uyghur qatarliq ikki kishidin terkib tapqan heyet 2010-Yili 12-Ayning 21-Künidin 2011-Yili 1-Ayning 6-Künigiche yawropaning shwétsiye, norwégiye, gollandiye, shwétsariye we gérmaniye qatarliq döletlerni 15 kün ziyaret qilip u döletlerde yashawatqan uyghurlar we uyghur teshkilat mesulliri shundaqla bir qisim xelqaraliq ammiwi teshkilat mesulliri bilen uchrashqan we sherqiy türkistan mesilisi heqqide söhbet élip barghan.

    Igilinishiche, ablikimxan mexsum shwétsiye ziyariti jeryanida, shwétsiye parlamént ezasi mehmet qaplan ependi bilen uning ishxanisida uchrashqan we sherqiy türkistan mesilisi heqqide söhbet élip barghan, kéyin yene ablikimxan mexsum yene shwétsiye échilghan shimaliy yawropa islam jemiyetliri birlikining yighinigha qatnashqan. Xelqaraliq milliy ang teshkilatining stokholmdiki merkizini ziyaret qilip u teshkilatning mesulliri bilen uchrashqan.

    Ablikimhan maxsum gollandiyidiki milliy ang teshkilati merkizide. 2011-Yili dékabir. Igilinishiche sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyitining bash naziri ablikimxan mexsum, gérmaniyini ziyaret qilip, dunya uyghur qurultiyining gérmaniyidiki mesulliridin, dolqun eysa, esqerjan, abdujélil qariqash we türghunjan alawuddin qatarliq rehberler bilen uchriship pikir almashturghan we xizmet heqqide muzakiriler élip barghan, uchrishishta yene teklip-Terghibler otturigha qoyulghan.

    Biz bu heqte melumat élish üchün sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyitining bash naziri ablikimxan mexsum bilen uning yawropa ziyariti heqqide söhbet élip barduq.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/maarip-we-hemkarliq-01072011123955.html/story_main?encoding=latin

  30. Yekshenbe Küni Jenubiy Sudanning Musteqil Bolush Mesilisi Omumi Xelqning Bélet Tashlishi Arqiliq Belgilinidu

    Ixtiyariy muxbirimiz Kamil
    2011-01-07

    Yekshenbe küni jenubiy sudan rayoni xartum hökümitidin ayrilip musteqil bolush yaki bir aptonom rayon süpitide sudanning terkibide qélishqa omumi xelqning bélet tashlishi arqiliq qarar béridu. Eger jenubiy sudan xelqi musteqil bir dölette yashash iradisini otturigha qoysa, 2011-Yiligha emdila qedem qoyghan bu künlerde, dunyagha yéngi bir dölet köz achidu.

    AFP

    Sudan prézidénti ömer al-Beshir khartoumnig kochisida choqunghuchiliri bilen. 2009-Yili 4-Mart.

    Mutexessisler mutleq köp sandiki jenubiy sudanliqning musteqilliqni qollap awaz béridighanliqini texmin qilmaqta. Jenubiy sudan shu tapta téxi qurulmighan döletning dölet marshinimu békitip boldi. Jenub bilen shimal otturisida 22 yil dawamlashqan ichki urushqa xatime bérilgen, 2005-Yilidiki tinchliq kélishimi urush toxtitish sherti bilen jenubiy sudan xelqige musteqilliq mesilisini omumi xelqning awazigha qoyush hoquqini ata qilghanidi. Bu uzungha sozulghan ichki urushta 2 milyondin artuq kishi ölgen we milyondin oshuq jenubiy sudanliq yurtlirini tashlap, yaqa yurtlarda musapir bolushqa mejbur bolghanidi.

    Sudanning dölet ichidiki toqunush we zorawanliqni qoral küchi bilen emes, siyasiy yol bilen hel qilish iradisi kanadani öz ichige alghan gherb döletliri teripidin yuqiri bahalandi.

    Kanada tashqi ishlar ministiri lawrénké kannonning, jenubiy sudanning musteqilliq mesilisini omumi xelqning awazigha qoyushini tarixi weqe dep teripligen bayanatida, tinchliq we muqimliqning kapaliti bolghan bu nazuk basquchni qarshi alidighanliqi we pütün küchi bilen qollaydighanliqi tekitlinip:”kanada hökümiti sudandiki kishilik hoquq depsendichiliklirige izchil köngül bölüp keldi. Biz sudan hökümiti we jenubiy sudandin xelqaraliq kishilik hoquq xitabnamisidiki mejburiyetlerge hörmet qilishini ümid qilimiz,”déyilgen.

    Uning bayanatida yene, bélet tashlashning adil we erkin bir muhitta élip bérilishigha kapaletlik qilish shundaqla ikki tereptin jenubiy sudan xelqining siyasiy iradisige hörmet qilish telep qilinghan. Jenubiy sudandiki omumi xelqning awaz bérish herikiti qatnishish nisbiti 90% tin yuqiri bolghan we musteqil bolush mesilisi yüzde 60 ning üstide awazgha érishkendila andin küchke ige bolidu.

    Sudan afriqida négiriye we angoladin qalsa üchinchi chong néfit döliti bolup,néfit menbelirining 85 % din köpreki jenubiy sudanda bolsimu, lékin néfit pishshiqlap ishleydighan sanaet esliheler we éksport qilinghan néfitni yötkeydighan port qatarliqlar shimaliy sudangha jaylashqan. Uning üstige jenubning xamchot kirimlirining 98 % i néfittin kélidu.

    Shunga mutexessisler shimaliy sudanning qolidiki bu kozordin paydilinip, musteqilliq élan qilghan jenubning néfit ékisportigha yol qoymasliqidin endishe qilmaqta. Lékin, sudan mutexessisi bérik séllin ikki terepning iqtisadi jehettin bir ‏- Birige mohtaj ikenlikini, shimaliy sudanning qolidiki bu imkaniyet arqiliq jenubiy sudanning néfit kirimliridin menpeetlinidighanliqini, bu nazuk munasiwetning ikki döletke tinchliq élip kélidighanliqini tekitleydu.

    2005-Yili tüzülgen asasiy qanun we tinchliq kélishimining rohi boyiche,xéli keng aptonomiye hoquqigha ige bolghan jenubiy sudan, mezkur rayondin chiqidighan tebiiy bayliqlardin kiridighan kirimning 50% ge érishkenidi. Sudanning eng yéqin dosti bolghan xitay hökümiti jenubiy sudandiki néfit sahelirige zor miqdarda meblegh salghan bolup, sudan dairilirimu ishlepchiqarghan néfitning uchten ikkisini xitaygha éksport qilip kelgenidi. Néfitliklerning igilik hoquqi sudan dairiliridin bu rayonda qurulidighan yéngi döletning qoligha ötse, xitay shirketlirining bu rayondiki néfit kontrolluqi hoquqi tehditke uchrishini yaki bu hoquq bashqa qollargha ötüsh éhtimalliqini ret qilishqa bolmaydu.

    Xitayning béshini aghritiwatqini iqtisadi jehettin kélidighan tehditla emes, belki omumi xelqning awaz bérishi arqiliq otturigha chiqidighan yéngi döletning xitayning kontrolluqida turuwatqan uyghur we tibetliklerge körsitidighan siyasiy tesiridur. Sudan dairiliri jenubiy sudanning merkizi hökümettin ayrilishidin razi bolmisimu, lékin hazirqi ehwalgha qarighanda, ularning xelqaraning küchlük bésimi tüpeylidin bashqa amal-Charisimu qalmighandek we musteqil dölet mumkinchilikini mejburiy qobul qilghandek qilidu.

    Ömer béshir aldinqi künidiki sözide, jenubiy sudan xelqining siyasiy iradisige hörmet qilidighanliqini bildürüp: sudanning ikkige bölünüshi kishini perishan qilidu. Lékin, omumi xelqning bélet tashlishi arqiliq bir dölet wujudqa chiqsa, yene kélip bu sudanning her ikki teripige heqiqiy tinchliq élip kelse, uni tunji bolup sudan hökümiti étirap qilidu we hökümitimiz yéngidin qurulidighan bu döletke her türlük yardemlerni béridu dédi.

    1989-Yili herbiy siyasiy özgirish bilen sudanning hakimiyitini qoligha alghan béshir darfurdiki ichki urushta ölgen 300 ming kishidin jawabkarliqqa tartilip, 2008-Yili xelqara adalet mehkimisi teripidin tutush buyruqi chiqirilghanidi. Eger u rastinila jenubiy sudan xelqining siyasiy iradisige hörmet qilsa, undaqta u, adalet mehkimisining tutush buyruqidinmu qutulushi, hetta yene, xelqning siyasiy iradisige hörmet qilghan rehber dep teriplinishi mumkin.

    Jenubiy sudandiki omumi xelqning awaz bérish paaliyitide 5 milyon etrapida ademning bélet tashlashqa qatnishidighanliqi bildürülmekte. Yer kölimi fransiye bilen gérmaniyilerning omumi yer meydanidin chong bolghan jenubiy sudanning asasliq ahalisi xristian, shimaliy sudanning bolsa musulman bolup, medeniyet we enene tereplerdin bir ‏- Biridin roshen perqlinidu. Jenubiy sudanning gherb dunyasining qollishigha érishishide din amilini pütünley chetke qaqqili bolmaydu. Eger jenubiy sudan omumi xelqning bélet tashlash yoli arqiliq musteqil bir dölitini qursa, bu dunyadiki musteqilliq arzusidiki bashqa xelqler we rayonlargha ilham béridu.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/jenubiy-sudan-01072011181916.html/story_main?encoding=latin

  31. Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati: Xitay Hökümiti Elan Qilghan “Döletlik Kishilik Hoquq Heriket Pilani” Emelge Ashmidi

    Muxbirimiz Jüme
    2011-01-11

    Xitay hökümiti “döletlik kishilik hoquq heriket pilani” yolgha qoyushqa bashlighanliqigha bir yildin ashti.

    Bu munasiwet bilen kishilik hoquqni közitish teshkilati doklat élan qilip, xitay hökümitining mezkur pilanda otturigha qoyghan wedilirini peqet emelge ashurmighanliqini ilgiri sürdi. Doklatta uyghur weziyiti heqqidimu melumat bérilgen. Doklatta 2009- Yilidin buyan uyghur kishilik hoquq weziyitining éghir derijide nacharlashqanliqi otturigha qoyulghan.

    Xitay merkiziy hökümiti 2009-Yili aprélda “döletlik kishilik hoquq heriket pilani” ni ashkarilap, mezkur pilanni xitayda kishilik hoquqni qoghdash we ilgiri sürüsh qorali qilidighanliqini we pilanning 2009-Yilidin 2010-Yilghiche bolghan bir yil ichide ishqa ashurulidighanliqini jakarlighan idi.

    Kishilik hoquqni közitish teshkilati 11-Yanwar élan qilghan”emelge ashmighan wediler” namliq doklatida mezkur heriket pilanining xitayda emelge éshish derijisini bahalap chiqti.

    Pilan heqqide toxtalghan kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya ishliri diréktori sofiy richardson xanim “kishilik hoquq heriket pilani”ning emeliy ünüm bermigenlikini körsitip:” hökümet dairilirining mezkur pilanni emelge ashurmighanliqidin؛ bu heriket pilanining, xitaydiki xelqlerning kishilik hoquqini ilgiri süridighan qoral bolmastin, belki peqet ijtimaiy munasiwet resmiyetliridin bashqa nerse emes ikenlikini éniq körüwélishqa bolidu.” Dédi.

    Doklat munasiwiti bilen chaqirilghan axbarat élan qilish yighinida sofiy richardson xanim xitaydiki kishilik hoquq weziyitining ötken bir nechche yildin buyan barghanche nacharliship barghanliqini otturigha qoydi.

    2011-Yili 11-Yanwar élan qilghan”emelge ashmighan wediler” namliq yighini. U, xitaydiki kishilik hoquq depsendichiliki heqqide toxtalghanda, uyghurlarni tilgha aldi we mundaq dédi: ” emeliyette ‘döletlik kishilik hoquq heriket pilani ‘ yolgha qoyulghan mezgilde biz, lyu shyawboning türmige tashlanghanliqi, gaw jishéngning mejburiy tutup turulghanliqi, chéng guangchéngning yoqap ketkenlikini körüpla qalmay, kambodzhadin xitaygha yandurup kélingen uyghurlarning iz-Déreksiz yoqap kétishi, xitaydiki qéyin-Qistaq we ölüm jazalirining yene dawamlishiwatqanliqighimu shahit bolduq.”

    U yene, xitaydiki kishilik hoquq weziyitining 2008- Yildiki béyjing olimpik yighining aldi- Keynide élinghan bixeterlik tedbirliridin buyan nachar haletni saqlap kelgenlikni ilgiri sürdi.

    Kishilik hoquq teshkilatining bu doklati jemiy 73 betlik bolup, doklatta xitay hökümitining “heriket pilani”da otturigha qoyulghan türlerge bir-Birdin qarap chiqilghan.

    Doklatta otturigha qoyulushiche, qéyin-Qistaqqa élish, qanunsiz tutup turush, ölüm jazasi, sot tertipi, axbarat, erzdarlarning hoquqi jehetlerde xitayda héchqandaq yaxshilinish bolmighan.
    Xitay hökümiti 2009-Yili élan qilghan “döletlik kishilik hoquq heriket pilani” da xitaydiki az sanliq milletlerning herxil hoquqliri qoghdilidighanliqi otturigha qoyulghan.

    Halbuki, kishilik hoquq teshkilatining bu doklatida xitaydiki uyghur we tibet qatarliq az sanliq millet rayonlirida kishilik hoquq ehwalining téximu nacharlashqanliqi delil ispatliq yorutup bérilgen.

    Doklatta mundaq déyilgen:” shinjangda xitay hökümiti 2002- Yilidin buyan yolgha qoyup kéliwatqan xitay tilini uyghur tilining ornigha dessitish siyasitini yene dawamlashturdi. Uyghur tilidiki kitablar köydürüldi. Uyghurlarning toy-Tökün, ölüm- Yétim murasimliridiki yosunliri cheklendi we ularning hej qilishigha yol qoyulmidi. Bu xil chekleshler 2009-Yilidiki ürümchi namayishidin kéyin téximu kücheytildi. ”

    Doklatta uyghur élide uyghurlarning asasiy salmaqni igileydighanliqi körsitilgen we mundaq déyilgen: “shinjang bir saqchi bashqurushidiki rayon. Bu yerde uyghurlar béyjing dairilirige azraqla sadaqetsizlikni körsitip qoysila qolgha élinip kétishidin qorqup yashimaqta.”

    Doklatta kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay hökümitidin, 2008-Yildiki tibet we 2009-Yilidiki ürümchi namayishidin kéyin tutulup kétilgen tibet we uyghur namayishchilarni derhal qoyuwétish, uyghur we tibetler qamalghan türmilerge xelqara teptish organlirining kirip tekshürüshige yol qoyush, qoralsiz namayishchilargha ziyade küch ishletküchilerni we buninggha alaqidar xadimlarning mesuliyitini sürüshtürüshni telep qilghan.

    Sofiy richardson xanim uyghur éli weziyiti heqqide toxtilip, uyghur élining nöwette asasen herbiy idare qilish halitide ikenlikini, ölüm jazliri, tutup turush orunlirida qéyin-Qistaqqa élish ehwalliri we namayishtin kéyin jazagha höküm qilinghanlarning sotidiki qarangghuluqning bekla éghir ikenlikini ilgiri sürdi.

    Sofiy richardson uyghur élidiki éghir kishilik hoquq depsendichiliklirini tilghan élip mundaq dédi: “mejburiy yoqilip kétishni biz we bashqa kishilik hoquq teshkilatliri eng éghir kishilik hoquq depsendichiliki dep bilimiz. Mejburiy yoqilip kétish déginimiz: bu xil yoqilip kétish hökümet apparatliri teripidin yürgüzülgen bolidu. Démekchi bolghinim, sizni qoghdash mejburiyiti bar hökümet؛ sizni ghayib qilidu.”

    Uning bildürüshiche, uyghur élide bu xildiki yoqilip kétish hadisisi eng éghir iken. U kambodzha we laostin xitaygha ötküzüp bérilgen uyghurlarning hazirghiche iz-Dériki bolmighanliqini qoshumche qildi.

    Sofiy richardson mundaq dédi: “bu qayturulghan guruppidiki chonglarning iz-Dériki yoq. Bulargha néme bolghanliqini qetiy bilelmiduq. Bularning hali belkim bek nachar bolushi mumkin.”

    Kishilik hoquqni közitish teshkilatining doklati xitay reisi xu jintawning amérika ziyaritidin del bir hepte burun élan qilindi.

    Sofiy richardson xanim amérika prézidénti obama we tashqi ishlar ministiri hilariy klinton xanimlarning xitaydiki kishilik hoquq mesililirini xitay reisining aldigha qoyushini ümid qilidighanliqini bildürdi.

    Xitay hökümitining mezkur pilanni 2011-Yilimu dawamliq yürgüzidighan yaki yürgüzmeydighanliqi hazirche melum emes.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/kishilik-hoquq-herikiti-01112011170934.html/story_main?encoding=latin
    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

  32. Zor Bayliq Üstide Yashawatqan Namrat UyghurIstanliqlar

    Muxbirimiz Méhriban
    2011-01-11
    Uyghur élidiki turpan- Qumul oymanliqi hem tengritéghining gherbidiki 12 jayda yene yéngidin kömür, tömür, mis, molbidin, qoghushun qatarliq yer asti bayliq menbeliri

    AFP Photo

    Sürette, tebiy gaz quduqliridin bir körünüsh.

    Xitayning shinxua agéntliqining 2011-Yil 5-Yanwardiki xewiridin melum bolushiche, 2010-Yili xitay hökümiti uyghur élidiki turpan- Qumul oymanliqi hem tengritéghining gherbidiki 12 jayda yene yéngidin kömür, tömür, mis, molbidin, qoghushun qatarliq yer asti bayliq menbelirini tépip, bularning ichide alte jaydiki bayliqning échishqa bolidighanliqini békitken. Xitay 11-5 Yilliq pilan mezgilide uyghur élidiki 77 orundin türlük énérgiye we kan bayliq menbelirini tapqan bolup, 18 orunni échishqa kirishken idi.

    Xu ping qatarliq xitay weziyitini közetküchiler hem ilham toxti ependige oxshash uyghur ziyaliylirining qarishiche, uyghur éli ene shundaq zor bayliq menbesige ige bolsimu, biraq xitay hökümitining rayonda yürgüzüwatqan milliy siyasitidiki barawersizlik hem nöwette yürgüzülüwatqan rayondiki bayliqlarni xitay ölkilirige eng téz sürette toshup kétish siyasiti, xitayning öz qanunida bu rayonda aptonomiyilik hoquq yürgüzgüchi xelq dep békitilgen uyghurlarni xitaydiki eng namrat xelqqe aylandurup qoymaqta iken.

    1. Uyghur éli zor bayliqqa ige, emma uyghurlar xitaydiki eng namrat xelq dep qaralmaqta

    Xitayning shinxua agéntliqining xewer qilishiche, shinjang géologiye-Kan idarisi turpan-Qumul kömürlükining qumtagh-Sar köl rayoni qatarliq besh jayni tekshürüp, 6706 kwadrat kilométirliq kan menbesi nuqtisini éniqlap, yéngidin 120 milyard 750 milyon tonna kömür bayliq miqdarining qoshulghanliqini békitken. Xitay ötken yili yene uyghur éli tewesidin yéngidin zor miqdardiki renglik métal menbelirini tapqan bolup, bular mobildin, qoghushun, mis qatarliqlar iken.

    Géologiye-Kan tarmaqliri yene gherbiy tengritagh rayonidiki yéngidin tépilghan tömür rudisi menbesining 330 milyon tonna, lopnur rayonidin yéngidin tépilghan kaliysolfat bayliq miqdarining 60 milyon tonna ikenlikini éniqlap chiqqan. Xitay gherbiy tengritagh rayonining eng chong tömür kan belwéghi ikenliki, u yerde texminen bir yérim milyard tonna tömür zapisi barliqini perez qilghan.

    Emma, xitayning özining uyghurlar heqqidiki doklatliridin ashkarilinishiche, shunche bayliq menbeliri toplanghan uyghur aptonom rayonida uyghurlar zich olturaqlashqan qeshqer, xoten, aqsu, qizilsu qatarliq jaylar xitaydiki eng kembeghel jaylar tizimlikige kirgüzülgen iken.

    2. Xu ping: “hoquq merkezge merkezleshken kommunist hökümet uyghur qatarliq milletlerge qarita ularning siyasiy hem iqtisadiy hoquqini tartiwélish siyasiti yürgüzüwatidu.”

    Chetellerdiki xitay weziyitini közetküchilerdin amérikidiki siyasiy analizchi, béyjing bahari zhurnilining bash muherriri xu ping ependi, radiomiz ziyaritini qobul qildi.

    Xu ping ependi sözide, xitayda «bayliq makani» dep qarilip kéliwatqan uyghur aptonom rayonida, uyghurlarning yenila xitaydiki eng namrat turmush kechürüwatqanliqigha, emeliyette pütkül hoquqni merkizi hökümetke merkezleshtürgen xitay kommunist hökümitining, xitay qanunida milliy aptonomiye hoquqigha ige dep qaralghan uyghur qatarliq xitay bolmighan milletlerge qaratqan milliy siyasitidiki barawersizlik siyasiti seweb boluwatqanliqini tekitlidi.

    U sözide xitaydiki yer asti hem yer üsti bayliqlirining zor köp qismining xitay bolmighan milletlerdin uyghur,, qatarliq milletler yashaydighan zémingha jaylashqan bolsimu, emma kommunist partiye hoquq yürgüzüwatqan hazirqi dewrde, bu rayonlardiki bayliq menbelirige yerlik xelq bolghan uyghur qatarliq milletlerning igidarchiliq qilish hoquqi bolmighanliqini bayan qildi.

    Xu ping ependi mundaq dédi: “xitayda tépilghan bayliqlar asasen uyghur, tibet, mongghul, manju qatarliq xitay bolmighan milletler zéminigha jaylashqan. Emma, xitay kommunist hökümiti hazir « dölet zéminidiki barliq yer asti hem yer üsti bayliqlirigha dölet igidarchiliq qilidu» dégen siyasetni belgilep, uyghur qatarliq milletlerni bu bayliqlarni échish hoquqidin mehrum qaldurdi. Shundaqla hazir bu bayliqlarni, bu rayondiki muhit hem rayondiki milletlerning kelgüsi ewladlarning menpeiti bilen qilche hésablashmay, eng téz sürette xitay ölkilirige toshup, xitay ölkilirining nöwettiki iqtisadi menpeitini kapaletke ige qiliwatidu.”

    Xu ping ependi xitay hökümitining xitay millitini asas qilghan sherqiy déngiz boyidiki xitay ölkiliri bilen, uyghur qatarliq xitay bolmighan milletlerning öz zéminidin tépilghan bayliqlardin behrimen bolushigha qarita, pütünley oxshimighan halettiki ikki xil siyaset yürgüzüwatqanliqini bayan qilish bilen bille, uyghurlarning héqiqi aptonomiye hoquqidin behrimen bolalmighanliqini tekitlep mundaq dédi: “xitayda « taqqa yéqin bolsang taghni yeysen, sugha yéqin bolsang suni ichisen » deydighan temsil bar. Xitayning sherqiy déngiz boyidiki ölkiliridiki xelqler mana mushu eqide boyiche, öz zéminidiki ewzelliklerdin paydilinip, tereqqiy qildi. Xitay kommunist hökümitimu bu rayonlarning iqtisadiy tereqqiyati üchün siyasiy jehettin nisbeten keng siyaset qollandi. Emma, kommunist hökümet eng zor bayliq jaylashqan, xitay bolmighan milletlerdin uyghurlar hem tibetler olturaqlashqan rayonlargha qarita, bu milletlerge siyasiy jehettin basturush siyasiti yürgüzgendin bashqa, ularning öz zéminliridiki bayliqlardin paydilinish hoquqinimu tartiwaldi. Mana qarang «5-Iyul ürümchi weqesi»din kéyin kommunist hökümet « shinjanggha yardem » namida 19 ölkidiki xitay shirketlirini teshkillep, rayondiki bayliq menbelirini keng kölemde échish hem ularni eng téz sürette xitayning sherqiy déngiz boyidiki rayonlirigha toshuwatidu. Rayondiki uyghurlar bolsa öz zéminidiki bu bayliqlarni échish hoquqidin behrimen bolalmidi. Gerche hazir kommunist hökümet bu bayliqlarni échish jeryanida körünüshte yerlik xelq uyghurlargha iqtisadiy jehette melum nisbette menpeet bériwatqandek qilsimu, emma bu peqet bu bayliqlarning bir tamchisila xalas! uyghurlarning rayondiki shunche zor bayliqqa ige turuqluq yenila namrat halette qélishidiki asasi seweb, emeliyette xitay kommunist hökümitining uyghur qatarliq xitay bolmighan milletlerge qaratqan milliy siyasitidiki barawersizlik, shundaqla xitayda yerlik aptonomiye hoquqigha ige dep qaralghan uyghur millitining xitay kompartiyisi hakimiyet yürgüzüwatqan bu dewrde héqiqi aptonomiye hoquqigha ige bolalmighanliqi.”

    3. Ilham toxti: “uyghurlarning héqiqi aptonomiye hoquqidin behrimen bolalmasliqi uyghurlarning namrat halette qélishidiki asasi seweb”

    Xitay merkizi milletler uniwérsitétining dotsénti, xitay hökümiti teripidin buyruq bilen taqiwétilgen «uyghurbiz» tor békitining sahibi ilham toxtigha oxshash uyghur ziyaliylirimu bu heqte öz qarashlirini otturigha qoyghan idi. Ilham toxti ependining qarishiche, gerche uyghurlar shunche bayliq üstide yashawatqan bolsimu, emma xitay merkizi hökümitining uyghur qatarliq milletlerge qaratqan milliy siyasitidiki barawersizlik hem rayondiki milliy aptonomiye hoquqini yürgüzgüchi millet dep qaralghan uyghurlarning emeliyette héqiqi aptonomiyilik hoquqtin behrimen bolalmasliqidek sewebler, uyghurlarning öz zéminida tépilghan hem échiliwatqan shunche zor bayliq turuqluq, yenila namrat halette qélishidiki asasliq seweb iken.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/tebii-bayliq-01112011151835.html/story_main?encoding=latin
    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

  33. Amérika Erkinlik Sariyi Doklat Élan Qilip, 2010-Yili Xitayda Xiyasiy Hoquq We Ijtimaiy Erkinlikning Keynige Chékingenlikini Bildürdi

    Muxbirimiz Erkin
    2011-01-13

    2010‏-Yili dunya kishilik hoquq xatirisi, jümlidin xitay kishilik hoquq xatirisi xelqara jamaetchilik yéqindin diqqet qilidighan mesililerning biri bolup qalghan idi.

    RFA

    B d t kishilik hoquq yighini.

    Bu munasiwet bilen xelqara kishilik hoquq teshkilatliri yéqindin béri arqa-Arqidin doklatlar élan qilip, dunya we xitay kishilik hoquq xatirisining 2010-Yildiki ehwaligha baha bermekte. Amérika erkinlik sariyi bügün 2011‏-Yilliq doklat élan qilip, 2010-Yili dunya miqyasida we shundaqla xitayda erkinlikning tarayghanliqini bildürdi.

    Amérika kishilik hoquq teshkilatliridin erkin sariyi peyshenbe küni 2011‏-Yilliq doklat élan qilip, ötken bir yilda xitay we dunyadiki bir qisim döletlerning erkinlik, démokratiye weziyitide arqigha chékinish ehwali körülgenlikini we démokratik dunyaning buninggha nahayiti sus inkas qayturghanliqini bildürdi. Erkinlik sariyi yéqinqi bir qanche yildin buyan xitay we dunya miqyasidiki siyasiy hoquq we ijtimaiy erkinlikning izchil arqigha chékiniwatqanliqini agahlandurup kelgen. Erkinlik sariyining her yili doklat élan qilip, ijtimaiy erkinlik we siyasiy hoquqning izchil arqigha chékiniwatqanliqini qeyt qiliwatqinigha uda 5 yil boldi. Erkinlik sariyi dunyadiki 194 dölet we 14 rayonda tekshürüsh élip bérip, bu bir yilda xitay, misir, iran, rusiye we wénésuéla qatarliq döletlerning basturush tedbirlirini üzlüksiz kücheytkenlikini ilgiri sürgen.

    Erkinlik sariyi döletlerning siyasiy hoquq we ijtimaiy erkinlik ehwalini derijige turghuzup, bu sahede ehwali eng yaxshi döletlerge 1 nomur, eng nachar döletlerge 7 nomur bergen. Xitay siyasiy hoquq saheside 7 nomurgha érishken, wyétnam, shimali koriye, iran, afghanistan, liwiye, somali qatarliq döletler qatarida siyasiy hoquq ehwali eng nachar döletler tizimlikige kirgüzülgen. Xitay puqralar erkinliki saheside 6 nomurgha ériship, nachar döletler qataridin orun alghan.

    Erkinlik sariyi peyshenbe küni doklat élan qilish munasiwiti bilen ötküzgen washingtondiki axbarat élan qilish yighinida, erkinlik sariyining tetqiqat ishlar mesuli pudington söz qilip, xitayning asiyadiki qoshnilirigha tesir körsitip, ularning kishilik hoquq jehettiki tereqqiyatida selbiy rol oynawatqanliqidin endishe qiliwatqanliqini bildürdi.

    U, ” biz xitayning uning qoshnilirigha körsitidighan tesiridin endishe qilimiz. Men bu jehette xitayning iqtisadi we diplomatik tesiri seweblik arqigha chékinip ketken ellerdin ikki döletni misal qilip körsiteleymen. Bularning biri kambodzha. Kambodzhaning 2010-Yili ijtimaiy erkinlikke qarshi yolgha qoyghan bezi tedbirliri bizni endishige saldi. Kambodzha xitayning tesiri izchil küchiyiwatqan, xitay bilen iqtisadi munasiwiti izchil zoriyiwatqan dölet. Kishini téximu qayghugha salidighan yene bir dölet sirlanka” dep körsetti.

    Kambodzha aldinqi yili “5-Iyul weqesi” ge qatniship, kambodzhagha qéchip chiqqan uyghur musapirliridin 20 kishini xitaygha qayturup bergen. Kambodzhaning bu herikitini xelqara kishilik hoquq teshkilatlirining we amérikining tenqidige uchrap, amérika kambodzhagha béridighan herbiy yardimini toxtatqan idi. Erkinlik sariyining doklatigha qarighanda 2010-Yili xitayda tor béketlirige qaritilghan cheklime, puqralarni mejburi köchürüsh ehwali, iqtisadi délolargha siyasiy arilishish, kishilik hoquq adwokatlirigha parakendichilik sélish, ularning guwahnamisini bikar qilish, iz déreksiz yoqap kétish we shundaqla chetelning ijtimaiy teshkilatlargha yardem bérishini qiyinlashturidighan belgilimilerni chiqirish ehwali kücheygen. Az sanliqlar we diniy az sanliqlarning yenila nahayiti qiyin shert sharait astida yashaydighanliqi, bezi sahelerde nahayiti nachar ehwalda ikenlikini eskertilip, “uyghur tor tehrirlirining, zhurnalistlirining adaletsiz sot arqiliq uzun muddetlik qamaq jazasigha höküm qilinghanliqi, ularning ichide ikki uyghurgha muddetsiz qamaq jazasi bérilgenliki” alahide tekitlengen.

    Lékin erkinlik sariyining doklatidiki eng diqqet qozghaydighan nuqtilarning biri, doklatta “shinjang” ning “talash-Tartishtiki térritoriye” dep teriplinishidur. Pudington, peyshenbe künidiki axbarat élan qilish yighinida muxbirimizning bu heqtiki soaligha jawab bérip, “men sizning bu soalingizgha siz razi bolghudek jawab bérelmesliki mumkin. Méningche shinjang yéqinqi waqitlarghiche talash-Tartish mewjut rayon süpitide tonulmighan. Erkin dunya buningdin nechche on yil burun tibetning talash-Tartishtiki rayon ikenlikini bilsimu, lékin shinjangni bilmeytti. Méningche bu eyni waqitta shinjangning héqiqi menidiki musteqilliq herikiti yoqluqi bilen munasiwetlik bolsa kérek. Shinjangda yéqinqidin béri yüz bergen weqelerdin kéyin, biz shinjanggha diqqet qilishqa bashliduq hem shinjangni bizning kelgüsidiki talash tartish yüz bérish éhtimalliqi mewjut rayonlar tizimlikige kirgüzduq” deydu.

    Xitay hökümiti 2009‏-Yili yüz bergen “5-Iyul weqesi” din kéyin, uyghur tor betlirige omumi yüzlük zerbe bérip, selkin, diyarim, shebnem, uyghurbiz qatarliq nurghun tor betlirini, tor bet qurghuchilirini we tor tehrirlirini tutqun qilghan hem qamaq jazasigha höküm qilghan idi. Xitay dairilirining herikiti xelqara kishilik hoquq teshkilatlirining we amérika bashchiliqidiki bezi gherb démokratik döletlirining tenqidige uchrap, uyghur tor betchilirini qoyup bérishni telep qilish chaqiriqi kücheygen idi. Pudington, axbarat élan qilish yighinida yene béyjing hökümitining uyghurlargha siyasitini we dunya islam kéngishining uyghurlargha köz yumuwatqanliqini tenqid qildi.

    U “biz béyjingning shinjanggha qaratqan siyasitini kishilik hoquqqa qilinghan éghir depsendichilik, dep qaraymiz. Bu mesilide bizni biaram qiliwatqan nerse béyjingning bu ishta dunya jamaetchilikini atlap ötüp kétiwatqanliqidur. Xitay shinjangdiki musulmanlarning hoquqini depsende qiliwatqan bolsimu, lékin u dunya islam kéngishi, héchqandaq bir musulman döliti we yaki islami heriketler teripidin tenqidke uchrap baqmidi.” Dep körsetti.

    Erkinlik sariyining doklatida yene xitaydiki nurghun tor betchiler, zhurnalistlar, erzdarlar, qanun kespidikiler, ishchilar, we az sanliqlarning bésim, tehdit bash egmey we cheklik imkaniyetke qarimay, türlük yollar bilen hökümetke bésim ishlitishni dawamlashturuwatqanliqi ilgiri sürülgen. 2010‏-Yili türmidiki xitay öktichi lyu shawbogha nobél tinchliq mukapati bérilgenliki we xitayning buninggha körsetken inkasi alahide eskertilip, bu weqede xitay kompartiye rehberlirining burun körülüp baqmighan xelqara qarshilishish peyda qilghanliqi, béyjingning norwégiyini agahlandurup, iqtisadi öch élish bilen tehdit salghanliqi, mukapat tarqitish murasimigha wekil ewetmekchi bolghan döletlerni agahlandurghanliqi we shundaqla lyu shawboning aile -Tawabati hem uni qollighan öktichi zatlarni nezerbend qilghanliqi, bezilirining tutqungha uchrighanliqini tenqidligen.

    Amérikidiki weziyet öktichi ziyaliyliridin weziyet analizchisi chén kuydé ependi, xitayning ijtimaiy erkinlik, siyasiy hoquq weziyiti heqqide toxtilip, xitaydiki ijtimaiy erkinlik we siyasiy hoquq mesilisi tüzülme xaraktérlik mesile ikenlikini, xitay tüzülme islahati élip barmay bu mesile hel bolmaydighanliqini bildürdi. U “nöwettiki xelqara we memliket ichidiki weziyet shuni nersini namayan qilmaqta. Eger junggo yene memliket ichidiki xelqning asasi kishilik hoquq arzusini oylashmisa, shundaqla xelqara weziyetning yölinishini nezerge almisa, u özining hazirliqi halitini burunqidek üzlüksiz dawamlashturalmasliqi mumkin” deydu.

    Erkinlik sariyining doklatida yene, xitayning 2008‏-Yili béyjing olimpik musabiqisidiki bixeterlik mesilisini bahane qilip, öktichi ziyaliylar, zhurnalistlar we bashqilarni basturghanliqi, 2009‏-Yilidiki basturush j x j qurulghanliqining 60 yilliqini xatirilesh bahaniside élip bérilghanliqini we shundaqla 2010-Yili xitay dairilirining élip barghan herikiti yer shari siyasiy hoquq we ijtimaiy erkinlikke qaritilghandek qilghanliqini eskertip, “bu bir yil siyasiy hoquq we ijtimaiy erkinlik weziyitining üzlüksiz chékiniwatqanliqining 5‏-Yilidur” dep tekitligen.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/erkinlik-sariyi-01132011175548.html/story_main?encoding=latin
    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

  34. Yaylaqlar Igiliwélinghanliqi Üchün Charwichilarning Eneniwi Tirikchilik Yoli Taraymaqta
    Muxbirimiz Méhriban
    2011-01-14
    Uyghur élining shimalidiki tagh-Yaylaqlarda charwa béqishni asas qilghan qatarliq milletlerni eslidiki tarqaq halette olturaqlashqan yaylaqlardin ayrip, muqim olturaq rayonlargha köchürgen.

    AFP Photo

    Süret, 2010 – Yili 17 yanwar küni, uyghur élining shimalidiki chingxé dégen yerdiki charwichilar soghuqta tonglap ölgen qoylarni bir terep qiliwatqan körünüsh.

    Uyghur aptonom rayonluq hökümet dairiliri qazaq, uyghur, qirghiz, tajik, mongghul qatarliq milletler olturaqlashqan charwichiliq rayonlirigha qarita,” yaylaqlarning ékologiyilik muhitini yaxshilaymiz”,” taghliq rayonlardiki kömür qatarliq kan bayliqlirini achimiz” dégen bahaniler bilen, charwichilarni muqim olturaqlashturghan hem charwichilarni kesip özgertishke teshkilligen.

    Hökümet charwichilargha yardem béridighanliqini uqturghan bolsimu, bu xil orunlashturush rayondiki charwichilarning eslidiki charwichiliqni asas qilghan tirikchilik yolini taraytiwetkenliki üchün, nöwette rayondiki charwichilarning naraziliqi yenila küchlük bolmaqta iken.

    Ili rayonidin ziyaritimizni qobul qilghan déhqan-Charwichilarning bildürüshiche, ikki yildin buyan ghulja nahiyisi, tékes, nahiyisi, mongghulküre, künes qatarliq nahiyilerdiki charwichilarning yaylaqlirini 19 ölkidin kelgen xitay kan achquchi shirketliri sétiwélishqa bashlighan. Eslidiki yaylaqliridin ayrilghan bu charwichilar muqim olturaq öylerge orunlashturulghan. Hökümet dairiliri yene ulargha xitay shirketliri igidarchiliqidiki kömürkanlarda xizmet béridighanliqini wede qilghan.

    Ziyaritimizni qobul qilghan déhqan charwichilar öz bayanlirida, nöwette yene nurghun charwichilarning” ékologiyilik muhitni qoghdash” siyasiti bilen mal-Charwilirini eslidiki kengri yaylaqlarda yaylitip béqish halitidin cheklinip, mallirini qotanda solap béqishqa mejburlanghanliqi üchün, charwichilarning mal béqishta zor cheklimige uchrap kirimining töwenlep ketkenlikini bildürdi.

    Uyghur aptonom rayonluq hökümet dairilirining “tengritagh ” tor bétide 23-Dékabir élan qilghan charwichilargha yardem bérish heqqidiki doklatidin melum bolushiche, uyghur aptonom rayonida charwichiliqni asasi kesip qilghan charwichilar 1 milyon 300 ming bolup, 2009-2010- Yili ularning otturiche yilliq kirimi 2800 yüen etrapida bolghan. Doklatta yene, 2011-Yilidin bashlap, uyghur aptonom rayonida yaylaqliridin ayrilip qalghan charwichilarning 2 milyard yüenge yéqin ékologiyini qoghdash yardem puligha érishidighanliqi bayan qilinghan.

    Ziyaritimizni qobul qilghan bu kishiler öz bayanlirida, hökümet dairiliri yaylaqliridin ayrilghan charwichilargha türlük wedilerni bergen bolsimu, charwichilarning nöwettiki tirikchilik muhitining tariyip ketkenliki üchün, hazir charwichilar arisida naraziliqning küchlük boluwatqanliqini, yéridin ayrilip qalghan charwichilarning hazir yuqiri derijilik organlargha erz qiliwatqanliqini bildürdi.

    Radiomiz uyghur bölümi ötken ayda yene, charwa béqish meydanliridin ayrilghan toqsun nahiyisidiki uyghurlarning xitay merkizi hökümiti jaylashqan béyjingghiche bérip, kolléktip erz qilghanliqi heqqidiki xewerni bergen idi.

    Xitayda tibet, mongghul, uyghur, qazaq, qirghiz we tajik qatarliq milletler charwichiliq igilikini asas qilghan bolup, yéqinqi birqanche yildin buyan ularning yaylaqliri “yaylaq ékologiyisini yaxshilash”, “iqtisadiy tereqqiyat rayoni qurush” dégen bahanilerde igiliniwélip, nurghunlighan charwichilar kesip özgertishke mejburlanghan idi.

    Nöwette xitay hökümitining xitaydiki charwichiliq igiliki bilen tirikchilik qilidighan milletlerge qaratqan bu xil siyasiti rayondiki yerlik milletlerning naraziliqigha uchrapla qalmastin belki b d t qatarliq xelqara teshkilatlarning eyiblishigimu uchrimaqta.

    Xewerlerdin melum bolushiche, birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq komitétining gösh yémekliklirining ishlepchiqirish ehwalini tekshürüshke mesul xadimi ötken ayda xitayda ziyarette bolghan mezgilide, xitay hökümitining charwichilarning yaylaqlarda erkin mal béqish hoquqini tartiwélishi netijiside, xitayda charwichilarning eneniwi tirikchilik chembiriki tariyip, yerlik milletlerning milliy örüp- Aditige buzghunchiliq qilinghanliqini eyibligen idi.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/yaylaqtiki-charwichilar-01142011165010.html/story_main?encoding=latin
    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

  35. Sherqiy Türkistan Dewasining Pelsepe Asasliri Heqqide Oylighanlirim

    DEMYAN REHMET(STSH ning sabiq bash ménistiri)

    (1)

    “Bizning barliq pezilet yaki illetlirimiz bilen qudretlik yaki zeypligimiz nezeriewiy tepekkur derijimiz bilen tutashqan”

    “Nezeriewiy tepekkur del olmes tarixning biliwilinghan ang sheklidin ibaret. Bundaq nezerieiwiy tepekkurdin mehrum halette milletning kamalet derijisini yoqurigha koturush, uning qimmiti, iqtidari, nesivisini yahshilash mumkin emes”
    -Abdushukur muhemmetimn yazmiliridin

    “9.11” din keyn Sherqi Turkistan dewasi heqqidiki nurghunlighan programmilar, Hetta constitutsyemu élan qilindi. Musteqilliq we zamanimizda éqiwatqan démocratye, erkinlik, insan hoquqliri, Öz teqdirini özi belgülesh prinsipliri we eqidiliri qayta-qayta sözlendi. sözliniwatidu we bu heqtiki Xelqaraliq ügünish kursliri échlidi we échiliwatidu. Shunchiwala prinsip, nezeriyeler we tashkilat qaiyde –tuzumliri élan qilindi. Bunung üstige yene qandaqtu “Sherqiy Türkistan dewasining nezirye asasliri yaki pelsepe asasliri” ni kötürup chiqishning hajiti barmidu deydighan sual moshu birqanche yildin beri kallamdin neri ketmigenligi heqiqet. Derweqe men bir pelsepe yaki nezeriye peishiwasi bolmisammu, qandaq bir nezeriye yaki pelsepe asasida dewa qiliwatqanlighimizgha nezer tashlash belki biliwelish salahiytimmu yoqmidu?

    Oylap baqsam peishqedemlirimz digendek insan üchün bilmeslik eiyp emes belki Bilsh üchün tirishmasliq eng zor eiyp iken. Tibetlikning kimlik we milliyetligining yadroluq qimmiti qilghan Budda eqidiliri bilen zamanimizning Démokratiye prinsiplirini zich birleshtürüsh asasida Tibet dawasining pelsepe asaslirini shekillendurgenligini, we bu eqidilerning her bir tibetlik qelbide chungqur orun alghanligini, Dalay Lamaning moshu Tibet dewasi pelsepe asasilirining janliq simwoli supitide mejut ikenligini koruwatimiz.Özimizge nezer salsam, 2004-yildin buyan Wetendashlirimizning hususen Milly lidélirimizning nurghun trishchanliqlar netijiside Sherqiy Türkistan dewasi dunyagha tonuldi. Shunung bilen teng ötkuzulgen paaliyetlerimiz, qilghan ish heriketlirimiz, sözligen nutuqlirimigha qarisam, barmaq püküp sanighidek sewenliklirmiz turuptu.

    Sherqiy Türkistan dewasining tarixi tejiribe- sawaqliri hususen “9.11” we “ 5- Iyul” din kéyinki küresh tejiribiliri we sawaqlar, yüz bergen nuqsanlirimizdin dewayimizgha nezer salidighan bolsaq, dewayimizgha yol körsütüp béridighan nezeriewiy asaslirimizning bekmu kembeghalligi tupeylidin nurghun sewenliklerge yol qoyghanlighimizni chunhqur his qilimiz. Bu ehwal shuni chüshendürüp eriduki, musteqilliq, dimokratye, erkinlik, insan hoquqliri, öz teqdirini özi belgülesh prinsipliri Sherqiy Türkistan dewasining nezirye asasliri üchün zörur we kam bolsa bolmaydighan prisiplardur. Emma bu prinsiplar Sherqiy Türkistan dewasining nezirye asasliri üchün yiterlik emes. Undaq iken yitersiz amillarni tetqiq qilsh ,eniqlash we yoquridiki prisiplar bilen teng orungha qoyup weten ichi sirtida keng teshwiq qilish bizning nöwettiki bir bash wezipimiz bolushi kérek. Chünki kimligimiz, milliyetligimiz we mediniytimizge tewe amillarni peqet we peqet biz ozimiz yeni Uighur xelqila tetqiq qilip eniqlash, belgülesh, höküm qlish, qararlashturush hoquqigha we salahiytige ige. Bu mesililer bügünki künde éqiwatqan hazirqi zaman “Dimokratiysi” ge oxshash sirittin eng katta bilim ehlini teklip qilish arqiliq hel qilinidighan mesililer dairisige kirmeydu.

    Bir milletning milliy dewasi real tarihiy asas we mustehkem neziriewiy asas yeni kuresh pelsepesi üstige qurulushi shundaqla BDTning munasiwetlik qanunlirigha asaslinish közde tutulushi kérek. Tarixiy asaslirimiz toluq, gep uni yekünlishimiz, toghra tonushimiz we wetendashlargha, yash ewlatlargha, dunyagha bildurusumizde. Yoquridiki prinsiplar hussusen “öz tegdirini özi belgülesh” BDTqanunlirigha uyghun. Hazirqi mesile – toghra, eqilge muwapiq, wetendashlirimiz we ewlatlirimizni qayil qilarliq neziriewiy asasni shekillendürüsh we uni küresh jeryanida barghanseri mukemmelleshtürüshtin ibaret. Hemme teshkilatlar we wetendashlirimiz teng itrap qilidighan bu hil neziriewiy asas yaki küresh pelsepesi dewaiymizda ortaq emel qilidighan qayide nizamgha aylinidu, barghanseri takammulliship dewaiymizdiki ortaq qiblinamigha aylinidu. Buni tarixta weten dewasi qilip ghelibige érshken milletlerning tejiribisidinmu köreleymiz. Qisqisi Siganlarning hazirqi teqdiri bilen Yehudi millitining itqat we küresh pelsepesining netijisini selshtursaq kupaye.

    Mukemmel küresh pelsepesi herqandaq qiyin xelqara sharayettiki meniwiy üstünligimizge kapaletlik qilalaydu. Bu meniwiy üstünlük bizge umit we ishenche ata qilish bilen birlikte dewaiymizning toghra we heqqani dewa ikenligini jahangha namayan qlalaydu. Bizni xelqaraliq qollap quwetleshke ige qilidu. We bu öz nöwitide dawayimizning menggü dawamlishishigha kapaletlik qilalaydu.Bu mesile hel boludiken nöwette weten ichi sirtida élip bérishqa tigishlik paaliyetler, küresh stratigiyemiz we taktikilrimiz, millitimizning kelgüsi teqdirige munasiwetlik mesililer enqlinidu.

    Teshkilatlar, shexsler arisidiki koz qarashlar yeqinlishidu.milletning birligi emelge ashidu.

    Mukemmel küresh pelsepesi- Sherqiy Türkistan dewasi ustidiki asasi nezerye tetqiqatini telep qilidu. Bu tetqiqat oz nöwitide bu nezireiwiy asaslirimizni teshkil qilghuchi muhim amillarni eniqlap, ular ustide neziriewiy tehlil yürgüzüshni telep qilidu.

    Eger wetendashlirimiz xususen dewadiki teshkilatlar we rehberler birdek itrap qilidighan nezeriye asas zorur iken u halda bu hil nezeriye asaslirimiz yoquridiki prinsiplardin sirt yene qandaq nuqtiliq mezmunlarni özichige élishi kérek?

    Towende bundaq neziriewiy asasni teshkil qilidighan prinsiplar ustide köz qarashlirimni otturigha qoymaqchimen.

    Sherqiy Türkistan dewasi ustide tetqiqat qilsh bezi peishqedem rehberlirimiz tekitlep keliwatqan mesilidur. Men buni pelsepe asasliri yeni nezeriye asasliri dep atidim, halas. Bu amillarning ichidiki beziliri wetenperwer ziyalilirimiz teripidin alliqachan tilgha elinghan we xeli mukemmel tehlil qilinghan bolsimu neziriewiy asasimizning muhim nuqtiliri süpitide yenimu ichkirilep tehlil yürgüzüshke toghra kélidu. Bu meslilerni hel qilishning achquchi wetendashlirimizning we rehberlerning dewayimizdiki yadroluq nezireiwiy mesililerde éniq köz qarashta birlikke kélishide.

    Dewagha yéqindin könghül bölidighan wetendashlirimning töwendiki mezmunlar üstide azraq bolsimu qimmetlik waqitlirini chiqrip oqup beqishini ümid qilimen. (Dawami bar)

    2011-01-18
    Sidniy, Australiya

    (2)

    “Özini kÖrup bilmeslik –insan sÖritidiki, emma haywanliq zindanigha qamalghan mehbusning gheplet uyqusigha temsildur. Bu uyqu ghaplliq uyqusi, meghrurluq we tenteklikni “ segeklik” dep hozurlinidighn jahilning gheplet uyqusidin ibaret”.

    “Hesretlinerliki shuki, insanyet téhi Özi heqqide, Özining kainattiki mahiyti, orni heqqide, bolupmu Öz mahiyetlirining Öz paaliyet hadisiliridiki qimmiti heqqide hichqanche izdengini yoq. U hilimu bugha bedinidin ayrilip, Özlük ghezinisige dadil qedem qoyup, “men kim?” degini yoq”.
    -Abdushukur muhemmetimin yazmiliridin

    Meninghche tÖwendiki mezmunlar weten dewayimizning nezeriyiwi asaslirini teshkil qilghuchiliri bolalaydu:

    1.Uyghur digen “kim”? –kimligimizni tonush.
    Bir milly türküm süpitide Uyghurlarning Kimligi üstide izdinidighan bolsaq, towendiki suallargha jawap tépishqa taghra kélidu:
    Kimligimizni tonuwelish Nime üchün nöwettiki bash mesilige aylandi?
    Kimligimizni qandaq tonuwélishimiz kérek?
    Kimligimizni eniqlaydighan muhim elemenitlar qaysilar?
    Kimligimiz bilen milliy mewjutlighimizning munasiwiti qandaq? Özining kimligi heqqide toghra tonushqa kelmigen bir milly türkümning ozining milly mewjutlighini saqlap qélishi mumkinmu?
    Özimizningg kimligini toghra we éniq tonuwalalmighan ehwalda bir milletning weten dawasigha rehberlik salahitige ige bolalamduq?
    Xitay Kommunist Hakimiyti ning Sherqiy Türkistandiki assimilatsiyesining tragidiyelik aqiwetliridin bir mustebit siyasi tüzümming uzun yilliq hökümiranlighi Uyghurlarning heqiqi kimligini özgertivitipla qalmastin belki teximu esheddiliship milly mewjutlighini yoqutuwitishi mumkin ikenligini körüwalghili bolamdu yoq?
    Xitay Kommunist Hakimiytining hazirgha qeder Uyghur millitige “ yasap chiqarghan” sün´iy kimlik “ qélipliri” qaysilar?
    Hazirgha qeder weten ichi sirtida Özimizning kimligimiz heqqide qanche hil asasliq xata tonushlar mewjut?
    Weten ichi-sirtida qandaq qilip bu yalghan kimlik qéliplarning asaritidin qutulup heqiqi Özlügümizni bileleymiz?
    Teshkilatlar we dewadiki rehberlerning bunighdiki ruli nime? Eger biz heqiqi özlügimizni tonush uchun trishmisaq bashqilarning ( birer döletning , bashqa bir milly türkümge tewe ilim ehlining, bashqa bir milletning) kimligimizni biz üchün éniqlap bérishi mumkinmu?
    Sowet Russiyesining Ottura Asiyadiki mustemlike syasiti we uning bu milletlerge qaldurghan tragidiyelik aqiwetliridin milly kimligimiz heqqide qandaq sawaqlarni élishimiz kérek?

    2.Uyghur milliti özige has pewqulladde Tarix we Medenyetke ige milletmu yaki Xitay Kommunist Hakimiyti teripidin heqiyqi tariximizning ornigha burmulinip,bizge zorlap teghilghan “Tarix” ni Özining Tariyxi qilidighan, atalmish “Zhoung hua medeniyti” ni öz mediniyti qilidighan milletmu?
    Eger Uyghur millity Özige has Tarix we Medeniyetke ige millet bolsa u halda Uyghur mediniytini teshkil qilguchi amillar qaysilar?
    Uyghur milliti Özige has qimmet köz qarashlirigha ige milletmu? Uyghurlarning bu qimmet köz qarashlirini shekillendüridighan Uyghur mediniyet qimmetliri qaysilar?
    Uighur mediniytining Yadroluq qimmetliri ( UMYQ )digen nime?
    Hazirqi weziyette bu mediniyet qimmetlirining ichidiki qaysilirini Uighur mediniytining Yadroluq qimmetliri dep qobul qilishimiz kerek?
    Bir milly türkümning Öz mediniytining yadro qimmetlirini tonushta birlikke kelishining tarixiy ehmyiti nime?
    Uighur mediniytining Yadroluq qimmetliri bilen kimligimizning munasiwiti qandaq?
    Uighur mediniytining Yadroluq qimmetliri bilen milli mewjutluqumizning munasiwiti qandaq?
    Öz medeniytining Yadroluq qimmetlirini tonuwalalmighan bir milletning Öz milly mewjutlughini saqlap qélishi mumkinmu? Xitaydiki Manju millitining assimilatsiye netijiside yoqulup kétishidin qandaq sawaqlarni élishimiz kerek?
    Ottura asiyadiki musteqil bolghan döletler duch kelgen mediniyet assimilatsye kechurmishliri we sawaqliridin nimilerni ögünüshimiz kérek?

    3. Uyghur millitining milly mewjutluqini belguliguchi muhim amillar qaysilar?
    4.Hazirqi basquchtiki küresh shuarimiz qandaq bolushi kérek?
    5.Uyghur milliti xitayda hazirghiche “Az Sanliq Millet” dep atilp kelmekte. Biz qachandin bashlap, kim teripidin resmiy halda “Az sanliq millet” dep atalduq?
    Biz bu atalghuni putun bir millet süpitide öz ixtyarimiz bilen qobul qilduqmu yaki bashqilar bizge zorlap tangdimu?
    Bir millet Özini qandaq atashni özi belgüléshi kérekmu yaki bir mustebit hakimiyetning qarari küchke igimu?
    “Az sanliq millet” bilen “yerlik millet ” (indigenous – xian zhu min ) ning qandaq perqi bar?

    Biz Sherqiy Türkistandiki “yerlik millet ” (indigenous – xian zhu min ) mu?
    Eger shundaq bolsa bu ismimizni qandaq qilip eslige keltürishimiz kérek?
    6.Xitay dimokratiyechiliri bilen munasiwettiki prinsiplar qandaq bolushi kérek?
    Xitayning „Zhumhuriyet atisi“ dep atalghan Sun zhungshan “Bizni özi bilen teng körgen millet bilen munasiwet qilish” digen shuarni otturigha qoyghanidi. Biz bu shuarni Xitay démokratichiliri bilen munasiwettiki bir prinsip qilsaq bolamdu?
    Eger undaq boludiken Xitay démokratchiliri bizni ozi bilen theng körüsh üchün nimilerni qilishi kérek?
    Atalmish “Zhounghua mediniyti” digen atalghu Xitay Komministik Hakimiyitining assimilatsiye syasiti üchün hizmet qilp kelmekte. Xitay démokratichiliri buni qandaq tonuydu?
    Biz özige has uzun yillq tarixqa ige Xitay mediniytini itrap qilimiz. Xitay dimokratiechiliri Uyghur mediniyitini itirap qilishi kérekmu yoq?
    Bu telepni Xitay dimokratchiliri bilen boludighan her qandaq diyalog yaki sohbetning bir aldinqi sherti qilsaq bolamdu?
    Xitay dimocratichiliridin bizni “Az sanliq millet” dep emes belki “indigenous” yeni “yerlik millet- xien zhu min” dep tonushni telep qilishni, ular bilen boludighan herqandq dialogdiki ikkinchi sherti qilsaq bolamdu?
    Hazirghiche Xtay demokratchiliri bilen munasiwette sewenlikler yüz berdimu-yoq?
    Bir pishqedem rehbirimiz “Xitay dimokratliri Sherqiy Türkistan xelqinng Öz teqdirini Özi belgulesh hoquqini jakarlimay turup dimokratchi bolalmaydu” digenidi. Bu sÖz toghrimu?
    Eger toghra bolsa Xitay dimokratchiliri bilen bolghan dialogda yene bir shert qilsaq bulamdu?
    Ular bilen boludighan Bundin keynki munasiwetlerde yene nimilerni qilsh kerek?
    7. “Musteqilliq”we “Öz teqdirini Özi belgilesh “ uqumining perqi we ohshashliqi qaysilar?
    8.Xitayning Sherqiy Türkistandiki milli assimilatsye syasiti, usulliri, mezmuni xaraktiri.
    9. Biz dawa qiliwatqan wetenning nami heqqide mulahiziler
    10.Moltikulturalizim (her hil medinietning teng mewjutlighi) bilen “kÖp milletlik dolet” tuzumi masilisi, perqliri we dewaiymiz bilen munasiwiti.
    12. Tibetliklérning Hazirqi zaman dimokratiyesi bilen budda eqidilirini zich birleshtürgen Tebet dewasidiki pelsepe asasliri bilen Uyghurlarning Sherqiy Türkistan dewasidiki pelsepe asaslirini selshturush.
    (dawami bar)
    2011-01-20
    Sydney, Australia

    (3)

    “Kimlik Buhrani- insanlarning Özini bilishini bashqiche bir yol bilen izdinidighan we chngqur tetqiq qilidighan waqtidur”
    -Erik Erikson

    “Özining kimlikige ige bolghan shexis, Özige ata qilinghan barliq biologiyelik alahidilikliri, pisihologiyelik qiziqishliri, talanti, imtyazliri we mudapie wastiliridin paydilinip, melum bir tarixiy jeryandiki mueyyen bir ijtimaiy qurulmining ichidin Özi üchün idiologiye, kespiy we ijtimayi munasiwetlerge bay bir qanaetlinerlik boshluqni tapalaydu”
    -Jand Kroger

    “kimlik elemenitlirinig ichide mezkur shexsning Özige muhim bolmighan birmu element yoq. Kimlik- bizning barliq rohiy bayliqimiz bilen jemiyetning Özinig ichki qurulmsi, qaiyde- tuzumliri, syasetliri arqilq bizge ata qilghanlirining del otturisida Öz ornini tapidu”

    -Hoover
    Kimlikning ehmiyti

    Xitay Kommunist Hakimiyti wetinimizge hökümiranliq qiliwatqan 61 yildin buyan Uyghur xelqi misly kÖrülmigen kimlik böhranihga duchkeldi we nÖwette bu böhran eng yoquri pellige chiqti. Chünki Uyghurlar yashawatqan Sherqiy Türkistanda bizning kimligimiz 1949-yildin buyan bizge hÖkümiranliq qiliwatqan hakimyet teripidin mejburi zeipleshtürüldi. Herkim Özining kimligini Xitay hakimyiti sizip Bergen ramka boyunche tonushqa mejbur boldi we bolmaqta. Buhil ehwalgha dawamliq süküt qilish shundaqla hazirqi esheddiy assimilatsiyning dawamlishishi Uyghurlarni buhil xata tonushqa adetlendürmekte. Weten ichide zor türkümdiki Uyghurlar xususen yashlirimiz Özining kimlikige bolghan sézimchanlighidin mehrum bolmaqta. Yene bir türküm wetendashlirimiz ichide kimligi ustide eghir qaymuqush mewjut.

    Mustebit hakimiyetning insanlarning kimlikige kÖrsütidighn tesiri heqqide Hoover mundaq dep yazidu:
    “ bazilerning kimligi rushen halda qarshi terepning ijtimaiy küchi tesiride shekillinip qalidu. Bu hil küchning tesiride, tenqit qilshqa juret qilghuchilar, qorqmas illim ehli, qarshi küchlerning lederliri, islahatchilar hetta karhanichilarmu bash élip qechishqa mejbur boludu yaki mezkur küchning belghüligen qaiyde- nizamlirigha yipsiz baghlinidu. bularning kimligi mezkur küchlerning qélipigha chüshüdu, shekli Özgürüdu. Bunungdin kimlikning hoquq bilen tirkishish jeryanida hoquq we ijtimaiy qurulmining tesirige uchiraydighanlighini asan bayqiwélishqa boludu”.

    Insanlar Özining kimligini belgüleydighan muhim éliménitlarni tonuwalmighan ehwal, uni Özining milly mewjutlighini kapaletke ige qilidighan muhim amillardin mehrum qilidu we bu aqiwette mezkur insanlar türkümining mewjutluq krizisini keltürüp chiqiridu. Netijide ular Öz mewjutlighini saqlashning yolini bilelmeydu we uning ehmiytini chüshünelmigenliktin tebiy halda Öz mewjutlighini saqlash kürishi aldida qaymuqudu. Hazir bizde del mana moshu ehwal yüz bermekte.

    Milly kimlik böhrani milly mewjutluq böhranining menbiyidur. Qachan biz Uyghurlar bir millet süpitide Özimizning milly kimlikimizni toghra tonuwalidikenmiz shu chaghda milly mewjutlighimiz kapaletke ige boldi dep eytalayiz.

    Uyghurning kimlik mesilisi, Uyghurlarning mueyyen bir Rohiyet, Meniwiyet, pewquladde Tarix we Medenyet pisxikisigha ige millet süpitide Öz-Özini tonuwilish mesilisidin ibaret.

    Kimlik nezeriyesining asaschisi, Kimlik tetqiqatida helqarada eng nopuzluq alim Erik Erikson (1902-1994), 1940- yillarning desliwidin insanning kimlik hadisisini pisixologye analizi, sotsiyal pisxologiye analizi, antirpologiye tetqiqati, sotsologiye saheliride omumiyüzlük tetqiqat yürgüzüshte awangartliq rol oynighan. Carol Gilligan, James Marcia, Jane Krogerlar teximu ilgirilep kimlikni bir nezeriyewiy chüshenche süpitide praktikida qollunup, her hil mediniyet arqa körünüshlirige ige minglighan ademler üstide tekshürüp tetqiq qilish arqiliq kimlikni teshkil qighuchi amillarning ramkisini qurup chiqti.

    Marcia, Kroger qatarliqlar keyinki 30 yil jeryanida Ölchemleshken tekshürüsh lahiyelirini sistémiliq qollandi. Bularing neziriyesige asaslanghanda kimlik üstide izdenginimizde shexisning nime ish bilen shughulliniwatqanliqi, nedin kelqenligi we kim bilen yashwatqanliqi din ibaret 3 nuqtigha yoluqimiz. Bunungdiki nedin kelgenlik nuqtisi shu shexisning tewe türkümi, yashawatqan makani, itiqadi, jinsi, érqiy teweligi, ethnic teweligi, diniy itqadi, idiologiye teweligi, ijtimayi goruh teweligi, shundaqla wetinige sadaqetligi qatarliq nurghun amillar kÖzde tutulghan bolup hazirqi zaman ijtimayi penliride kimlikning omumy menisi süpitide qobul qilinghan.

    Erik Erikson kimlikni mundaq dep tonuydu:
    “Kimlik- insanlarning yetilish jeryani, yetilishi we hayatida Özini bilishdin ibaret her ikki terepni kÖrsitidu, shuning bilen birlikte insanning eqide izchilliqi, nuqteiy nezerlirining turaqliqlighi (sijilliqi) we özining bulargha bolghan ishenchisidin ibaret”.

    Ularning qarishiche eger insan Özining kimlikini tonuwalidiken u halda yashwatqan muhiti, ijtimayi hökümiranliq we shexsiy munasiwetlirining özgürüshidin qetiy nezer, qachan we qayerde bolmisun Özlükige we mejburiyetlirige bolghan ishenchisini saqlap qalalaydu, Özining hayattidiki rulini we Öz türkümi aldidiki mejburiyetlirini bileleydu we shuninggha asasen paalyet qilalaydu.
    Kimlikimiz bizge paaliyet yönülüshimizni kÖrsütüp béreleydu. Bizni Hayatliq yolumizgha bolghan ishenchige ige qilidu.Her bir Uyghur engwal özining kimligini éniq tonuwélishi zörur. Bügünki dunya weziyitide Özining kimligini bilmigen Uyghur Özini azat qilish buyaqta tursun Özining mewjutliqini saqlap qélish qudiritigimu ige bolalmaydu.

    *****

    Biz Uyghurlargha nisbeten Özlükige ige bolushning aldinqi bir sherti Özining heqiqi milly tarixini tonush xususen Xitay Kommunist Hakimiyti teripidin astin–üstün qiliwitilgen yeqinqi 200 yilliq tarixini tonuwélishi zörur. Sherqi Turkistandin ibaret bu ziminning ezeldin Uyghur xelqighe tewe ikenligini bilishimz kérek. Tarixtiki milly musteqilliq inqilaplirini bilishi, bu inqilaplardiki milly léderlirimiz, milly qehrimanlirimiz bilen milly munapiqlarni periq iteleydighn bolushimz kérek. 1933, 1944-yillardiki birinchi we ikkinchi qétimlq jumhuriyetlerning hazirqi weten dawasidiki zor ehmiytini chüshünishi kérek. Özining tarixtiki qehrimanlirini, léderlirini tonumaydighan, milly inqilaplirini qedirlimeydighan bir milly türkümde qandaqmu bir milly iptixar, milly ghorur shundaqla milly ghezep- nepritini qiyas qilsh mümkin bolsun. Bularsiz milly kimlikimizni tonuwelishimiz mümkinmu?

    Ikkinchi bir sherty Uyghur tilining tarixy we real ehmiytini bilishimiz kérek. Biz tarixta 5 qétim diniy itqat yenggüshligen, 3 qetim asasliq yéziq yenggüshligen, 20 xildin artuq til- yéziq qillinip, uninggha ayit tetqiqati bilen shughullulup kelgen bir millet. wahalenkiy, Uyghur tili nechche ming yillardin béri Tarim oymanlighi bilen Tengri téghining itekliride mutleq üstünlükni igelleydighan, birdin-bir alaqe tili bolup kélgenidi. 1949- yili Xitay Kommunist Hakimiyti Sherqy Turkistanni besiwalghanda Uyghur nopusining ichide Xitay tilini bilidighanlarning 1% ke yetmeydighanlighini, Xitay nopusinig omumiy nopus ichide 3% ke yetmeydighanlighini bilishimiz we untumaslighimiz kerek.

    Uyghurlarning kimligige bolghan sezimchanlighining ajizlap ketkenligini, Uyghur tilining Uyghurlarning milly mewjutliqidiki mutleq zörürligige bolghan tonushining ajizlap ketkenligidin bilishke boludu. Kommunist Xitay hakimiyti “qosh tilliq maarip” deydighan sepseteni yolgha qoyush arqilq Uyghur tilini chekleshke bashlighanlighigha héli uzun yillar boldi. Aliy mekteplerde Uyghur Tili ochuqtin ochuq cheklendi. Yéqinqi zamandin alsaq, xelqimiz, jümldin yashlirimiz 1997- yil “7- fewral” , 2009-yil “5- Iyul” inqilawida ölümdin qorqmay, özlirining hayatini qurban qildi. Halbuky ta hazirghiche weten ichide Til- yéziq erkinligini telep qilidighan birer tinichliq paaliyti bolghini yoq. Weten sirtidimu birer dunyawy paaliyet ötküzülmidi.

    1999 -yili 17- November künide UNESCO teripidin Helqara Ana Til Bayrimi küni dep belgülengenidi. Bu qararning kélip chiqish sewebinimu qisqiche bayan qilish muwapiqdek turudu. 1948-yili 21-mart küni Pakistanning hökümet bashlighi Muhemmed Ali Jinnah Urdu tilini sherqiy pakistn (hazirqi Bangladesh) we Gherby Pakistanda qollunuludighan birdi-bir dölet tili, dep ilan qilidu. 1952-yili 21- Fewral küni Bangila tilini qollunushni telep qilip, tenechliq namayshigha chiqqan Dhaka diki studentlarning bir qismi Pakistan saqchiliri teripidin étip öltürülidu. Shugha bu kün UNESCO teripidin helqarada mehsus Ana Til paalyetlirini ötküzüsh qanunluq, dep tonulghan kündur.

    Méningche, nöwette weten ichide we pütün dunya miqyasida Xelqara Ana Til Bayrimi küni munasiviti bilen “Uyghur tilini qutquzush” shuari astida zor ténchliq paaliyeti ötküzüsh lazim. weten dawasidiki Organ we teshkilatlar, bu künni “ Uyghur tilini qutquzush” paaliytini ötküzidingan küni hisabida her yili xatirilesh paaliyetlirini oyushturishi kérek. Bu bir tereptin xelqimizge bu künnig ehmiyitini bildürüsh rulini oynsa, Yene bir tereptin xelqimizge Uyghur tilining kimlikimizdiki tutqan ornini chüshendürüsh bilen bille Uyghur tilining hazirqi real böhrangha duch kelgenligini dunya bildüridu.
    Weten sirtida weten dewasi qiliwatqan organ, teshkilat we léderlirimizning “21-Feburary” künide hazirghiche keng kölemlik ortaq paaliyet élip baralmaslighidin ibaret moshu bir misalning özi bizning kimlik chüsenchimizning qanchilik ikenligini chüshendürüp bermemdu?
    (dawami bar)
    2011-01-20
    Sidney,Australiye

  36. UYGHURLAR WE UYGHUR TARIXI HEQQIDE QISQICHE BAYAN
    Reshid Rehmeti Arat
    [Türkiye]

    Quote:
    Reshid Rehmeti Arat Qazan Tatarliridin yétiship chiqqan dunyawi nopuzgha ige meshhur Türkolog.

    U 1900- yili Qazan shehirining gherbiy shimalidiki kona üjümde tughulghan. 1906-1910-Yillarda bashlan’ghuch terbiyisini alghan. 1913- Yili qizilyar shehiride ottura mektepni, 1918- yili lise(toluq ottura mektep)ni tamamlighan.

    1917-Yilidiki bolshiwék inqilabidin kéyin türlük jem’iyetler qurulup, ular qarmiqida her xil zhornallar chiqirilishqa bashlighan. Reshidi rehmeti arat dostliri bilen birlikte «Birlik» namidiki bir jem’iyetni qurup, «Yashliq téngi» dégen bir zhornalni chiqarghan we destlepki qelem sinaqlirini mushu zhurnaldin bashlighan.

    Reshid Rehmeti Arat 1918- yili eskerlikke élinip, aldinqi sepke ewetilgen. 1919-Yili yarlinip sibiriyige yötkiwitilgen. U, Sibiriyide Qazan Tatarliri topliship olturaqlashqan yerlerdiki medeniyet heriketlirining muhim ijrachiliridin birige aylan’ghan.

    1922- yili Gérmaniyige bérip pelsepe fakultétigha oqushqa kirgen, oqush mezgilide edebiyat, pelsepe we türkologiye bilen munasiwetlik ders we séminerlerge qatnashqan. Bu jeriyanda yene her qaysi yerlerdin kelgen türklerning qurghan jem’iyet we uyushmilirigha qatniship, zhornallarda türlük maqalilerni élan qilghan.

    1927- yili sélishturma Türk tili saheside yazghan «Altaychida yardemchi péillar we rewish– péillar» namliq doktorluq désirtatsiyisini yaqlighan. Bu esiri yene bilen léktorluq ünwanighimu érishken. 1931-Yili sherq tilliri mektipide shimaliy türklerning tili, edebiyati we tarixi kespi boyiche dotsént bolghan. Bu jeriyanda destlepki ilmiy eserlirini otturigha chiqirishqa bashlighan.

    Reshid Rehmeti Arat 1933-yili maarip ministirlikining teklipi bilen Türkiyige kélip, Istanbul Unwérsétitining edebiyat fakultétida Türk tili we edebiyati kursigha proféssorluqqa teyinlen’gen. 1958-Yili 4- ayning 26- küni ordinaryüs proféssor bolghan.

    Türkiye türkologiyisining qurulushi we yiltiz tartishida aratning büyük bir ejri bar. W. Bangkaup teripidin qurulghan sélishturma Türk tili tetqiqatini Türkiyige élip kirip omumlashturghan we toluq bir tereqqiyatqa irishtürgen kishi reshid rehmeti arat idi. U bu sahede shinasi tékin, talat tékin, Saadet Chaghatay we Nuri Yüje qatarliq tesiri küchlük nurghun oqughuchilarni yétishtürüp chiqqan. Bügünki künde bu ilim tarmiqi Türkiye türkologiyiside asasiy orunda turmaqta. Türk (türkiy) tilining bir qanche dewri we sahesini yurutup bergen birmunche eserliri bilen birlikte Türk transikripsyon yéziqinimu Reshid Rehmeti Arat ijad qilghan. Bolupmu Türk tilining tarixiy tereqqiyatining pasilini sizip bergen esiri Türkologiye tetqiqatlirida izchil tetbiqlanmaqta.

    Reshid Rehmeti Arat türk tilining omumiy tarixiy tereqqiyatini we omumlashqan shiwilirini dunya boyiche eng yaxshi bilidighan alim. U qedimki türkchining, jümlidin uyghurchining eng büyük mutexessisi, Uyghur yéziqini oqush we yézishni dunya boyiche eng yaxshi bilidighan türkolog. Heqiqeten, türkologiye uning üchün mubarek we ulugh bir ilim sahesige aylan’ghan. U Yawropaliq Türkologlarning eng büyüklirining yüzige tikilip turup, «Türkologiye siler üchün bir kesp we türmush ötküzüshning bir wastisi, lékin biz üchün her nersidur» deytti we ularning bu sahediki yenggillik bilen qilghan hökümlirige esla yol qoymaytti.

    Reshid Rehmeti Arat dawrangsiz, emma heqiqiy menidiki yüksek wetenperwer kishi idi. U, Türk(türkiy) millitige kishiler asanliqche qilalmaydighan katta ilmiy emgekliri bilen xizmet qilghan. Yawropa ilim dunyasining xristianliq we Türk düshmenliki purap turghan terepliri bilen eng keskin küresh qilghan. «Islam énsiklopédiyisi»ni mushundaq bir süzgüchtin ötküzüp, uni türk tepekkurigha uyghunlashturghan we uninggha bir türk énsiklopédiyisi rohini ata qilghan kishi Reshid Rehmeti Arattur. Démek, türkche «Islam énsiklopédiyisi»ning meydan’gha kélishi Reshid Rehmeti Aratqa tayan’ghan. Arat Türkiye ilim — pénining ghururi bolghan bu eserge rohi jehettikige oxshash, shekil jehettinmu ölchem we mukemmelikni béghishlighan idi. U bu katta qamusqa öz imzasi bilen birmunche maddilarni yazghandin bashqa yene sansizlighan eserlerni terjime qilip kirgüzgen. Reshid Rehmeti Arat tolimu küchlük muhebbet bilen baghlan’ghan bu eser uning tetqiqat ishlirida eng muhim orun tutqan idi.

    Reshid Rehmeti Arat xuddi katta eserlerni otturigha chiqirish üchün yaritilghan ademdek chongqur bir tetqiqat iqtidarigha ige idi. U qolgha algha her qandaq bir mesile we témida bashqilar qaytidin bir nerse déyishke orun qalmaytti. Türk hoquq pelsepisining eng büyük esiri bolghan «Qutadghu Bilig» del uning ejri bilen dunyagha özini qayta tunutqinidek, «Qedimki Türk Shéirliri», «Etebetul heqayiq», «Baburname», «Turpan tékistliri» (6-we7- tomliri)ni yene u teyyarlap élan qilghan idi.

    Sherqte Saxalindin tartip gherbte Istanbulgha qeder bolghan jaylarda yashaydighan barliq Türklerning kültür we medeniyitini tetqiq qilish we uni dunyagha tunutushni, bu arqiliq Türk birlikini yaritishni meqset qilghan «Türk kültürini tetqiq qilish inistituti»ning paaliyetlirige qizghin ishtiyaq bilen ishtirak qilghan reshid rehmeti arat bu inistitutni özining idialidiki muessise süpitide qarap, uning tereqqiyati üchün jan – dil bilen yardem qilghan. Bu institut qurulghan kündin bashlap uning idare ishliri we ilmiy jem’iyetliride paal wezipe ötigen we ilmiy tetqiqat ishlirigha dawamliq qatnashqan.

    Türklerning ilmi hayati we milliy sheripi üchün büyük ejir singdürgen Reshid Rehmiti Arat 1964- yili alemdin ötken. Uning maddiy hayat derixi 64 yil yashap qurughini bilen meniwi hayat derixi bolsa Türk dunyasi ichide menggü yashirip turidu.

    Aratning Idiqut uyghurlirining kültür we medeniyiti heqqide qisqiche melumat bérishni meqset qilghan «Uyghurlar» namliq bu maqalisi 1933-1934- yillarda yézilghan. Bu yerde shuni eskertip qoyimizki, 19- esirning axirliridin bashlap turpandin tépilghan qedimki Uyghurlargha mensup türlük wesiqiler shu chaghda téxi toluq retlinip we sistémiliq bir tetqiq qilidighan basquchqa kirmigechke, Arat bezi mesililer heqqidiki pikirlerni kéyinki tetqiqatqa qaldurghan. Heqiqeten, bulardin beziliri kéyinki tetqiqatlar netijiside aydinglashti. Shunga, bu maqalini oqughanda, uning yézilghan waqtini nezerdin saqit qilmasliqni ümit qilimiz. Yene shu bir mesilini eskertip qoyimizki, bu maqalida tilgha élin’ghan Türk dégen nam bizning metbuatlirimizdiki Türkiy milletlerni körsitidu, biz aptorning pikrini eynen ipade qilish meqsitide buni esli shekli boyiche alduq, yene bezi jughrapiyilik namlarnimu esli shekli boyiche élip tirnaq ichige bizning metbuatlirimizdiki atilishini eskerttuq. Maqalining oqushchanliqini we oqurmenlerning bilim sewiyisining her xil bolushini nezerge élip maqalining bezi qismini we axiridiki izahatni qisqartiwitishni layiq körduq.
    Terjimandin

    Kirish söz

    Dunya xeritisige nezer tashlan’ghan haman Türk döletlirining ne qeder muhim bir yerni igiligenliki derhal közge chéliqidu. Bu keng zémin üstide Türk millitining yaratqan tarix we kültür menqulatliri kéyinki dewrlerge qeder yat eller teripidin bu milletning menpeetlirige qarshi meqsetler üchün qollinildi. Bügünki dunya xeritisining biz köriwatqan mushu shekilni élishida Türk millitining oynighan roli hazirgha qeder yéterlik derijide tetqiq qilin’ghan emes. Yalghuz dunya xeritisining alghan sheklidila emes, belki yene türlük milletlerning shekillinishide we tarixining yaritilishidimu Türk millitining tesiri zor bolghan. Sherq bilen gherbni, shimal bilen jenupni bir birige baghlighan we bu terepler otturisida daimliq munasiwet belwaghlirini yaratqan Türk millitining tarixiy wezipisining yalghuz maddiy kültür sahesi bilenla cheklinip qalmighanliqi muheqqeqtur.

    Epsus, yéqinqi tariximizmu hélighiche toluq dégidek yorutilghan emes. Türk tarixini we Türk kültürini bu milletning paydilinishi we idiali(milliy idiyisi- t) nuqtisidin öginish pikri kéyinki waqitlargha qeder mewjud emes idi. Mana shu seweblik, talay esirler dawamida Türk millitining yaratqan kültür eserliri hemishe yat namlar astida ilim we medeniyet sahesige chiqirildi, kültür tarixida daim bashqilarning hésabigha yézip qoyuldi. Junggo, Tibet, Hindistandiki Türk medeniyet eserliridin bashlap kéyinki waqitlargha qeder Türk kültüri mehsulatlirining dunya teripidin qandaq shekilde tonulghanliqini közdin kechürüsh bu gheyri tebiiy weziyetni chüshünishke kupaye qilidu.

    Qandaq ehwalda bir milletning özlük (milliy xasliq) tuyghusi we uning yaratqan kültür eserliri ashu milletning hayatliq kürishide paydilan’ghili bolmaydighan bir halgha kélip qalidu? buninggha téxi jawap bérilgen emes. Ishinishimizche, Türk kültüri sahesidiki ilmiy tetqiqatlar Türk ishliri nuqtiineziridin yürgüzülgende we bu arqiliq érishilgen netijiler milliy mewjutluq mesilisi bilen baghlan’ghan chaghda, yenimu bir hesse qimmet we ehmiyetke irishken bolidu.

    Türk kültürining tetqiq qilinishi üchün lazim bolghan matériyallar Türk tarixining ayrim–ayrim dewrliridin bizge yitip kelgen eserlerde mewjuttur. Awwal bularni tetqiq qilish we Türk rohining ijadiyet quwwetlirini we xususiyetlirini éniqlap chiqish lazim. Türk millitining maddiy we meniwiy kültürining zamanimizgha qeder yitip kelgen eserliri shu qeder köp we molki, tarixta mushundaq bir mirasqa ige milletler nahayiti az. Lékin, bu eserlerni mueyyen bir pilan ichide öz ishlirimiz üchün tetqiq qilishimiz zörür. Her waqit échiwitilgen, kéngeygen we yükselgen bu kültürni tépishimiz Türk millitining shanliq ötmüshi bilen parlaq kelgüsini bir birige baghlashqa yardem biridu.

    Jumhuriyet Türkiyisini yaratqan Atatürk eyni waqitta millitige öz menlikinimu tiklep bergen, tarix we kültür saheliridiki milliy mesililerni tunji qétim Türk mesililiri üstige qurghanidi. Türk milliy mesilisige Türk millitining hayatliq mesilisi sheklini bergen büyük qomandan(atatürk- t)ning esirlerdin béri sel qarilip kelgen bu muhim sahege körsetken muhebbiti we tewrenmes meniwiy küchi bu sahening pat aridiki tereqqiyatining parlaq bolidighanliqigha yéterlik bir delildur. Chünki, öz idialigha irishken we dunya kültürige öz menlikining tamghisini urghan bir milletning, angliq bir shekilde küresh qilghan we öz idialigha qarap angliq halda ilgiriligen millet ikenligi söbhisizdur.
    Uyghur Medeniyitige Qisqiche Bir Nezer

    (Sherqiy Türkistanda élip bérilghan ékispéditsiye jeryanida tépilghan matériyallargha köre)

    Esirler dawamida yer yüzining türlük medeniyet rayonlirida eng muhim orunlarni igiligen we bu yerlerning kültür hayatining shekillinishide we siyasiy tereqqiyatida intayin chong rol oynighan Türk millitining jughrapiye jehette köpinche bir biridin ayrilip turghan qisimlirining tarixtiki musapisini izdep tépish we kélichektiki teqdirini körüp yétish unchiwala asan ish emes. Uzun dewrlerni we keng rayonlarni öz ichige alghan menbelerni bir yerge toplash we ularni oxshash nuqtiinezer bilen bir kültür halitide tetqiq qilish ishi, peqet mushu rayonlarda élip bérilidighan türlük izdinish — qidirishlarning toluqlinishigha baghliq bolmaqta.

    Türk qewmlirining türlük dewr we rayonlarda qoshna milletler bilen bolghan munasiwetliri bu milletlerning tarixida ayrim bir épizod halitide xatirilen’gen. Bularni bir yerge toplap, bir biri bilen sélishturush lazim, lékin buningliq bilen ish pütmeydu. Bu shekilde érishken netijilerni Türk millitining qolida mewjud tarixiy matériyallar bilen sélishturup, hemmisini peqet birla nuqtiinezer boyiche jiddiy bir tasqashtin ötküzüsh zörür. Peqet mushu shekildila Türk tarixining türlük dewrliri heqqide heqiqiy–toghra bir netijige irishish mümkin bolidu.

    Türk tarixi tetqiqatliri üchün sherqte Junggo menbeliri xélila keng we mol matériyal hésablinidu. Tarixida yat milletlerni daim özining köz qarishi boyiche közetken Junggo menbeliri ilmiy we jiddiy tetqiqatlar üchün asas bolushtin xélila yiraq bolsimu, bulardin paydilinish imkaniyiti her waqit mewjudtur. Bular xironologiyilik(yilname sheklide –t) jehettin retlinip, bashqa yéqin ilim tarmaqlirining yardimi bilen aydinglashturulishi kérek. Türk tarixigha, bolupmu qedimki dewrlirige alaqidar bolghan bu xil menbelerning herkim paydilinalaydighan bir shekilde neshir qilinishi yalghuz tarix tetqiqatchiliri üchünla emes, Türk kültürining bashqa sahelirini tetqiq qilidighanlar üchünmu lazim we zörürdur.

    Bu sahede bügün’ge qeder élip bérilghan tejiribilerdin bir nersini éniq körduqki, Asiyada bügün Türk memlikiti süpitide körüniwatqan yerler qedimki zamanlarda sherqqe, shimalgha we jenupqa qarap téximu chong kölemde sozulghan bolup, tarix qeyd qilghan deslepki dewrlerdin étibaren her waqit Türklerning wetini bolup kelgen we bu memliketning her bir nuqtisi Türk millitining tarixtiki musapisi we tereqqiyatigha shahid bolghan.

    Bir tereptin shimaliy Hindistandin bashlap bügünki Monggholistan (Monggholiye – t) ning shimaligha qeder sozulghan, yene bir tereptin sherqte bügünki gherbiy junggogha qeder bolghan memliketlerni öz ichige alghan barliq ziminlar Türk qewmlirining dölet teshkilatlirigha tewe bolghan. Bu zéminning chégragha yéqin bolghan bezi qisimlirining pat – pat siyasiy höriyitidin ayrilip qalidighan ehwallirimu körülgen. Lékin, bu keng rayonni bir noqtigha uyushturghan merkeziy zimin her waqit Türk memlikiti dégen süpet bilen tonulup kelgen. Bu merkezning ichidiki siyasiy hakimiyet zamanning ihtiyaji yüzisidin türlük dewrlerde türlük türkiy qewmliri arisida almiship turghan. Türk qewmliri hayatliq kürishide bashqa milletler bilen soqushqinidek, öz ichidimu urushup turghan. Bu urushlarda zeper qushi bügüni bir Türk qewmining, etisi yene bir Türk qewmining béshigha qon’ghan. Türk wetinidiki siyasiy merkezning ismi we ornining özgirishi héchqachan u yerdiki Türk millitining özgirishige sewep bolmighan. Nahayiti tebiiyki, bu siyasiy özgirishler jeriyanida bezi Türk qewmlirining bir yerdin yene bir yerge köchüshige oxshash weqelermu körülgen. Bolupmu bular Türk qewmliri ichide köchmenlik teshkilatini eng köp muhapizet qilghanlar ichidin chiqqan. Türk dolqunliri (köch heriketliri – t) ning qerelsiz halda gherpke qarap éqishighimu belkim bu xil weqeler sewep bolghan bolsa kirek. Lékin, türk tarixidiki her qandaq bir özgirishte yéngi terkipler meydan’gha kelgen haman, bu yéngiliqning asasi da’im uningdin burunqi asas üstige qurulghan idi.

    Bolupmu, bu weziyet Sherqiy Türkistan (Shinjang – t) da mushundaq idi. Bu yerdiki Türk dolqunimu pat — pat sherqqe, shimalgha, gherpke we jenupqa qarap aqqan. Lékin, bu dolqunni yasighan türk déngizi bu memliketning héchbir yéride we héchbir zaman qurup qalmidi. Bu türk déngizi ichide türk irqigha mensup emesliki tamamen yaki qismen melum bolghan we kichik – kichik arallar halitide yashighan qewmlerning mewjudiyiti pütünley ayrim bir mesilidur. Bu qewmlerning bu yerge kélip, yashap we axiri yoqilip ketken, shuningdek türk tarixining türlük weziyetliride oynighan roligha yarisha birmunche izlarni qaldurghan bolsimu, asasen omumiy weziyetni özgertkidek birer amilgha aylanmighan.
    ****

    «Uyghur» sözi bashqa bir munche tengdash namlargha oxshash, hem bir türk qewmining hem bir Türk siyasiy teshkilatining namidur. Uyghurlar peqet tarixning mueyyen bir dewride bu yerlerde yashighan Türk guruhlirini öz teshkilati ichide toplighan we bu guruhlarni idare qilghan bir toptur. Biz Uyghur teshkilati , Uyghur kültüri we bashqa terepliridin söz achqanda, héchqachan bashqa Türk qewmliri bilen munasiwiti bolmighan we öz aldigha yashap, medeniyet yaratqan bir qewmni köz aldimizgha keltürmeymiz. Eksiche Uyghur teshkilati we kültürini uningdin burunqi teshkilat we kültür yolidiki bir basquch süpitide qobul qilimiz. Bu jehettin Uyghur medeniyitining herqandaq bir sahesidiki ipadisi üstide oylan’ghanda, uning özidin burunqi eserning dawami we tereqqiyati ikenlikini hemde özidin kéyinkiliri üchünmu bir asas teshkil qilghanliqini nezerde tutishimiz lazim. Bügün Uyghur medeniyiti, Uyghur tili, Uyghur güzel sen’iti déginimizde, biz yalghuz Uyghur dégen isimda atalghan bir Türk qewminila emes , belki yene Uyghur qewmi teripidin idare qilin’ghan ashu dewrdiki barliq Türk toplirinimu köz aldimizgha keltürimiz. Bu dewrde yaritilghan eserlernimu bir qewmning eserliri süpitide emes, belki Türk milliti teripidin mueyyen bir dewrde , mueyyen bir tereqqiyat sewiyisige kإtürilgen bir bayliq süpitide tonuymiz.
    ****

    Melum bolghinidek, Sherqiy Türkistanning weziyiti, ahalisi we u yerning kültüri heqqide tarixiy melumatlar nahayiti az. Xenzularning tarix kitablirini téxichila ilimning her bir sahesi üchün gumanlanmay we ikkilenmey turup paydilan’ghili bolidighan bir halgha keltürgili bolmidi. Bu memliketning tarixida daim özgirish bolup turushi, xenzularning yat milletlerge unchiwala ehmiyet bérip ketmesliki, xenzu yéziqining bashqa milletlerning ismini éniqlash üchün eplik bolmasliqi qatarliq sewebler u dewrning tarixi üchün Junggo menbeliridin paydilinish imkaniyitini azaytidu. Türkistanning tarixigha ait bolghan bashqa melumatlarmu Türkistanliqlar bilen her qandaq bir munasiwette bolghan qoshna yaki yat milletlerning tasadipiy yézip qoyghan xatériliridin ibarettur. Türkistanda yashighan milletlerning, bolupmu tarixiy ehmiyiti jehettin aldinqi orunni igiligen Türklerning özidin saqlinip qalghan melumatlar yoqning ornida idi.

    19- Esirning axirlirigha kelgende Sherqiy Türkistanda pewqul’adde muhim eserler tépildi. Medeniy dإletler otturisida esirler boyi wasitichilik rolini oynighan we bu döletler otturisidiki medeniyet munasiwetlirige özining ijadiy küchi bilenmu ishtirak qilghan bu memlikettiki deslepki tetqiqatlar netijiside keng kölemlik güzel sen’et eserliri bilen yazma eserler otturigha chiqirildi. Bu eserler üstidiki deslepki tetqiqatlar netijiside bu yerde insanlar zadi oylap baqmighan büyük bir medeniyetning mewjutluqi namayen boldi. Dunyada barliqqa kelgen her qandaq bir bayqash bu qeder keng upuq échip baqmighinidek, dunyaning héchqandaq bir yéride bir döletning tarixini körsitip bireleydighan bunchilik matériyalning otturigha chiqqanliqi körülgen emes. Bu yerde tépilghan kültür eserlirining ehmiyiti yalghuz Türkistan(bu yerde Shinjang nezerde tutulghan-t) bilenla cheklinip qalmay, yene pütün yiraq sherq tarixi üchünmu yéngi yol échip berdi. Türkistanda tépilghan bu eserler büyük bir medeniyetning mewjutliqigha guwahliq biridighan kichik mesh’ellerdur. Bularning topraq astida yuruqliqqa chiqishni kütüp yatqan cheksiz kültür eserlirining azla bir qismini teshkil qilidighanliqini xatiridin chiqirip qoymasliq kirek.

    Sherqiy Türkistanda bashlan’ghan, biraq dunya urushi tüpeylidin toxtitip qoyushqa mejbur qilin’ghan ékispéditsiyini dawamlashturush kirek. Yéngi kültür eserlirining otturigha chiqirilishi we otturigha chiqirilghanlirining tetqiq qilinishi türk millitining tarixidiki bir dewrni öz matériyali arqiliq körüshimizge we üginishimizge yardem biridu.

    Sherqiy Türkistanda élip bérilghan ékispéditsiye netijiside tépilghan matériyallar ilim dunyasining her bir tarmiqigha alaqidar bolushtek mahiyetke ige idi. Bu yerde köpünchisi burxanchilar (buddistlar)gha a’it bolghan türlük dinlarning ibadetxaniliri tépildi. Bu ibadetxanilarning mimarchiliq shekillride qoshnilirining tesiri körülüsh bilen birge, türkistan’gha xas xususiyetlermu bar. Bu ibadetxanilarning we rahiplarning xas hojrilirining tamlirida körülgen, köpinchisi diniy resimlerdin ibaret bolghan, neqish we bashqa yüksek sen’et eserlirining toluq tetqiq qilinishi üchün xéli uzun waqit kitidu. Ottura asiya sen’iti mezmun we shekil jehettin hindistanning tesirige eng köp uchrighan, bolupmu shimaliy hindistanda tereqqiy qilghan gandxara sen’iti sherqiy türkistanning deslepki dewrliride muhim bir orun igiligen. Türkistan pütün sherqiy asiya sen’iti üchün bir wastichi bolghan. Lékin, bu sahede téxi birmunche sepler toluq aydinglashturulmidi we axiriqi yekünmu sözlenmidi.

    Sherqiy Türkistanda tépilghan bu güzel sen’et eserlirining qimmitini bikitish üchün xéli tetqiqatlar élip bérildi. Bolupmu ayrim – ayrim xususiyetlerni bir biri bilen sélishturup, bu yerdiki sen’etning tereqqiyat yolini we dewrlirini éniqlash tejiribisi élip bérildi. Sen’et we kültür pütkül dunyaning ortaq méli. Shuning üchün bir yerde téximu yüksek tereqqiyat derijisige irishken bir dewrning yene birige belgilik tesir kإrsitishi bekmu tebi’idur. Lékin, her bir irq we her bir millet bu ijadiyet ishige bir mewjutluq yaki bayliq süpitide ishtirak qilghan. Bu tereqqiyatta türk irqi we türk millitiningmu bir orni barliqi we uningmu bir tarixiy burchni utuqluq orundighanliqi shöbhisizdur. Tariximizdin qalghan her bir wesiqe türk millitining zimmisige yüklen’gen tarixiy wezipige zor derijide jiddiy muamile qilish arqiliq utuqqa érishkenligini körsetmekte.

    Lékin, shu yaki bu sahede türk millitining ishtirak qilishi bilen wujudqa kelgen eserlerde bizning hessimiz qanchilik? biz bu yaki shu eserning eser halitige kilishi üchün öz alahidiligimizdin we öz menlikimizdin nimilerni berduq? buni éniqlash dégenlik dunya ilim–pinige yéngi bir shekil birish birish, dégenliktur. Buni éniqlash dégenlik öz tariximizning we öz mewjutluqimizning téximu uchuq kإrünishi üchün matériyal teyyarlash dégenliktur.
    ****

    Tarixtin qalghan eserlerning eng muhimi shöbhisizki yazma eserlerdur. Bu eserlerde her bir milletning rohining we kültürining yüksekliki namayen bolidu. U eserlerde xuddi milletning özi sözlewetqandek tuyulidu, uning hayati, tuyghusi, ötmüshi we kelgüsige bolghan qarishi ashu eserlerde uchraydu. U, bir milletning nechche ming yilliq tarixiy dewrlirini we basquchlirini bir birige baghlap, milletni zaman we makan perqlirining sirtida bir pütün haletke keltüridu. Bu jehettimu sherqiy türkistanda tépilghan eserlerning ehmiyiti nahayiti zor. Bu yerde tépilghan eserler ashu dewrlerde melum bolghan pütkül kitap shekillirini öz ichige alidu. Hindistanda qollinilghan yapraq kitap shekli, sherqning tomar shekli, muqawilan’ghan yaki ayrim – ayrim sehipiler halitide peqet otturisidin baghlan’ghan eserlerning her xili bar. Yéziq matériyalliri süpitide qollinilghanlardin yaghach, qéyin derixining qowziqi, palma yapriqi, tére, yipek rext we qeghez qatarliqlarning türlük shekilliri tépildi. Sherqiy türkistandin tépilghan til we yéziqlarning sani nahayiti köp. Türk dunyasining bu qismining tonulishi üchün untulmas tirishchanliqlarni körsetken a. W. Lékokning melumatigha köre , bu yerde türlük dewrlerdin

    bügün’ge qeder 24 xil yéziq we 17 xil til saqlinip kelgen. Bularning ichide hazir qollinilmaydighan yéziqlar bolghinidek, ashu waqitqa qeder mewjudluqidin xewirimizmu bolmighan til we shiwilermu bar idi.

    Bu eserlerni yézish üchün qollinilghan qeghezlerning eng qedimkisi 2- esirge yitip baridu. Bu, dunyada tépilghan qeghezning eng qedimkisi bolup, insaniyet tarixi üchün eng chong keshpiyat hésaplan’ghan seylunning keshpiyatidin yigirme – ottuz yil kéyinki tarixqa mensup idi.

    Uyghurlarmu maaripqa bolghan éhtiyajgha téximu téz we téximu asan jawab bérish üchün, yaghach qélip arqiliq kitab bésishtimu nahayiti tereqqiy qilghan. Bolupmu Uyghurche tékistlerning bésilishi üchün qollinilghan bu usul özining eng yüksek tereqqiyat sewiyisige érishken. Metbeechilik téxnikisining deslepki dewrini achqan bu usul yiraq sherqte hélighiche qollinilmaqta. Yaghachtin ayrim – ayrim yasalghan uyghur herpliri bilen kitab bésishmu Uyghurlar teripidin tejiribe qilin’ghan. Dunxuangdin tépilghan yaghachtin yasalghan Uyghurche metbee herpliri buni körsitip biridu.

    Qidirip tekshürüshler asasen ibadetxanilar we rahiplarning hojriliri etrapida élip bérilghanliqi üchün, tépilghan eserler köpünche diniy höjjetlerdin ibaret idi. Bolupmu maniy dinining mahiyitini éniqlash üchün sherqiy türkistandin tépilghan eserler we bularning ichidiki türkche qisimlar nahayiti muhimdur. Gherpte pütünley yoqalghan bu dinning heqiqiy eserliri hazirgha qeder peqet mushu yerdin tépilghan tékistlerdin ibarettur. Kéyinki waqitlarda misirdin tépilghan mani kutupxanisida qandaq eserlerning barliqini téxiche yaxshi bilmeymiz.
    ****

    Uyghur éli yuqirida körülginidek, 13- esirning bashlirida büyük Mongghul impériyisining bir bölikige tewe boldi we kéyin siyasiy musteqilliqini qoghdap qalalighudek weziyetke qayta érishelmidi. Shundaq bolsimu Uyghur medeniyiti téximu uzun mezgil dawam qildi. Mongghol dölitining idare teshkilatini qurghan we bu döletning kültür saheliride uninggha yol körsetkenlerning zor köp qismi yene uyghular idi. Mongghullar we ularning qérindashliri bolghan manjularning bügün’ge qeder qismen özgertishler arqiliq asasen ashu uyghur yéziqini qollinip kéliwatqanliqimu buning bir delili hésaplinidu.

    13-, 14- Esirlerdiki sherqiy türkistanning medeniy hayatida chong bir özgirish dewri bar. Ottura asiyadin kelgen yéngi bir kültür jeriyani tünji bolup islam sulalisi qurulghan qeshqer arqiliq sherqiy tüürkistan’gha kirishke bashlidi. Bu yerde esirlerdin béri birge dawamliship kelgen burqan (budda-t) , mani we xristi’an dinliri itiqadtin qélip, bularning ornini islam dini we islam medeniyiti igilidi. Bu özgirishning asta – asta, emma bezide qanliq shekil bilen barliqqa kelgenliki melum. Islamiyetning nupuzi bilen erep yéziqimu kirip keldi. Buning bilen diniy sahede burqanchiliqning mélidek körün’gen uyghur yéziqining ilgiriki orni tewren’gen bolsimu, ijtima’iy hayattiki orni pütünley yoqilip ketmidi. Bu yéziq uzun mezgil islamiyetni téxichila qobul qilmighan bir qisim ahale ichide ornini muhapizet qilip kelginidek (mesilen, burqanchilarning diniy telimatini öz ichige alghan meshhur eser «altun yaruq »ning lénin’grad nusxisi 1687 – yili mushu yéziqta köchürülgen), mongghul impériyisining warisi bolghan türk xanliqliridimu uzun mezgil milliy we resmiy yéziq süpitide qollinilip keldi. Bu xanliqlardiki yarliqlar pütünley bu yéziq bilen yézildi. Türkchige terjime qilin’ghan parsche eserlerningmu uyghur yéziqi bilen yézilishi bu milliy en’enining ne qeder küchlük ikenlikini körsitip birishke kupaye qilidu. Islamiy dewrge a’it bolghan we til itibari bilen uyghurche yézilghan «qutadghu bilig»ningmu uyghur yéziqi bilen yézilishi yaki kéyin köchürülgen bolushi eyni shekilde sherhiylinidu.

    «Qutadghu bilig» bilen bashlan’ghan musulman uyghur edebiyati özining jughrapiwiy warisi bolghan we «chaghatay edebiyati » dégen isim tonulghan bir edebiy dewrge qeder dawamliship keldi. Islamiyetke a’it uyghurche eserler az uchraydu. Islamiyetning kéngiyishi üchün qollinilghan usul belkim sherqiy türkistan muhitida yat dindiki atalghularni ishlitishni lazim tapmighandur. Her halda qolimizda islamiyetning burqanchiliq bilen qarmu qarshi haletke kelgenlikini körsitip biridighan birmu eser yoq dések xata qilghan bolmaymiz. Bu halet burqanchiliq üchünmu eynidur.
    ****

    Pütün sherq memlikitining tarixi, tili we medeniyiti üchün eng chong menbe teshkil qilghan sherqiy türkistan keshpiyati(tépilmiliri – t) bizning tariximiz, tilimiz we medeniyitimiz üchün nimilerni berdi we nimilerni biridu? türk nami bilen atalghan bu memliketning qoynida hemmidin bekrek türk dunyasi üchün matériyal saqlan’ghan. Bu memliket özining igisi bolghan türk millitining tarixi üchün téximu yéngi bir munche eserlerni otturigha chiqirip, türkshunasliqta yépyéngi bir dewni achti. 19 – Esirning axirilirida shimaliy mongghulistandin tépilghan köktürk abidilirining oqulishi türk millitining tarixi we kültüri heqqide éqip yürgen asasiz qarashlarni medeniyet dunyasining kallisidin chiqirip tashlidi. Sherqiy türkistanda tépilghan uyghur eserliri türk medeniy hayatining upuqlirini cheksiz kéngeytish bilen birlikte, türkishunasliqning ayrim – ayrim sahelirini bügün’ge qeder tesewwur qilinmighan yéngi matériyallar bilen teminlidi.

    “Uyghur” déyilidighan bir türk qewmining yashighanliqi, ularning «uyghur yéziqi» dégen nam bilen meshhur bolghan bir yéziq usulini qollan’ghanliqi we bu yéziq bilen eser yazghanliqi heqqide xewer bar bolsimu, lékin bular heqqide éniq melumat yoq idi. 1069 – Yili qeshqerde yézilghan, epsus bügün’ge qeder her kishi paydilinalaydighan bir haletke keltürülmigen «qutadghu bilig» eng qedimki türkche eser, dep qarilip kelgen idi. Kéyinki waqitlardiki ehwallargha sélishturghanda nahayiti az miqtarda bolsimu erepche we parsche sإzlerni qollan’ghan we mezmun jehettin islam medeniyiti da’irisige kirgen bu eser uyghur edebiyati , bolupmu islamiyettin burunqi türk edebiyati heqqide melumatqa irishishimizge yardem bermigen idi. Sherqiy türkistandin tépilghan uyghur eserliri bizge türk kültür hayatining bir qanche esir burunqi halitini tonutti.
    ****

    Kültür pütün dunyaning ortaq mélidur. Belgilik bir jughrapiiyilik birlik ichide yashighan milletlerning eserliride, eyni shara’it ichide wujudqa kelgen yaki bir biri bilen bolghan munasiwetliri tüpeylidin biridin yene birige ötken eyni shekillerni uchritalaymiz. Bolupmu bu ehwal milletlerning hayatida ayrim orun igiligen yéziq usulida we edebiyatida körülmekte. Bügün melum bolghan barliq yéziqlar we edebiyat türliri bu xil yüzmu yüz uchrishishning tesiride barliqqa kelgen. Özining jughrapiyilik orni we tarixiy roli bilen milletler arisida alahide bir orun igiligen türk topliridimu bu halet yüz bergen.

    Uyghur edebiyati bizge bir qanche xil yéziq arqiliq miras qalghan. Bu yéziqlardin birisidin bashqilirining türklerge qoshna bolghan milletlerning wasitisi bilen meydan’gha kelgenlikini we türkchining xususiyetlirige köre anche – munche özgertilgenlikini anche qéynalmayla éniqliyalaymiz.

    1- Tarixta tunji bolup türk namini bügünki türk tilida xatiriligen köktürk yéziqining bashqa bir yéziq asasida yaritilghanliqi heqqidiki bir munche nezeriyilerning héchqaysisi ispatlanmidi. Köktürk yéziqining nahayiti qedimki dewrlerdin béri türk yéziqi süpitide qollinip kilin’genlikide shöbhe yoq. Menbesi heqqidiki qarshi pikir ispatlan’ghan’gha qeder, bu yéziqning türk millitige a’it ikenlikini bayan qilish üchün ilmiy bir tosqunluq yoqtur. Kéyinki tetqiqatlar buning türk millitining öz mülki ikenligini kإrsetmekte. Orxun abidiliride we uningdinmu burunqi dewrge a’it bolushi kirek bolghan yénisey abidiliride nahayiti zor maharet bilen qollinilghan we türk millitining bu dewrlerde ne qeder yüksek bir kültürge ige ikenligini körsitip biridighan bu yéziq türk tili üchün eng eplik shekilde ishlen’gen. Bu mukemmellikning esirlerning mehsuli ikenlikini tesewwur qilsaq, bu yéziqning qollinilishqa bashlighan dewrining tarixini xéli köp esir aldigha sürüshke toghra kilidu.

    Sherqshunaslarning bir qismi bu yéziqning peqet tash üstige yézish üchün qollinilghanliqini texmin qilishqanidi. Turpan keshpiyatidin kéyin buning turmushtimu qollinilghanliqi we bashqa yéziqlargha oxshash istimal qilin’ghanliqi melum boldi. Chünki, sherqiy türkistandin tépilghan we bu yéziq bilen yézilghan eserler qeghez üstige yézilghanidi.

    Sherqiy türkistandin tépilghan we türk kültürining shahiti bolghan eserler ichide bir kichik qeghez parchisi bar. Kichiklikige qarimay, zor bir menani ipade qilidighan bu qeghez parchisi turpan etrapida saqlan’ghan we qurulghan waqti 6-, 7 – esirlerge ait bolush éhtimali bolghan bir binadin tépilghan. Bu qeghezning bir teripide üch qurluq bir tékist bar. Bu qurlarning üsti teripide orxun abidiliridin biraz perqliq halda, köktürk yéziqining 16 herpi yézilghan. Asti teripide mani yéziqi bilen buning oqulush usuli kإrsitilgen. W. Tomsénning eqli orxun abidilirining sirini yishishning achquchini tapmighan bolsa , u chaghda bu türk kültür abidilirining siri mushu shekil bilen échilghan bolatti. Türk kültürining tereqqiyatida milliy mewjutluqning qandaq tewrenmes bir bagh bilen baghlan’ghanliqini körsitish üchün , bu üch qurluq qolyazma parchisidin téximu chong delil izdeshning lazimi yoq.

    2 – Uyghurche höjjetlerde eng köp qollinilghan yéziq soghdi yéziqi asasida yaritilghan uyghur yéziqidur. Uyghur yéziqi uyghurlar arisida burqanchilarning resmiy yéziqidek chüshenche peyda qilghan. Qollinilghan sahelirining kengliki sewebidin kéyinche xristi’anlar we manichilarning dini eserlirimu bu yéziq bilen yézilishqa bashlighan. Sherqiy türkistandiki ékispéditsiye dawamida qolimizgha chüshken we mezmun jehettin diniy xaraktéri bolmighan eserlerning hemmisi pütünley mushu yéziq bilen yézilghan. Uyghur yéziqi bilen yézilghan eserler sen’et noqtisidin bir qanche dewrge ayrilidu. Eng qedimki dewrge a’it bolghan parchilar her waqit güzel yézilghan we imlasimu toghra idi.

    Türk tilining, bolupmu uyghur dewrining tetqiq qilinishi üchün nahayiti muhim bir menbe teshkil qilghan we 1066 – yili (hijriye466- yili) öpchöriside yézilghan mehmud qeshqerining «diwanü lughetit türk» namliq esiride, uyghur yéziqi omumiy türk yéziqi süpitide qeyt qilin’ghan we bu yéziqning bir örnikimu birilgen. Qeshqerining bu xatirisi bir jehettin uyghur yéziqining, bolupmu bu eser yézilghan yillarda türk topliri ichide hökümran yéziq ikenligini körsetsimu, yene bir jehettin qeshqirining ashu dewrdiki kültür weziyitining omumiy körünishini körelmigenliki bilen munasiwetlik idi. Qeshqeri ashu dewrning peqet sözliniwatqan türk shiwilirige ehmiyet birip, türk tili we kültürining uningdin burunqi dewrliri yaki türklerning islamiyetning sirtidiki edebiyati bilen uchrashmighanliqi üchün, islamiyet sirtidiki milliy bayliqimizni tilgha élishni lazim körmigen bolsa kirek. Herhalda qeshqirining köktürk we mani yéziqlirining bolghanliqidin xewer bermesliki diqqetni tartidu.

    3- Uyghur yéziqining menbesi bolghan soghdi yéziqi bilen yézilghan eserler türkche eserlerge nisbeten az uchraydu we mewjut höjjetlermu téxiche neshir qilinmidi.

    4 – Mani edebiyatining bir qismi mani yéziqi bilen yézilghan. Manichilar qollan’ghan bu yéziq ular bilen birlikte gherptin kelgen. Manichilarning güzel sen’ette yüksek maharet körsetkenliki melum. Shu wejidin, meyli mani yéziqi bilen bolsun, yaki uyghur yéziqi bilen bolsun, mani dinige a’it uyghurche yézilghan eserler sen’et noqtisidin eng güzel eserler qataridin orun alghan.

    5- Süriye yéziqi bilen türkche yézilghan eserler nisbeten az. Bular köpünche xristi’an dinige a’it hإjjetler bolup, diniy mahiyiti bolmighan eserler azla bir qisimni teshkil qilidu.

    6- Brahmi yéziqi bilen yézilghan türkche eserler téxi neshir qilinmidi. Qolimizdiki bu xil höjjetlerning bir qismi «sansikritche – uyghurche lughet»tin ibaret, birqismi bolsa tibabetke a’ittur.

    Brahmi we süriye yéziqlirida tibabetke a’it hإjjetlerning bolushi éhtimal bu yéziqlarning uyghurlar arisida xéli keng bir türküm kishiler ichide qollinilghanliqidin bolsa kirek.
    ****

    Sherqiy türkistandin tépilghan we uyghur türkchisi dewrige a’it bolghan eserler keng uyghur edebiyatining peqet kichikkine bir qismini teshkil qilidu. Chünki dunya urushigha qeder élip bérilghan tekshürüshler nahayiti ehmiyetlik bolsimu, bu memliketning bashtin ötküzgen barliq dewrliri we bu dewrlerning pütkül seplirini öz ichige alghudek derijide emes idi. Bügün’ge qeder qolgha keltürülgen netijiler, bu sahede téxi élip bérilidighan we élip bérilishi zörür bolghan tetqiqatlar heqqide yaxshi bir pikir berdi. Bügün bir munche muhim mesililerning yoritilishi kelgüside bu yolda qilidighan ishlirimizgha baghliq bolmaqta. Shuning üchün bizning bu yerde uyghur dewrining edebiy tereqqiyati heqqide sözleydighanlirimiz bu edebiyatning tamamini öz ichige élishtin yiraq bolup, mewjut matériyallarmu peqet neshir qilin’ghan qisim eserler bilenla cheklinidu.

    1- Qolimizdiki uyghurche höjjetlerning köp qismi diniy eserlerdur. Chünki, bu eserler burqan yaki bashqa dinlargha a’it ibadetxanilardin tépilghan. Uyghur sheherlirining dunyawiy mesililer bilenmu meshghul bolidighan organlirining barliqi éniq. Xarabilerde pilanliq türdiki tekshürüsh dawamlashturulsa buningmu otturigha chiqishi shöbhisizdur.

    Diniy höjjetler ichide, bolupmu bularning köpünchisini teshkil qilghan burqan heqqidiki eserler arisida, eng iptida’iy diniy chüshenchilerdin tartip eng yüksek pelsepiwiy tehlillerge qeder türlük eserler mewjut. U dewrlerde ilimning birmunche tarmaqlirining din chembiriki ichide tetqiq qilin’ghanliqini köz aldimizgha keltüridighan bolsaq, bu eserlerdin chiqirilidighan netijilirimizning mol we kenglikini chüshinip yetkili bolidu. «Altun yaruq» we «ma’itiri simit» qatarliq yüksek eserler ichide bizning tesewwurimizdinmu köprek diniy we pelsepiwiy atalghular bar.

    Bu xil eserler yaki xas yaki qoshna milletlerning tilidin terjime qilin’ghan. Lékin, türk tili bularning hemmiside özining mewjutluqini we xususiyetlirini qoghdighan. Eng qiyin bolghan hindiche we xenzuche diniy atalghularmu uyghurchigha terjime qilin’ghan.

    2- Tépilghan höjjetler arisida edebiy eserler anche – munche uchraydu. Mewjut edebiy parchilarningmu köpchiliki diniy mahiyette idi. Lékin, güzel türk shé’iriyet sen’itini körsitip biridighan parchilarmu yoq emes. Kéyinki yillarda bu dewrdin qalghan türkche nezmilerni öz’ichige alghan mejmu’elermu tépildi. Bulardin ikki ming misragha yéqin bir qismi «qedimki türk shé’iri» dégen nam bilen türk tarix qurumi teripidin neshir qilindi. Bügün uyghurche höjjetler saqliniwatqan kutupxana we mozéylarning zhornallirida uyghur edebiyatining bu qismigha mensup matériyallarning barliqi shöbhisizdur. Uyghurche eserler pilanliq halda tetqiq qilinip neshir qilinmighanliqi üchün, bulargha téxiche nöwet kelmidi deymiz.

    3- Qoshnilirining tesiri bilen bolsimu, uyghurlarda tébabetchilik xélila tereqqiy qilghan idi. Dewrlerning tejiribisi arqiliq éniqlan’ghan dora terkipliridiki xam maddilar türk wetinide ösidighan we türkche isim bilen atilidighan ösümlükler idi. Bu xususta bir pikir bildürüshke yarighudek höjjetlerning bir qismi neshir qilindi.

    4- Uyghurlar astéronumiye ilmidinmu xewersiz emes idi. Qolimizdiki höjjetlerdin yultuzlarning herikitining éniqlan’ghanliqi melum bolmaqta. Seyyarilerning herikitini éniqlighan bir uyghur höjjiti bérlin resetxanisi teripidin tetqiq qilin’ghan we uningdiki melumatning toghra ikenligi ispatlan’ghan. Epsus, qolimizdiki wesiqiler bu xususta köprek melumat bergidek mahiyette emes. Bu xil parchilargha asaslinip uyghurlarda resetxanigha oxshaydighan bir organning bolghan yaki bolmighanliqi heqqide bir nerse déyelmeymiz. Bu xususta keskin bir höküm chiqirish üchün kelgüsidiki tetqiqatlarni kütüsh lazim.

    5- Uyghur kalindari mesilisimu téxiche hel bolmighan, emma nahayiti muhim bolghan mesililerning biridur. Eng muhimi sherqiy türkistan kéyinki dewrlerde qoshnilirining tesiri astida qaldi. Shuning üchün hökümet teshkilati bilen alaqidar bolghan kalindar mesilisidimu ularning tesirige uchrighan bolishi éhtimalgha yéqin. Lékin, bu qoshna milletler bilen bolghan munasiwetni tetqiq qilidighan ilim sistémiliri uyghur kalindarining biwasite halda hindilar, tibetler yaki xenzulardin kelmigenlikini bayan qilmaqta. Téximu qedimki dewrlerdin qalghan wesiqiler qolimizgha chüshmigiche, biz bu xususta qet’iy qilip bir nerse déyelmeymiz. Lékin, bügün’ge qeder türklerning bu sahediki özige xas usullirini bashqilardin ügen’genlikini körsitip biridighan her qandaq bir wesiqe héchkimning qoligha chüshkini yoq.

    6- Astrologiye (palchiliq – t) eng qedimki dewrlerdin béri her bir millet meshghul bolup kelgen bir sahe bolghanliqi üchün, uyghurlardimu bu xil edebiyatni uchritimiz. Uyghurlar bu sahede xélila küch chiqirip bir munche eserlerni yaratqan. Bolupmu palname sherqiy türkistandiki türlük yéziqlarda yézilghan türkche höjjetlerning hemmiside mewjut.

    7- Uyghurlarda ijtima’iy hayatning qandaq shekilde dawamlashqanliqi heqqide téxichila éniq bir pikirge irishelmiduq. Lékin, qolimizdiki soda we mu’amile höjjetlirining yéqindin tetqiq qilinishi bilen, bu saheningmu aydinglashturilidighanliqi shöbhisizdur. Bularning tetqiq qilinishi yalghuz uyghurlarning ijtima’iy turmush sheklini éniqlash üchünla emes, belki yene uningdin burunqi we uningdin kéyinki dewrler heqqidimu bir chüshenchige irishishimizge paydiliqtur.

    8 – Tarix we sayahetke a’it eserlerge téxi irishelmiduq. Uyghurche eserler tépilghan meheliler asasen diniy mez’heplerge a’it bolghanliqtin ashu dewrning tarixiy ehmiyetke ige bolghan eserlirimu mushu dinlargha alaqidar qolyazmilardin ibaret. Bu yerde alahide tilgha élishqa erziydighan bir eser bar. Junggodin hindistan’gha sayahetke barghan we bu dewrning nahayiti muhim bir shahiti bolghan xenzu seyyahi shüenzangning xenzuche yézilghan bir sayahetnamisi bar. Bu sayahetname shu waqitlarda uyghurlar teripidin öz tiligha terjime qilin’ghan. Buningdin üch yil ilgiri(1930 – yili) bu eserning bir qismi sherqiy türkistandin tépilghan. Fariz milliy kutupxanisi teripidin sétiwélin’ghan bu eserning bir qismi bügün béyjing kutupxanisida saqlanmaqta. Kemtük bolghinigha qarimay, muhim ehmiyiti bolghan bu eserning uyghurche terjimisi eslige nisbeten téximu éniqtur. Junggo yéziqi yat milletlerning sözlirini yézishqa mas kelmigenliktin shüenzangning sayahetnamisidiki qabile, memliket we sheher namlirining bir qismi bügün’ge qeder éniqlanmidi. Bu eserning uyghurche terjimisi arqiliq bu kemchilikler biraz bolsimu toldurilidu.
    ****

    Yuqiridiki sherhiydin melum bolghinidek, uyghur edebiyati tür jehettin nahayiti bay idi. Bir milletning kültür hayati bilen munasiwetlik bolghan barliq saheliride bu xususta bizge melumat bireleydighan eserler bar. Eserlerning köplüki we chétilidighan sahelirining kengliki tebi’iy halda uyghur tilining qollinilish iqtidarini körsitip biridighan misallarnimu köpeytmekte. Uyghur edebiyati kündilik hayat bilen alaqisi azdek körünidighan terjime eserlerdimu kéyinki dewrlerning yat kültürge baghlinishi bilen sélishturghili bolmaydighan derijide yüksektur.

    Bu eserlerdin paydilinish üchün, awwal bularni neshir qilip, zörür bolghan matériyallar bu sahede tetqiqat bilen shughullinidighanlargha yetküzülishi kirek. Buningda tunji wezipe tilshunaslar üstige chüshidu. Türk tili tetqiqati jem’iyiti meydan’gha kelgen’ge qeder bu saheni tetqiq qilidighan bir teshkilatimiz bolmighanliqtin bu eserlerning neshri qilinishi peqet ayrim kishilerning sexsiy emgekliri bilen royapqa chiqti. Shu seweplik, mewjut uyghurche eserlerning peqet azla bir qismi neshir qilindi.

    Uyghurche eserlerni neshir qilishta awwal tékist toghra oqulishi we mezmuni yaxshi chüshünilishi kirek. Chünki bügün’ge qeder dawamlashturulghan tetqiqatning asasiy noqtisi sözlükler we ularning ipade qilghan menisini éniqlashqila merkezliship qaldi. Uyghur yéziqining türk tili tawushlirini ipade qilish üchün yitersiz ikenliki we tilning eng muhim bolghan sada — awaz xususiyetlirini éniq körsitelmigenliki, bolupmu kéyinki dewrlerde imlasining qalaymiqanliship ketkenligi melum. Bügünki türk shiwiliri heqqidiki sélishturma tetqiqatning yardimi bilen hazir uyghurchining toghra oqulishi qismen kapaletke irishti. Bu qeder qedimiy bir dewr we keng bir sahede bu qeder köp miqtardiki mewjut edebiy matériyallarning tilimiz üchün zor bir menbe teshkil qilishi shöbhisizdur.
    ****

    Uyghur türkchisi türk tilining tereqqiyatidiki bir burulush noqtisi hésaplinidu. Chünki, uyghur türkchisi , yeni uyghur dewrige a’it türkche chuwash we yaqut lehchiliridin bashqa , bügünki barliq türk shiwiliri üchün bir ana til mahiyitide idi. Bügünki shiwiler türk tilining tereqqiyat qanuniyiti jehettin uyghur dewri türkchisidin ayrilip chiqqan. Bügün ayrim – ayrim shiwilerning xususiyetliridek körünidighan terepler uyghur türkchisi dewride bir til ichide we shu tilning toluq hoquqluq éléméntliri halitide mewjut idi. Bügünki shiwiler ichide uyghurche bilen izahlinishini qobul qilishqa bolmaydighandek körinidighan bezi tereplergimu duch kélimiz. Biz buni uyghur dewri türkchisige xas shiwe perqliri arqiliq sherhiyleymiz. Buni éniqlash uyghur türkchisining türk tilining tereqqiyat tarixi we bu tereqqiyatning yoli we qanunini békitishte neqeder muhim bir orun igiligenlikini körsitip birishke yiterliktur.(Terjime qilghuchi: Yüsüpjan Yasin)

  37. Yazghuchi Lawrénké Solomonning Maqalisi: “Xitay Ghulap Chüshidu “

    Ixtiyariy Muxbirimiz Kamil Tursun
    2011-01-28

    Kanadada chiqidighan “döletlik pochtisi” gézitining 22-Yanwar künidiki sanida mezkur gézitning iston yazghuchisi lawrénké solomonning “xitay ghulap chüshidu” namliq maqalisi élan qilindi.

    Aptor bu maqalide, xitay hakimiyitini aghdurulushqa élip baridighan,xitay jemiyitidiki bir qanche éghir ijtimaiy mesilini tehlil qilidu. Lawrénké solomon ependi bu maqalide, sabiq sowét ittipaqining yimirilish harpisidiki weziyet bilen ijtimaiy dawalghush basquchida turuwatqan xitaydiki qattiq qol siyasetler, parixorluq, bayliqlarning tülke teqsimati pediside teqsim qilinishi we bashqa ijtimaiy adaletsizliklerni öz-Ara sélishturidu.

    Yazghuchi bu maqaliside, özining 1975-Yili sabiq sowét ittipaqini ikki ay ziyaret qilish pursiti jeryanida,eyni waqittiki sowét ittipaqining tereqqiyati heqqide, chetellerdiki dawranglar bilen emeliy ehwalning tüptin oxshimaydighanliqi, sowét ittipaqining özini köptürüp körsetkenliki, yeni uning téshi pal-Pal körünsimu, ichining ghal-Ghal ikenlikini körgenlikini bayan qilip: “eyni waqitta sowét ittipaqining chong sheherliri- Körünüshte shimaliy amérikidiki hazirqi sheherlerdin qélishmighudek derijide zamaniwi idi. Emma, sheherning awat merkizidin 20 minutla yol mangsingiz, köz aldingizgha, bashqa bir ghéribane dunya namayan bolatti.

    Sowét ittipaqi eyni chaghda, alem boshluqigha ayaq basqanliqi we bashqa muweppeqiyetliri bilen dunyaning közini ala-Chekmen qilalighan bolsimu, lékin ular puqralirining adettiki turmush teleplirining hajitidin chiqalmighanidi,”dep yazidu.
    Lawrénké solomon ependi maqaliside, bügünki xitayni yimirilish harpisidiki sowét ittipaqining weziyiti bilen sélishturup: “sowét ittipaqining iqtisadi sistémisi 1990-Yili u ghulap chüshkenge qeder gherbliklerni koldurlatti.

    U yimirilgendin kéyinla, andin gherblikler uningdiki pütün ziddiyetlerni körüsh pursitige érishti. Bügünki xitay iqtisadi eyni waqittiki sowét ittipaqining ulugh muweppeqiyetlirining ichide ulugh meghlubiyetliri bolghan axirqi künliri bilen parallélliqqa ige. Hetta bezi nuqtilardin élip éytqanda, xitayning bügünki muqimliqi- Zawalliqqa yüzlinish harpisidiki, sowét ittipaqidiki muqimsizliqlardinmu köp xeterlik “dep yazidu. Aptor maqaliside, nöwette xitaydiki bay-Kembigheller otturisidiki perqlerdin kélip chiqqan ijtimaiy ziddiyet bilen eyni waqittiki sowét ittipaqidiki ehwallarni öz-Ara sélishturup: “xitaydiki bügünki namratliq, eyni waqitta sowét ittipaqidiki namratliqtin éghir.

    San jehettin élip éytqandimu, bularning sani nahayiti köp. Bir milyard 300 milyonluq nopusning bir milyardini namratlar teshkil qilidu. Uningdin bashqa, sowét ittipaqida ottura burzhuaziye sinipi mewjut emes idi. Hemme adem namrat we derdi oxshash bolup, hökümet bay-Kembegheller otturisidiki perqning aldini alghachqa, naraziliqimu asasen yoq idi. Xitayda bolsa, hökümettin narazi bolghuchilar samandek köp.

    Nöwette 300 milyon kishi baywechchiler sinipini teshkil qilmaqta. Bu baywechchiler sinipimu yéqinqi bir nechche yil ichide otturigha chiqqan bolup, bularning ichide yene 500 ming etrapida milyonér, 200 milyardér bar. Kishini téximu endishige salidighini, xitaydiki baylar bilen namratlar otturisidiki hangning barghanséri chongqurlishishidur. Bu bir milyard namrat insan 300 milyon baywechchining bayliqining qanunsiz yollardin kelgenlikige sheksiz ishinidu” dep yazidu.

    Lawrénké solomon ependi maqaliside, tüzülme xaraktérlik parixorluqning yéngi baywechchiler sinipini peyda qilghanliqini,süniy usulda meydangha kelgen baywechchiler sinipi bilen namratlar sinipi otturisidiki ziddiyetlerning xitaydiki éghir mesilining biri ikenlikini tilgha élip: “néme üchün bunchiwala köp insan birdinla baywechchilerdin bolup qaldi” dégen soalni otturigha qoyidu we maqalisini dawamlashturup,”chünki bularning mutleq köp sandikilerning bayliqi parixorluqtin kelgen. Xitay kommunistik partiyisi 20 yilning aldida “béyish shereplik” dégen shoarni otturigha chiqirip, qanunsiz kapitalizmgha yéshil chiragh yaqqan idi. Xususilashturush qalpiqi astida, xitay emeldarliri we ularning jeddi-Jemetliri döletning bayliq menbelirining méghizini chaqti yaki buningdin öz nésiwisini ziyade aldi hem bu bayliqlarni yéqin-Yoruqlirigha iqtisadiy menpeet qarshiliqida satti yaki ishlitish hoquqini ötküzüp berdi. Tüzülme xaraktérlik parixorluq bilen jamaet teripidin étirap qilinghan parixorluq, nöwette döletning hemme qatlamlirigha yamridi, hetta eng sokal emeldarlarmu mal- Dunyaliq bolush imkaniyitige érishti “dep yazidu.

    Kanadaliq yazghuchi lawrénké solomon “dölet pochtisi” gézitidiki bu maqaliside, baywechchilerning zorawanliqlirigha uchrighan namratlar sinipining hökümetke bolghan naraziliqlirining barghanséri kücheygenlikini, buning xitay hakimiyitini axiri halaketke élip baridighanliqini eskertip: “eger parixorluq toxtam arqiliq, dost-Yarenlirige hökümet kanliri,éléktr istansilirini sogha qilish we omumning mülüklirini uruq-Tughqanlirigha bölüp bérish bilenla cheklengen bolsa, namratlar özlirining nésiwilirige baywechchilerning soghuq qoli tegkenlikidin narazi bolupla, boldi qilghan bolar idi. Emma emeliyette,xitaydiki bu parixorluq bir milyard nopus ichidiki namratlarni öy-Makanliri we tirikchilik yolliridin mehrum qilipla qalmastin, hetta ularning salametliki we hayatinimu nabut qildi “dep yazidu.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/lawrenke-solomon-01282011223739.html/story_main?encoding=latin
    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

  38. 5-Féwral Shahitlirining Bayani
    Muxbirimiz Méhriban
    2011-02-02

    1997-Yildiki ghulja féwral weqeside ili tewesidin türküm-Türküm uyghur yashliri qolgha élinip, ularning nurghunliri eyni chaghda türmilerde pajielik halda ölüp ketkenliki bügüngiche kishiler arisida teriplinip kelmekte.

    Eyni chaghda féwral weqesi sewebidin xitay türmiside yétip chiqqan shahitlar radiomiz ziyaritini qobul qilip, özlirining eyni chaghda türmide yoluqqan qiyin-Qistaqlarni hem türmidin qoyup bérilgendin kéyinki nazaret astidiki hayatini bayan qildi.

    1997-Yili 5-Féwral küni minglighan ghulja yashliri démokratiye hem erkinlik telep qilip ghuljida namayish qildi. Eyni chaghda minglighan ili yashliri tinchliq bilen élip barghan bu namayish hökümet dairiliri teripidin qanliq basturuldi. Shundin buyan her yili 5-Féwral küni chetellerge chiqip olturaqliship qalghan uyghurlar, dunyaning herqaysi jaylirida 5-Féwral namayishchilirini xatirilep türlük yighilishlarni ötküzüp kelmekte.

    Igiligen matériyallardin melum bolushiche, shu qétimliq weqe sewebidin yüzligen uyghur yashliri türmilerge tashlanghan. Radiomiz ziyaritini qobul qilghan ikki neper shahitning bildürüshiche, 5-Féwral namayishidin kéyin, uyghur élining herqaysi jaylirida 5-Féwralgha baghlinishliq dep qaralghanlarni zor kölemlik tutqun qilish bashlanghan bolup, tutqun qilish taki 1998-Yili 6-Ay hem uningdin kéyinki mezgillergiche dawamlashqan.

    1997-Yili namayishtin kéyin, 8 -Féwral küni weqege munasiwetlik dep qarilip, öz öyidin qolgha élinghan bireylen eyni chaghda, saqchilarning özini tutqun qilish jeryanida qattiq qiynash usulini qollanghanliqini bayan qildi.

    Uning bildürüshiche, eyni chaghda saqchilar uning bilen bille yene 17 neper uyghur yashni qolgha alghan bolup, bu balilar eyni chaghda küytüngdiki bingtuen türmisige qamilip, bingtuenning qoralliq saqchiliri teripidin saqchi apsharkilirigha talitish qatarliq ten jazasigha uchrighan.

    Ili 5-Féwral weqesidin kéyin, uyghur élide xelq arisida diniy ilmiy bar dep qaralghan bir türküm diniy erbablarmu tutqun qilinghan. Eyni chaghda féwral weqesi bilen baghlinishi bar dep türmide soraq qilinghan bireylen, saqchilarning soraq qilish jeryanini bayan qildi.

    Uning bildürüshiche, saqchilar uni xitayning türme qanunida belgilengen «jinayetchilerni 70 saettin artuq uyqusiz halette qaldurushqa bolmaydu» dégen belgilimisige xilap halda uda 120 saetkiche uyqusiz halette soraqni dawamlashturghan. Bu kishi özining soraqtin kéyinki salametlik ehwalini teswirlep, uda 120 saet uyqusiz halette qaldurulup soraq qilinghandin kéyin, özide xamushluq, tili kalwalishish qatarliq késel alametliri körülgenlikini bildürdi.

    Bu kishi yene, eyni chaghda özi yatqan türmide, 5-Féwral weqesidin kéyin qolgha élinghan obul abdulla isimlik bir balining türme saqchiliri teripidin urup öltürülüp, türme meydanigha tashlap qoyulghan jesitini öz közi bilen körgenlikini bayan qildi.

    Bu kishining bayan qilishiche, u türmidiki chaghda yene, 5-Féwral ghulja namayishini pilanlighuchilarning biri dep qolgha élinip, ölüm jazasigha höküm qilinghan ibrahim xélil 1998-Yili 6-Ay mezgilide, ghulja shehiri aydöng mehelliside qolgha élinghan iken.

    Bu kishi yene, özining türmidin chiqqandin kéyinmu dawamliq nazaret astida turghanliqini bayan qilip, nöwette uyghur élide jaza mudditi toshup, türmidin qoyup bérilgen siyasiy mehbuslarning dawamliq nazaret astida turidighanliqini ilgiri sürdi.

    Chetellerdiki uyghur teshkilatliri hem uyghur weziyitini közetküchilerning qarishiche, 1997-Yilidiki féwral weqesidin kéyin tutqun qilinghan uyghur yashlirining sani xitay hökümiti teripidin dawamliq mexpiy tutup kéliniwatqan bolup, hazirghiche eyni chaghda türmige qamalghan hem türlük qiynashlar sewebidin türmide ölgen uyghurlarning heqiqiy sani yenila bir sir iken.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/ghulja-weqesi-02022011155234.html/story_main?encoding=latin

    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

  39. Ghulja Qetliamining 14 Yilliqi Munasiwti Bilen Gérmaniyening Frankfurt Sheheride Paaliyet Uyushturuldi

    Sherqiy Türkistan Birliki Teshkilati buningdin 14 yil awalqi Ghulja qetliamini xatirlesh meqsidide, mushu ayning 5-küni Gérmaniyening Frankfurt Sheheride paaliyet teshkillidi.

    Paaliyetke Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining wekilliri we Sherqiy Türkistan Birliki Teshkilatining bir qisim ezaliri qatnashti. Paaliyet Frankfurt sheherining Hauptwache dégen awat kochisida élip bérilghan bolup, qanche minglighan sheher ahelisining küchlük diqqitini jelip qildi.

    1997-yili 5-Fewralda Sherqiy Türkistan yashliri Sherqiy Türkistan xelqining jümlidin Uyghur millitining milliy we kultural kimliki, diniy itiqati, tili we medeniyitini yoqutiwétish üchün séstimiliq türde herket qiliwatqan Xitay tajawuzchillirigha bir qétim qaxshatquch zerbe bergenidi. Shu yillarda qatmu-qat tehdit astida we taraytiwitilgen hayat yolida chüshkünliship chiqish yoli tapalmaywatqan kishilerning sani künsayin köpiyip, wetinimiz Sherqiy Türkistanda éghir ijtimayi we iqtisadiy kirziske yol achqanidi.

    Yoqarqidek bir tarixiy sharayitta Sherqiy Türkistan yashlarni kultural paaliyetler, diniy tebligh we ilmiy söhbetler arqiliq dostuq, qérindashliq, medeniyet we ish-emgekke ündeydighan Abduxélil Abdumeji, Idrisxan Mexsum, Abdulhémit, Yasin Abdulla we Awut Memet qatarliq bir türküm ilghar pikirlik teqwadar yashlar barliqqa kelgenidi.

    Paaliyette Sherqiy Türkistanda küchiyip kétish éhtimali bolghan milliy oyghunish herkitini Ghuljigha pilanlanghan opiratsiye arqiliq yoq qilishni könglige pükken xitay tajawuzchillirining qara niyiti we hiyle-mikirliri pash qilindi.Niyiti buzuq xitaylarning jimjit, tich we zerersiz shekilde élip bériliwatqan kultural paaliyetlerge qandaq shekilde zeherlik neshtirini sanchighanliqi pash qilindi.

    Paaliyet ishtirakchilliri yene Xitaylarning Ghulja yashlarning paaliyet élip bériwatqan sorunlirini qandaq taraytip, yitekchillirini qaysi xil shekilde rehimsizlik bilen jazalighanliqini jamaetchilikke anglatti.Narazi bolghan yashlarning, özlirining nime üchün naheq yeklinidighanliqini, chetke qéqilidighanliqini, ochuqtin-ochuq kemsitilidighanliqini we jazalinidighanliqini hökümettin sorash meqsidide tinch namayish teshkilligenlikini, emma diktator komménist xitaylarning qanliq basturushidin ibaret jawapqa érishkenlikini chüshendürdi.

    Sherqiy Türkistan Birliki Teshkilati ezaliri yene, Xitaylarning esilide xitay hakimiyiti üchün hichqandaq tehdit peyda qilmaydighan qanunluq diniy we kultural paaliyetlerde boliwatqan Sherqiy Türkistanliq yashlarning qelbide ghezep we intiqam otini yandurush, shu arqiliq maddiy we meniwiy jehettin zeyipleshtürülgen xeliqni Xitay hakimiyitige qattiq qol qarshiliq körsitishke mejburlighanliqini chüshendürdi.

    Sherqiy Türkistan Birliki Teshkilati ezaliri yene, Xitaylarning pütün Sherqiy Türkistanning bulung pushqaqlirighiche yamrap kétish éhtimali bolghan milliy kimlikmizni qoghdap qélish meqset qilinghan kultural paaliyetlerni, dölet diktatursi wastisi bilen qandaq basturup, xelqimizning yürikini qattiq mujup, ularni meniwiy yétekchilliridin ayrip tashlashni weqedin ilgirki birqanche yillardin béri könglige püküp kelgenlikini, shu seweptin Uyghur yashlirini namayish qilishqa qesten mejburlighanliqini, qolida yingnining suniqimu bolmighan qanche minglighan Sherqiy Türkistan yashlirini qaysi xil shekilde qanliq basturghanliqini Frankfurt sheher ahalisige pakitlar arqiliq bayan qildi.

    Sherqiy Türkistan Birliki Teshkilati ezaliri bu paaliyet arqiliq yene, yoqarqi namayish sewebidin Abduxélil Abdumejit we Idrisxan Mexsumlar qatarliq minglighan, on minglighan kishining wehshiylerche qetliam qilinghanliqini, éghir iskenje astida hayatidin ayrilghanliqini, ailisining her türlük shekillerde weyran bolghanliqini, wetenni terik étip dunyaning bulung-pushqaqlirighiche sorulup ketkenlikini, Xitaylarning kütkenlirining del mushundaq aqiwetni kéltürüp chiqirish ikenlikini misallar arqiliq chüshendürgen ming parchige yéqin teshwiqat wereqlirini tarqatti.

    Bu paaliyet Gérmaniye qanun tarmaqlirining küchlük himayisi astida Gérmaniye waqti 14:00 de bashlinip 18:00 qeder dawamlashti. Paaliyet bashtin axir kishilerning qiziqishigha nail boldi we tertiplik, tinch shekilde élip bérildi.

    Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti Kultur We Teshwiqat Ménistirliki

    6-Fewral 2011 Frankfurt/Gérmaniye

    http://hantengri.blogspot.com/2011/02/ghulja-qetliamining-14-yilliqi.html

    http://uyghur.tv/#

  40. Tarimdin tépilghan qedimiy jesetler néme üchün xitayni biaram qilidu?

    Muxbirimiz Irade
    2011-02-08

    “Yipek yolining siri” namliq körgezme xitay dairiliri teripidin ushtumtut toxtitip qoyulghandin kéyin, bu heqtiki xewerler xelqara metbuatlarda keng dairide yer aldi.

    AFP

    1985-Yili cherchendin tépilghan uyghur qedimiy mumiyasi.

    Xitay dairilirining zadi néme üchün mushu ayning 5-Künidin 6-Ayning 5-Künigiche pénsilwaniye uniwérsitétida echlidighan körgezmini toxtitip qoyghanliqi, körgezmige qoyulmaqchi bolghan qedimiy jesetlerning alahidiliki, uning néme üchün xitayni biaram qilghanliqidek mesililer metbuatlarning eng qiziqqan nuqtisi boldi. Gerche pen muzéyi dairiliri bu heqte muxbirlargha bayanat bérishni ret qilip kelgen bolsimu, közetküchiler xitayning bu herikitining siyasiy arqa körünüshke ige ikenlikini ilgiri sürüshmekte. Töwende bu heqte muxbirimiz irade tepsiliy melumat béridu.

    Tarim wadisidin bayqalghan qedimiy jesetler uyghurlargha dair muhim arxilogiyilik bayqashlarning biri bolup, bu jesetler qedimki tarim ahalisi we ularning uyghurlar bilen bolghan antropologiyilik munasiwitini échip béridighan alahide ehmiyetke ige mirastur. Igilinishiche, tarim mumiyaliri dep isim qoyulghan bu jesetlerning ichide eng qedimiy tarixqa ige bolghini 3800 yil burun yashighan bir ayalgha ait jeset bolup, bu ayal jeset könchi deryasining töwenki éqimigha toghra kélidighan arghan dégen jaygha yéqin yerdiki yerlik xelqler “qum derya” dep ataydighan kichik bir éqin boyidin tépilghan. U ayal jesetke “kichik mören güzili” dep nam bérilgen.

    Bu qétim pénsilwaniye uniwérsitétida körgezme qilinmaqchi bolghan jesetlerning ichide del mushu “kichik mören güzili” we cherchenning zaghunluq dégen yéridin bayqalghan 10-8 Ayliq bowaq we lopnur nahiyisining térim etrapidin tépilghan bir er kishining jesiti we uninggha alaqidar güzel senet buyumliri bar idi.

    Ilgiri bu körgezme amérikining kaliforniye we téksas shtatlirida körgezme qilinghan bolup, eyni waqitta bu jesetlerning chachliri, yüzidiki siziqlarghiche intayin yaxshi saqlanghanliqi, bolupmu ularning yawropa irqigha xas alahidilikke ige bolushi hemmining alahide diqqitini qozghighan idi. Emdilikte bu qedimiy mumiyalar pénsilwaniye uniwérsitétida körgezme qilinish aldida turghanda, xitay dairiliri teripidin ushtumtut toxtitip qoyulghandin kéyin, bu weqe amérika we shundaqla dunyadiki bashqa eller metbuatlirida keng xewer qilindi. Uyghurlargha alaqidar témilargha qiziqquchilar we shundaqla tarixchilar bu témida özining tor sehipiliride bu heqte qizghin munazirilerni élip bardi. Metbuatlarda néme üchün xitaylar bu jesetlerni körgezme qilghili qoymidi dégen soal peyda boldi. Undaqta, bu mumiyalardiki xitay dairilirini biaram qilidighan alahide nuqta zadi néme? bu heqte amérikidiki yipek yoli medeniyiti tetqiqatchisi doktor qahar barat ependi öz köz qarishini ipade qildi.

    Doktor qahar barat ependi sözide yene, tarim mumiyaliri dep nam bérilgen bu qedimiy jesetlerning xitay hökümiti dep kéliwatqan “shinjang ezeldin xitayning zémini” deydighan teshwiqatini chürüwétidighanliqini, shunga xitayning bu jesetlerning körgezme qilinishidin biaram bolghan bolushi mumkinlikini bildürdi.

    Hörmetlik radio anglighuchilar, biz bu qedimiy jesetlerning néme üchün pénsilwaniye uniwérsitétigha kelgende toxtitip qoyulghanliqining sewebini bilip béqish üchün bu qedimiy jesetlerni amérikida körgezme qilish üchün on nechche yildin béri tirishchanliq körsitip kelgen shexslerning biri we bu körgezmining sahibxanliridin biri bolghan amérika pénsilwaniye uniwérsitétining proféssori wéktor méyr ependidin ehwal igileshke tirishtuq.
    Emma, wéktor méyr ependi özining hazirche bizning soallirimizgha jawab bérelmeydighanliqini, bu heqte yéngiche özgirishlerning bolup qélishi mumkinlikini, shunga bizning özige etilerdin qayta téléfon qilip béqishimizni éytti.

    Gerche, resmiy dairiler bu heqte éniq bayanat bérishtin özini qachurup kéliwatqan bolsimu, emma herqaysi metbuatlarda élan qiliniwatqan mulahiziler bu mumiyalarning étnik terkibining yawropaliq bolushi we buning xitayning nazuk rayoni bolghan uyghur rayonidin tépilishi we uyghurlarning bularni özining ejdadliri dep qaraydighanliqidek ehwalning xitayni sarasimige salghanliqini ilgiri sürdi. Amérika uyghur birleshmisining muawin reisi alim séyitof ependi bu heqte toxtilip mundaq dédi.

    Alim séyitof ependi sözining dawamida, hazirqidek uchur dewride xitay dairilirining heqiqetni hergiz yoshurup qalalmaydighanliqini tekitlidi.

    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

  41. Xitayda yasimen inqilabi qandaq bolidu, hökümet basturalamdu?

    Muxbirimiz weli
    2011-02-21

    Tünügün xitayning béyjing, shangxey qatarliq 13 shehiride «yasimen inqilabi» dep atalghan chong yighilish yüz berdi.

    Süret boxun.com Tor bétidin élindi. Neshriyat hoquqi boxun.com Ning.

    Bu körünüshler, tor bétide xewer qilinghan, sendung uniwérsitétida oquwatqan bir nechche uyghur oqughuchilarning, chingdaw shehiridiki melum xitay saqchi dairiliri teripidin qattiq urulup arqidin tutqun qilinghanliqi xewer bérilgen süretlerdin körünüsh.

    «Boshün» tor géziti tünügün, xitayning béyjing, shangxey qatarliq 13 shehiride «yasimen inqilabi» dep atalghan chong yighilish bolghanliqini xewer qildi. Xewerdin melum bolushiche, bundaq chong yighilishlar, bir nechche kündin buyan xelq ichide intérnétta «yasimen inqilabi»ni bashlash heqqide keng dairilik meslihet bolup, chong namayish ötküzüshke kélishken. Ularning shoari «bizge yémek kérek, xizmet kérek, turalghu kérek, erkinlik-Démokratiye kérek, adaletlik kérek» dégendin ibaret bolghan.

    Xongkongda chiqidighan «mingbaw» gézitide neqil keltürüshiche, xitayning shinxua agéntliqi tünügün béyjingning wangfujing kochisida amérikiche téz yémeklik dukinining aldida chong yighilish bolghanliqini étirap qildi we saqchilar yasimen gülini chiqirip toplanghan ademni körsila qoghlidi, emma ünümi yaxshi bolmidi, ademler eng köp toplanghan waqitta bir mingdin ashti, axir nahayiti köp saqchi kélip bu nuqtidiki yighilishni tarqitiwetti dep xewer qildi.

    Boshün tor gézitning bügün bayan qilishiche, xitay dairiliri tünügün kechte munasiwetlik tarmaqlargha «yasimen» dégen sözni kim bashlighan, ichimizdinmu yaki cheteldinmu, zadi néme qilmaqchi, buni éniqlash kérek, dep buyruq chüshürgen.

    «Bügünki amérika» gézitining bayan qilishiche, nérwisi ajizlap ketken xitay dairiliri hazir «yasimen inqilabi» qozghaldi dep hés qilip, uni basturushni oylap, aldi bilen siyasiy köz qarishi hökümet bilen oxshimaydighan kishilerge qarita nazaret qilish, tutush herikitini kücheytti. Herbiy qisimlar charlashni köpeytip, xelqqe tehdit sélishqa bashlidi. Yekshenbe küni, xitay saqchiliri béyjing kochiliridin az dégende 3 ademni tutup ketti. Béyjing xelqi hazir 1989‏- Yilidiki qanliq basturushning aldida körülgendek alametlerni hés qiliwatidu.

    Radiomiz muxbiri lyu yünning guangjudin xewer qilishiche, xitay dairiliri tünügün, 10 nechche sheherdin 100 din artuq siyasiy köz qarishi hökümet bilen oxshimaydighan ademni yoshurun tutti. Tünügün yasimen güli belgilik chong yighilish yüz bergen 13 sheherning biri guangju. Bu sheherdiki namayish köp nuqtida we herxil shekilde boldi. Kimning namayishchi, kimning namayishni körgili kelgen kishi ikenlikini perq étish qéyin idi. Saqchilar adem eng köp yighilghanliki jay bolsa, shu jayda «muqimliq saqlash» qa keldi. Xelqqe qopal muamile qildi. Emma xelq ulargha pisent qilmidi.

    Amérika awazning bayan qilishiche, gerche bügün béyjingda chong yighilish yüz bermigen bolsimu, emma herxil namdiki xitay qoralliq küchliri kochilarda charlash élip bardi. 1989‏- Yilidiki tyenenmén weqesige chétilip qolgha élinghan sabiq merkizi komitét siyasiy byurosining katipi baw tongning bayan qilishiche, eger xelq «bizge yémek kérek emes, biz ishlimeymiz, biz öylerde olturmaymiz, bizge erkinlik kérek emes, dégen bolsa, u normal emes idi. Emma hazir xelq «bizge yémek kérek, xizmet kérek, turalghu kérek, erkinlik-Démokratiye kérek, adaletlik kérek» deptu, bu yaxshi gepken, hökümet bundaq yaxshi geptin qorqup ketmesliki kérek. Xitayda hazir xelq bek namrat, her künlük turmush sewiyisi ikki amérika dollirigha yetmeydighan adem sani bek köp, emdi yene ularni dawamliq namratliqta qaldurushni oylimasliq kérek.

    Radiomiz muxbiri xey lenning bayan qilishiche, xitay dairiliri ürümchide we jenubtiki bir qisim rayonlarda, ottura sherqtikidek chong dawalghush yüz bérishning aldini élish üchün, uyghur herikitining rehbiri rabiye xanim heqqidiki filim we wideolar peyda bolghanliqini bahane qilip, «qanunsiz medeniyet paaliyetlirige zerbe bérish» dégen nam bilen tekshürüsh, charlash, qattiq zerbe bérish herikitini qaytidin bashlidi. Bu rayondiki intérnét tori we yanfon alaqisini qaytidin chekleshke bashlidi.

    Bügün intérnéttiki munazirilerdin melum bolushiche, kommunistperesler we iqtisadiy menpeetlerge érishken ewladlar, xitayda yasimen inqilabi bolmaydu, hazirqi xitay rehberliri köp bolsa 12 yil wezipe öteydu, mubareklerdek texttin chüshmey 30 yil turuwalmaydu, eger yasimen inqilabi yüz berse qattiq basturidu, deydu. Bezi mulahizichilerning pikri buninggha oxshimaydu, ular hazir xitayda yasimen inqilabi boluwatidu, bu bir pakit, hazir xitayda bundaq inqilabni basturidighan déng shawpingdek imtiyazliq rehberler yoq, herbiy qisimlar ichidimu, déng shawpingning qomandisigha boy sunghandek boysunup, herbiy qisimlargha xelqni basturushqa buyruq chüshüridighan yang beybinler yoq, deydu.

    Yene béziler, xelq ichide yasimen inqilabini qozghash heqqide boluwatqan meslihetlerning özi bir sir, eger hökümet xelq yasimen inqilabi qozghidi dep bastursa, chong xatalashqan bolidu؛ eger hökümet jim tursa, bu heriket barghanséri chonglap kétidu, démek hökümet buninggha chare qollanmisimu chong xatalashqan bolidu.

    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/yasimen-inqilabi-02212011173459.html/story_main?encoding=latin

  42. Uyghur Akadémiyisi Istanbulda Dunya Ana Tili Künini Xatirilidi

    Ixtiyari Muxbirimiz Arslan
    2011-02-21

    B d t pen-Maarip we medeniyet teshkilatining 1999-Yili noyabirda échilghan omumiy chong yighinida, her yili 21‏-Féwral xelqaraliq ana til küni qilip békitildi.

    RFA/Arslan

    Quddus hafiz ependi Uyghur tilining ötmüshi, bügüni we kelgüsi namliq yighinda soz qildi. 2011-yili 20-féwral.

    Bu munasiwet bilen merkizi istanbulgha jaylashqan uyghur akadémiyisining uyushturushi bilen 2011‏-Yili 2-Ayning 20-Küni «i ha ha insaniy yardem fondi» ning yighin zalida «uyghur tilining ötmüshi, bügüni we kelgüsi» dégen témida ilmi muhakime yighini ötküzüldi.

    Bu yighingha istanbuldiki her qaysi uniwérsitétlarda magistirliq we doktorluqta oquwatqan oqughuchilar we uyghur jamaet wekilliri bolup 50 etrapida kishi qatnashti.

    Yighingha uyghur akadémiyisining bash katipi doktor ablet turan ependi riyasetchilik qildi. Yighin «istiqlal marshi» oqush we quran kerim tilawet qilish bilen bashlandi. Yighinda uyghur akadémiyisining pexriy reisi doktor erkin sidiq we bash reisi proféssor alimjan inayetning yighinni tebriklep yollighan tebriknamiliri oqup ötüldi.
    Türkiye istanbulda «uyghur tilining ötmüshi, bügüni we kelgüsi» dégen témida ilmi muhakime yighini ötküzüldi. 2011-Yili 20-Féwral.

    Kéyin, xelq naxshichi abduréhim héytning «ana tilim» dégen naxshisi qoyuldi.

    Yighinda uyghur akadémiyisining reis wekili abdulhemid qaraxan ependi échilish nutqi sözlidi. Abdulhemid qaraxan ependi sözide uyghur tilining eng qedimi til ikenlikini, uyghur tiliningmu dunyadiki tillarning aldinqi qatardin orun alidighan til ikenlikini we dunyagha meshhur qimmetlik eserlerdin «türki tillar diwani», «qotadghubilik», «xemse», «muhakemetul lugheteyin» qatarliq klassik eserlerning uyghur tilida yézilghanliqi bu tilning qanchilik ehmiyetlik ikenlikini körsitip béridighanliqini chüshendürdi.

    Yighinda yene péshqedem tilshunas quddus hapiz ependi uyghur tili heqqide söz qildi. Quddus hapiz ependi sözini uyghur tilining hazirqi ijtimaiy ehwalini eks ettürgen «uyghur tilim elwida» we «axunumni yighlatqan nikah» dégen ikki shéirni déklamatsiye qilish bilen bashlidi.
    Quddus ependi uyghur tilining hazir yoq bolup kétish tehditke duch kéliwatqan weziyetni bir qur chüshendürüp, bu xil weziyetning uyghur diyarida élip bériliwatqan atalmish «qosh til maaripi» ning sewebidin téximu éghirliship kétiwatqanliqini ilgiri sürdi.

    Yighinda yene «qedimki uyghur tili», «ana tilim-Uyghur tili» dégen témilarda söz qilindi.

    Biz bu yighin heqqide uyghur akadémiyisining reis wekili abdulhemid qaraxan ependi bilen söhbet élip barduq.
    Yuqiridiki awaz ulinishtin bu heqtiki söhbitimizning tepsilatini anglaysiler.

    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.
    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/ana-til-02212011141301.html/story_main?encoding=latin

  43. Xelq’ara Qelemkeshliri Uyghur Merkizining 2-Nöwetlik Qurultiyi Unuguriyening Paytexti Bodapésht Shehride Daghdughuluq Échildi

    Abduréshit Haji Kérimi xewéri: Uyghur qelemkeshlirining 2- nöwetlik qurultiyi 2011-yili 02 –ayning21- küni saet 9.00 da, wén’giriyening tarixi ehmiyetlik zali- wén’gériye yazghuchilar jeméyétining binasida tentenilik bashlandi.

    Yighin’gha dunyaning herqaysi jayliridin kelgen uyghur qelemkeshlirining 30din artuq wekilidin bashqa, wén’gériye qelemkeshlirining reisi sultan, wén’gériye yazghuchilar jeméyitning reisi Yünüs Semetjanlar qatnashti we muhim söz qildi.

    Wén’gériye yazghuchilirining reisi yünus semetjan échilish murasida sözge chiqip:
    Men ming yildin kéyin uyghur qéridishimni taptim, bizning bu qitimqi uchrushishimiz endi menggü dawam qilidu, üzülmeydu….. Uyghurlarning hazir duch kiliwatqan mesilisi bizdimu bir mezgil höküm sürgen, biz mushu sorunda 1955-yili wéngériye qelemkeshliri bir arigha kilip xelqimizni köresh qilishqa chaqirip maqale ilan qilghan iduq, xelqimiz bizning bu jenggiwar chaqirqimizdin ilham ilip köreshke atlandi . shuning bilen sowét komunést déktaturlirining uzun yilliq mustebit hökmiranliqigha xatime birip bügünki musteqil wéngiriye dölitini berpa qildi…..
    Qelemkeshning chaqirqi- yazghanliri siyasiyunlarning herket qiblenamisidur, herqandaq bir siyasiyun qelemkeshning yazmisidin ayrilalmaydu! Bügün siler, uyghur qelemkeshliri yighin échiwatqan mushu zal , del mundin 50 nechche yil burun wén’giriye qelemkeshliri , wén’gir xelqighe xitapname ilan qilip musteqil wén’giriye dölitini eslige keltürgen zal. Wéngiriye musteqilliq inqilabi mushu zaldin butun döletke kingeygen. Shuning üchün silernimu mushu zalda yighin chaqirishqa dewet qilduq!
    Wén’giriye yazghuchilar jemiyitining reisi sultan sözge chiqip mundaq désdi:
    – Men 2 yil burun uyghur qelemkeshliri bilen sélowoniyede uchrashqanda uyghurlar bilen qaytidin tonushush pursitige ige bolup tolimu xushal bolghan idim. Emma, uyghur qelemkeshlirining tereqqiyatigha qismen qarashta idim, 2 yil ötkendin kéyin uyghur qelemkeshlirining xelq’ara tutqan orni bolupmu ” oral – altay til qelemkeshliri birliki”teshkilatini qurup türkiy tilliq döletlerni herketke keltürgenlikidin waqiplan’ghandin kiyin , uyghur qelemkeshliri merkizige bolghan ishenjem artti…..
    Biz wén’giriye yazghuchilar jemiyiti uyghur qemkeshliri teshkilatini her jehettin qollaymiz.
    Siler bilen ittipaqta, dostluqta we ghelbidimu bille bolimiz….
    Nurmuhemmet yasinning ” yawa kepter” esirini wén’gér téligha terjime qilghan yash shair tébo sözge chéqip:
    men bügün uyghur qelemkeshliri bilen teklimakan qumluqida yol tapalmay, boran chapqunda qalghandek hisyatta boliwatimen, bizge qolunglarni biringlar , biz bu qumluqtin daghdam yol tépip bille chiqip kiteyli! Bizmu mushu yerdin yol tépip xelqimizning jesurana köresh qilishi bilen bügünki bayashat musteqil wén’giriye dölitige irishken! –dédi.
    ………..
    Kechki paaliyet nahayti köngüllük élip birildi. Londun ansambilining orunlishida wén’gériye ” périsdént” zalida sen’et kéchikiliki ötküzüldi hemme xushhal – xoram keypiyat ichide naxsha usul bezmisigemuweppeq boldi.
    Ottura asiyadin kelgen uyghur qelemkeshlirining wekilliri uyghur qelemkeshlirining reisi qeyser özxun’ge we wén’gériye qelemkeshlirining reisi yünüs ependige uyghur toni bilen doppa keydürdi.
    Uyghur qelemkeshlirining ijraiye ezasi, qazaqistandin kelgen wekil Rabit Ismail uyghur qelemkeshlirining reisi Qeyser bilen wéngériye qelemkeshlirining reisi Yünüs ependilerge ton we doppa keydürüp, ikki reisni ong we sol teripige epturup:
    Uyghurlarning en’eniwi sazi bolghan duttarning ikki tarisi bar, ikki tari bolghanda duttardin mungluq awaz chéqidu, kitabningmu birinji biti bilen axirqi bitini birleshtürgensde kitabning axirqi xulassisi chéqidu.bu ikki reisning birge bolup bile herket qilishi we maslishishi uyghur we wén’gér xelqlirining men’gü dostluqining simwolidur….dédi hemde wén’géryelik bashqa bir qanche dostlarghimu uyghur doppisi keydürdi we minnetdarliq bildürüldi……
    Uyghur qelemkeshlirining 2-nöwetlik qurultiyi erte 2-basqucha qedem qoyidu…

    Xelq’ara Qelemkeshliri Uyghur Merkizi

    2001- yil 02 – ayning 21-küni

    Wén’gériye- bodapésht

  44. Xitay Yette Neper Pidaiyni Ölüm Jazasigha Höküm Qildi

    Muxbirimiz Shöhret Hoshur
    2011-03-23

    Xitayning tengritagh xewer tori bügün, ötken yilning axirlirida qeshqerde yüz bergen 3 chong qoralliq weqening ijrachiliri bolghan nurmemet obulqasim qatarliq 7 mehkumgha ölüm jazasi bérilgenlikini xewer qildi.

    AFP Photo

    2008‏-Yili 4 – Awghust seherdiki 2 uyghurning xitay qoralliq saqchilirigha qilghan hujumidin kéyin, xitay saqchiliri pütün qeshqer kochilirida razwédkini kücheytken bolup, sürette, charlighuchi xitay saqchiliri chetellikler bilen sözleshmekte.

    Eyni chaghda radiomiz teripidin aral we yéngiériq weqesi dep xewer qilinghan mezkur weqeler asasliqi xitayning köchmen siyasitige qarshiliq bildürüshni meqset qilghan bolup, weqede 8 neper xitay puqrasi we bir neper amanliq xadimi öltürülgen idi.

    Aral weqesi xitayning bügünki xewiride 11-Noyabir térrorluq weqesi dep tilgha élinghan. Xewerdin melum bolushiche, bultur awghust, öktebir we noyabir aylirida qeshqerning yéngisheher nahiyisining aral we yéngiériq yézisida we maralbéshining nahiye bazirida yüz bergen qoralliq weqeler nurmemet obulqasim qatarliq 12 neper pidaiyning pilanliq we teshkillik heriket qilishi netijiside kélip chiqqan. Pidaiylarning teyyarliq ishliri 2008-Yili 6 ‏-Ayda bashlanghan. Ular ikki yildin artuq waqit ichide köp qétim uchrishish, bash qoshushush we teyyarliq qilish arqiliq 2010-Yili 8-Ayda tunji hujumini bashlighan. Qisqighine 4 ay ichide arqa-Arqidin 3 chong hujum élip bérip, xitay hökümiti we köchmenliri arisida éghir wehime peyda qilghan.

    Ularning hujum nishanliri we amma arisida tarqalghan weqe heqqidiki uchurlardin qarighanda, ular xitayning köchmen siyasitige qarshiliq körsitishini we uyghur élige éqip kéliwatqan xitay köchmenlirining sanini azaytishni asasliq meqset qilghan. Ular üzlüksiz heriket élip bérish üchün hujum paaliyetliri dawamida iqtisad toplashnimu muhim orungha qoyghan. Pidaiylar bultur 8-Ayning 7-Küni maralbéshining nahiye baziridiki piyadiler kochisida bir zibuzinnet dukinigha bésip kirish dawamida mu famililik bir xitay amanliq xadimini öltürgen.

    Tengritaghning bügünki xewiridin melum bolushiche, pidaiylar 10-Ayning 12-Küni bir aptomobil bilen yéngisheher nahiyisining yéngiériq yézisigha bérip, yézidiki xitay ottura mektipining mudirining qorusigha kéchide tamdin atlap chüshüp, öyige basturup kirgen we mudirni ayali birlikte baghlap qoyup mal-Mülkini qolgha chüshürgen arqidin xitay mudir bilen ayalini öltürüwetken. Emma xewerde ularning öltürüsh jeryanida qandaq wasite qollanghanliqi bildürülmigen.

    Yene xewerdin melum bolushiche, pidaiylar bultur 11-Ayning 11-Küni kéchide yéngi sheher nahiyisining aral yézisidiki yang famililik ikki aka- Uka xitay köchmenlirining öyige hujum qilghan. Ular ikki ikki guruppigha bölünüp ikki öyge tengla waqitta hujum qilghan. Hujumda kéreklik mal-Mülüklerni qolgha chüshürgendin kéyin ikki ailidiki 6 kishini öltürüwetken. Emma xewerde ölgüchilerning yéshi we jinsi bayan qilinmighan.

    Bu 12 neper pidaiy nurmemet obulqasim, imin dawut, emet toxti, jüme abduwayit, ebeydulla éziz, nurélijan tursun, nurmemet hoshur, qurban nur, abduqadir sattar, erkin qadir, emet qurban, abdulla éli qatarliqlardur. Xitayning qeshqer ottura sot mehkimisi bulardin nurmemet obulqasim qatarliq 7 kishini ölüm jazasigha, qurban nur qatarliq 3 kishini kéchiktürme ölüm jazasigha, emet qurbanni muddetsiz qamaq we abdulla élini 20 yilliq qamaq jazasigha höküm qilghan. Aptonom rayonluq yuqiri sot, xitay döletlik aliy soti déloni tekshürüp ottura sotning yuqiriqi hökümini testiqlighan.

    Hörmetlik radio anglighuchilar, qeshqerdiki yerlik ahalilerdin igiligen bezi uchurlardin melum bolushiche, pidaiylar eslide 2008-Yilidiki béyjing olimpikige qarshi heriket qilish üchün teshkillengen. Emma eyni chaghda heddidin ziyade qattiq bixeterlik tedbirliri élinghachqa ular heriket qilishqa amalsiz qalghan. Yene toluqsiz melumatlarda bayan qilinishiche, pidaiylar 2008-Yilidiki 4-Awghust semen yoli weqesidin ilhamlinip teshkillengen. Ular abduraxman azad we qurbanjan hémitqa oxshash xitayning eskerlirige hujum qilishni pilanlighan bolsimu emma qoral-Yaraq we oq-Dora mesiliside amalsiz qalghanliqtin hujum nishanini özgertken. Yene kocha parangliridin melum bolushiche, ularning ikki yildin artuq teyyarliq basquchi asasen oq-Dora yaki partlatquch teyyarlashqa serp qilinghan, emma bu jehette netijige érishelmigechke, axiri pichaq we toqmaq qatarliq yerlik qorallar bilen heriketke ötken. Xitayning bügünki xewiride pidaiylarning heriket dawamida qollanghan qorali heqqide melumat bérilmigen.

    Yuqiriqi uchurdin qarighanda, pidaiylarning teyyarliq basquchi we hujum pilanliri heqqide amma arisida tarqalghan uchurlarning toghriliqi ispatlanmaqta.

    Yuqiridiki ulinishtin muxbirimizning saqchi xitay xadimi bilen ötküzgen söhbitini anglighaysiler.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/yette-neper-pidaiy-03232011151915.html/story_main?encoding=latin
    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

  45. Qazaq Xelqining Tonulghan Shairi Muhtar Shahanof Bilen Söhbet

    Ixtiyariy muxbirimiz Erkin Tarim
    2011-03-23

    Qazaq xelqining tonulghan shairi, parlamént ezasi we sabiq bash elchi muxtar shaxanof türk dunyasining mesililiri jümlidin uyghur mesilisi heqqidimu toxtaldi.

    RFA/Erkin Tarim

    Muxtar shaxanof ependi türkiyide «türk dunyasida diniy we milliy bayramlar» témisidiki xelqaraliq ilmiy muhakime yighinigha qatnashti. 2011-Yili 21-Mart.

    Muxtar shaxanof ependi «türk dunyasida diniy we milliy bayramlar» témisidiki xelqaraliq ilmiy muhakime yighinigha qatnishish üchün türkiyining fethiye shehirige kelgen.

    Yighinning 21-Marttiki échilish murasimida söz qilghan muxtar shaxanof, türk dunyasining mesililiri jümlidin uyghur mesilisi heqqidimu toxtaldi. Yighin jeryanida biz uning bilen söhbet élip bérip uning uyghur mesilisi heqqidiki köz qarashlirini igiliduq. Söhbitimizde u, xitayning hazir uyghurlargha, uyghur diyaridiki qazaqlargha élip bériwatqan siyasitining toghra emeslikini, özi parlamént ezasi mezgilide bu mesilini birnechche qétim qazaqistan parlaméntining küntertipige élip kelgenlikini, pütün türkiy jumhuriyetlerning qérindash uyghur xelqige ige chiqishi kéreklikini éytti.

    Qazaq xelqining tonulghan shairi, parlamént ezasi we sabiq bash elchi muxtar shaxanof ixtiyariy muxbirimiz erkin tarim bilen. 2011-Yili 21-Mart. Hörmetlik muxtar shaxanof ependi siz aldi bilen özingizni qisqiche tonushturup ötsingiz qandaq? muxtar shaxanof kim? dégen soalimizgha u mundaq jawab berdi:

    ‏- Hazir méning bu heqtiki pikrim bashqiche. Bir kishi meyli yazghuchi bolsun, meyli axun bolsun, meyli ministir bolsun, meyli prézidént bolsun, öz millitining, öz dölitining kélechikini oylimisa, men uni u milletning ewladi dep qarimaymen. Hemme kishi öz millitining teqdiri, kélechiki heqqide bash qaturushi kérek. Öz xelqi bilen birge bolushi kérek. Men türk dunyasining teqdiri, qazaq millitining kélechiki üchün küresh qiliwatqan bir shair.

    Hörmetlik muxtar shaxanof ependi siz özingizning edebiy ijadiyiti heqqide qisqiche melumat bersingiz qandaq? dégen soalimizgha mundaq jawab berdi:

    ‏- Méning shéir we powéstlirim ottura asiyadiki türkiy tillar we xitayche bolup 7 tilgha terjime qilindi. Shéir terjimisi bir az qéyin ish. Birleshken döletler teshkilati medeniyet we maarip komitétimu bir qanche tilgha terjime qildurdi.

    Hörmetlik muxtar shaxanof ependi sizgimu melum, ottura asiya türkiy jumhuriyetliri musteqil bolghili 20 yil boldi, türkiy xelqler her xil paaliyetler bilen bir-Birini tonushqa, bir-Biri bilen bolghan munasiwetni tereqqiy qildurushqa tirishiwatidu, sizche, öz-Ara munasiwette siz arzu qilghan sewiyige ulashtimu? dégen soalimizgha u mundaq jawab berdi:

    – Biz musteqil bolghili 20 yil boldi. Sowét ittipaqidin ayrilishimizgha 1986-Yili almatada yüz bergen qozghilang sewebchi boldi. Bu qozghilangning meydangha chiqishi, sabiq sowét ittipaqining qazaq tilini maaripta emeldin qaldurushi, xelqning erkin sözlesh heqqi yoqluqi we meniwi turmushning méni qilinishidin kélip chiqqan idi. Mesilen, u waqitta almatada birla qazaq tili mektipi bilen bir qazaqche yesli bar idi. Ruslarning bu bésim siyasitige naraziliq bildürüsh üchün 1986-Yili almatada namayish qilduq. Bu namayishta men aldinqi septe idim. Méni boris yéltsin, dangliq rus yazghuchisi saxarof qatarliq kishiler qollap-Quwetligen idi. Emma, bügünki künge kelgende qazaqistanda hakimiyet béshida turuwatqan kadirlarning 80% i ana tilini oqup yazalmaydu. Bu insanlarning köpi döletlerning aliy rehberliri, qazaq xelqi öz ichidin chiqqan bu xil öz xelqini xor köridighan qazaqlardin bizar boluwatidu. Bularning chirayi qazaq, emma rohi tamamen rusliship ketken insanlar. Ottura asiya türkiy jumhuriyetliridiki rus rohigha ige bu kishiler hakimiyet béshidin chüshmigüche türkiy milletler otturisidiki munasiwetni kücheytkili bolmaydu.

    Muxtar shaxanof ependi, undaqta siz xitay hökümitining uyghur diyarida yürgüzüwatqan til siyasitige qandaq qaraysiz dégen soalimizgha u mundaq jawab berdi:

    ‏- Men 4-5 Yil burun qazaqistan parlaméntida parlamént ezasi waqtimda xitaydiki milliy mekteplerde néme üchün ana tilda maarip élip bérilmaydu dep, bu mesilini qazaqistan parlaméntining kün tertipige élip kelgen idim. Xitay hazir ruslarni örnek éliwatidu. Sabiq sowét ittipaqida stalin mezgilidimu, xéroshshof mezgilidimu, brézhnéf mezgilidimu türkiy tillarda oqu-Oqutush ishlirini méni qilghan idi. Xitaymu ruslarning bu siyasitini örnek élip, uyghur we qazaqqa oxshash xelqlerning tilini méni qiliwatidu. Xitayning bu siyasiti toghra emes, herqandaq millet öz tilida maarip élip bérishi kérek. Xitayning bu xata siyasitige pütün dunya döletliri, birleshken döletler teshkilati naraziliqini bildürüshi, xitaygha bésim ishlitishi kérek.
    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/muxtar-shaxanof-03232011162911.html/story_main?encoding=latin

    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

  46. Barin Rohiy-Millitimizning Musteqilliq Sadasi!

    Korash Atahan

    Igilmes- sunmas, zulumgha bash egmeydighan, düshmenge hich waqit teslim bolmaydighan Sherqiy Türkistan xelqi buningdin 21 yil awal yeni 1990-yili 5-Aprilda keng-kölemlik herketlinip, Xitay ishghaliyitige qarshi quralliq qozghilang teshkillep, Sherqiy Türkistan xelqining milliy iradisini dunyagha jakarlap, milliy herkitimizning üzlüksizlikini dunya jamaetchilikige yene bir qétim namayan qilghanidi.

    Xitay tajawuzchilliri u qétimqi herketni wehshiylik bilen basturghan bolsimu, Barin inqilawining qarangghuluq we zulmet qaplap turghan Sherqiy Türkistan tupraqlirigha chachqan ot uchqunliri xelqimizning qelbini yorutup, ejdatlirimizning simasini nurlandurmaqta we milliy herkitimizge hayatiy küch bexish etmekte!Bu alemshunul weqe Insaniyetning jümlidin millitimizning zulum we qulluqqa qarshi élip barghan inqilawiy küreshliri qatarida tarix betlirige altun hel bilen qeyit qilinghusi!

    Xelqimiz Barin inqilawini xatirlewatqan mushu künlerde, Xitay tajawuzchilliri tarixtin sawaq élip, Sherqiy Türkistanni Uyghurlargha qayturup bérip, dunyawiy éqimgha egishish uyaqta tursun, eksiche wetinimizde téximu wehshiylik bilen érqiy, kultural we diniy qirghinchiliq élip bérip, millitimizni, milliy herkitimizni her-türlük usullar bilen yoq qiliwétishtin ibaret zeherlik pilanini yürgüziwatidu. Xelqara dimokiratiye herkitidin hasil bolghan nazuk siyasiy weziyet , chirikliship halidin kétey dégen Xitay hakimiyitini téximu esebiyleshtürüp, xuddi üshük herisidek , wetinimizni üsti ochuq türmige aylandurup, xelqimizni türkümlep tutqun qilip, kolliktip qetliam qilmaqta. Yar yüleksiz, bash-panahsiz Sherqiy Türkistan xelqi, Xitay zulumining bir az bolsimu baldurraq axirlishishini, shundaqla azat, hür we démikurattik öz-özige xuja Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining qaytidin dunyagha köz échishini zariqip kütiwatqan peyitte weten ichi we siritida milliy herkitimizge qaritilghan buzghunchiliqmu küchiyip barmaqta.

    Bügün dunyani zil-zilige keltürgen Sherqiy Türkistan Barin inqilawining 21. yili. Eger 21 yil ilgirki qozghilang ghelbe qilip, musteqil Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti qaytidin qurulghan bolsa idi, eyni waqitta Qanxor xitay eskerliri teripidin böshükide turghuzulup oq yamghurigha tutulghan buwaqlar söygen ashiq meshuqliri bilen mushu künlerde teswirligüsiz xushal-xuramliq ichide jumhuriyet bayrimini xatirligen bolatti.Xitaylar shu qétim, namrat we qalaq halette qaldurulghan mezlum xelqimizni, muntizim we zamaniwiy armiyesini ishqa sélip essebiylerche basturup, zulumgha bash egmeydighan munnewer qiz-yigitlirimizni éghir siyasiy jazalar bilen qirip tashlap, minglighan aililerni weyran qildi, on-minglighan sebiylerni yétim qaldurdi.Xelqimiz shu qétimqi qanliq qisasni héch unutmaydu.Shundaq bir künler kéliduki, tajawuzchilarning Sherqiy Türkistan tupraqlirida ishligen jinayetlerdin ayrim-ayrim hésap élinip, qolliri xelqimizning issiq qénida boyalghan qatillar, milliy herkitimizge soqunup kirip, birlik we ittipaqliqimizgha buzghunchiliq qilghan milliy munapiqlar haman adalet aldida sotqa tartilidu.

    Shu nerse éniq ayan boldiki milly herkitimizning tizgini Barin qehrimanlirining yürek sadasi bolghan milliy musteqiliqtin ibaret xelqimizning milliy iradisi teripidin konturul qilinmay ishlengen xizmetler herqanche netijilik bolghandek körünsimu, özimizning milliy iradisige özimiz xoja bolghan shekilde ishligen eng kichik xizmetler bilenmu tenglishelmeydu. Milliy dawayimiz üchün bashqilarning qonchiqigha aylinip mangghan yüz qedem, öz aldimizgha qarar chiqirip tashlighan bir qedemchilik xelqimizning ussighan yérige barmaydu.Körüp turuptimizki milliy herkitimiz alla burun tuyuq yolgha kirip qaldi.Milliy dawayimizda bashqilarning chapinida terlesh asasiy éqimgha aylanip qalghachqa, Sherqiy Türkistan milliy dawasida köngülge shek keltüridighan hadisiler birining arqidin biri ortigha chiqmaqta, bu yaxshiliqning bishariti emes.Chalmini köterse astidin muzaywéshi chiqqandek milliy herkitimizning muqeddes wujudigha zeherlik mikroplar tarqilip, düshmen arzu qilghandek weziyet shekillendi.Bu tiragidiye üchün pütün Sherqiy Türkistan xelqining qattiq oylinidighan, özini Sherqiy Türkistan xelqining milliy herkitidiki pidakar we yitekchi orunda turidighan shexis we goruppa dep qaraydighan barliq küchlerning, semimiy niyet we keng qursaqliq bilen bir yerge toplunup, achchiq chayni demlep qoyup, doppisini béshidin élip, pishanisidin qara ter chiqqudek oylunishigha, oylinish ichide ilgirlishige teqezza qilmaqta.Ehwal shundaqken bixutluq qilip yürüwérish millitimizni kelgüside qattiq pishmangha ittirip kiridu.

    Körüp turuptimizki milliy herkitimizning tüp yönülishini özgertip, axirda éghir meghlubiyetke uchrutush üchün xitay we xitay gumashtilliri bilen parallil herket qiliwatqan bir uchum satqunlar dawaning tüp yönilishini belgülesh hoquqini konturul qiliwélish üchün herket qilmaqta. Su uxlisa uxlidiki, bizning eksimizche düshmen yigirme tört saet herket qilmaqta.Ularning bezilliri xelqimizning nijatkari qilip körsütiliwatidu.Bezilliri ming mushaqette qoghdap qéliniwatqan bir qisim qurulushlargha soqunup kirish, parchilash, ichidin ajizlashturuwétish taktikisini qolluniwatidu.

    Xitay weten ichi we siritida yoqurqilargha ong tanasip masliship, saxta nopuz, sunniy rehber yasap bazargha sélip, sadda, aq köngül xelqimizni qaymuqturiwatidu. Düshmenning köngül qoyup pilanlishi bilen milliy dawaiyimizgha soqunup kiriwalghan bu bir uchum siyasiy süyqestchiler xelqara metbuatlardin paydilinip, millitimizning inawitini tökmekte we
    milliy herkitimizge hichqandaq ziyan salmighan, düshmen we uning dawayimizgha tinich singip kiriwatqan küchliri bilen héch waqit hemkarlashmighan, milliy dawayimizda siyasiy nishanimizni dadilliq bilen éniq körsütüp, eyneklik rolini jariy qilip kéliwatqan, qérindash we yandash teshkilatlarning milliy menpetimiz yolida ishlewatqan xizmetlirige ijabiy we yüksek baha bériwatqan we hemdemde boliwatqan, teshkilat we gholluq shexislerge ichkiy we tashqiy jehettin xitaydinmu better zeherini chéchip, milliy dawayimizning aktip ishtirakchilliri we yitekchi orunda turidighan paaliyetchilerge böhtan chaplap, ulargha bolghan hujumni xelqimizdin tep-tartmastin küchlendürüp, milliy herkitimizning xelqaradiki we xelqimiz ichidiki inawitige éghir tesir yetküzüp, öz sepliri boyiche xitay tajawuzchillirigha bergen mexpiy wedisini yoshurun orunlawatidu.

    Bu bir uchum siyasiy süyqestchiler xelqimizning nezirimizdin hergiz qéchip qurtulghini yoq!Ular bezide musteqilliq shuwarining, bezide diniy tonning yene bezide démokratiye we kishlik hoquq digen atalghularning niqawi arqisigha ötüwélip, milliy herkitimizning ichi we siritidin til bürüktirip xelqimizning nadan we saddiliqidin paydilinip, milliy herkitimizni waste tallimay yoq qilishqa oruniwatidu.Ular düshmenge biwaste yaki wastiliq baghlanghan xayinlar bolup, ularni bir éghiz söz bilen „Baburchilar“ dep atashqa bolidu. Bu satqunlar chandurmastin azghine shexsiy menpeetliri we nam shöhriti üchün milliy dawayimizni tuyuq yolgha bashlaydu, inqilap miwillirini cheylep, aktip siyasiy paaliyetchillirimizni birdin, ikkidin dawayimizdin uzaqlashturup, xeliqni qaymuqturup, milliy dawa qoshunimizni qedemmu-qedem ajizlashturushni pirogrammiliq ijra qilidu, sadda nadan xeliq bir qarashta ularning kim ikenlikini aldirap perq itelmeydu.Ular özini démukiratchi deydu, démokratiyeni chüshenmeydu, ular özini kishlik hoquq paaliyetchisi deydu, kishlik hoquqni eng awal özliri depsende qilidu, ular özini teqwadar deydu emma dingha birinchi bolup özliri asiyliq qilidu.

    Sherqiy Türkistan xelqining milliy we siyasiy teqdiri undaq xalighanche chaqchaq qilidighan nerse emes. Ular haman xelqimizning diqqet neziride turiwatidu, waqti kelgende her-türlik jinayet we xiyanetlirining hésawini beridu. Shuninggha ishenchimiz kamilki uzaqqa qalmay birdin-ikkidin ularning epti-beshirisi xeliq-alem aldida ashkarilinip, satqunluq chawisi chitqa yéyilip, milly dawayimizda Jumhuriyet rohiy we Barin rohiy bashqidin nurlinip, yéngi bir güllinish weziyiti barliqqa kélidu.

    Biz Sherqiy Türkistanliqlar milliy herkitimizdiki asasiy we uzaq muddetlik éqimlar bilen yandash we ötkünchi éqimlar ottursidiki munasiwetni toghra mölcherliyelmisek, dost bilen düshmenni waqtida éniq periq itelmisek, qoshunimizni yéngidin tertipke salmisaq küchimiz, waqtimiz, maddiyitimiz, eqlimiz zaya bolidu, düshmenning oylighan yéridin chiqqan bolimiz. Barliq tirishchanliqlirimiz we bergen bedellirimiz netijisiz halda tarixqa aylinip kétidu.

    Xitaylar tarixtin béri weten ichi we siritida yandash we ötkünchi éqimgha toplanghan qérindashlirimizning qoli arqiliq, asasiy we uzaq muddetlik éqimdiki qoshunimizni yétim qaldurup, milliy dawayimizni uzaqtin konturul qilip, hichqanche bedel tölimeyla eziz wetinimiz Sherqiy Türkistanni mustemlikiside tutup kéliwatidu. Tajawuzchilar milliy herkitimizni ajizlashturush üchün tüzgen istiratigiyede iqtidarsiz munapiqlarni astirittin yölep, ot yürek wetenperwerlerni milliy herkettin her türlük yollar bilen uzaqlashturup, sünniy nopuz tiklep, xelqni bashchisiz, yetekchisiz qaldurup, ustiliq bilen dawada ejdatlarning izini bésip mangidighan awangart qoshunning ortigha chiqip qélishining aldini élip, xata siyasiy éqimlar arqiliq toghra siyasiy éqimlarni yétim qaldurush, ichkiy ziddiyet shekillendürüp dawa qoshunimizgha aram bermeslik, uni parchilap yoqutuwétish pilanni biz bilelmeydighan mexpiy ussullar bilen emelge ashuriwatidu. Buninggha bilip-bilmey zimin hazirlap bériwatqanliqimizni hés qilalighanlar asasiy jehettin yoq diyerlik, bar bolsimu nahayiti az.Shu seweptin put-qolimizdiki qulluq zenjiri barghansiri éghirlap, saadet we zeper bizdin uzaqliship kétiwatidu. Ong közimiz sol közimizge, sol putimiz ong putimizgha chirmaq salidighan weziyet shekillinip xelqimiz ümidsizlinish we qaymuqush girdawigha kirip qaldi. Nime qilish kérek, zadi yol yoqmu?! Hergiz undaq emes!Yol mangghangha échilidu! Kélichek bizge külüp baqmaqta!

    Millitimiz her waqit segek bolishi, toghra bilen xatani ayrimaq müshkül bolghan meselilerde yoquri sewiyede estayidil izdinishi, tejirbe-sawaqlarni yekünlep, béshimizgha kélish éhtimali bolghan éghir bedel we ziyanlardin eng yoquri sewiyede saqlinip qélishi lazim.Bundaq kétiwersek weten azat, millitimiz hör bolmaydu.Milliy herkitimiz éghir sinaqqa duch keldi, „alemshumul teqqiyatqa érishtuq“ dep biljirlash milly dawayimizda rohiy ghalbiyetchilik késilining heddidin ziyade éghirlashqanliqini körsütüp bériwatidu.Buni körüp turup körmeslikke sélish milly dawagha qilinghan asiyliqtur!

    Azatliq we musteqilliq ölümdin qorqmaydighan, öz wetinini we millitini jénidin eziz köridighan, ghurur we wijdanini ippitidek qoghdiyalaydighan xeliqlerge asanla nésip bolidu.Eslide u bexitke nail bolmaq unchiwala mushkul emes! U bexitke muyesser bolush üchün, Sherqiy Türkistan Jumhuriyetchiliki rohiy, Barin, Ghulja we Ürümchi qehrimanlirining siyasiy iradisige warisliq qilip, küchimizni, zihnimizni, eqil-parasitimizni we jasaritimizni téximu urghutup, birlik, ittipaqliq we teqdirdashliq tuyghusi bilen kürishimizni üzliksiz dawamlashturushimiz, saadet we erkinlikimiz üchün pidakarliq bilen izdinishimiz, toghra pikir we toghra nishan tiklishimiz, toghra Edioligiyening etrapigha zich uyushushimiz, tuyuq we ayighi chiqmaydighan kochilarda temtirap yürüshtin waz kéchip, oxshash éghizda, oxshash awaz chiqirip, milliy dawayimizni milliy iradimizni heqiqiy ekis ettüridighan oxshash yölünishke burishimiz, ejdatlardin miras qalghan „Axirqi nishan musteqilliq“tin ibaret eshu muqeddes bayraq etrapigha pütün dunya miqyasida ochuq-ashkare toplinishimiz lazim!

    Tarix ispatlidiki Sherqiy Türkistanda Uyghur we Uyghurlar bilen qan qérindash xeliqlerning tajawuzchilargha we ularning hemtawaqlirigha qaratqan qisas oti öchüp qalmaydu.Xitay tajawuzchillirining halak bolidighan künlirige, bizning igilik hoquqimizni qayturiwalidighan, öz-özimizge xoja bolidighan künlerge ilgirkige qarighanda uzaq qalmidi.Bu peqet bir waqit meselisi, biz her küni, her saet we her minutta bügün musteqqil bolghan milletler munqeriz bolghan yillarda shexis, aile, jemet we uningdinmu chong bolghan goruppilar boyiche nime ishlarni qilghan bolsa, shu ishlarni qilish heqqide izdinip, zimmimizge chüshken milliy we diniy wezipilerni toluq orundiyalisaq pishanimizdiki „Qul Millet“ tamghisini öchürüp tashlap, kélichek ewlatlirimizgha hür we bextiyar döletni miras qalduralaymiz we bashqa milletlerge oxshash béshimizni tik tutup yashiyalaymiz.Buning üchün her-bir kishining, her bir ailining her bir jemetning her küni oylaydighan we qilidighan muhim xizmetliri bar. Biz hemmimiz buni toluq étirap qilghan minutta tajawuzchilarning wetinimizni yenila ayaq-asti qilishi, erlirimizni qul, qizlirimizni didek qilishi, yer üsti we yer asti bayliqlirimizni bizdin sorimay talan-taraj qilishi pütünley tarixqa aylinidu.

    Men bu kichik yazmam arqiliq Barin Inqilawining partilighanliqining 21 yilliqini tebriklesh munasiweti bilen Sherqiy Türkistanning milliy musteqilliqi üchün qurban bolghan qehrimanlargha Alladin yoquri mertiwe we aliy ihtiram, turmida yétiwatqanlargha we aile tawabatlirigha sebre-taqet shundaqla milliy herkitimizdiki japakesh, pidakar ezimetlerge gheyret-shijaet tilesh bilen birge, ularning qewmi-qérindashliri we sebdashlirigha xatirjemlik, azatliq we musteqqilliq tileymen.

    Shehidlerning köngli shad bolsun , Alla xelqimizge yar bolsun!

    05.04.2011 Gérmaniye

  47. Xitay emdi özbékistangha kéngiyip rusiyini chetke qéqishqa bashlidimu?

    Muxbirimiz weli
    2011-04-22

    Özbékistan hazir xitayni qizghin qarshi aldi. Néfit, tebiiy gaz menbelirini xitayning échishigha we xitay téléwiziye-Radiolirini özbékistanda kéngeytip tarqitishqa qoshuldi.

    AFP

    Özbékistan prézidénti islam kerimof we xu jintaw shangxeyde uchrashti. 2006-Yili 14-Iyun.

    Bash orgini londondiki maliye waqit gézitining bügünki xewiride bayan qilinishiche, xitay hazir özbékistangha zor miqdarda meblegh sélishni qarar qildi. Özbékistan özining néfit, tebiiy gaz bayliqlirini xitayning échishigha ruxset qildi. Shundaqla, xitayning téléwiziye, radiolirini özbékistanda kéngeytip tarqitishqa qoshuldi.

    Roytrs agéntliqining bayan qilishiche, özbékistan prézidénti kerimof yéqinda xitayni ziyaret qilghanda, xitay özbékistangha 1 milyard 500 milyon amérika dolliri qerz bérishni qarar qildi we kelgüside yene 5 milyard amérika dolliri qerz bérishke aldin wede berdi.

    Amérika awazining bayan qilishiche, rusiye istratégiye tetqiqatchisi kurutof bügün, yillardin buyan rusiyining tesirini saqlap kéliwatqan ottura asiya döletlirining hazir, xitay bilen aktip munasiwet baghlashqa bashlighanliqidiki yoshurun amillarni tehlil qildi. Kurutofning qarishiche, kerimof bu qétim özbékistanning gherb teripidiki néfit we tebiiy gaz menbelirini xitayning échishigha yol qoyghan.

    Hazir teminlewatqan tebiiy gaz, paxta, uran miqdarini köpeytishke qoshulghan. Kerimof yene xitay bilen özbékistandin xitaygha tebiiy gaz mangghuzidighan turuba liniyisining ikkinchi basquchluq qurulushi, xitay bilen özbékistanning tömür yollirini bir-Birige tutashturush pilani, xitay bilen özbékistan otturisidiki pulni atchot qilish mitoti qatarliq mesililerni muzakiriliship, axirqi hésabta peqet xitay nahayiti köp meblegh, qerz pul bermekchi bolghan tizimlikinila kötürüp qaytip keldi.

    Kurutofning qarishiche, xitay hazir rusiyining ottura asiyadiki tesirini chetke qéqish pilanini, özi bilen chégrilinidighan qazaqistan, qirghizistan, tajikistanlardin ötüp, emdi özi bilen chégrilanmaydighan özbékistanghiche kéngeytti. Özbékistan prézidénti kerimofning bu qétimqi xitay ziyariti, del xitay hazir ottura asiyada özining tesir dairisini qedemmu-Qedem kéngeytiwatqanliqining belgisi.

    Kurutofning bayan qilishiche, buningdin burun özbékistanning tebiiy gazgha bolghan éhtiyaji rusiyige tayinatti. Rusiye kapitalidimu özbékistanning énérgiye we xam eshyaliri muhim orunni igileytti. Emdi xitayning ottura asiyagha singip kirishige egiship, özbékistandiki bu halet özgerdi. Belki xitay hazir özbékistanning chong tayanchigha aylandi. Xitayning kungzi institutimu özbékistangha kirdi. Özbékistandin xitayning oqush puli bilen oquydighan adem sani yüzlep éshishqa bashlidi.

    Kurutofning qarishiche, xitayning ottura asiya döletliri bilen bolghan munasiwiti hergiz «shinjangni muqim qilish» dégen mesilidin yiraqlap ketmeydu. Xitay buningdin burun, qazaqistan, qirghizistan, tajikistan qatarliq ottura asiya döletliridin, xitayning éghir zulumi astida qalghan uyghurlarning qarshiliq heriketlirini qollimasliqqa wede alghan idi. Bu döletlerning ichide özbékistanning tüzümi eng mustebit. Xitay bu döletning prézidénti kerimofni, sowét ittipaqi dewridin tartipla xitayning qedinas dosti dep atap kéliwatidu.

    Xitay reisi xu jintaw bu qétim kerimofqa yene, ottura asiyadiki we shinjangdiki sherqiy türkstanchilarning hemmisini qetiy basturush kérek, dep körsetti.

    Gerche özbékistanda uyghurlarning emeliy sani bashqa stanlargha qarighanda eng köp bolsimu, emma kerimuf xu jintawgha, yillardin buyan xitayning uyghurlarni cheklishi intayin muweppeqiyetlik boldi, hazir özbékistandimu uyghurlarning küchi, qazaqistanlargha qarighanda intayin ajiz, dep chüshendürdi.

    http://www.rfa.org/uyghur/mulahize/ozbekistan-xitay-04222011184604.html/story_main?encoding=latin
    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

  48. Sherqi Türkistan Uyghur Aliy Kéngishining 3-May Künidiki Yighinida Chüshken Bir Qisim Perqliq Teklip Pikirler

    Muxbirimiz Shöhret Hoshur

    2011-05-03

    Bügün, 3-May dunya uyghur qurultiyi uyghur aliy kéngishining birinchi qétimliq muzakire yighinida kishini eng jelp qilidighan teklipler otturigha qoyuldi.

    Yighinda aldi bilen amérikiliq xelqara munasiwetler tetqiqatchisi shon robérts, andin adwokat nuri türkel, dunya uyghur qurultiyining muawin reisi siyit tümtürk qatarliq 10 din artuq tetqiqatchi, siyasiy paaliyetchi , özliri turuwatqan dölettiki sherqi türkistan dawasining nöwettiki weziyiti heqqide melumat bérip ötkendin kéyin, buningdin kéyin qilinishqa tégishlik ishlar heqqide teklip pikirlirini otturigha qoydi. Elwette bügün otturigha chüshken teklipler her xil, mezmuni nahayiti etrapliq, men bularning diqqitimni tartqan we muhim dep qarighan bir qisim tekliplerni bayan qilip ötimen.

    Bügün diqqetni eng tartqan teklip pikirlerdin biri amérikiliq tetqiqatchi, jorji washington uniwérsitétining proféssori, uyghurshunas shon robértsning sözliri boldi. Shon robérts uyghur élide xitay élip bériwatqan tereqqiyat qurulushliri, bu tereqqiyatning yerlik xelqqe körsitiwatqan tehditni hem bu tehditning aldini élish heqqide teklip pikir otturigha qoydi.

    Shon robérts deyduki, «dunyada bügün az sanliq milletler rayonlirini tereqqiy qildurush pilani yalghuz xitayda emes, bashqa döletlerdimu bar, bu xil pilanlarni b d t mu qollaydu, dunya bankisi qatarliq xelqara iqtisadiy qurulashlarmu qollaydu we qollap nurghunlighan pul ajritiwatidu, emma xitayning tereqqiyat pilani dunyadiki bashqa tereqqiyat pilanlirining eksiche yölinishte kétip baridu , yeni bu tereqqiyat pilanni uyghurlarni öy/makanliridin mehrum qaldurush, ishidin mehrum qaldurush, kélechikidin mehrum qaldurush qatarliq milliy mewjudiyetke tehdit salidighan shekilde kétip baridu, shunga uyghur teshkilatliri b d t gha we munasiwetlik organlargha xitayning mushu tereqqiyat pilanining mahiyitini we xetirini nuqtiliq chüshendürüshi kérek».

    Shon robértsning yene dégini shuki, hazir köpligen xelqaraliq shirketler uyghur rayonigha köplep meblegh séliwatidu, buningdin kéyinki 10 yil ichide bu xil meblegh salidighanlar téximu köpiyidu, shunga uyghurlar bu shirketlerge, bu rayongha meblegh sélishning özliri üchün paydiliq emeslikini bildürüsh kérek, bu shirketler bu rayongha meblegh salsa éghir ziyan tartidighanliqini hés qilishi kérek.

    Shon robértsning qarishiche, hazir xitay uyghurlarning bu zéminning yerlik xelqliri ikenlikinimu ret qiliwatidu, bu arqiliq chetel shirketlirige xatirjemlik tuyghusi bériwatidu uyghurlar özlirining bu zéminning heqiqiy igisi ikenlikini her xil yollar bilen, hetta bésim shekillendürüshi bilen bolsimu bildürüsh kérek.

    Yighinda söz qilghan yene bir muhim paaliyetchi nuri türkel, « shimali amérikida sherqi türkistan mesilisining nöwettiki ehwali we kelgüsige nezer» dégen témida söz qildi. U sözide uyghur dawasi bilen tibet dawasi arisida bir sélishturma élip bardi hem uyghur mesilisining amérikida tonulush tarixi anche uzun bolmighan bolsimu, amérikiliq dölet erbabliri, bolupmu amérika siyasitini belgileydighan, muhim qatlamlarda keng derijide bilingenlikini, uyghurlarning tibetliklerge nisbeten xelq ichide tonulushi ulardek kengri emeslikini, emma dölet erbabliri arisida tonulushining bolsa, tibetliklerdin töwen emeslikini, shunga uyghur paaliyetchiliri amérikida élip barghan paaliyitini burunqidek hökümetsiz teshkilatlargha anglitishtin hökümet ichige, dölet mejlisige anglitishqa merkezleshtürüsh kéreklikini, uyghur teshkilatliri alghan bir qisim qararlarning amérika dölet mejlisidimu testiqlinish we qanunlishish imkani barliqini otturigha qoydi.

    Nuri türkel tibetlikler bilen uyghurlar arisidiki perq heqqide sözligen chéghida tibetliklerning heriketni töwendin bashlighanliqini, emma uyghurlarning bolsa, heriketni yuqiridin bashlighanliqini, yeni amérika dölet erbablirining nahayiti qisqa waqit ichide uyghur mesilisini bilip we tonup yetkenlikini bildürdi.

    Biz nuri tükeldin «buninggha néme seweb boldi» dep sorighan waqtimizda, u , «xitayning teshwiqati dep jawab» berdi. Nuri türkelning bildürüshiche, xitay hökümiti, uyghur mesilisini dunyagha ashkarilighanda he dégendila mesilini xitayning dölet bixeterlik mesilisi dep tonutti mana bu dunyadiki nurghun dölet erbablirining uyghur mesilisige jiddiy shekilde diqqet bérishigha seweb boldi.

    Elwette bu yerde nury türkel ependi, xitayning uyghur mesilisini dölet bixeterlik mesilisi qilip tonushturushigha seweb bolghan amillar üstide toxtalmidi.

    Emma perez qilishimizche weten ichidiki uyghur musteqilliq küchlirining weten dawasi mesilisidiki bir qisim, qetiy meydani we keskin inkasliri bu yerde muhim rol oynighan bolushi mumkin.

    Yighinda söz qilghan yene bir paaliyetchi, yaponiyidin kelgen muxter abduqadir. Muxter abduqadir, yaponiyining dunyada xitay bilen jiddiy mesililiri bolghan döletlerni biri ikenlikini, xitayning xitayning, iqtisadiy, siyasiy we herbiy jehettin xitaygha béqinmaydighan bir dölet bolush ewzellikidin paydilinish kéreklikini bildürdi. Muxter abduqadir, eger yaponiyidiki uyghurlar arisida küchlük bir teshkillinish shekillense, yaki dunya uyghur qurultiyi paaliyetlirini yaponiyige köprek merkezleshtürgen ehwalda yaponiyide her türlük yardemni qolgha keltürüshning mumkinchilikini bayan qildi. Muxter abduqadir, yaponiyide paaliyet élip barghanda yaponiyidiki siyasiy köz qarash jehettiki ongchi qanatlardin paydilinishning zörürlükini, chünki ongchi yeni konsiriwatiplar arisida partiye we parlamént ezaliri bolushtin bashqa, nurghun karxanichi we sodigerlerning barliqini , bularningmu sherqiy türkistan kürishi üchün yardem bérish éhtimalining yuqiriliqini we bular bilen alaqilishish üchün derhal heriketke ötüsh kéreklikini bildürdi.

    Yighinda gérmaniyidin kelgen diniy zatlardin turghunjan atawulla söz qildi, u sözide, sherqi türkistan dawasining, din we millet halqighan , insaniy bir dawa ikenlikini, yeni uyghur xelqining sherqi türkistanning musteqilliqini telep qilishining insaniy bir telep ikenlikini, emma xitay hökümiti nöwette uyghur musulman kimlikidin paydilinip dunyadiki melum bir guruppilargha baghlap, qarilash paaliyiti élip bériwatqanliqini, uyghur paaliyetchiliri arisidimu bezilerning xitayning bu teshwiqattin endishe qilip, uyghurlarning milliy kimliki, jümlidin islami kimlikini gewdilendürüshtin özini qachuruwatqanliqini, buning bir ziyanliq qilmish ikenlikini, uyghurlarning musulman kimliki, uyghurlarni xitaydin qoghdaydighan qorghan we musteqilliqi üchün qoral bolushtin bashqa dunyadiki héch bir döletke tehdit emeslikini, buni dunyagha chüshendürüshningmu mumkinchilikini tekitlidi.

    Yene, turghunjan ependining «musulmanliqimiz pexrimiz we bayliqimiz, bizning bu kimlikimiz, amérika we yawropa bilen islam dunyasi arisida özara chüshürüsh hem hemkarlishishta köwrüklük rol oynishi mumkinki ziyanliq, emes, islami kimlikimizge sahib chiqayli» dégen mezmunda söz qildi.

    Awstraliyidiki paaliyetchi nurmemet mijit awstraliyining bir köchmenler döliti ikenlikini, bu dölette uyghurlarning herqandaq arzu-Armanlirini ashkara otturigha qoyush mumkinchilikini, musteqilliqtin ibaret siyasiy iradisini ashkara bayan qilishtimu bir cheklime yoqluqini, chünki awstraliyining iqtisadiy we siyasiy jehettin xitaygha baghlinip qalghan bir dölet emeslikini bayan qildi. Nurmemet ependining yighinda qilghan yene bir muhim sözi, sherqi türkistan musteqilliq körüshi, zor bir iqtisadiy küchke mohtaj, bu iqtisadni bedel puli yaki iane arqiliq toluqlap bolush mumkinsiz, shunga choqum, bu iqtisadiy menbeni toluqlash we üzlüksizleshtürüshning her xil chariliri teng qollinilishi kérek, dégen teklipni otturigha qoydi.

    Axirida deydighinim bügünki yighinda eng diqqetni tartqan pikir shon robértsning nopus heqqidiki pikirliri boldi. Shon robérts dédiki sherqi türkistanning eng axirqi teqdirini belgileydighan amil sherqi türkistandiki milletlerning nopus nisbiti, uyghurlar barliq imkanliri bilen rayondiki nopus nisbitidiki üstünlükni qoghdishi kérek we buni sherqi türkistan musteqil bolalamdu? bolalmamdu? dégen nuqtida qarash kérek dédi.

    Bu xil pikir burun bezi uyghur tetqiqatchiliri we paaliyetchiliri teripidinmu otturigha qoyulghan, mesilen, türkiyidiki uyghur proféssor alimjan inayet bultur erkin asiya radiosining ziyaritini qobul qilghanda sherqi türkistandiki eng jiddiy mesile, nopus mesilisi, xitay köchmenlirining sherqiy türkistangha köchüshini toxtitish eng bolmighanda süritini astilitish, kérek dégen idi.

    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/aliy-kengesh-3-05032011173311.html/story_main?encoding=latin

  49. Sherqi Türkistan Uyghur Aliy Kéngishide Chüshken Xulase Pikirler

    Muxbirimiz Shöhret Hoshur
    2011-05-06
    Sherqi türkistan uyghur aliy kéngishining tünügünki muzakire xulasisi we bügünki qoshumche muzakire yighinida chüshken pikirler heqqide melumat.

    RFA

    2011-Yili 6-Maydiki yighinda uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanim muhim soz qildi

    Déginimdek tünügün dunya uyghur qurultiyi heyetliri we guruppa riyasetlirining muzakirisidin kéyin, yighinning xulasisi chiqirildi, yeni yighinda otturigha qoyulghan pikirler yighinchaqlinip, omumlashturulup bayan qilindi. Yighinning birinchi xulasisi, sherqi türkistan dawasining ghayisi musteqilliq, musteqilliq dégen bu uqumning xelqara qanundiki ipadilinishi, oz teqdirini özi belgilesh bolghanliqi üchün, buningdin kéyinki sherqi türkistan milliy herikiti oz teqdirini özi belgilesh telipi we shoari astida élip bérilidu. Aptonomiye tilgha élinmaydu.

    Yighinning xulasiside, oz teqdirini özi belgilesh hoquqini qolgha keltürüsh üchün némiler qilinishi kérek dégen témida chüshken yene köpligen muhim teklipler toghra körüldi, emma bu mezmunlar dunya uyghur qurultiyining buningdin kéyinki teshwiqat matériyallirida tepsiliy bayan qilinmaqchi.

    Tünügün yighining xulasisi chiqirilghandin kéyin, dunya uyghur qurultiyining mewjut nizamnamisige qarita bir qisim tozutush pikirliri bérildi we buninggha asasen nizamname qaytidin layihilendi, bu layihining birqanche mezmuni töwendikiche:

    1. Teshkilatning nami dunya uyghur qurultiyi qisqartip, qurultay déyilidu.
    2, qurultayning merkizi munih.
    3. Qurultayning gérbi 1933 we 1944 yili qurulghan sherqi türkistan jumhuriyitining dölet gérbi.
    4, qurultayning meqsiti, sherqi türkistan xelqining oz teqdirini özi belgilesh, erkinlikini qolgha keltürüsh, insaniy heq/hoquqlirini qoghdash we sherqi türkistanda démokratik bir hakimiyetni berpa qilish üchün heriket qilish.
    5. Qurultay weten ichi/sirtidiki barliq sherqi türkistanliqlarning xelqaradiki birdinbir toluq hoquqluq eng aliy siyasiy orgini.

    Yuqirida éytilghanlar, qurultay nizamnamisining layihisidiki bir qisim mezmunlar, töwende bügünki yighinda qoshumche otturigha qoyulghan pikirler heqqidimu melumat.

    Tünügün yighinning xulasisi bolup ötkendin kéyin, bügün yene chüshkiche qoshumche pikirler heqqide pikir we mulahiziler bolup ötti. Bügünki bu sorunda aldi bilen uyghur milliy herikitining rehbiri rabiye qadir xanim muhim soz qildi. Rabiye xanim sözide bizning oylishidighinimiz, sherqi türkistan musteqil bolalamdu yaki bolalamdu, dégen mesile emes, oylishidighinimiz peqet sherqi türkistanni musteqil qilishning musapisini qisqartishning yollirini izdinishtin ibaret, deydu. Rabiye xanim yene yighinda buningdin kéyin qilinidighan ishlar heqqide köpligen yolyoruqlarni berdi. Bu yolyoruqlar, uyghur mesilisini qandaq qilip, gherb döletlerning siyasiy küntertipige kirgüzüsh, qandaq qilip weten ichi we sirtidiki xitaygha qarshi heriketlerni janlandurush we unining heqqaniy heriket ikenlikini dunyagha chüshendürüsh, shundaqla qandaq qilip dunyadiki küchlük döletlerning uyghurlargha bolghan hésdashliqini, eng qisqa waqit ichide emeliy heriketke aylandurush heqqide boldi.

    Bügünki qoshumche pikirler arisida, uyghur ziyaliysi amérika uyghur birleshmisining heyiti qasim tümen soz qilip, uyghur ziyalirining sherqi türkistan musteqilliq kürishidiki bash tartip bolmaydighan mesuliyiti heqqide toxtaldi. Qasim tümenning sözini mundaq xulasilishimiz mumkin, rohini ümidsizlik qaplighan, uyghurlarning milliy iradisining qudritige ishenmeydighan hem dunyaning adalitige guman bilen qaraydighan uyghur ziyaliylar, ehwali eng échinishliq kishiler. Bular téximu kop izdinishi, tetqiq qilishi, uyghur musteqilliq herikitining sépigha qaytip kélishi kérek. Undaq bolmaydiken, bular millitiningla emes, kelgüside aile/ewladliriningmu aldida yüz kélelmeydu. Qasim tümen yene uyghur ziyaliysi, uyghur alimi dégen bu teripning peqet we peqetla uyghur musteqilliq herikitige méhri/muhebbitini bérish bermeslik bilenla ölchinidighanliqini, uyghurlarning échinishliq weziyitidin azablanmighan heriket qilmighan bir ziyaliyni uyghur ziyaliysi déyishke bolmaydighanliqini bildürdi.

    Bügün bu yighining xulasiside tilgha élinmighan, emma yighining aldidiki sorunlarda tekitlengen obzorchi sidiq haji rozi ependining bir pikrini tekitlep ötmekchimen. Sidiq haji rozi ependi, uyghur xelqining musteqilliq küresh tarixini xulasilep, uyghurlar bügünge qeder töleshke tégishlik bedelni tölep keldi, uyghur xelqi musteqilliqi üchün eng éghir bedel töligen emma meqsitige téxiche yételmeywatqan milletlerdin biri, uyghurlarning tarixtiki rehberlirimu qolidin kelgen barliq tirishchanliqlirini körsetti, uyghur xelqide sewenlik, uyghur rehberliride gunah yoq, peqet we peqet xelqara weziyettiki paydisizliq sewebidin 2 qétimliq jumhuriyitini qoghdap qalalmidi, shunga uyghur teshkilatliri buningdin kéyin mana bu nuqtigha diqqet qilishi kérek, uyghur mesilisini dunyadiki héch bir dölet oz dölitining dölet menpeitining bir parchisi dep qarimasliqi, belki insanperwerlik nuqtisidin yardem bérishi kérek.

    Uyghur teshkilatlirimu bu nuqtidiki sezgürlükini ashurushi kérek.

    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/aliy-kengesh-xulase-05062011182823.html/story_main?encoding=latin

  50. Ilham Toxti: Halqisiman Tereqqiyat Uyghurlarni Ikkinchi Derijilik Puqragha Aylandurup Qoymaqta

    Muxbirimiz Méhriban
    2011-05-06
    Ilham toxti ependi radiomiz muxbiri bilen bolghan söhbet dawamida, «5-Iyul ürümchi weqesi» din kéyinki uyghur weziyiti heqqide özi hés qilghan mesililerni otturigha qoydi.

    AFP

    Ilham toxti ependi léksiyige kirishtin burun sirtni közetmekte. 2010-Yili 12-Iyun béyjingda.

    Ilham toxti ependi, 2009-Yilidiki «5- Iyul ürümchi weqesi» din kéyin, xitay merkizi hökümitining uyghur rayonida «shinjanggha yardem bérish» namida yürgüzüwatqan siyasiti jeryanida, gerche uyghur aptonom rayonining partkom sékrétari almashqan bolsimu, lékin wang léchüen dewridiki qattiq qol siyaset yürgüzüsh terepdarlirining hökümet organlirida yenila asasliq orunda turuwatqanliqini ilgiri sürdi.

    Ilham toxti ependi uyghurlarning qanuni hoquq mesilisining nechche 10 yildin buyan hel bolmay kéliwatqan mesile ikenlikini, bolupmu «5-Iyul ürümchi weqesi» din kéyin, öz heq hoquqini telep qilghini üchünla xata halda her xil jinayetler bilen eyiblinip türmilerde yétiwatqan uyghur ziyaliyliri, uyghur yashliri mesilisini hökümet dairilirining qanun boyiche adil bir terep qilishi kéreklikini tekitlidi.

    Uyghur rayonidiki özgirishning tolimu asta boluwatqanliqini bayan qilghan ilham toxti ependi, rayonda uyghurlar telep qiliwatqan qanun jehettiki barawerlik, milliy aptonomiye qanunini qatarliqlarning emeliyleshmigenlikini, uyghurlarning öz zéminida ikkinchi derijilik puqragha aylinip qéliwatqanliqini otturigha qoydi.

    Ilham toxti ependi xitay merkizi hökümitining halqisiman tereqqiyat namida, xitay ölkiliridiki shirketlerge rayondiki bayliqlarni échish pursiti yaritip bergenlikini, emma rayondiki yerlik millet bolghan uyghur qatarliqlarni bu tereqqiyat pilanining sirtida qaldurghanliqini tenqidlidi.

    Söhbitimiz axirida ilham toxti ependi yene, xitay qanuni ichide turup, uyghurlarning qanuni heq-Hoquqlirini telep qilish iradisidin waz kechmeydighanliqini bildürdi. U, bashqa uyghur ziyaliyliriningmu uyghurlarning érishishke tégishlik qanuni hoquqliri mesiliside aktip rol oynishini, uyghur xelqining nöwettiki ehwalini chüshinishi, xitayning qanun dairiside turup, uyghur xelqining aptonomiyilik qanunda belgilengen qanuni hoquqlirining kapaletke ige qilinishi üchün dadilliq bilen sözlishi kéreklikini tekitlidi.

    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/ilham-toxti-05062011173946.html/story_main?encoding=latin

  51. Ilham Toxti: «Uyghurlargha Qarighanda Köchmen Xitaylardiki Radikallishish Éghir»

    Muxbirimiz Méhriban
    2011-05-09

    Ilham toxti ependi bu qétim radiomiz ziyaritini qobul qilghinida, uyghur rayonidiki weziyet heqqide birqeder etrapliq toxtaldi.

    Biz aldinqi anglitishlirimizda ilham toxti ependining, yillardin buyan rayonda yüz bergen uyghurlarning naraziliq heriketlirining hökümet dairiliri teripidin xata halda xelqara térrorluqqa baghlinip, rayondiki uyghurlargha qarita yuqiri bésimliq siyaset yürgüzülgenlikige bolghan tenqidi, 5-Iyul weqesidin kéyin rayonda yürgüzülüwatqan «halqima tereqqiyat» tin uyghurlarning qanchilik behrimen boluwatqanliqi hem yéngidin partkom sékrétari qilip teyinlengen jang chünshiyenning xizmetliri heqqidiki qarashlirini anglatqan iduq.

    Bügünki programmimizda biz, ilham toxti ependining uyghur rayonigha köchmen bolup kelgen xitaylar bilen yerlik uyghurlar otturisida barghanche chongiyiwatqan perq hem rayondiki xitay köchmenliridiki radikallishish ehwalining uyghurlarningkidinmu éghir bolushidiki sewebler heqqidiki mulahizisini anglitimiz.

    Ilham toxti ependi 5-Iyul ürümchi weqesidin kéyin, merkizi hökümetning pilanlishi bilen «shinjanggha yardem» namida 19 ölke, sheherlerdiki xitay shirketlirining rayondiki bayliqlarni échishqa orunlashturushi hem rayonda élip bériliwatqan «halqima tereqqiyat» namidiki bu xil bayliqlarni échish qurulushidin uyghurlarning menpeetdar bolalmighanliqini ilgiri sürdi.

    U bu heqtiki qarishini bayan qilip, «halqima tereqqiyat» ning yerlik uyghurlarning iqtisadini yükseldürüshte ünümining tolimu töwen boluwatqanliqini, eksiche bu xil échish we tereqqiyat rayongha köchmen bolup kéliwatqan xitaylar menpeitini chiqish nuqtisi qilghini üchün, yerlik uyghurlar bilen rayonda barghanche köpiyiwatqan xitay köchmenliri otturisidiki iqtisadi hem qanuni jehettiki perqning barghanche chongiyiwatqanliqini otturigha qoydi.

    Ilham toxti ependi öz bayanida, rayondiki yerlik uyghurlar bilen uyghur rayonigha köchmen bolup kelgen xitay puqraliri otturisidiki munasiwet hem perq heqqide toxtilip, rayondiki xitay köchmenliridiki radikallishish ehwalining uyghurlardin éghir ikenlikini hem bu xil radikalliqning sewebi heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

    Ilham toxti ependining qarishiche, rayondiki xitay köchmenlirining, pütün wujudi bilen rayondiki bayliqlardin paydilinishqa ziyade intilishi hem rayondiki bayliqlardin menpeetdar bolushta yerlik uyghurlarni özige tosalghu boluwatidu dep bilishi, hökümet dairilirini bu bayliqlarni échishta özige yölek bolidu dep qarash psixikisidin bashqa, yillardin buyan hökümet teshwiqatliridiki uyghur aptonom rayonida «3 xil küchlerge zerbe bérish», «bölgünchilikke qarshi turush», «térrorluqqa qarshi turush» teshwiqatlirining ziyade köp bolushi qatarliq amillar, rayongha köchmen bolup kelgen xitay puqraliri éngida, yerlik uyghurlargha qarita radikal halettiki qarshiliq tuyghusining küchiyishi hetta bu xil radikallishishining yerlik uyghurlardin nechche hesse yuqiri bolushini keltürüp chiqarmaqta iken.

    Ilham toxti ependi hökümet dairilirini, uyghur aptonom rayonidiki xitay köchmenliride uyghurlargha qarita barghanche küchiyiwatqan radikal qarshiliqqa qarita tedbir qollinishi kéreklikini tekitlidi.U eger rayondiki milletler munasiwitide uyghurlargha qarita milliy aptonomiyilik qanuniy belgilimiler adil ijra qilinmighinida, uyghur aptonom rayonining bundin kéyinki weziyitide, uyghurlar bilen xitay köchmenliri otturisidiki perqning barghanche chongiyip, rayon weziyitide téximu éghir milliy toqunushning kélip chiqishi mumkinlikini eskertti.
    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/ilham-toxti-05092011213447.html/story_main?encoding=latin

  52. B D T ning Az Tereqqiy Qilghan Döletler Yighinida Uyghur Mesilisimu Tilgha Élindi

    Ixtiyariy muxbirimiz Erkin Tarim
    2011-05-12

    5-Ayning 9-Künidin 11-Künigiche türkiyining istanbul shehiride birleshken döletler teshkilatining 4-Nöwetlik az tereqqiy qilghan döletler yighini ötküzüldi.

    RFA/Erkin Tarim

    Türkiyining istanbul shehiride b d t ning 4-Nöwetlik az tereqqiy qilghan döletler yighini ötküzüldi. 2011-Yili 9-May.

    Bu yighingha 48 dölettin wekil qatnashqan bolup, yighinda nuqtiliq halda dunyadiki namratliqni qandaq qilip yoqitish heqqide muzakire élip bérilghan.

    Istanbuldiki lütfiqirdar yighin zalida ötküzülgen yighinning échilish nutqini türkiye reis jumhuri abdullah gül qilghan bolup, u sözide 1971-Yili dunyada az tereqqiy qilghan döletlerning sanining 25 ikenliki, 2011-Yiligha kelgende 48ge chiqqanliqini, tereqqiy qilghan döletler bilen az tereqqiy qilghan döletler otturisidiki perqning barghanséri köpiyiwatqanliqini éytqan.

    Künde bir dollar bilen turmushini qamdawatqan kishi sanining dunyada bir milyardtin éship ketkenlikini, bu ehwalgha bashqa döletlerning qarap turmasliqi kéreklikini bildürgen. Bu yighin axirida «istanbul qarari » nami astida bir qarar maqullanghan bolup, qararda 2011-Yilidin 2020-Yilighiche bolghan ariliqta dunyadiki namratliqni azaytish pilani otturigha qoyulghan.

    Yighin axirida muxbirlarni kütüwélish yighini chaqirghan iran reis jumhuri axmedi néjat türkiye gézitining muxbirning «osama bin ladénning öltürülüshi xelqara térrorizmni kücheytemdu?» dégen soaligha jawab bergende uyghur mesilisinimu tilgha alghan. U jawabida, «térror adil bolmighan tüzümdin kélip chiqidu. Uyghurlarning térror bilen munasiwiti yoq. Térror ajiz insanlarning ishi» dégen.

    Bu yighinda iran reis jumhuri axmedi néjat néme üchün uyghurlarni tilgha aldi? bu heqte köz qarishini élish üchün istratégiyilik chüshenche instituti mutexessisi dr. Erkin ekrem we sherqiy türkistan maarip we hemkarliq jemiyiti reisi ablikim mexsumlar bilen söhbet élip barduq.

    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/az-tereqqiy-dolet-05122011160912.html/story_main?encoding=latin

  53. Sherqitürkistan Sürgündiki Hökümiti Gérmaniyede Paaliyet Ötküzüp, Ikki Yil Ilgiri Xitaylar Wetinimizde Élip Barghan Qanliq Qirghinchiliqini Eyiplidi

    Ikki Yil awal Sherqitürkistan xelqi zulumgha qarshi qozghulup, Xitay döliti yürgüziwatqan kultural we érqiy qirghinchiliqqa bolghan naraziliqini ipadilep, bashbaliq kochilirida seldek éqip, özlirining heqqaniy teleplirini otturgha qoyghanidi. Xitaylar tinch shekilde élip bériliwatqan u herketni qanliq toqunushqa aylanduriwetti.U qétimqi herket Sherqitürkistan xelqining wetinimiz tarixida élip barghan shanliq démikorattik herketlirining biri bolup, kölimining kelngliki, xelqarada qazanghan shan-shöritining yüksekliki we tajawuzchilargha bergen zerbisining küchlükliki, milliy herkitimizge qoshqan töhpisining yoquriliqi jehettin ilgiri yüz bergen herqandaq bir herkettin alahiyde perqlinip turghachqa Xelqimiz we dunyadiki zulumgha qarshi Adalet we erkinlik üchün küresh qiliwatqan xeliqler teripidin yad étilip kelmekte.

    Sherqitürkistan Xeliq Inqilawi Herkiti yüz bergen ikki yildin béri Sherqitürkistan Sürgündiki Hökümiti bashqa Sherqitürkistan teshkilatlirigha oxshashla bir qatar paaliyetlerni élip bérip, Xitaylarning 2009.yili Shawguen Sheheride we wetinimizning bashbaliqi Ürümchi uningdin bashqa Qeshqer, Qaramay, Ghulja, Qumul, Turpan, Aqsu, Hoten qatarliq Sheherliride Uyghur xelqige qarshi élip barghan dölet térorini qattiq eyiplidi we shu qétimqi basturushlarda ziyankeshlikke uchrighan 270 mingdin artuq Sherqitürkistan xelqining heqqaniy tuyghulliri bilen ortaqlashti.

    Sherqitürkistan Kultur Merkizi Sherqitürkistan Sürgündiki Hökümitige wakaliten Gérmaniyede paaliyet körsitiwatqan teshkilatlirimizning biri bolup, U mushu ayning 9.küni, bu qétim Gérmaniyede qanche künlerdin béri élip bériliwatqan Gérman-Türük-Kultur heptiliki paaliyitige „Ishghal Astidiki Sherqitürkistan“ namida qatnashti we Sherqitürkistanning ötmüshi, bügüni we kélichiki heqqide, paaliyetke qatnashqan 20 mingdin artuq ishtirakchigha muhim uchurlarni yetküzdi.

    Bu qétimqi Gérman-Türk- Kultur Heptiliki paaliyitige Engiliye, Fransiye, Awustiriye, Gollandiye,Bilgiye, Shiwitsariye, Luksunburg we Türkiye qatarliq döletlerdin kelgen méhmanlarmu ishtirak qildi. Palliyet bashlinishtin awal Yawropa parlamintidin, Gérmaniye hökümiti hem Gérmaniyediki barliq Partiye we ijtimayi teshkilatlarning wekillirimu qatnashti.

    Palliyetni teshkilligüchiler Sherqitürkistan Kultur Merkizining Sherqitürkistan Sürgündiki Hökümitige wakaliten oyushturghan xizmetlirige alahiyde yardemde boldi we qulayliq yaritip berdi. Sherqitürkistan Kultur Merkizining Informatsiyon tizgahigha Medeniyet bayrimi ötküziliwatqan meydanning ottursidin yer bérilgen bolup, uy yerge Sherqitürkistan xelqining azatliqi we musteqilliqining simiwoli bolghan muqedes kök bayraq taqaldi.

    Paaliyetke Sherqitürkistan Sürgündiki Hökümitidiki birqisim shexisler Sherqitürkistan Kultur Merkizining ezalirigha hemra bolup bashtin-axir qatnashti. Sherqitürkistan Kultur Merkizi Hökümetke wakaliten bayanat ilan qilip, Xitay mustemlikichillirining Sherqitürkistan xelqige jümlidin Uyghur xelqige qaratqan Érqiy we Kultural qirghinchiliqlirini eyiplidi we 2009 wetinimizde yüz bergen démikorattik herkettin kéyin yüz bériwatqan qanliq basturushtin ibaret dölet térorigha ayit ikki ming parchidin artuq resim, kitap, berishur qatarliq teshwiqat matériyallirini tarqatti.

    Bu Kultur heptilikini Türk we German ammiwiy teshkilatliri birlikte teshkilligen bolup, uning mezmuni mol, chétilish dayirisi keng orunlashturulghanidi. Türkler tarixta qurghan Imparaturluq we döletlerning bayraqliri muzika we alqish sadaliri ichide, shu dewirlerning kéyim-kéchek we qural-yaraqliri bilen jabdunghan kishiler teripidin sehnige tesherrup qildi.Bu Kultur Bayrimigha Türkiye, Sherqitürkistan , Azerbeyjan, Qazaqistan, Uzbekistan, Türkmenistan, Qirghizistan, Tajuikistan, Yaqutistan, Tataristan, Qirim, Qaraqalpaqistan, Altay, Xakas, Awar, Shur, Chichenistan, Afghanistan, Iran, Iraq, Kemchatka, Daghistan, Bashqurtistan, Bosiniye, Kosowo, Yunanistan, Bulgharistan, Russiye qatarliq dölet we rayonlardin kelgen türk dunyasigha mensup minglighan qimmetlik mihmanlar qatnashti. Bugunki 50 tin artuq Türki milletler özlirining kiyim-kéchekliri we Folklori, milly iptixarsimwoliri, bayraqliri bilen sehninni ajayip janlanduriwetti. Tarixtiki Imparaturluq we Döletlerge, bügünki dölet we xeliqlerge simiwol süpitie alahiyde paaliyetke teshrip qilghanlar „Sherqitürkistangha Salam!“, „Uyghurlar Dayim Yadimizda!“, „ Biz Sherqitürkistanni Unutmaymiz!“ dep shuawar towlidi.Uyghur Imparaturluqi, Qarahanlar Imparaturluqi we Sherqitürkistan Jumhuriyitining bayraqliri, özgür we musteqqil türk döletlirining bayraqliri arisida sehnide jewlan qilip, Sherqitürkistan Xelqining parlaq kélichikidin bisharet berdi!

    Sehnide tekrarlinip turghan „Sherqitürkistan“ , „Uyghur Imparaturluqi“, „Uyghur Bayriqi“ dégendek sözler Paaliyetke qatnashquchilarning, Sherqitürkistangha bolghan diqqitini téximu ashurdi.Tonulghan sennetkarlar Uyghur bayriqini sehnide lepilditip, mana bular Asiyada „Büyük Hün Imparaturliqi“, „ Köktürk Imparaturluqi“, „Uyghur Imparaturluqi“, „Qarahanlar Imparaturluqi“ we „Qeshqeriye Döliti“ni qurghanlarning yeni Uyghurlarning bayriqi! dep tamashibinlargha xitap qildi!

    Sherqitürkistan Kultur Merkizi 2007.yili Gérmaniyede qurulghan Sherqitürkistan Birliki Teshkilatining bügünki dawami bolup, u qurulghandin béri Yawropa miqyasida bir qatar paaliyet élip bérip, Sherqitürkistannning Ishghal Astidiki dölet ikenlikini, sherqitürkistan milliy herkitining bir démokratiye we kishlik hoquq dawasila bolup qalmay, eksinche igilik hoquq we milliy musteqilliq dawasi ikenlikini ochuq-ashkare dunyagha jakarlap kéliwatqan teshkilatlarning biri bolup, merkizi Yawropada tesirining küchlükliki bilen alahiyde tonulghan bir teshkilattur. Teshkilat ezaliri paaliyet jeryanida bezi hökümet we axbarat orunliri bilen söhbette bolup, Sherqitürkistanda dawamlishiwatqan érqiy kemsitish, ishsizliq, pilanliq tughut, Ikilogiyelik buzghunchiliq, pilansiz köchmen yötkesh, milliy zulum qataliqlar heqqide pikir almashturdi.

    Bu teshkilat bu qétimqi kultur heptilikige Sherqitürkistan Sürgündiki Hökümitige wakaliten qatnashqan bolup, teshkilatning „Ishghal Astidiki Sherqitürkistan“ Paaliyiti shu küni Gérmaniye waqti saet 14:00 de bashlinip 22:00 giche dawamlashti. Bu bir künlik paaliyet jeryanida nurghun ammiwiy teshkilatlar we muhim shexisler bilen alaqe ornitildi.Axirda palliyetni organize qilghanlar teshkilat ezalirini Türk tarixi muziyini ikiskursiye qildurdi.Bir künlük palliyet köngüllük we netijilik axirlashti!

    Sherqitürkistan Sürgündiki Hökümiti Kultur We Teshwiqat Ménistirliki

    10.Iyul 2011 Gérmaniye/Frankfurt

    http://www.yalquzaq.com/?p=20255

  54. Türkiye Tashqi Ishlar Ministirliki Xoten We Qeshqerde Yüz Bergen, Ölüsh We Yarilinish Weqelerdin Endishe Qiliwatqanliqini Bildürdi

    Weqeni keltürüp chiqarghanlarning derhal adaletke tapshurulishini telep qilghan tashqi ishlar ministirliki bayanatida, uyghurlarning bixeterlik, muqim we xatirjemlik ichide yashshigha ehmiyet bériwatqanliqini ipadilidi.

    Tashqi ishlar ministirlikidin élan qilin’ghan bayanatta tashqi ishlar ministirlikining bayanatchisi bir muxbirning so’aligha jawab bérip, xoten we qeshqerde yüz bergen, ölüsh we yarilinish weqelerning endishe keltürüp chiqarghanliqini bildürdi.

    Türkiye tashqi ishlar ministirlikining bayanatida yene xitay bilen tarixi we medeniyet munasiwetler barliqini bildürgen.

    Bayanatta mundaq déyilgen: biz dostluq köwruki dep qarawatqan uyghur rayoni xelqning bixeterliki, muqimliqi we xatirjemlik ichide yashishigha ehmiyet bériwatimiz. Xitay da’irliri weqeni éniqlash üchün kéreklik tekshürüsh élip bériwatqanliqini bildürdi. Weqe sadir qilghuchilarning derhal adaletke tapshurulishini ümid qilimiz. Rayonda derhal xatirjemlik we bixeterlik weziyetning yaritilishini we toqunushning ewjge chiqmasliqini ümid qilimiz.

    Süret: tajikistanda tutulup ketken 3 uyghurni qutuldürüsh üchün türkiyidiki uyghurlar türkiye tashqi ishlar ministirlikining binasi aldida namayish qiliwatqan körünüsh 2011 – yili 1 -ay.

    Musteqil sherqiy türksitan küzetküchilri, bu bayanatning qana’etlinerlik toghra bayanat bolmighanliqini, weqe sadir qilghuchilarni adaletke tapshurush dégenlik ularni xitay tajawuzchilirining qélichi astigha tutup bérish dégenlik bolidighanliqini, xitayda qanunlarning hergizmu türkiyidek emeslikini, shuning üchün türkiye da’irilirining bayanat bergende xitayning qandaq dölet ikenlikini nezerge alghan asasta, uyghurlarning menpe’etige qaritilghan bayanatlarni bérishi kéreklikini bildürüshmekte.

    http://www.istiqlaltv.com/radio/

  55. Küresh Atahan: Sherqiy Türkistanliqlar Dunyadiki Döletlerning Qatarida Kitablirini Tizip Uyghur Medeniyitini Namayan Qildi

    Muxbirimiz jüme
    2011-10-17

    Gérmaniyidiki «sherqiy türkistan kültür merkizi» 2011-Yilliq frankfort kitab yermenkisi munasiwiti bilen uyghur weziyiti heqqide tonushturush paaliyiti élip barghan.

    RFA

    Frankfurt kitab yermenkiside uyghurlarning kitabliri. 2011-Yili öktebir, gérmaniye.
    Mezkur merkezning bashliqi küresh ataxan ependi: bu yil sherqiy türkistanliqlar dunyadiki döletlerning qatarida tunji qétim kitablirini tizip uyghur medeniyitini namayan qildi, dédi.

    Gérmaniyining frankfort shehiride échiliwatqan2011-Yilliq xelqaraliq frankfort kitab yermenkisi ayaghlashti. Yermenkige qatnashqan uyghur wekillerning bildürüshiche, kitab yermenkiside mexsus uyghur bölümimu échilghan we 200 parchidin artuq uyghur neshr buyumi, sherqiy türkistanning ay-Yultuzluq kök bayriqi we bir qisim uyghur yémekliri qoyulghan.

    Bu qétimliq frankfort kitab yermenkisige, dunya uyghur qurultiyi, xelqara qelemkeshler jemiyiti uyghur shöbisi, istanbuldiki «teklimakan» uyghur neshriyati, qazaqistandiki «tinchliq» neshriyati we gérmaniyidiki «sherqiy türkistan kültür merkizi» qatarliq orunlar ishtirak qilghan.

    Frankfurt kitab yermenkiside uyghurlarning kitabliri. 2011-Yili öktebir, gérmaniye.

    Bularning ichide uyghur qelemkeshler jemiyitining teshkillishi bilen «teklimakan» we «tinchliq» neshriyati özi neshr qilghan uyghur tilidiki kitablarni yermenkige qoyghan bolsa, «sherqiy türkistan kültür merkizi» öz ilikidiki kitablar, sherqiy türkistanning ay-Yultuzluq kök bayriqi we lozunkilar tizilghan mexsus teshwiqat orni tesis qilip uyghurlarning nöwettiki ehwali we uyghur medeniyiti heqqide tonushturush bergen.

    Küresh ataxanning bu heqtiki paaliyetliri türkche chiqidighan «yawropa xewerliri» gézitige bésilghan.

    Neq meydanda kitab yermenkisige kelgen xéridarlargha uyghur taamliri we medeniyitini tonushturushqa qatnashqan «sherqiy türkistan kültür merkizi» ning reisi küresh ataxan aldinqi küni ziyaritimizni qobul qilghan idi. Uning bildürüshiche, uyghurlar xuddi bashqa jaylardin kelgen musteqil döletlerdekla mexsus orun élip, uyghur neshr buyumlirini tizghan.

    Küresh ataxanning éytishiche, xitay hökümiti bu yilqi kitab yermenkisigimu yillardikidek chong teyyarliq bilen kelgen bolsimu, uyghur rayonidin keltürülgen matériyallarni «shinjang neshriyati» dégen katégoriye astigha tizghan. Halbuki, uyghur rayonida uyghurlarning nopusi eng köp salmaqni igileydighan turuqluq, mezkur katégoriyide uyghur tilida yézilghan kitablargha asasen orun bérilmigen.

    Küresh ataxan bu heqte toxtilip xelqara uyghur qelemkeshler merkizi we «sherqiy türkistan kültür merkizi» körsetken tirishchanliqlar bedilige bu nöwetlik yermenkide uyghurlarning özni namayan qilish pursitige érishkenlikini bildürdi.

    Küresh ataxanning bildürüshiche, «sherqiy türkistan kültür merkizi» yermenke jeryanida uyghurlarning nöwettiki ehwalini tonushturush paaliyiti uyushturghan, zal aldida namayish sheklide teshkillinip, uyghurlar tonushturulghan waraqchilarni yermenke tamashibinlirigha tarqatqan.

    Küresh ataxan bu heqtiki paaliyetlirini tonushturdi. Uning bildürüshiche bu «sherqiy türkistan kültür merkizi» ning 4-Qétim frankfort kitab yermenkisige qatnishishi we uyghurlar heqqide tonushturush paaliyiti élip bérishi iken.

    2011-Yilliq frankfort xelqaraliq kitab yermenkisige qatnashqan we kitab yermenkisidiki uyghur körgezme ornini alghan we bu uyghur tildiki kitablar körgezmisini royapqa chiqarghan orunlarning biri xelqara uyghur qelemkeshler merkizi dur.

    Uyghur qelemkeshler merkizining qeyser özhon ependining bildürüshiche, bu uyghur qelemkeshler merkizining tunji qétim bu yermenkige qatnishishi bolup, ularning bu yilliq netijiliri xéli körünerlik bolghan. Yermenke jeryanida turghun almasning «uyghurlar» namliq kitabini ezerbeyjanchigha, sawut abduraxmanning «uyghurname» namliq kitabi türkche neshr qilishni xalaydighan kishiler bilen deslepki kélishimlerni imzalashqan.
    Bu qétimliq xelqara kitab yermenkisi 2011-Yili 12-Öktebir bashlinip, 16-Öktebir axirlashti.

    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/kuresh-ataxan-10172011180323.html/story_main?encoding=latin

  56. Guma Mukuyla Yézisi Weqesige Ait Igilengen Uchurlar

    Muxbirimiz Méhriban
    2011-12-29

    Guma mukuyla yézisidiki toqunushta, nahiyilik saqchi idarisi bashliqi adil abduwelining wezipe ijra qilish jeryanida öltürülgen, saqchilar chégradin qachmaqchi bolghan 7 neper uyghurni étiwetken.


    Xeritide gumining orni körsitilgen. 2011-Yili 29-Dékabir.

    Radiomiz igiligen eng yéngi uchurlardin melum bolushiche, charshenbe küni kéchide guma nahiyisi mukuyla yézisida yüz bergen chégradin qachmaqchi bolghan uyghurlar bilen saqchilar otturisidiki toqunushta, guma nahiyilik saqchi idarisining muawin bashliqi adil abduweli, teslim bolushni ret qilghan uyghur yashliri teripidin pichaq bilen öltürülgen.

    Xitay axbarat wasitiliride, 28-Dékabir charshenbe küni kéchide guma nahiyisining jenubidiki taghliq rayonda xitay amanliq küchliri bilen salahiyiti namelum kishiler arisida toqunush yüz bérip, saqchilardin bir kishi ölüp, ikki saqchi yarilanghanliqi, 7 kishi xitay saqchiliri teripidin neq meydanda étip öltürülgenliki heqqidiki xewer bérilgendin kéyin, biz guma nahiyisidiki puqralar, nahiyilik sayahet idarisi, nahiyilik saqchi idarisi, nahiyilik qatnash saqchi etriti qatarliq jaylargha téléfon qilip, ehwal igiliduq.

    Téléfonimizni alghan guma nahiyisidiki puqralar guma weziyitining tinchliqini bildürüp, muxbirning weqe heqqidiki soaligha jawab bérishtin özini qachurdi.

    Guma nahiyilik sayahet idarisining bir xizmetchisimu, guma nahiyiside weziyetning normal ikenlikini bildürüp, özining charshenbe küni kéchide bolghan weqedin xewersiz ikenlikini, eger muxbir uninggha téléfon nomurini qoyup qoysa, özining sayahet idarisining munasiwetlik rehbirining ruxsitini alghandin kéyin weqe heqqide muxbirgha uchur béreleydighanliqini bildürdi.

    Emma nahiyilik saqchi idarisi hem nahiyilik qatnash saqchi etritide kéchilik nöwetchilikte turuwatqan saqchilar charshenbe küni kéchide gumining pakistan we hindistanning keshmir rayonigha tutishidighan taghliq rayondiki mukuyla yézisida weqe yüz bérip, guma nahiyilik saqchi idarisining muawin bashliqi adil abduwélining wezipe ijra qilish jeryanida ölgenlikini, jinayet gumandarliridin 7 kishining étip tashlanghanliqini bildürdi. (Awaz)

    Guma nahiyilik saqchi idarisining dijorni xadimi, weqe heqqide tepsiliy melumat bérishni ret qilghan bolsimu, emma u weqening guma nahiyisining mukuyla yézisida charshenbe küni kéchide yüz bergenlikini bildürdi.

    Bu dijorni xadim öz bayanida, charshenbe küni kéchide mukuyla yézisida yüz bergen toqunushta, nahiyilik saqchi idarisining muawin bashliqi adil abduwelining wezipe ijra qilish jeryanida, pichaq hem palta qatarliqlar bilen saqchilargha qarshiliq körsetken, bir bölek uyghurlar teripidin pichaq bilen öltürülgenlikini, toqunushta chégradin qachmaqchi bolghan 7 neper uyghurning saqchilar teripidin neq meydanda étip öltürülgenlikini bildürdi.

    Ikki kündin buyan xelqara metbuatlarda élan qiliniwatqan xewerlerde, xitayning wezipe ijra qiliwatqan saqchi xadimlirining, qolida pichaq qatarliqlardin bashqa qarshiliq körsitish qorali bolmighan kishilerni, «térrorchi yaki térrorluq qilishqa urundi» dégen bahanide étip tashlishining «saqchilarning ziyade küch qollanghanliqining ipadisi» ikenliki tekitlenmekte.

    Emma muxbirning ziyaritini qobul qilghan xitay saqchiliri éngida pichaq, kaltek, palta qatarliqlar arqiliq qarshiliq körsetküchilerni toluq qorallanghan saqchilarning étiwétishi qanungha uyghun heriket dep qarilidiken.

    Guma nahiyilik qatnash saqchi etritining nöwetchi xadimi muxbirning «toluq qorallanghan saqchilarning pichaq we paltidin bashqa qarshiliq körsitish qorali bolmighan kishilerning hemmisini étip tashlishining “ziyade küch qollanghanliqning ipadisi bolmamdu?” dégen soaligha jawab bérip, saqchilargha qarshiliq körsetküchi uyghurlarning qolidiki pichaq, kaltek qatarliq qorallarningmu wezipe ijra qiliwatqan saqchilar üchün éghir tehdit ikenlikini tekitlep, eger muxbir téximu tepsiliy melumatlarni igilimekchi bolsa nahiyige kélip ehwal igilishi kéreklikini bildürüp, weqe heqqide yenimu tepsiliy melumat bérishni ret qildi.

    Guma nahiyilik qatnash saqchi etritining kéchilik nöwetchi xadimi ziyaritimiz axirida, nöwette aptonom rayonluq saqchi nazaritidin weqeni tekshürüsh üchün adem ewetilgenlikini, özlirining kéche kündüz charlash élip bériwatqanliqini bildürüp, guma nahiyiside weziyetning kontrol qilinghanliqini bildürdi.

    Ikki kündin buyanqi xitayning hökümet xewerliride, weqede saqchilar teripidin étip tashlanghan kishilerning kimliki heqqide we bashqa tepsilatlar heqqide éniq melumat bérilmidi.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/guma-mukuyla-12292011170847.html?encoding=latin
    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

  57. Kambodzhadin Qayturulghan Uyghurlardin 19 Nepirining Nediliki We Jazalinish Mudditi Aydinglashti

    Muxbirimiz Shöhret Hoshur
    2012-01-27

    Kambodüadidiki b d t ishxanisidin siyasiy panahliq tiligen uyghurlardin 21 nepiri xitay teripidin tutup kétilgen idi. Muxbirimizning eng yéqinqi igileshliride, bulardin 19 nepirining nediliki we jazalinish ehwali aydinglashti.

    Melum bolushiche, bularning ichide shahide qurban we uning ikki balisi ürümchide 8 kün tutup turulghandin kéyin qoyuwitilgen؛ u nöwette qeshqer nezerbaghdiki qéyniatisining yénida turmaqta. Bularning 16 nepiri, 15 yilliqtin muddetsizge qeder perqliq qamaq jazalirigha höküm qilinghan. Nöwette bu 16 mehkum ürümchi 1 – Türme, 3 – Türme we turpan daxiyen türmiside jaza mudditini ötimekte. Töwende muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan tepsiliy xewirini anglaysiler.

    Hörmetlik radio anglighuchilar, eng yéqinqi igileshlirimizdin melum bolushiche, kambodzhadin qayturulghan uyghurlar heqqidiki sot, 2010 – Yili 12 – Ayninng 24 – Küni échilghan. Sotta jemiy 16 mehbus sotqa tartilghan. Sotta ulardin mutellip mamut qatarliq 4 kishige muddetsiz qamaq jazasi, memettursun ömer qatarliq 4 kishige 20 yilliqtin, musa muhemmed qatarliq 4 kishige 17 yilliqtin, abduqadir abdughéni qatarliq 4 kishige 16 yilliqtin qamaq jazasi bérilgen. Sottin bir qanche kün burun bezi aililerge sot heqqide melumat bergen we adwokat tutidighan – Tutmaydighanliqini sorighan؛ köpinche aililerge sot heqqide héchqandaq uchur bermigen. Tutulghan adwokatlar aililerdin pul alghan bolsimu, ulargha dawaning netijisi heqqide héchqandaq uchur bermigen.

    Biz shu künki sotqa qatnashqan ikki neper adwokatni ziyaret qilduq. Bularning melumatliridin qarighanda, mezkur sotmu xuddi ilgiriki sotlargha oxshashla körünüsh üchünla échilghan. Bu körünüshke bezi adwokatlar mejburiy qatnashturulghan bolsa, bezi adwokatlar aktipliq bilen rol alghan we hetta buni pul tépiwélish pursiti dep qarighan.

    Hörmetlik radio anglighuchilar, kambodzhadin qayturulghan uyghurlar ichidiki shahide qurban isimlik ayal we uning ikki balisi ürümchide 8 kün tutup turulghandin kéyin qoyuwétilgen. Nöwette qeshqer nezerbaghdiki qéyniatisining yénida yashimaqta.

    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/uyghur-cambodia-01272012230228.html/story_main?encoding=latin

  58. Eastturkistan Gowernment In Exile says:

    Qaghiliqta yüz bergen weqe-Köchmen krizisi

    Muxbirimiz Weli
    2012-03-01
    Xitay gerche qaghiliq weqesini yoshurushqa yaki burmilap chüshendürüshke tirishqan bolsimu, emma bu weqe hazir dunyada oqurmenliri eng köp gézit-Zhurnal, t w, radiolarning sezgür xewerlirige aylandi.

    AFP

    Gensu, xunen, we sichüendin kelgen xitay köchmenliri ürümchi kochilirida. 2010-Yili 14-Noyabir.
    Xitay hökümiti gerche ‏28-Féwral qaghiliq weqesini dunyadin yoshurup qélishqa yaki öz xahishi boyiche burmilap chüshendürüshke urunup baqqan bolsimu, emma bu qanliq weqe haman dunyagha melum boldi. Xitay teripidin tepsilati yoshurulghan bu weqe hazir dunyada, oqurmenliri eng köp gézit-Zhurnal, t w, radiolarning sezgür nuqtilirigha aylandi, weqening hékayisi hazir barghanséri éniq bolmaqta.

    Xitay hazirgha qeder 28-Féwral qaghiliq weqesini dunyagha, qaraqchilar xelq ammisigha hujum qilghan qanliq weqe dep chüshendürüwatidu. Xitayning shinxua agéntliqi yerlik uyghurlarni «qaraqchi», xitay hökümiti bu uyghur yurtigha köchürüp kelgen xitay köchmenlirini «xelq ammisi» dep atawatqanliqi éniq.

    Xitayning shinxua agéntliqi deslep élan qilghan xewiride qaghiliq weqesini, qaraqchilar pichaq bilen köp ammini öltürgen, saqchilar 2 jinayet gumandarini étip tashlighan weqe dep bayan qilghan idi. Muhajirettiki uyghur guruppiliri bolsa bu weqeni, yerlik uyghurlarning xitayning zorawanliq siyasetlirige qarshi qozghighan hujumi dep chüshendürgen idi. Hazir gha qeder radiomiz yerlik dairilerdin éniqlap chiqqan melumatlargha qarighanda, bu weqede ölgen adem 21, buning 8 i xitay qoralliq qisimliri teripidin qaraqchi dep atalghan kishiler, yene biri tutuwélinghan.

    Dunyada tesiri eng küchlük uchur shirketlirining biri bolghan birleshme agéntliqi tünügün bu heqte élan qilghan xewiride, qaghiliq weqesining oxshimighan ikki xil hékayisini‏-‏ Xitay hökümiti bilen muhajirettiki uyghurlarning bu weqe toghrisidiki oxshimighan köz qarishini eynen tonushturdi. Qaghiliq weqesi bügünmu xelqarada tesiri chong uchur wasitilirining muhim yéngi xewerliri qataridin orun aldi. Ular qaghiliq weqesini xewer qilghanda, xitayning bu weqening tepsilatini toghra bayan qilmighanliqini tenqidlidi.

    Erkin asiya radiosi tünügün inglizche élan qilghan xewiride, qaghiliq weqesining xitay hökümiti uyghur yurtlirigha keng kölemde köchmen yötkep, uyghurlarning yer-Zémin we bayliqlirini igilishige yol qoyuwatqanliqini, yerlik uyghurlargha bolsa «térrorchi» dep töhmet chaplap, ulargha keng kölemde zerbe bériwatqanliqini, hetta uyghurlarning milliy enene boyiche burut qoyush, yaghliq artishinimu chekligenlikini bayan qildi. Shundaqla bu weqening, del xitay hökümiti xitay köchmenlirige yan basidighan adaletsiz siyaset-Tedbir qollanghanliqi netijiside, yerlik uyghurla bilen xitay köchmenliri arisida peyda bolghan köchmen krizisi ikenlikini sherhlidi.

    Fransiye agéntliqi bügün xitay «yéngi chégra» dep atap kéliwatqan uyghur musulmanlirining yurtida, 2008‏-Yilidin buyan yüz bergen weqelerni dunyagha qaytidin esletti. Bu esletmide, 2008‏-Yili 8‏-Ayning 4‏-Küni, béyjingda xelqara olimpik musabiqisi ötküzülüsh aldida turghanda, qeshqerde ikki uyghur xitayning chégra mudapie saqchiliridin 17ni öltürgen weqe؛ 8‏-Ayning 10-Küni kuchada yüz bergen bomba partlash we étishish weqesi؛ 2009‏-Yili 6‏-Ayning 25-Künidiki shawguen weqesi؛ 7‏-Ayning 5‏-Küni uyghurlar ürümchide ötküzgen namayish we xitaylarning qollirigha kaltek-Toqmaq élip kochigha chiqip qilghan zorawanliq, bu weqelerde 200 adem öltürülüp, 1600 din artuq adem yarilandurulghanliqi؛ 9‏-Ayning 2‏-Küni, ürümchidiki xitaylar kochilargha chiqip «yingne sanjish» qarshi namayish qilghanliqi we xitay hökümiti bu weqede «bölgünchi»lerdin 75 ni qolgha alghanliqi؛ xitay hökümiti 2010-Yilida térrorchilargha qattiq zerbe bérish dégen nam bilen élip barghan basturush heriketler؛ 2011-Yili 7‏-Ayning 18-Küni xotende yüz bergen saqchixanigha hujum qilish weqeside 20 adem öltürülgenliki؛ 7‏-Ayning 31-Küni xitay saqchiliri qeshqerde 13 uyghurni étip öltürgenliki؛ 2012-Yilida yene 28-Féwral qaghiliq weqesi yüz bergenliki tepsiliy tonushturuldi.

    Bügün xelqaragha xitayche tarqilidighan «dowéy tor géziti», «boshun tor géziti», «xitaygha nezer tor géziti» dégen tor gézitlirige ewetilgen shexsiy obzorlar nahayiti köp. Buning beziliride xitay milletchiliki ewjige chiqqan. Omumen buningda melum bolghan uchurlardinmu, 28‏-Féwral qaghiliq weqesining del xitay hökümiti uyghur yurtlirigha köchürüp kéliwatqan xitay köchmenliri bilen yerlik uyghurlar otturisida peyda bolghan köchmenler krizisi-Milliy toqunush ikenliki ispatlanmaqta.

    Copyright © 1998-2011 Radio Free Asia. All rights reserved.

    http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/tepsili_xewer/qaghiliq-kochmen-03012012170059.html/story_main?encoding=latin

  59. Heqiqiy Söygü, Allahni Söyüsh we Allah Üchün Söyüshtur

    Bir küni melum kishi peyghember eleyhissalamning yénigha kélip, «qiyamet qachan bolidu?» dep soridi. Peyghember eleyhissalam: «qiyamet üchün sen néme hazirliding?» dégen so’al bilen jawab qayturdi. U kishi: «allah we uning peyghembirining söygüsini hazirlidim» dep jawab berdi. Buni anglighan peyghember eleyhissalam «sen söygenliring bilen birge bolisen» dédi. (muslim, sile – rehim babi)
    Eslide peyghember eleyhissalam u sözliri arqiliq mö’minlerge xush xewer bermekte idi. Qeliblirini heqiqiy söygü bilen, yeni allahqa we peyghember eleyhissalamgha bolghan chin söygü bilen toldurghan hemde shu söygü bilen yashighan mö’minlerning allah we uning resulining söygüsige sazawer bolidighanliqidin xush xewer bermekte idi.
    Eziz dostlar!
    Her da’im eng güzel du’alirini bizlerge örnek qilip qaldurghan peyghember eleyhissalam bir qétim allahqa mundaq dep du’a qilghan idi:
    «i allah! sendin séni söyüshni, séni söygen kishini söyüshni, séning söygüngge érishturidighan emellerni nésip qilishingni tileymen. I perwerdigarim! öz söygüngni manga, özemdinmu we a’ilemdinmu söyümlük qilip bergin!» (tirmizi, dewet babi 72 -hedis)
    Peyghember’eleyhissalam mana bu du’asi arqiliqmu pütün mexluqatlargha söygü -muhebbet bilen mu’amile qilishimizni telim bermekte.
    Eziz dostlar!
    Söygü – muhebbet ulugh perwerdigarimizning barche mexluqatlargha ata qilghan ilahiy merhimiti we katta né’mitidur. Allah ta’ala bendilirining qeliblirige söygü – muhebbetni orunlashturghuchi bolush bilen birge öz nöwitide yene, söygü – muhebbetning tüp menbesidur. U «wedud» dégen süpetning igisi bolup, söygüchi we söyülgüchidur. Ene shu söygu – muhebbiti sayiside pütün mexluqatlarni riziqlandurghuchidur. Allah bu cheksiz söygü – muhebbiti bilen, biz bendilirige yardem qilidu we xataliqlirimizni epu qilidu.
    Alemlerning rebbi «meghpiriti keng, söygüsi chongqur zattur» (süre buruj 14 – ayet) cheksiz köyüm – shepqetning igisidur, u bendisini söyginide, bendining tilginini ata qilidu. Özining rehmitige sighin’ghanlarni qoghdaydu. Meghpiret tiligenlerni epu qilidu. Bendining tileshni bilishila kupaye qilidu. Rebbige layiqida muraji’et qilsila we yüzini rebbige udullap, qelbini rebbige achsila boldi.
    Eziz dostlar!
    Mö’minning yüriki her da’im allah süygüsi bilen soqidu. Bu söygü qandaqtur peqetla qelibte hés qilinidighan tuyghu bolupla qalmastin, belki yene pütün pozitsiye we mu’amile – munasiwetliride, pikir, söz we ipadiliride namayan bolup turidu. Qelbi allahning söygüsi bilen tolghan her qandaq mö’min allahning rehmitige chömülgen bolidu. U hemme nersidin xatirjem, qorqmaydighan bolidu. Uning tili nachar, exlaqsiz sözlerge quluplan’ghan we xeyrilik sözlerge échilghan bolidu. Bundaq xususiyetke ige herqandaq mö’min qur’an kerimdiki «iman éytip, yaxshi emellerni qilghanlar barghu?! rehim shepqetlik allah ene shularni (qeliblerge) söydüridu» (süre meryem 96 – ayet) dégen ayetning xosh xewirige mez’her bolidu. Allah undaq mö’minni aldi bilen özi söyidu, andin yaritilmishlargha söydüridu, rehim – shepqetlik allah bundaq kishilerni heqiqy söygüge sazawer qilidu.
    Eziz dostlar!
    Epsuski, bügünki kündiki insanlar söygüsizlik girdabigha pétip qalghan ehwalda turmaqta. Janliq we jansiz pütün yaritilmishlargha nisbeten söygü – muhebbet tapqili bolmaydighan bolup qaldi. Allah qelbimizge orunlashturghan we peyghembirimiz bizge telim bergen söygü – muhebbet, köpinchimiz teripidin untulup ketti. Söygüdin nésiwisini alalmighan qelibler tashtek qatmalliship, shexsiyetchi bolup ketti. Mana bügünki künde ni – ni ésil insanlar xushalliqini maddidin izdeydighan bolup qaldi. Buning netijiside ilahiy in’am bolup hésablinidighan söygü yalghan’gha, menpe’etke, we ichi quruq ehmiyetsiz geplerge qurban qilinidighan halgha keldi. Qelibliride söygü we méhri – shepqet orun almighan kishilerning yaxshiliq, yardemsöyerlik, pidakarliq we rehimdilliq tuyghuliri yoqaldi.
    Eziz dostlar!
    Allah söygüsidin, köyüm – shepqet we meniwi qimmet qarashlardin mehrum halda yétishkenlerning ibretlik aqiwetlirini yéqinqi mezgildin buyan hemmimiz birlikte körmektimiz. Bundaq kishiler öz – özige, a’ilisige, etrapidikilerge, jem’iyetke, we pütün insaniyetke ziyan yetküzmekte. Islamning rehim – shepqet bilen tolghan telimatlirini özige singdürmigen kishiler teripidin sadir qiliniwatqan zorwanliq, térrorluq, wehshiylik we qetli’am qilmishliri pütün insaniyetning kelgüsige tehdit shekillendürmekte.
    Eziz dostlar!
    Bu nachar ehwallarning birdinbir rétsipi, islamning söygü- muhebbet, köyüm – shepqet, adalet we méhribanliqqa tolghan telimatlirigha mehkem ésilishtin ibarettur. Ulugh dinimiz insaniyetke sunmaqchi bolghan ülgilik ümmetke aylinishimiz üchün tirishichanliq körsitelishimiz shundaqla «yaritilmishlarni yaratquchi üchün yaxshi körüsh» desturini özleshtürelishimizdin ibarettur. Démisimu iman éytquchilar bolush süpitimiz bilen bizning söygümizning menbesi ilahiy söygidur, buning namayendisi bolsa, bir – birimizdin menpe’et kütmestin, riyasiz we hésabsiz shekilde yaxshi körelishimiz bolup, özimiz üchün telep qilghanlirimizni qérindishmiz üchünmu telep qilalaydighan bolushimizdin ibarettur. Pitne – pasat, malimanchiliqqa tolghan muhitlarni peyda qilidighan, qérindashliqimizni, birlik we barawerlikimizni, ulpet we muhebbetlirimizni yoqitishqa urun’ghanlargha qet’iy purset bermesliktin ibarettur.
    Bizler heqiqiy söygü bilen rebbimizni we bir – birimizni söyidighanla bolsaq, hazirqi dewrdikige oxshash chin söygüdin mehrum, dunyaliq hayati menisiz, semimiyettin uzaq, saxta söygü -muhebbetlerge giriptar bolushtin qutulup qalimiz. Méhri – shepqet iqlimidin uzaqliship ketkenlerning rehimsizlerche éqitqan qanliri, meydan’gha chiqiriwatqan wehshiylikliri del ene shu chaghda toxtighan bolidu. Buzulghan ang we qatmallashqan qelibler seweb boluwatqan urushlarmu ene shu chaghdila heqiqiy menide axirlashqan bolidu. Öchmenliklerning ornini dostluqlar, nepretning ornini méhri – shepqet igileshke bashlaydu.
    Eziz dostlar!
    Shuni untumayliki, allahni söygüchiler we allah üchün bir – birini söygüchiler hergiz endishe we qorqunchqa muptila bolmaydu. Bundaq kishiler dunya hayatini tinchliq we xatirjemlik ichide ötküzidu we ular allah ta’alaning töwendiki xush xewirining namayendisige aylinidu:
    «peqet méning üchünla bir – birini söygen, méning raziliqim üchünla bir yerge jem bolghan, méning raziliqimgha érishish meqsitide bir – birini ziyaret qilghan we peqet méning rizaliqim üchünla sediqe bérip, yaxshiliq qilghuchilar méning söygümge heqliq bolidu.» (muwetta yamanliq babi 16 -hedis)
    Allah hemmimizning qeliblirini öz’ara köyüm – shepqet we méhri -muhebbet bilen toldurghay, amin!!!

    http://www.trt.net.tr/uyghur/%

  60. Uyghur Medeniyiti we Türkiy Qamanlarning Eshyarliridiki Sirliq Imaglar!

    Uyghurlar yer sharidiki eng medeniyetlik xeliqlerning biri bolup, uning uzaq tarixqa ige medeniyitining sirliq yiltizi tarixning qarangghuluq dewride peyda bolghan qamanizimgha bérip chétilidu.Qamanliq we qamanizim insaniyet tarixida yiltizi 10 ming yillargha uzanghan sirliq medeniyet hadisisi bolup, hala bugüngiche sihriy küchini yoqatqini yoq! Uyghurlar shanliq medeniyet yaratqan eng qedimiy xeliqlerning biri bolup, hazirghiche yétip kelgen yazma, aghzaki we arxiologiylik medeniyet yadikarliqlirimizning hemmisi, ejdatlirimiz yaratqan qamanizimgha ayit shanliq medeniyetning peqet yüzde biridur. Qedimqi zamandiki büyük Uyghurlar yaratqan shanliq medeniyetni hazirqi zaman ilim-pen metodliri bilen chüshendürüsh asan emes. Milliy medeniyitimiz tarixtin béri mol we renggareng bolup, bir dewir we bir qanche yüz yilning emes, eksinche birqancheligen ming yillarning mehsulidur. Milliy medeniyitimizning bir ewzelliki özige xas motif, simiwol we imaglargha bay bolup, bu belgüler texi shifresi yéshilmigen sirliq kitaplar halitide turmaqta. Milliy medeniyitimizde saqlinip kelgen awazliq eserler, teswiriy sennet minyatorliri we retiulleshken tamgha we belgüler halitidiki barliq imag we motiflarning simiwolluq menilliri bar bolup, bu heqtiki tetqiqatlirimiz téxiche bashlanmighachqa netijiler yoq deyerliktur.Qedimqi qol yazmilar, tashpütükler, tektimakanlar, epsane we riwayetler, gilem, palas, shirdaq, kigiz we etleslerdiki shu tipqa kiridighan teswiriy shekiller uningdin bashqa pichaq, böshük, doppa, könglek, ötük, yaghliq, qatarliq yüzligen keyim-kechekler weyene dastirxan, zerdiwal, melengze, perde, yastuq, yortqan, körfpe, töshük, qiz-oghullarning böshük seremjanliri, we yaghachchiliq, mozduzluq, tamchiliq, gilemchilik, keshtichilik, dihqanchiliq, baghwenchilik, binakarliq, neqqashliq, sirchiliq, eynekchilik, kulalchiliq…qatarliq hünerlerning qanche ming xil jabduqliri qatarliqlargha ayit qol hüner boyumliri hemde her türlükeswap we saymanlar, muzikiliq üsküne we chalghu eswaplar, keshtichilik, toqumichiliq, oymichiliq, heykeltirashliq qatarliqlardiki simiwollar, belgüler we imaglar xuddi möjizedek ejdatlirimiz yaratqan muhteshem bir medeniyetni timtas halette baghrigha bésip xupiyane saqlap yatmaqta.

    Uyghurlarning yiraq qedimqi ejdatliri teripidin tarixqa chongqur tamghisini urghan qamanizimgha ayit bay iddiyler xezinisi kündilik hayatimizda, ilim we pen tereqqiyatimizda, aile we jemiyet tereqiyatimizda, ishlepchiqirish we soda tijaret ishlirimizda, örpi-adet we hüner-sennette milliy xususiyitimizni ipadilesh we gewdilendürüshte, edebiyat hem muzikagha ayit her türlük izdinishlirimizde hélimu özining tesir küchini yoqatqini yoq. Qamanizimning Uyghurlar we qérindashliri yashighan jughrapiyediki tereqqiyati we xususiyetliri tekshisiz bolup, uning qanche ming yilliq sheherlishish hayatini bashtin kechürgen Uyghur medeniyitidiki tutqan orni, bashqa köchmen, charwichi boz qir xeliqliriningkige qarighanda tediriji zamaniwiyliship baghan. Biz Uyghurlarning ailiwiy munasiwetlirimiz, kishlik qarashlirimiz, jemiyet, rohiyet we tebiyet heqqidiki qanche ming yilliq tejribillirimizning inkasi bolghan milliy medeniyitimizde yeni yazma edebiyat, milliy muzika, shiériyet we hüner-sennet, hemde uyghur voklorida qamanistik medeniyet amilliri asasiy salmaqni igileydu. Medeniyitimizde 21-yüz yilgha uyghun shekilde tereqqiy qilghan qmanistik medeniyetning qanche yüz hette qanche ming yillar ilgirki qismen halitini uyghurlar bilen qan yaki medeniyet tereptin qérindash bolghan türkiy we mungghul qamanlirining kiyim-kéchek, dap we uninggha oxshash retuelleshken eshyarliridiki sirliq imaglar arqiliq tetqiq qilish bu sahede izdiniwatqan kishilerning heqiqiten diqqitini tartiydu!.. Dangliq dinlar mutexesisi Mircia Eliadening pikirige qarighanda künimizgeche oxshimighan shekilde yétip kelgen her türlük belgü we tamghalar we turmush hem adetlirimizdiki retuelleshken imaglar insaniyetning qedimqi serxilliri hésaplanghan qamanlargha mensup hadisiler bolup, u insanliqimizning kollitip éngida qarangghuluq ichide turup, bugünki ish-herketlirimizge qomandanliq qilidu.

    Uyghurlarning yiraq qedimqi ejdatliri teripidin tarixqa chongqur tamghisini urghan qamanizimgha ayit bay iddiyler xezinisi kündilik hayatimizda, ilim we pen tereqqiyatimizda, aile we jemiyet tereqiyatimizda, ishlepchiqirish we soda tijaret ishlirimizda, örpi-adet we hüner-sennette milliy xususiyitimizni ipadilesh we gewdilendürüshte, edebiyat hem muzikagha ayit her türlük izdinishlirimizde hélimu özining tesir küchini yoqatqini yoq. Qamanizimning Uyghurlar we qérindashliri yashighan jughrapiyediki tereqqiyati we xususiyetliri tekshisiz bolup, uning qanche ming yilliq sheherlishish hayatini bashtin kechürgen Uyghur medeniyitidiki tutqan orni, bashqa köchmen, charwichi boz qir xeliqliriningkige qarighanda tediriji zamaniwiyliship baghan. Biz Uyghurlarning ailiwiy munasiwetlirimiz, kishlik qarashlirimiz, jemiyet, rohiyet we tebiyet heqqidiki qanche ming yilliq tejribillirimizning inkasi bolghan milliy medeniyitimizde yeni yazma edebiyat, milliy muzika, shiériyet we hüner-sennet, hemde uyghur voklorida qamanistik medeniyet amilliri asasiy salmaqni igileydu. Medeniyitimizde 21-yüz yilgha uyghun shekilde tereqqiy qilghan qmanistik medeniyetning qanche yüz hette qanche ming yillar ilgirki qismen halitini uyghurlar bilen qan yaki medeniyet tereptin qérindash bolghan türkiy we mungghul qamanlirining kiyim-kéchek, dap we uninggha oxshash retuelleshken eshyarliridiki sirliq imaglar arqiliq tetqiq qilish bu sahede izdiniwatqan kishilerning heqiqiten diqqitini tartiydu!.. Dangliq dinlar mutexesisi Mircia Eliadening pikirige qarighanda künimizgeche oxshimighan shekilde yétip kelgen her türlük belgü we tamghalar we turmush hem adetlirimizdiki retuelleshken imaglar insaniyetning qedimqi serxilliri hésaplanghan qamanlargha mensup hadisiler bolup, u insanliqimizning kollitip éngida qarangghuluq ichide turup, bugünki ish-herketlirimizge qomandanliq qilidu.

    Kolliktip yoshurun éngimizgha tashqa oyulghandek 10 ming yillardin béri yézilip kelgen eserler milliy mewjutluqimizni qoghdash yolidiki küreshlirimizge we kündülük ish heriketlirimizge qanche ming yillap qomandanliq qilghanliqini, qiliwatqanliqini we qilidighanliqini, bizni orap turghan sheyi we hadiselerning tarix, bugün we kélichek bilen baghlinishliq ikenlikini bir minutmu ésimizdin chiqarmasliqimiz lazim. Millitimiz teripidin untulup ketken, düshmenler teripidin medeniyetke ayit dep qaralmay, méngimizdin öchürülüp tashlanghan, kishining ishengüsi kelmeydighan ilgirki medeniyetimizde adem bilen tebiyet, tebiyet bilen insaniyet, hayatliq bilen mamatliq, ölüm bilen tiriklik, xuda bilen mawjudatlar, mawjudatlar bilen tashqiy alemdiki jisimlar, makro we mikro maddalar we ghayiplar, jinlar we perishtiler heqqideki telimatlar ilim-penning bashqiche bir mitodta güllengen dewirlirni bésip ötken bolup, ejdatlirimiz u dewirlerde medeniyet jehette yer shari xaraktirliq güllinish dewirlirini bashtin kechürüp, maddiy we meniwiy tereqiyatda insaniyet tarixida kamdin-kam körülidighan yüksek pelle yaratqan. Bizning medeniyet tereqqiyatimizda kéyinki ming yildin béri bara-bara milliy medeniyettin yatlishish hadisisi yüz bérip, közge körünmeydighan shekilde medeniyet jehette chékinip kétiwatimiz. Kéyinki ming yilda bolupmu axirqi besh yüz yilda millitimizning medeniyet sapasida jiddiy chékinish yüz bériwatqan bolsimu, bu heqte bilidighanlirimiz bek az bolup, milliy medeniyitimizde, jümlidin maaripimizda uni tetqiq qilidighan, özleshtüridighan we izchilliqini qoghdaydighan bir qoshun hazirghiche qesten yetishtürülmigen.

    Shamanlar-tilimizdiki ipadisi boyinche- qamanlar- retuelleshken eswapliri, kéyim-kichekliri, dap we uningdin bashqa chalghu eswaplirining ritimlik awazi arqiliq transitaksiyonlishidu.Qamanliq heqqidiki tetqiqatlar qamanizimni qedimki dinlar qatarigha qoyup, qamanlarni peqet diniy eqidiler bilen baghlap chüshendürüp, qamanizimning bir pütün xaraktérini yorutup bérishte hel qilghili bolmaydighan qiyinchiliqlargha duchkelmekte. Dunyaning herqaysi jughrapiylik rayonliridiki qamanliqqa ayit hadisilerni bir qélipqa sélip chüshendürüshke bolmaydu.Qamanizim bezi arqida qalghan xeliqlerde iptidayi diniy eqidichilik sheklide otturgha chiqqan bilen Uyghur we Uyghurlargha oxshaydighan qedimiy medeniyetlik xeliqlerde özige xas indiodalliq bilen tereqqiy qilip, ilim-pen, sotsiyal ilimler, edebiyat we qanunchliq, pelesepe we tibabet, hüner we sennet qatarliqlarghiche singip kirip, meneniyetlerning güllep yashnishigha küchlü tesir körsetken.Qamanlardiki transitaksiyonlashmaq démek riyalliqtin halqighan seper we özgürüshke qaritilghan bolup, ademning ölükler dunyasigha, ölüklerning tirikler dunyasigha, tengrining adem bedini yaki adem rohining tengrilerning gewdisige qoshulup turup, dunyani güzetmek, igilimek, hayatliq üchün küresh qilmaq we tengri bilen axirda pütünleshmek meniside kelidighanliqi we adem , jin, perishte undinbashqa téxi biz bilmeydighan mexpiy ilimler bilen shughullinalaydighanlarning alahiyde bir mahariti süpitide bizge bilinmektedur.Meselen, pelesepe we sennette ijadiyet bilen shughullunush we tengrige téwinip turup késel dawalash, uzaqtiki insanlarning mexpiyetlikini xupiyane anglash, bashqilarning nimini oylawatanliqini aldin biliwélish, tughulush we ölüshtin aldin bisharet bérish, chüshke tebir bérish, tebiyet hadisiliri yeni qar, yamghur, buran, ot apiti, qehetchilik, yoqumluq késel we yer tewreshke oxshap kétidighan apetlerdin aldin bisharet bérish, u xildiki bilgiler bilen düshmenni jazalash ilimliri bizde ilgiri keng kölemde qollinilghan bolup, kéyinche untulup ketkenbilen, bashqa dewletlerde pen süpitide oqutulidu, kitaplar yézilidu, bu heqtiki bilgiler siysiy, iqtisadiy, eskiriy ishlarda qollinilip keliniwatqan bolsimu bizning eslidin bar bolghan ghayip ilimlargha ayit bilimlirimiz zalim hakimiyetlerning we diniy radikal küchlerning ortaq zerbisi bilen qanche esirlerdin béri sistimliq, programmiliq halda yoq qilinip kélinmekte.

    Ilgirki qarangghuluq dewirlerde we xelqimiz Judayizim, buddayizim, maniyhayizim we xiristiyanizim qatarliq dinlirigha itiqat qilghan dewirlerdimu tariximizdiki qamanliq iqtidargha ige bolghan ademler ermish deyilip, xanlar, xaqanlar, begler, qomandanlar, ustazlar we doxturlar shularning ichidin tallap saylap chiqilghaniken.Bizgiche melum bolghan Oghuzhan, Afrasiyaf, Batur Tengriqut, Komrajiwa, Singqu Seli Tutung, Aprenchur Tekin, Ay Ujru, Istemihan, Buminhan, Küntengride Qut Bolmish Qutluq Bilgehan, Panutekin, El-Farabiy, Ibin Sina, Yüsüp Xas Hajip, Mehmut Qeshqiri, Mewlane Jalalidin Rumi, El-Broniy, Barchuq Arittékin, Qilich Arislanhan, Sultan Selchuq Bughrahan , El-Xarazemi, Emir-Tömür, Ulugh Brg, Alshir Newayi, Abdulreshithan, Yaquphan bedewlet, Melike Amannisahan, Mirza Muhammed Koragani we Molla Musa Sayrami qatarliqlarning hemmisi öz dewrining yitishken qamanliri bolup ularning eserliride 10 ming yilliq medeniyitimizning xushbuy hidi güpüldep dimaqqa urulup turidu.

    Qamanliq tarixning oxshimighan dewirliride bezide tereqqiy qilip küchlinip, bezide chékinip zawalliqqa yüzlünüp kelgen.Oxshimighan jughrapiylik rayonlarda oxshimighan alahiydilikke qarap tereqqiy qilghan, Tereqqiyat bezide ilgirlesh, we bezide chékinish sheklide otturgha chiqqan. Medeniyitimizdiki qamanliqqa ayit hadisilerni élip eytsaq, qamanliq tereqqiyat jeryanida millitimiz küchlük dewletlerni qurghanda güllinip, bashqa milletlerning dehshetlik qul qilishigha uchrighanda zawalliqqa yüzlininip turghan. Biz Qamanizimni bir din we yaki bir pelesepiwiy telimat emes dep ochuq éyittuq.Qamanizim bir we bir qanche iraning universal tepekkur shekli bolup, dunya, alem, adem we haywanlar, ghayiplar we gharayiplar, jinlar we sheytanlar, Ilah we perishteler tebiy we ijtimayi ilimler qamanizimliq pirinsiplar asasida matiriyalizim bilen idiyalizim bir-birige yughurulghan halda tetqiq qilinip, hayat we mamatning, söygü we nepretning, güzellik we rezillikning qanuniyetliri keship qilinghan. Shunga Uyghurlar kök tengrige etiqat qilghanda qamanlar kök tengri tapinaqlirida ibadet qilghach ilmiy emgekler bilen meshghul bolghan, Uyghurlar Yehudi dinigha étiqat qilghanda Musaning kitabigha ishinip, yehudizimgha uyghun bir shekilde diniy eqidisini ada qilghan.Uyghurlar Xiristiyan dinigha itiqat qilghanda Isa peyghemberge nazil qilinghan Injilni oqup, chirkawlarda ibadet qilghach ilim ishliri bilen meshghul bolghan.

    Uyghurlar maniy dinigha itiqat qilghanda yehudizim, buddizim we xiristiyanimzimliq eqidilerni milly medeniyet enenimizge jiddiy sitilize qilip, mas kelmeydighanlirini özimizge uyghun halda sintizlep, mas kilidighanlirini emiliyitmizge uyghun halda adapte qilip we ustiliq bilen özleshtürüp, birqanche ming yilda biz budün milliy medeniyet dep atawatan 21-esir milletlirige uyghun kélidighan bir xeliqning meniwiy qiyapitige yéqin kélidighan siwilizatsiyon qelesini qurup chiqqan. Dunyawiy muteppekkur, peylasop, teolog, étika we istitika ilimining pishiwasi, Yüsüp Xas Hajipning meshhur “Qutatqu Bilik” esiridiki pütkül meniwiy dunyaning xeritiside assaliq nuqtilarda yer alghan Qut, Qut atqu, ghayiwiy dewlet we ghaywiy hökümdar, tengrining iradisi bolghan qutsal exlaq we tengriqutning iradisi hésaplinidighan qutsal qanun qatarliq hissiy retueller we Kün Tughdi, Ay Tughdi, Ögdülmish, Otghurmish….dégen qedimqi dinlargha ayit isimlar weyene kilassik edebiyatimizdiki shu xildiki eserlerdiki tengri, tengriqut, ermish, qaman, adem, perishte, haywan, jin we sheytan….heqiqet we rizalet, din we atistliq heqqidiki qarashlar Islamgha qarighanda islamdin ilgirki biz Uyghurlar itiqat qilghan köp xil dinlar bilen bolupmu Tengriizim, Buddayizim, Yudayizim, Xiristiyanizim we Manihayizim eqdillirige téximu yéqindek tesir béridu. Emeleyette bizge bashqa dinlargha ayit uchurlardek tesir bergen ilim hadisilliri biz üstide tetqiqat élip bériwatqan Qamanizim bilen biwaste baghlinishliq bolghan milliy medeniyitimiz bilen alaqidar bolup, u hadisiler Yudayizim, Buddayizim, Xiristiyanizim we Islamizim eqidilerning kélip chiqishini tétikligen we tizletken bolup, bashqilar oylighandek herqandaq bir din bilen jiddiy bir shekilde biwaste alaqisi yoq.

    Uyghurlar Islamgha itiqat qilghanda, ichimizdin chiqqan qamanlar xuddi qanche ming yildin béri bu din bilen shereplinish üchün teyyarliq qilip, del uni kütüp turghandek Quraniy kerim, hedis we tepsirlerning emri-meruplirigha we rohigha uyghun shekilde ibadet qilghan we ilmiy ishlar bilen meshghul bolghan. Shu arqiliq millitimizning milliy, diniy we kultural alahiydiliki baturlarche qoghdap qélinghan. Bir milletning shexsiy we kolliktip yoshurun éngida yézilghanliri tashtiki möhürdek hergiz özgermestin, shu étnik topluqning estitik engi we qimmet qarishining yiqilmas hulini hazirlighan bolidu.Yoshurun anggha yézilghanliri öchkende bir millet xuddi ghayet zor kémidek halaket déngizigha gheriq bolidu. Zorawan milletler özidin kichik we ajiz milletlerning meniwiyitidiki eshu insan peyda bolghandin hazirghiche chökmige aylinip kéliwatqan kolliktip yoshurun angning sistimisini buzup, shu milletni tarix seyipisidin yoq qilidu yaki asimmilatsiye qilip iritip tügitidu.

    Yoshurun angdiki sisitima buziwitilse xuddi hazirqi zaman uyghurlirining bir qisim qamanlirida ipadilengendek milliy tragédiyeni anglimas, tuymas, sezmes we inkas qayturmasliqtek diwenglik alametliri körülidu. Bu diwenglik hökümiran milletlerning bashqa millet we xeliqlerni bihush qilishta qollinidighan yer shari xaraktériliq dinlar ara diyalog, medeniyetler ara almashturush we milletler ara hemkarliq, shuaridin kelgen. Bu heriketning tesirige uchrighan meniwiyiti késel ziyalilar qaysi millet bolsa, qaysi dingha ishense we qaysi medeniyetni özleshtürse boliwéridiken, dep xata oylap qalidu.Millitimiz tarixtin béri yer shari xaraktérliq u tiptiki hadisilerni kishlik we kolléktip hayatning riqabet we düshmenlik bilen tolghan rehimsiz riyalliqi bilen baghlap chüshüneligen bolghachqa bugünge kelgüche bir etnik we kultural topluq süpitide mawjut bolup turiwatimiz.Shu nersini unutmasliq kirekki Uyghur xelqi her bir dewirde diniy ibadetliri we murasimlirida, yat milletlerning tesiri küchlük bolghan ilmiy izdinishliride qanche ming yilliq kolléktip yoshurun éngigha ornap ketken meniwiyitige muxalip kélidighan ish heriketlerge qettiy yol qoymighan we ejdatliridin miras qalghan milliy medeniyitini jénini tikip qoyup qoghdighan!

    Milliy medeniyet tariximizdiki dangliq qaman Mehmut Qeshqiriy öz dewrining yétilgen islam ölimasi bolush bilen birge, ejdatliridin miras qalghan qamanistik tepekkur sistimsingmu küchlük himayichisi bolup, milliy medeniyitimizde ming yillap dawamlashqan izchilliqini qoghdighan halda qamanliq iddiylirining ilim dunyasimizda dayim mewjut bolup turishi üchün ter aqquzghan. Dangliq qaman Mehmut Qeshqiri özining shah esiri “Türkiy tillar diwani”da ejdatlirimizning qamanistik iddiyelerini merkiziy téma süpitide gewdilendürgen, Tariximizda namelum autorlar teripidin yézilghan „Oghuzname“, Yüsüp Xas Hajip teripidin yézilghan „Qut atqu bilik“ , namelum yazghuchi teripidin yézilghan „Maytiri Semit“, „Altin Yariq“, „Ikki tekin hékayisi“, Mahmut Qeshqiriyning “Türkiy Tillar Diwani” dégen esiri, weyene namelum Uyghur tarixchisi teripidin deslepte qelemge élinghan “Mungghullarning mexpiy tarixi”, Elishir newayining sofistik edebiyatning gül-tajisi hésaplanghan Xemisesi…qatarliq nurghun kitaplarda Türkiy xeliqlerning, jümlidin Uyghurlarning kéyinki ming yildin béri hetta téxi 19- esirlergiche bolghan ariliqta ghayip ilimlargha alahiyde köngül bülüp kelgenlikini tilgha élip, xelqimizning tengri we melekler bilen bolghan munasiwetlerde, düshmenler bilen bolghan qanliq jengklerde ghayip ilimlerdin paydilinalaydighanliqi rushen qeyit qilinghan. Meshhur Uyghur qaman Mahmut Qeshqiri, Elshir Newayi, Molla Musa Sayrami we Molla Bilal qatarliq namayendilar eserliride Uyghurlarning ghayip ilimlarni ishqa sélip, tomuz issiqta qar we tash yaghdurup, düshmenlerni we atlirini tonglutup qirip tashlighanliqi heqqide melumat qaldurup ketken.

    Hazir u qamanliq sistémisigha mensup bolghan ghayip ilimlerning achqusi Rusiye, Engiliye, Fransiye we Israiliye qatarliq dewletlerning qolida bolup, ular bu sahide oqughuchi terbiyelesh, mutexesislerni yétishtürüsh, istixbarat bilimlirini toplash, matériyal ambiri qurush, bashqa milletler bilen bolghan siyasiy, iqtisadiy, eskiriy ishlarni pilanlashni jiddiy kün tertipke qoyup ishlimekte. Ghayip we samawiy ilimler asasen dégüdek téologiye uniwérsitétliri, akadémiyieliri we inistitutlirida telim-terbie élip baridighan bolup, bizde Dinimizgha ayit adettiki mekteplermu yoq, bar bolsimu u xil samawiy we ghayip ilimlar emes, ibadet we dingha ayit tarixiy we nezeriywiy bilimler uzaqtin ügütilidu. Samawiy ilimlerning achqusini qolida tutup turghanlar keng we murekkep bolghan téologiye penige ayit bilim talliridin intayin ünümlük paydilinip, özlirining milliy menpeetliri üchün bir-biri bilen hetta oxshimighan dinlar ara öz-ara ittipaq qurup, yershari xaraktirliq pirojekitlerni pilanlap uzaq we yéqin musapilik istiratigiylik pirogramlarni tüzüp pen alimlirini, peylasoplirini, ediplirini, siyasetchillirini, Harbiyetchilerni, firma hem banka sayiplirini wehem milliy armiye muessesilirini samawiy we ghayip ilimlardin kelgen san-sifirliq melumatlar bilen qurallandurush ishlirini jiddiy ishlimekte, kélichek üchün hazirliq qilmaqta, samawiy we ghayip ilimlerni oqutidighan Uniwérsitit we uni tetqiq qilidighan inistitut we akademiyelerni qurmaqta.Biz heptiyekni oqup, besh waq namaz arqiliq, duwa bilen dunyani fetih étimiz, dep dawrang sélip qarangghuluq we jahalet ichide timisqilap yürgen kéyinki ikki esirde, dunya pütünley özgirep ketti.Tereqqiy qilghan bu dewletler samawiy we ghayip ilimlerni matimatika, fizika, himiye, astirinomiye, biologiye, imformatik, awiatsiye qatarliq yüzligen bilim talliri bilen qoshup adem yitishtürüp, tetqiqat élip bérip, atom bombisidin téximu ünümlük ishlar üchün qollinip, dunyaning ular teripidin idare qilinidighan bundin keyinki ming yilliq siximisini mukemmel qurup sizip chiqmaqta.

    Hun we hunlardin ilgirki ejdatlirimiz dewride yeni qaman sistemasi jemiyetni idare qilghan qanche ming yilliq tarixta samawiy we ghayip ilimlerning altun achqusi ejdatlirimizning qolida bolghachqa, ular her terepte dunyagha hökümranliq qilghan we 16 din artuq emparatorluq qurup, qanche ming yillap arqa-arqidin hakimiyet üstide turushni bir milliy enene haligha keltürgen. Tarixta Somerlar, Saklar, Toxariyanlar, Awarlar, Hazarlar, Hunlar, Yawchilar, soghdiyanlar we Türükler…dégendek oxshimighan namlar bilen atilip kélgen büyük Uyghurlarning qanche onming yilliq medeniyet éqinida aktip rol alghan ermishler we muritliri köksel (samawiy) we kozmologik (alemningsiri) eqimining yolchilliri we yolochilliri bolup, ular yawropa asiyani we afriqani baghlap turghan muhim soda yolini kontrulliqi astida tutup, adem bilen tengrining arisida qatnap, güzellik we rezillik, hayatliq we mamatliq, muhabbet we nepret, yaxshiliq we yamanliqqa ayit ilimlerde üzliksiz izdinishlerde bolup we yéngiliqlarni yaritip ilim-penning tereqqiyatigha til bilen teripligüsiz töhpilerni qoshup kelgen.El-Farabi, Ibin Sina, Mehmut Qeshqiri we Mewlane Jalalidin Rumiylarning ottura sheriq we awropagha qilghan jismen we rohen hijretliri medeniyetler, milletler we dinlar ara diyalog, hemkarliq we almashturushning ihtiyaji bilen otturgha chiqip insaniyet medeniyet tereqqiyatigha hayatiy küch bexish etken.

    Uyghurlardin yétiship chiqqan El-Farabi, Ibin Sina, Mehmut Qeshqiri we Mewlane Jalalidin Rumiygha oxshaydighan zamanisining Uyghar qamanliri-qamanlarning ichidiki ghayip we samawiy ilim talliridin xewerdar shu kesip bilen meshghul bolidighan ermishleridi-Uningdin bashqa qamanlarning ichide her türlük kesip bilen shughullinidighan we qamanliqqa ayit bilimlerni kündilik hayatqa tedbiqliyalaydighan kishiler bolup, arisida duaxan qaman, muellim qaman, yazghuchi qaman, esker qaman, saqchi qaman, yaghachchi qaman, harwikesh qaman, shayir qaman, tamchi qaman, chopan qaman, dehqan qamanmu baridi-Ularning ichidin arifliq derijisige yetkenler yeni ermishlikke erigenler, ermishlikke erip xas hajip, muderris(doktur, profesor, muellim), beg, xan we xaqanliqqa qeder chiqatti. Qamanliq ichidin yükselgenler gayida tengri, yerim tengri yaki tengrining quli weyaki tengrining yer yüzüdiki temsilchisi süpitide herbiy yürüshlerni tüzenlep, dewletlerni qurup hakimiyetlerni idare qilghan we oxshimighan til, reng we dindiki xeliqlerni halawet yaki halaketke sürüp, yer yüzide tengrining iradisini hükümaran qilip, adalitini mustehkemlep, tengrining maqamni téximu nurlandurup yer yüzide tejelliy qilghan.Uyghurlarning yiraq qedimki ejdatliri yaratqan dindin we milletlerdin halqip ketken qamanliqtin ibaret üstün bu medeniyetni, Uyghur yazma yadikarliqliri, volklori we olturaqlishish adetliri, Örpiyadet we milliy enenilliride hayatliq qarishi, pelesepiwiy iddiysi, dewletchilk pikiri süpitide ulughlap kelgen,. Qamanliq medeniyitining qandaq tereqqiy qilghanliqini ejdatlirimiz paaliyet qilghan awropa-asiya quruqluqida, téximu konkéritlashturghanda Altay taghliri, tengritagh étekliri, Altun taghbaghirliri, Xeshiy karidori, mawarayinnehir tüzlengliki tarim we perghane oymanliqliri qatarliqlardiki arxilogiylik bayqashlar we uningdin bashqa Kuchar, Bay we Dunhuang ming öyleridiki tash kemir senniti qatarliqlardin téximu éniq tesewur qilghili bolidu. Uyghurlarning milliy medeniyti qanche ming yilliq yer shari xaraktirliq qamanistik medeniyetlerning dawami bolup peqet sennet we dinla bolupla qalmay, millitimizning asiyadin yiraq sheriq we uzaq gheripke nur chéchip turghan 10 ming yilliq medeniyet enenillirining izchil halda tereqqiy qilghanliqining mehsulidur!

    Qedimqi uyghurlar we ular yaqqan medeniyet meshili ularning köpüyishi, parchilinishi we herqaysi qitelerge köchüshi netijiside dunyaning bulung-pushqaqlirigha qeder tarqalghan bolup, qarangghuluq qaplap turghan jahaletlik dunyani aydinglatqan. Uyghurlarning qanche ming yilgha uzanghan köchüsh tarixi bashqa millet we medeniyetlerning we özlirining medeniyitining tediriji özgirep, tereqqiy qilip bügünki dunya milletlirining we özining hazirqi itnik haliti we bügünki mediyet hadisisining shekillinishini tizleshtürgen.Awropa, shimaliy hem jenubiy Amerika, Afriqa we ottura sheriqtiki milletlerge qoshulup ketken Uyghurlar we Uyghur medeniyiti shu milletlerning étnik we kultural terkiwige singip, shu rayondikilerning etnik we medeniyet tereqqiyatini ilgiri sürgen bolsa,, Tengritagh we Altay taghlirining etrapidiki Uyghurlar milliy medeniyetidiki qanche ming yilliq enenisige warisliq qilghan halda rayon xaraktirliq medeniyetler we etnik topluqlarni öz tesiri astida birleshtürüp, yip-yéngi bir tengritagh medeniyet tipini shekillendürüp we ular bilen asta-asta yughurulup, milliy we kultural terkiwini we özining kolliktip meniwiyitini xuddi séhirlik bir sheherning inshahatidek estayidilliq bilen bina qilip chiqqan. Shu seweptin uyghurlar we uyghurlargha qandash kilidighan xeliqler yashighan jughrapiyediki tagh-deryalar, bozqir we chöller, derya we déngizlargha milliy medeniyette qanche ming yillap dawamliship kelgen hadisilerge uyghun isimlar bérilgen. Ejdatlirimiz yashighan jaylardiki taghlar tengri teghi, Alip téghi, Tur-Turan téghi, choqilar xantengri, Arislan, altun choqisi, padishah we hökümdarlar qiral, sulutan we tengriqut, begler we büyük istalachlar haqan qumandanlar erkin yaki erkan, hakimlar shad we ershad degendek milliy medeniyitimizdiki izchilliqqa uyghun bolghan namlar bilen atalghan weshu arqiliq meniwiy we vijdaniy qanunlar ewlatmu-ewlat dawamliship we uluqlinip kelgen.Ejdatlirimizning qarishiche tengriqutlar we ular qutsighan taghlar, choqilar, derya we déngizlar yaratquchining perishdiki yene bir alegoriysi(nuri)dur! Keyinki qanche ming yil mabeynide medeniyetler ara toqunish we qanliq diniy urushlarda tinch we atlantik okyanning ikki qirghiqida qanche Onming yil höküm sürgen bu yiltizi chongqur medeniyet yene özidin köklep chiqqan we bashqa bir uslupta tereqqiy qilip küchlengen babilon we yunan medeniyiti teripidin nisbiy dawamlishidighan zawalliqqa yüzlendürülgen.

    Ilgirki medeniyetlerning tereqqiyatining derijisi bügünki atom we netron dewridikidin we zamaniwiy yüksek derijidiki éliktron we gen texnologiysi dewirdiki medeniyetlerdin teximu éship ketkinige rahmen, tebiyettiki éghir apetler we yoqumluq kesellikler sewebidin insanlarning eqliy iqtidarining shiddetlik zeyiplishishi sewebidin, insan oghullari siwilizatsiyelishishte téximu ilgirlimey arqigha bekla chékinip ketken.Yiraq ejdatlarimizdin qalghan qaman telimati yüksek derijide tereqqiy qilghan qedimiy medeniyet dolqunlirining bügüngiche saqlinip qalghan ekis sadasi we sholisi bolup, bu yiltizi tolimu chongqur medeniyet milliy medeniyitimizdiki Uyghur 12 muqami, Uyghur xeliq éghiz edebiyati, Uyghur yazma edebiyatigha we Uyghur tash kemir sennitige oxshaydighan yene nurghun medeniyet hadisileride güllengen bir shekilde chongqur iz qaldurup ketken. Uyghur medeniyitini shekillendürgen yoqarqi sirliq medeniyet hadisiside hazirqi bilim we eqil bilen tesewwur qilghili bolmaydighan heqiqetler we sirlar xuddi zaman, makan we pikir uxlap qétip qalghandek serxosh bir muhitta oyghunush we partilashni kütüp qanche esirlerdin béri yoshurun halette turmaqta.

    Melumatlardin qarighanda qamanliq telimati insaniyet medeniyet tarixidiki bir-biridin periqlinidighan birqanche iraning arqa-arqidin meydangha kelgen we ilgirkisi kéyinkisini, bezide kéyinkisi ilgirkisini mukemmelleshtürüp barghan tepekur shekli bolup, bu hadise hergizmu peqet bir dewirgila, bir jughrapiyelik rayonghila, bir dinghila, hetta tar bir etnik goruppighila ayit hadise emestur. Tarixta oxshimighan dewirlerde yer sharida höküm sürgen dinlarning özige xas qamanliri(alim we mutexesisliri) bar bolghan bolup, bügünki shertlerde ilim-pende yüksek pellige yetkenler hissiy we idraki nuqtidin qamanliq inwanini qazanghanlar hisaplinidu. Büyük alim Abdushkur Memtimin bizdekla normal bir musulman bolup, uning “Men uyghur medeniyiti mushu esirde yétishtürgen mukemmel bir qaman, qamanlarning manga oxshash arifliq derijisige yetkenleri her yüz yilda bir qétim dunyagha kélidu.” , digen jümlisi qamanizimning herqandaq pelesepe, din we telimattin üstün turidighan bir gigant bilim ghezinisi we ediogiye hadisisi ikenlikini aydinglitip turidighan nurluq pakittur.Ulugh alim Abdushkur Memtimining pelesepiwiy yükseklikide pikir qilalmaydighan reqipliri we jahaletlik dunyaning sheytanliri uni birde markisist dése birde xitay hökümitining yallanma ziyalisi, yene birde komménist, dep haqaretlidi.Abdushkur Memtimin ependi heqiqiten küchlük bir milletperwer, wetenperwer we meripetperwer ziyali turup, uning yene nime üchün kommunist, nime üchün markissist, nime üchün ishghaliyetchi hakimiyetning yallanma ziyalisi dégendek namlar bilen atilip qélishigha, uning uzaq yilliq toplighan bilimi, tejiribisi we yiterlik derijidiki nezer dayirisining kenglikidin bashqa uning igilidighan emma sunmaydighan sirliq shamanistik iddiysi sewep bolup qalghan bolup, bu uyghur ziyaliliri tetqiq qilip béqishqa tigishlik alahiyde bir ayrim téma… Ulugh Alim Abdushkur Memtimin tariximizda ötken we bizgiche melum bolghan Oghuzhan, Komrajiwa, Afronchir Tekin, Atsang, Tata Tungga, Singqu Seli Tutung, El-Farabiy, Ibin Sina Hezretliri, Mewlane Jalalidin Rumi, El-Xarazimi, Alshir Nawayi, Nöwbiti, Nizari, Fuzuli, Raboghuzi we Shah Meshrep qatarliq sofistik namayendilerni Uyghur medeniyet zenjirige tizlighan ünche-merwayit we altun qongghuraqlargha oxshutup, bular ejdatlirimiz yitishtürüp chiqqan dangliq qamanlardur, dégenidi. Ulugh Alim Abdushkur Memtimin yene qaysidur esiride:Dunyada herqandaq bir milletning we ular yaratqan medeniyetning teghdiri Uyghurlar we Uyghur medeniyitidek tetür qismetke muptula bolghan emes. Batur, ishchan, eqilliq we tirishchan xelqimiz qanche ming yildin bériqi talay qétimliq xeterlerde özining étnik alahiydiliki we tarixi bekla uzun milliy medeniyitini eqidichilik bayriqining himayisi astida paxtining ichide chogh, choghning ichide paxta saqlighandek awaylap qoghdap keldi, dégenidi.Démisimu milliy medeniyetning jewhirini oxshimighan dinlarning bayriqi astida qoghdap qélish herqandaq bir xeliq bijireleydighan qulay ish emesidi.

    Qamanliq yer sharidiki eng medeniyetlik xeliq dep qaralghan qedimki Uyghurlardin dunyaning herqaysi tereplirige taralghan we oxshimighan dewirlerde öz zamanisigha uyghun shekilde tereqqiy qilghan, béyighan we mukemmelleshken yashash we pikir qilishqa ayit mitotlar hadisisi bolup, eyni dewirdiki siwilizatsiye hadisilirining tereqqiyatining kengri meydani, tiz we sehirlik éqini wehem daghdam yoli bolushtin ibaret shereplik wezipini ötigen pelesepedinmu, dindinmu hetta medeniyet dégen tar atalghudinmu halqip ketken we yüksek bolghan medeniyetler topi hadisidur.Bügünki tebéiyi penler, sotsiyal ilimler we dinler qamanliq pelesepisini chöridigen halda barliqqa kelgen bolup qamanliq insanlarning kolliktip yoshurun éngidiki dunyagha échilghan köznek bolush salahiyiti bilen kündülük hayatimiz we ilmiy izdinishlirimizge tesir körsütüp keldi.Tebiyki buddayizim, Judayizim, xiristiyanizim we Islamizimning telimatlirimu alemlerning yaratquchisi bolghan tengrining iradisi bilen qedimqi qamanizimning derijidintashqiri büyük édiologiyisini özlirining pikir buliqi we hul téshi qilghan. Bu menidin élip éyitqanda biz Uyghurlarning milliy medeniyitimizning yiltizi qaranghuluq qaplighan yillardin bashlap iptidayi dewirlergiche we iptidayi dewirlerdin tarixning aydingliq yillirighiche we hetta qaysi halette bolishidin qettiynezer bügünki haliti bilen tarixtiki gholluq medeniyetler, samawiy dinlar we arqa-arqidin yüz bergen yer shari xaraktirliq siwilizatsiyon hadisillirige biwaste bérip chétilidu.

    Qamanlarning qarishiche makro we mikro janliqlar, körinidighan we körünmeydighan mewjudatlar, periq etkili bolidighan we bolmaydighan ösümlükler, ghayiplar we yaratquchilar bir-birige zenjirsiman baghlanghan bolup, ularning tepekkuri, ish-herkiti, netijilliri qatarliqlar qamanliq pikiri, chüshenchisi, pelesepisining dunyagha kélishige sewepchi bolghan.Qamanizimda yer bilen asman, haytaliq bilen ölüm, su bilen ot, qarangghuluq bilen yoruqluq, nem bilen qurghaqliq, jin bilen perishte, sheytan bilen tengri alemning jismi we rohiyda teng mewjut bolup öz ara hemkarlishidu wehemde öz ara kilishtürgisiz derijide jangjallishidu.Adem sheytangha qarap özini, özige qarap sheytanning resimini sizip, özining qoli bilen sheytanni baghlawatqan bu tarix qan we yash bilen insaniyetning halaketke yüzlünüp turghan tiragédiyege toyunghan halettiki qanliq resimini sizishni dawamlashturup baridu.

    Parlaq Uyghur medeniyitining merkizide qamanliq pelesepisi nur chéchip turidu.Qamanliq pelesepisining merkizide heqiqiy Uyghurlarning milliy iradisi nur chéchip turidu.Qamanliq iddiysi xuddi yoshurun angdek kolliktip pissixologiyimizni, meniwiyitimizni, diniy étiqadimizni, milliy we istitik qarishimizni, hakimiyet we dewletchilikke ayit chüshenchillirimizni bashqurup turidu we medeniyettiki tereqqiyat yolimizni yorutup turidu.Medeniyet tariximizdiki quyashqa téwinish, bürküt, arislan we börini ulughlash qatarliqlar qamanistik hadisiler bolup, oxshimighan dewirlerde medeniyet hadisilirimizning hemmisi uni yadiro qilip aylinip kelgen.Muqeddes dinimiz islamning qoghdughuchilliri allaning arislanliri, dinning shungqarliri, islamning quyashi, musulmanlarning nurluq yultuzi dep teriplengen. Qamanlar tengrini quyashqa oxshutup, quyashni dap qilip chalghanlar bolup, ular dapning qanche ming yilgha sozulghan ritimlik awazidin mahirliq bilen tengrige yükseldüridighan rohiy tonélni keship qildi. Qamanlarning alem we dunyani dapning üstide yighinchaq ekisettürgen resimi wekil xaraktirgha ige hadisilerning biri bolup, u qamanizimning teswiriy sennet sheklide ipadisidur.Dap üstidiki dunyani törtke ayrighan resimni Uyghur medeniyitide idrak we parasetke tayinip yarqin his qilghili bolidu.Qamanizimning dap üstidiki alemlerning teswiri hésaplanghan resimde alem we dunya ularning arisida yeni qap ottursida ölüm bilen tiriklikning, yaxshiliq bilen yamanliqning, melek bilen sheytanning, güzellik bilen rezillikning chigirisi we jughrapiyisi yette qat kökke taqiship turghan ilahiy oq arqiliq ayrilghan.Bu oq hayatliq derixi we mamatliq derixi bolup, mewjudatlar uning arqiliq aq bilen qarining kök bilen qizilning ariliqidiki qutsal musapini tamamlaydu.Bu tört reng medeniyitimizdiki qutsal rengler bolup qizil otning, qara yerning, kök hawaning, aq suning ishritidur.Bu tört reng peqet bizning keshpiyatimiz bolghan qamanizim telimatlirigha mensup bolup, bashqa ériqlarning shu tiptiki tört rengidin rushen periqlinidu.Qizil quyash nurining qizilini, qara qatqan tupraq yeni qanning qarisini, kök yeni hawa tengri we hökümdarning heywisini teqqaslighan bolup, rebbimiz erishtiki tengrining dergahi hésaplinidighan asmanning qutsalliqi bilen aq ajayip sirlar we möjizige tolghan rengsiz, puraqsiz, temsiz madda su arqiliq alemlerge hayatliq bexish étip turidu.

    Qedimki dinlar we sirliq ilimlar mutexesisi Daire Jungning qarishiche qamanizim iddiysining merkizide yultuzlar bilen qaplinip turghan asman bilen perishde yeni yette qat asman dep qaralghan erishtiklikide bir oq tengrining jasariti we heywisige uyghun bir shekilde debdebe bilen tik turghan bolup, uningda qamanlar sheyi we hadisilerni qarangghuluq we yoruqluq, ademiylik we haywanliqtin ibaret törtke ayrip, tengrining ilahiy qanunlirini belgülep, yaratquchisining yéngilmes we yekke salayitini roshen belgüleyduken.

    Qamanistlarda ortaq bolghan quyashning simiwoli bolghan dapning arqisigha sizilghan alemning teswiriy resimide ipadilengen quyash we ay, adem we haywanlarning menisi chongqur bolup, tengri, quyash we ay, yultuz we ademler, at we tagh tikisi, Sughun kiyigi-ilahiy Sughun otini yep ölümsizleshken qutluq haywan-bolup,bular ermishlikni haywanlar arqiliq isharet qilghan retuellerdur. Qamanlarning yene bir chüshendürishide sughun kiyikliri ermishlerning yeni qamanlarning tengrige ulishish üchün ishlitidighan ulaqi(ademni tengrige baghlaydighan minidighan mexluqi) bolup, uning eyni dewirdiki tesirdayirisi xuddi peyghemberler we uning chariyaliridek intayin muhim, küchlük we keskin bolghan. Uyghur qamanlirining adem bilen yaratquchining arisidiki munasiwetni ipade qilghan retuelliri islamdin kéyinmu enene süpitide dawamlashqan bolup, ermish sennetkarlirimiz Quraniy Kerimdiki peyghermber ependimizning mirajgha yüksilishining sughun oti yep ölümsizleshken kiyikning wastisi bilen emelge ashqanliqini teswiriy sennetimiz wastisi bilen janliq ekis ettürgen.Qamanlarning iddiysi tewrat, zebur, injil we quraniy kerim qatarliqlardinmu yer alghan bolup, bu ilahiy kitaplarning hemmisining merkizide erishtiklikide heywet bilen yéyilip turghan-tengrining yekke we yéngilmeslikini isharet qilidighan- oq-hayatliq derixi- bar bolup, etrapigha adem, qush we jinlar, perishte we sheytanlar, jel-janiwar we haywanlar makanlashqan.

    Büyük Türkistan jughrapiyeside bolupmu Uyghuristanda tarixning qarangghuluq dewirliridin hazirghiche izchil dawamliship kelgen qamanliqqa ayit kozmologiylik, astronomiylik, téologiylik we kozmopolitik chüshenchiler biz Uyghurlarning edebiyat, folklor, sennet we tibabetchilik qatarliq sahelirimizde bugünki künimizdimu aktip qollunilip kélinmekte.Bizgiche yétip kelgen tarixiy we arxilogiylik wesiqilerning meyli qaysi dewir we qaysi dingha ayit bolishidin qettiynezer qamanizimning nurluq izliri bilen bizelgenlikini körimiz. Namelum apturlar teripidin yézilip künimizgiche kelgen tashpütükler, ming öy tash-duwar senniti, Oghuzname, Maytiri Simit, Chishtani Iligbeg, Ikki tekin Hékayisi, Altun Yaruq, Uyghurning Yaritilish Epsanisi, Menggütashlar, Tash pütükler, Köch Dastani, Qutatqu Bilik we Alishir Nawayi eserliri qatarliq bir yaki bir qanche yüz emes belki birqanche 10 mingdin ashidighan yazma wesiqilerde, arxilogiylik tépilmilarda, tash abidilerdiki tamghilarda we uyghur volklorigha ayit milyonlighan eserlerde alemning bir pütünlügi, yaxshiliq we yamanliq, muhabbet we nepret, yoruqluq we qarangghuluq, güzellik we rezillik , ölüm we körüm, hayat we mamatliq, yaratquchi bilen yaritilghuchi, hökümdarlar bilen hökümaranlar heqqidiki qamanistik meniwiy dunya özining sayibining kimlikini dunyagha namayan qilip, insaniyet medeniyet gheziniside meghrurane qed kötürüp turmaqta.

    Uyghurlar tarix boyinche yaratqan teswiriy, idrakiy, awazliq, yazma we aghzaki medeniyette qamanizimdiki qutsal hayatliq merkizi téma süpitide yerleshtürülgen bolup, uningdiki ghayet zor hayatliq derixi kolliktip yoshurun éngimizgha tarixtikidekla saye tashlap turidu. Ejdatlirimiz pütün tarix boyinche özi bilip-bilmey milliy meniwiyitimizni shekillendürgen qediriyetlirimizni uning üstige ustiliq bilen inshah qilghan bolup, ular qurghan yüzligen jahan dewletliri eshu meniwiy bayliqlarning sayiside kökligen we chicheklep miwe bergen möjizelerdur. Ejdatlirimiz béshigha kiygen doppisidiki kökke boy sozup turghan san oqisiman hayatliq derixining tört teripige su, ot, hawa, tupraq qatarliq tört taduni yerleshtürüp, özlirining hayatliq pelesepisini kélishtürgen. Qutsal hayatliq derixi üstide tengri we ikki teripide qarangghuluq bilen yoruqluq, astida tengriqut-Allaning perishdiki aligoriysi-tejelliysi- ong teripide insan we sol teripide haywanlar yerleshtürülgen qamanistik resim barghanche sitilize qilinip, istitikagha uyghurn shekilde simiwol, imag we motif derijisige kötürülük hazirghiche millitimizning béshining üstide yashnitilip kélingen.. .Uyghur larning doppa qatarliq eshyarliridiki bu teswir bizning milliy medeniyitimizning onming yillargha uzanghan qutsal yiltizining bugünki kündiki janliq teswiri bolup, uningdin tarixta qanche qétim yüksek derijide tereqqiy qilip, yene qanche qétim chüshkünleshken bir medeniyetning qandaq qilip esidiliki enenilliri asasida özining pikir we tereqqiyat izchilliqini qoghdap, mewjutluqini yene bir qétim yükseltish üchün texirsizlik bilen küresh qiliwatqanliqini we purset kütiwatqanliqini köriwalghili bolidu.

    Qamanlarning pelesepisige qarighanda ermishler tengriqut bilen tengrining, adem bilen tengriqutning arisida wezipe öteydighan peyghember, resul we nebiylerge oxshash wezipe öteydighan üstün kishiler bolup, ularning sirliq dunyasidiki yette qat asmanning birinchi qatta yaman rohlar, ikkinchi qatta jinlar, üchünchi qatta ademler, törtinchi qatta qamanlar, beshinchi qatta ermishler, altinchi qatta tengriqutlar, yettinchi qatta Tengri-Ilah-Reb-Alla- olturmaqta.

    Qamanlarning eqidisisige qarighanda ermishler qaniti yoq uchalaydu, shekildin shekilge kireleydu, yaman rohlarni, jin we sheytanlarni qoghliyalaydu….Kesellerni saqaytalaydu, ölüklerni tirildüreleydu…Tengriqutlarni tengrining emri we ijaziti bilen qoghdiyalaydu.Yer yüzidiki yaxshiliq we yamanliqlarni küzütüp, tengrining buyruqini beja keltüridu. Adem we mexluqlarning, Jel-janiwarlarning arzu-ümitliri we dat-peryatlirini erishke ulashturidu.Ular perishdin erishke yeni qara tupraqtin tengrining dergahi kökke, erishtin perishke eshu hayatliq yaghichini boylap yüksülüp we töwenlep tengrining bizge hediye qilghanlirining biri bolghan bu dunyagha tengri we tengriqutqa wakaliten igidarchiliq qilidu….

    Qamanlarning eqidisige qarighanda qamanlar bezen transitaksiyon haligha köchüp, bezide tarixta, bezide kelichekte, bezide ölükler dunyasida bezide tirikler dunysida kizidu. Qamanlar yene transitaksiyon haliti bilen bezide adem, bezide qush yene bezide sehirlik nur sheklide yashaydu we zayir bolidu.Tariximizda quyash, shungqar, Arislan, derex, kök, tagh, kiyik, yultuz, bugha, tuz, enjür, alma, anar, bughday, badam we büre qatarliqlarning ulughlinishi tarix we dinlardinmu halqip ketken qamanliqqa ayit siwilizatsiyon hadisisi bolup, eng qedimqi yazma yadikarliqlirimizning biri hésaplanghan „Oghuzname“de qehriman Oghuzhan qamanliqtin ermishlikke, ermishliktin tengriqutluqqa yükselgen tengrining yer yüzidiki aligoriysi süpitide ayan bolidu we „Men uyghurlarning haqani, mening bolsun yer bilen asman, élinglar ya bilen qalqan, kök büre bizge bolsun oran, quyash tugh bolsun asman qorighan! dep xitap qilidu…Milliy medeniyitimizdiki bu tipqa kiridighan medeniyet hadisilirige yoshurunghan heqiqetlerni ilmiy we diniy korlüq bilen kemsundurush, haqaretlesh qatarliqlarning hemmisi xurapatliq, nadanliq we bilimsizliktur…

    Hazirmu perishdin erishke, erishtin perishke xewer yollash we ilahiy emirlerni yerige keltürüsh üchün ezeldin bar bolghan hayatliq deriximizni ishlitidighan, ilahiy kiyiklerni minidighan, samawiy shungqar bolup uchidighan ejdatlirimiz dayim hökümdarlirimiz bilen yaratquchimizning arisidiki bizge munasiwetlik xizmetlerning jawapkarliri bolup kelmekte. Qamanlirimiz u qutsal wezipini yaxshi-yaman künlerde orunlap keldi, kéliwatidu hem kelidu.Bugünki dewirde gerche adet we qanunlar untulup, medeniyette öchekke chüshken dewirde yashap, hakimiyet we sirliq ilimlerning achqusi qolimizda bolmay, milliy roh ajizlap we seltenitimiz qoldin ketken, intayin yaman künlerde yashawatqan bolsaqmu ejdatlirimizning rohi bolghan ölümsizleshken qaman, ermish we tengriqutlerning biz bilen birlikte yashawatqanigha, halimizgha échinip köz yeshi qiliwatqanigha, bizge bexit we nusret tilep rabbimizge telpünüp qarawatqanliqigha ishinishimiz kérek. Ölümsizleshken qamanlirimiz, ermishlirimiz we tengriqutlirimizning qilmaqchi bolghan xizmetlirini arimizdin yétiship chiqqan alimlar, sennetkarlar, edipler, shayirlar, duahanlar, baxshilar , palchilar, samawiy ashiqlar, ziyalilar, ölimalar, saranglar, siyasetchiler we herbiy alimlar üstige alalaydu. Arimizdin yétiship chiqqanlar bugünki serxillar bolup, biz ular özlirining tarixtiki qutsal wezipisini pütünley unutqan we düshmenlerge teslim bolup, qanche ming yilliq yolidin azghan teragediylik bir dewirde yashawatqan bolsaqmu, milliy roh ölgen, qamanlirimiz. ermishlirimiz we tengriqutlirimiz bizni pütünley tashliwetken zawalliqqa yüzlengen halgha téxi chüshüp qalmiduq!Bizning küchimiz bizning shanliq tariximizda méngimzde, tomurimizda!Düshmenlirimizning meghlup bolup, bizning oyghunishimiz, herket qilishimiz we ghelbe qazinishimiz bir ang meselisi.

    Shuni bilishimiz kérekki ediologiyside qamandin ermish, ermishdin tengriqut, tengriquttin tengrining tejelliysini tiklep chiqalmighan bir xeliq yoqulushqa mehkumdur.Uyghurlar qilay dese jessur ejdatlirigha oxshashla hayat derixini tikliyeleydu, bürkütke aylinip erishke uchalaydu, samawiy arghimaq yaki sughun kiyikige minip yer altidin perishke, perishdin erishke, erishdin tengrige yüksileleydu, qamanlar ermishlikke eriyeleydu, ermishler tengriqutluqqa kötürülüp, qaranghuluqni quyashtek parlitip…qeddimizni yene tarixtikidek tekliyeleydu.

    Perishtin erishke, erishtin perishke uzanghan yoldiki yolchilarda, yolochilarda qamanliq iddiysi intayin muhim bolup, u sughun oti yigen at yaki sughun oti yigen xasiyetlik kiyikler bilen halaket déngizi üstide shungqardek tiz uchup tengrining maqamini temsil qilidighan tengriqutlarning iradisini millitimizge hakim qilidu.Bu seweptin tariximizda yashighan qamanlar, ermishler we tengriqutlarni öldi digenler bizning düshminizdur.Éyitqine qeni, jénim qérindishim, qamanlar, ermishler we tengriqutlar öldimu…. Qamanlar, ermishler we tengriqutlarni öldi dégenler kapirlardur. Tariximizdki qamanlar, ermishler we tengriqutlar sheyidlerdur! Sheyitlerni öldi dégenler düshmenlerdur! Sheyitlerni öldi dégenler ölüklerdur! Sheyitlerni öldi dégenler kapirlardur!

    Tengrining lenetleri bolsun bizge qamanlarimizni, ermishlerimizni we tengriqutlirimizni öldi dep, untulduriwetken yejüji we mejüjilerge! Tengri biz bilen! Biz qamanlarimizgha, ermishlerimizge we tengriqutlirimizgha qayitayli, ular bizni saqlawatidu, ularning qolidin tutup, yolidin kéteyli! Kélinglar bu yolda bir-birimizge qoshulup deryadek éqish bizning qutsal heqqimiz! Qarangghuluqni aydinglitip parlap turghan quyash nurida xuddi bashqa milletlerdekla biz Uyghurlarningmu heqqi bar!
    (K.Atahan)

    30.07.2015 Gérmaniye

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: