SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dewlet Giribi: Üstige ay-yultuzluq dewlet bayriqini tutup turghan, Sherqiy Türkistan xelqining simiwoli bolghan tengritagh bürküti, bürkütning ong we sol teripide tinichliq, adalet we bexitning simiwoli bolghan akatsiye yopurmiqi chüshürilgen nur chéchip turghan qoyash, quyashning etrapida Sherqiy Türkistanyashawatqan  qerindash xeliqlerge temsil qilinghan ilahiy bürelerning shekli chüshürülgen qutsal tashpütükdur.  (Qoshumche resim B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 

Xitaylarning Uyghur Til-yéziqini Pütünley Cheklimekchi Bolghanliqigha Qarshi Naraziliq Herketige Ötüsh Heqqide Jiddiy Murajet !!! 

aaaaaaaaaaa

Essalamu eleykum eziz Uyghuristan xelqi! Xitaylar ishghal astidiki wetinimizde Uyghur we qérindash xelqlerning til-yéziq, medeniyet we diniy etiqadini qoghdash heqqide yüzligen xelqara qanunlargha imza atqan bolup hazir uninggha éghir xilapliq qilishqa bashlidi. Xitaylar özini niqaplap körsütüp, milliy mawjutluqimiz, milliy medeniyitimiz we diniy étiqadimizni yoqulush girdawigha ittirip keldi. Lékin biz uning sürüshtisini yaxshi qilalmighachqa, baridighan yerge bérip, deydighan gepni qamlashturup qilalmay beshimizni qapaqtek gildingshitip yüriwergechke ishlar barghanche yamanliship ketti we eng axirqi milliy qediriyetlirimizdinmu ayrilip qélish aldida turiwatimiz!
Eger biz nöwette duch kelgen til-yéziq, medeniyet we diniy etiqat meseliside toghra bir qedem tashliyalmisaq xelqara jemiyet bizni kelidighan bir qanche yil ichide milliy mawjutluqini yoqatqan yeni ölgen millet dep muamile qilidighan bolidu.
Biz tirik turup ölüklerning arisida yashashni xalimaymiz! Biz hür turup qullarning hayatini yashimaqni istimeymiz! Biz bilip turup ilghar bir medeniyetni peskesh chüprende bir medeniyetning astida tunjuqturup qoyushni xalimaymiz!
Xitay ishghaliyet rayoni hesaplanghan wetinimizdiki Uyghur tili, medeniyiti we diniy étiqadi meselisini herqandaq bir dewlettiki herqandaq bir bashqa etnik topluqlarning til-yéziq, medeniyet we diniy etiqat meselisige selishturghili bolmaydu! Xitaylarning milliy dewletlerni dorap Uyghurlarning til, medeniyet we ittiqat meselilerige chek qoyushi xelqrada urush jinayitidinmu eghir xataliq bolup, Uyghurlar naraziliq bildürse sürüshtisi bolidu, bildürmise xitaylar qandaq pilanlisa shundaq bolidu!
Uyghurlar özlirining kishlik qedri-qimmiti, medeniyiti, til-yéziqi we dinisiz yashiyalmaydu! Uningdinmu ayrilip yashighandin kolliktip qirilip ketkinimiz teximu ewzel!
Biz hür dunyadiki barliq wetendashlarni xitaylarning milliy mawjutliqimizni xeter astigha ittiriwatqan qebih jinayettin tosush üchün élip bérilidighan tinchliq shekildeki dunyawiy heriketke dewet qilimiz!
Xitaylar nopusi 20 milyondin ashidighan bir milletning yeni Uyghur xelqining til-yéziqini tamamen cheklesh aldida turidu! Melum bolishiche Xitay hökümiti wetinimizde 2017-yildin bashlap 2020-yilighiche bolghan ariliqta milliyiche til-yéziqtiki derisliklerning hemmini xitay til-yéziqigha aylanduruwétish heqqide resmiy qararlarni alghan bolup, eger biz buninggha hichqandaq naraziliq bildürmisek xelqara qanunlarning rohigha asasen tinch shekildiki assillimatsiye, dep qarilip jinayet hésaplanmaydu yaki sürüshtisi bolmaydu! Eger biz til-yéziqimiz, medeniyitimiz we diniy étiqadimizni qoghdash üchün paal herketke kelsek, u halda xitay dewliti xelqarada bu meselide özi berdashliq bérelmeydighan qiyin meselige duch kélidu we milliy qediriyetlirimizge bundaq ochuq-ashikare qarshi turalmaydu!

20258136_2065914870100761_6110038489765350168_n
Hey pütün dunyadiki wijdanliq Uyghurlar, Xitay tajawuzchillirining bu wehshiy qilmishigha qarshi qaysi shekilde bolmisun pütün dunya boyiche qattiq naraziliqimizni bildüreyli!
Ilgiri bundaq ishlarni wetendikiler qilatti, hazir ular chingraq nepesmu alalmaydu. Biz hür dunyada turup yene jim tursaq animizdin emgen süt haram bolidu, imandin chiqip kapir bolup ketimiz! Millitimiz aldida yüz kelelmeymiz!
Wetenni azat qilish mana mushundaq jiddiy peyitlerde bir ishni birlik-barawerlik ichide qilalaydighan we qilalmaydighanliqimizni sinaydighan nazuk bir köwrüktin ötidu!
Hazirdin bashlap Didarkatip/Facebook, Skype, SMS massanger, Tiwitter, Watsep, Ündidar, linkedelin, instagram, e-mail we yene bashqa alaqelishish wasteleridin paydilinip Xitaylarning Uyghur tili qatarliq tillarni tamamen cheklesh hazirliqigha qarshi yekke we kolliktip halda xeliq herketige öteyli!
Engilizchem, Gérmanchem we Türükchem… yoq dep qalmang! Biz millitimizning awazini yetküzüshni meqset qiliwatqan orunlar Uyghur tili arqiliq bir jümle u yaqta tursun hetta peqet bir dane söz yazsingizmu udulluq terjime qilip yollaydighan yerge ewertip turidu! Tildin hergiz bash qaturmay hetta teshkilatlardin emir-merup saqlap olturmay derhal herketke ötüng we Xitaylarning milliy maaripimizdin Uyghur Uyghur Til-yéziqini pütünley cheklesh üchün élip beriwatqan dewlet térorigha qarshi naraziliqingizni toxtimay dawamlashturung!
Tilimiz, dinimiz we milliy medeniyitimiz yoqalsa biz yoqulimiz!
Xitayning tilimiz, dinimiz we örpi-adetlirimizge qarshi élip bériwatqan qebih qilmishi xelqara qanunlarda nahayiti éghir jinayet bolup, biz eriz qilmisaq hichkim soriqini sorimaydu.
Hey ghorurluq, nomusluq we wijdanliq Uyghurlirim xitaylarning millitimizni yer yüzidin yoq qilishtin ibaret wehshiy pilanigha pütün dunya boyiche her xil shekilde naraziliqimizni bildüreyli!

Uyghuristan Kultur Merkizi

25.07.2017

China Detains 12-Year-Old Uyghur Boy on Return to Xinjiang From Egypt

File photo of a mosque at Al-Azhar University in Cairo, Egypt, from which Uyghur students have been rounded up at China's behest.

File photo of a mosque at Al-Azhar University in Cairo, Egypt, from which Uyghur students have been rounded up at China’s behest.

 AFP

Authorities in China’s northwest Xinjiang region forced a 12-year-old ethnic Uyghur boy to undergo political reeducation and have detained him since arresting his parents, who returned home from Egypt to “register” themselves with the government nearly five months ago, according to official sources.

Thousands of Uyghurs, many of whom are students studying at Cairo’s prestigious Al-Azhar Islamic University, have voluntarily traveled to Xinjiang from Egypt since the beginning of the year when Chinese authorities detained many of their relatives and threatened them with “severe punishment” if they did not return.

In February, Memet Abla, 39, and his wife Buzorigul Rishit, 36, took their 12-year-old son Hezritieli Memet home from Egypt to Yopurgha county, in Xinjiang’s Kashgar (in Chinese, Kashi) prefecture, where they were promptly arrested by local authorities, two officials from the county’s Yekshenbe Bazaar recently told RFA’s Uyghur Service.

With his parents in detention, Memet was placed in the custody of the local government for surveillance, according to Abduqadir Abdureyim, a police officer at the Yekshenbe Bazaar station.

“There are many from our village who have returned from Egypt, but I only remember one clearly—a 12-year-old boy named Hezritieli Memet,” Abdureyim said.

“He came back with his parents in February. His father’s name is Memet Ablet. This family is from the 8thneighborhood of the No. 3 township in our village.”

According to Abdureyim, Abla used to run a business in the Xinjiang capital Urumqi, but had relocated to Egypt late last year to undergo religious education.

“They stayed there for only three months and voluntarily returned following our government’s call [for Uyghurs in Egypt] to return home and report themselves,” he said.

“I do not know where Memet Ablet and his wife are at the moment, but I know their son Hezritieli Memet had gone through political reeducation at the county Education Center. Then, he was turned over to the custody of the village authorities for detention.”

The official reason for Abla and Rishit’s arrests was not immediately clear.

Hesen Basit, party secretary of Yekshenbe Bazaar’s No. 6 township, told RFA he couldn’t confirm that Memet was being held, but said that the boy had been politically reeducated.

“If he is detained, it is probably to prevent him from talking about his overseas experiences or to find out what he saw in Egypt, in case he didn’t disclose it to the authorities,” he said.

Punished on return

Last week, an activist told RFA that more than 200 Uyghurs detained in Egypt for deportation to China are being held by the country’s national intelligence service, and London-based rights group Amnesty International said the agency’s involvement was a clear indication that Beijing had ordered the roundup.

The Uyghurs, many of them religious students at Al-Azhar, have been detained since July 4, rounded up in restaurants or at their homes, with others seized at airports as they tried to flee to safer countries, sources told RFA in earlier reports.

Dozens of Uyghurs are believed to have already been deported home to China, where rights groups say they face a serious risk of arbitrary detention and torture.

Media reports have quoted officials as denying that Egyptian authorities were targeting Uyghurs and saying that those arrested were brought in for “alleged irregularities in their residency papers,” but Uyghur exile groups and students say the detentions were ordered by China on allegations that they had “joined extremist organizations.”

In March, sources told RFA that 17 Uyghurs had been blacklisted and punished after returning to Kashgar’s Yopurgha county from Egypt.

Chinese authorities detained the father and brother of one student who had yet to return to Yopurgha—22-year-old Ibrahim Memet—in February as part of a bid to force him to return, his mother said at the time.

“Police told us to convince our son to return from Egypt, but we couldn’t contact him,” she said.

“As a result, my husband [Memet Naway] was detained in early February and, 20 days later, my older son [Turghun Memet] was as well. Currently, they are undergoing political reeducation at the county Education Center.”

The ruling Chinese Communist Party blames some Uyghurs for a string of violent attacks and clashes in China in recent years, but critics say the government has exaggerated the threat from the ethnic group, and that repressive domestic policies are responsible for violence that has left hundreds dead since 2009.

China regularly conducts “strike hard” campaigns in Xinjiang, including police raids on Uyghur households, restrictions on Islamic practices, and curbs on the culture and language of the Uyghur people, including videos and other material.

Reported by Shohret Hoshur for RFA’s Uyghur Service. Translated by Alim Seytoff. Written in English by Joshua Lipes.

Gülmirening Qismiti Uyghurlarning Nöwettiki Ehwalining Inkasi!

Gülmire imin amérika dölet mejlisige qarashliq xitay ishliri komitétining «xitaydiki qehrimanlargha erkinlik!» tizimlikige kirdi.

Gülmire imin amérika dölet mejlisige qarashliq xitay ishliri komitétining «xitaydiki qehrimanlargha erkinlik!» tizimlikige kirdi.

 ppdcecc.gov

Uyghur wijdan mehbusi gülmire iminning menggülük qamaqqa höküm qilinghanliqigha sekkiz yil tolush munasiwiti bilen, amérika diniy étiqad erkinliki komitétining muawin mudiri sandra jolléy xanim özining ochuq xétini élan qildi hemde türmidiki gülmirege medet tilidi. Shuning bilen bille, u ziyaritimiz jeryanida «gülmire imin duch kelgen qismet ayrim bir shexsning ehwali emes, belki pütkül uyghurlarning béshigha kéliwatqan simwolluq halet» dédi.

Uyghur hazirqi zaman tarixidiki zor weqelerdin bolghan ürümchi «5-Iyul weqesi» ge alliqachan sekkiz yil bolghan bolsimu, xitay hökümiti buningdiki nurghun mesililerni tashqi dunyagha ashkarilighini yoq. Ene shu ishlarning biri, shu qétim «zorawanliq heriketlirige qatnashqan» dégen nam bilen türmilerge tashlanghan uyghur siyasiy mehbuslirining kéyinki ehwalidur. «5-Iyul weqesi» din kéyin shu qétimliq namayishni teshkilligüchilerning biri, dégen guman bilen qolgha élinghan hemde muddetsiz qamaqqa höküm qilinghan uyghur qizi gülmire shu qatardiki wijdan mehbuslirining ichide tipik shexslerdin hésablinidu.

Gülmire imin muddetsiz qamaqqa höküm qilinghandin kéyin, alaqidar insan heqliri teshkilatliri we jemiyetliri xitay hökümitige bésim ishlitip, uning türmidiki ehwalini sürüshte qilghan hemde alaqidar mesililer heqqide delil-Ispat körsitishni telep qilghan idi. Shu qatardiki tirishchanliqlarning biri qatarida, bu yil aprélda amérika dölet mejliside ötküzülgen guwahliq bérish yighinida gülmire imin resmiy «wijdan mehbusi» dep élan qilindi. 14-Iyul küni bolsa amérika dölet mejlisige qarashliq xelqara diniy étiqad erkinliki komitétining muawin mudiri sandra jolléy xanim gülmire qolgha élinghanliqining sekkiz yilliq xatire künide ochuq xet yézip uninggha medet tiligen idi.

Bu munasiwet bilen, biz sandra jolléy xanimni bu heqte qisqiche söhbetke teklip qilghinimizda, u aldi bilen meyli gülmire imin bolsun yaki bashqa uyghur siyasiy mehbusliri bolsun, buningda herqachan qanuniy ölchem mesilisining éniq emeslikini tilgha aldi. Uning qarishiche, buningda eng roshen bolghan misallarning biri, téxi yéqinqi ramizan éyi mezgilide uyghurlarning diniy étiqadigha munasiwetlik bir qatar ehwallarning birdinla uyghurlargha «jinayet» békitidighan ölchem bolup qalghanliqini tilgha aldi. U bu heqte mundaq dédi: «men wekillik qiliwatqan wijdan mehbusi gülmire iminning ehwali sizge melumluq: uning ‹jinayiti›ni delilleydighan héchqandaq delil-Ispat bolmighan ehwalda uninggha muddetsiz qamaq jazasi bérildi. Shuning üchün amérika xelqara diniy étiqad erkinliki komitéti bu mesililerni intayin ochuq-Ashkara muzakire qilip kelmekte. Biz sel ilgiriraq mexsus uyghurlarning diniy étiqad erkinliki muzakire qilinghan bir yazma doklat élan qilduq hemde xitay hökümitini uyghurlarning öz öyliridiki xususiy paaliyetlirige arilishiwalmasliqqa chaqirduq. Chünki, ötüp ketken ramizan éyi mezgilide xitay hökümitining yerlik uyghurlargha bésim ishletkenliki, mushu mezgilde herqaysi uyghur aililirige hökümet tereptin belgilep bérilgen ‹tughqanliri› ni méhman qilish wezipisi tapshurulghanliqi, mushu arqiliq ashu aililerning diniy étiqad ehwalini tekshürmekchi bolghanliqi melum boldi. Shuning üchün xitay hökümiti mushundaq kishilerni ‹térrorchi› dep atighanda buning peqet kontrolluq üchün bahane ikenlikini özlirimu yaxshi bilidu. Hazir bu ehwalning barghanséri éghirlap méngiwatqanliqi bizning diqqitimizni tartmaqta. Shuning üchün bu shunchilik éniq bolghan bir hadisidur. Madamiki, bir xelq zulumgha we ézilishke uchraydiken, u halda bu yerde térrorluq mewjut bolmaydu. Eksiche bu peqet xitay dairiliri yolgha qoyuwatqan hakimiyetke yölinip zorluq qilishtin bashqa nerse emes.»

Eyni waqittiki «5-Iyul weqesi» de namayishqa chiqqanlar arisida köp sanda oqughuchilar bar bolup, eyni waqitta gülmire iminge oxshash éghir jazagha muptilar bolghuchilarning ichidimu oqughuchilar mueyyen sanni teshkil qilghanliqi melum. Ene shu xildiki oqughuchilargha eyni waqitta «zorawanliq» qa qatnashqan dégen jinayetler artilghan bolsa, mana emdilikte chetelde oquwatqan uyghur oqughuchilar, bolupmu misirdiki uyghur oqughuchilarni xitay hökümitining «térrorluq» yaki «esebiylik» ke baghlashqa urunuwatqanliqini, uyghur oqughuchilargha artiliwatqan bu xil «jinayetler» ge qandaq qaraydighanliqini sorighinimizda, sandra xanim keskin qilip bu eyibleshlerni qobul qilishqa bolmaydu, dédi. U bu toghriliq mundaq dédi«biz ulargha artilghan eyibleshlerni pütünley ret qilimiz. Chünki, bu eyibleshler pütünley qanunsizdur. Xitay hökümiti hazir izchil halda uyghurlargha yalghan-Yawidaq töhmetlerni chaplawatidu. Ularning özige xas xususiy boshluqida öz diniy étiqadini dawam ettürüshi hazir addiyla qilip ‹térrorluq› bilen eyibliniwatidu. Hazir mesile shuki, nurghun döletler bighubar étiqadqa egeshken yaki mushundaq étiqadlardin behrimen bolghan kishilerni ‹jinayetchi› qilip körsitish üchün térrorluqning sherhisini özgertiwitishke kiriship kétiwatidu. Uyghur musulmanliri del mushuning bir misali. Xitay hökümitining qiliwatqanliri hazir taza uchigha chiqqili turdi. Ular hazir bar eqlini ishqa sélip uyghurlarni kontrol qilishqa hemde ulargha ziyankeshlik qilishqa tutush qiliwatidu.»

Amérika xelqara diniy étiqad erkinliki komitétining siyasiy analizchisi tina mafford yillardin buyan sherqiy asiya rayonidiki siyasiy weziyetni közitip kéliwatqan mutexessis. U yéqinqi mezgilde uyghurlar diyarida yolgha qoyuluwatqan qattiq qolluq siyasetning qurbanliri boluwatqan uyghur wijdan mehbuslirining herqachan xitay hökümitining zulum siyasetlirige qayturulghan inkas süpitide otturigha chiqiwatqanliqini tekitlidi. Shuning üchün u, bu kishilerning qandaq «jinayiti» barliqini tekshürüshtin burun, xitay hökümitining zulum siyasetlirining qaysi teriqide uyghurlarni qarshiliq körsitishke mejbur qilip qoyghanliqini chüshinish lazimliqini tilgha aldi. U bu heqte mundaq dédi: «sizningmu xewiringiz bar. Hazir xitay hökümiti mushu yosunda özlirini atalmish ‹térrorluq› we ‹esebiylik› ke qarshi küreshke atlanduq, dep jakarlawatidu. Emma méningche, töwendiki ikki nuqtidin buni ashu közlengen nishangha yétishtiki toghra usul, déyishke bolmaydu. Birinchi, xitay hökümiti izchil halda özlirining zulum peyda qilish rolini oynawatqanliqini, buning bilen uyghur musulmanlirida ganggirash hemde ghezep peyda qiliwatqanliqini étirap qilmaywatidu. Ikkinchidin, xitay hökümiti yillardin buyan shexslerning xususiy erkinlikige yatidighan nersilernimu ‹térrorluq› qa baghlap kéliwatidu. Mesilen, yéqinqi mezgilde bashlanghan saqal qoyush yaki yaghliq chigish dégendek ishlar, shuningdek diniy ipadige yatidighan bashqa xil amillar mushundaq boluwatidu. Tebiiyki, mushundaq sharaitta ganggirashning köplükidin néme qilishini bilelmey qalghan bezi shexslerning bu ehwallargha zorluq küchi arqiliq inkas qayturushi royapqa chiqip qalidu. Emma bu peqet xitay hökümiti ijad qilghan zulum siyasetlirige qayturulghan inkas, xalas. Shuning üchün bu ishlarning hemmisige xitay hökümitining ‹ijadiyet› liri jawabkar bolushi lazim.»

Wijdan mehbusi gülmire iminning xalisane adwokatliqini qiliwatqan sandra jolléy xanim bu heqtiki mesililerge toluqlima süpitide bizge ewetken tékistlik uchurida munu nuqtini tekitleydu:«gülmire shu tapta köz aldimda peyda bolsidi, men shadiyaniliqqa tolghan köz yashlirimni tutalmighan halda uni quchaqlighan bolattim. U men üchün bekmu heqiqiy menidiki insandur. Téximu muhimi u xitay hökümitining zulum iskenjiside ingrawatqan bir xelqning simwolluq obrazidur!»

 Eziz

Liyu Shawbo Ölmidi, 1,35 Milyard Xitayning Wijdani Öldi

 

16299298_149287675574223_7678686734542577224_n

Autori: Mehmetimin Hezret

Liyushawbo ölmidi, 1,35 milyard xitayning wijdani öldi

Liyushawbo xitayning lyawning ölkisi panjing turmisida jismani we meniwiy azab tartiwatqan künlerning biride nobil mukapatigha layiq körüldi. Mukapat murasimida a’ilidin mukapatni alidighan héchkim yoq idi. Chünki, liyushawboning ayali liyusha béyjingdiki öyidin élinip bilinmigen bir yerde polis nazariti astida tutuliwatatti. Dunya medyasi liyushawbo we liyusha toghruluq uzun bir mezgil héchqandaq melumatqa érishelmidi. 2017.yili 6.ayning 26. Küni liyawning ölkilik turma idarisi torida,liyushaoboning jiger raki bilen aghrighanliqi seweplik doxturxanida dawalinishigha ruxset bérilgenliki xewer qilindi. Shinyang tip uniwérsitét doxturxanisida dawaliniwatqanlighi bildürülgen liyushawboni körgen her qandaq bir yéqini weyaki jornalist bolmidi. Chünki, doxturxana etirapida yüzligen resmi, minglighan puxrache kiyin’gen xitay saqchilar bar idi

Amérika we girmaniyedin mutexessis doxturlar keldi. Liyushawboning amérikidiki awdukati, uni chet’elge élip kélish üchün ambulans ayrupilan hazir halette kütüp turuwatqanliqini bildürdi. Pütün dunyaning diqqiti liyushawbogha merkezleshken bolsimu xitayning perwayi pelek idi. 2017.yili 7. Ayning 13. Küni liyushawboning wapat bolghanlighi doxturxana torida xewer qilindi. Ayali liyusha, liyushawboning jesitini tonglitip birishni telep qilghan bolsimu, xitay hökümiti aldirap, saldirap jesetni köydürüp külini liyushagha tutquzup qoydi.61 yashliq liyushawboning ölümi dunyani zilzilge keltürgen bolsimu, xitayda ölüm xewirimu bérilmidi.xitay jemiyitining perwayi pelek idi

Liyushagha yoldishi liyushawboning köydürülgen jesidining küli birildi

Liyushawbo hayatini xitay millitining erkinliki we xitay dölitining démokratiyilishishi üchün atighan bir uniwérsitét mu’ellimi we meshhur jama’et erbabi idi. Ömrining yérimidin köprekini saqchi nazariti we turmilarda ötküzgen liyushawbo pütün dunya rehberliri we medyaning tirishchanliq körsitishige qarimay eng axirqi nepsigiche erkinlikke érishelmey bu dünya bilen widalashti. Ayali liyushaning yalwirishlirigha qarimay jinaze murasimi ötküzüshke ruxset qilinmidi. Liyushawboning ölügidinmu qorqqan xitay hökümiti, uning külini mejburi déngizge töktürüwetti. Liyushawbo tunji qétim nobil mukapatigha érishken xitay puxrasi idi. Bu pütün xitay milliti iptixarlinidighan bir sherep idi. Biraq nobil mukapati xitay sharayitida liyushawboning téximu köp we éghir azap tartishigha, téximu burun ölüp kétishige sewep bolushtin bashqa ishqa yarimidi

Liyushawbo xitaydiki diktaturluq tüzümni özgertish üchün küresh qilatti.amma, zorawanliq ishlitishke qet’i qarshi idi. Tinich yol bilen mesilini hel qilish terepdari idi. Xitay kommunistik partiyisi bolsa zorawanliq yoli bilen hakimiyet béshigha kelgen we zorawanliq wastisi bilen hakimiyet yürgüzüwatqan bir partiye idi
Liyushawboning ”méning düshminim yoqtur“ deydighan meshhur bir maqalisi bar bolup, xitay kommonistik partiyisini düshmen süpitide körmeytti. Biraq xitay dölitining eng qorqunuchluq ichki düshmini liyushawbo idi. Xitay dunyaning 2. Büyük ixtisadi küchige aylandi. Qolida atom, wodorod bombiliri bar. Xoshna döletlerge wehime sélip turiwatidu. Biraq liyushawbo wehimisidin ölgidek qorqti. Nimishke? Chünki, xitay dölitide kuch bar, amma heqiqet yoq. Liyushawboda bolsa kuch yoq,amma heqiqet bar idi. Axiri uni öltürüp, jesidini köydürüp, külini kökke soriwétip xatirjem boldi. Xitay koministik partiyisi ”iraq-sham islam döliti“ térror teshkilatining dölet sheklini alghan bir yüzidur. ”iraq-sham islam döliti“ térror teshkilati jinayetni ashkare qilidu. Xitay kommonistik partiyisi oxshash jinayetni mexpi qilidu. Perqi buningdin ibaret

Liyushawbo eyni zamanda bir uyghur dostidur. U, 2000. Yili 11. Ayda ”öz teqdirini özi belgileshning huquqi“ selewhilik qisqa bir maqalisini élan qilghan idi. Maqalida, uyghur we tibetliklerge wede qilghan heqiqi aptonomiyeni birish kérekligini, buning üchün hökümetning uyghur we tibetlikler bilen teng- barawerlik sherti astida tekrar muzakire üstilige olturup kélishim hasil qilish kérekliki tekitlen’gen. Liyushawbo ilham toxtiningmu yéqin dosti idi. Liyushawbo 2009.yili eng axirqi qétim qolgha élinip 11 yilliq qamaq jazasi birilgen sotta sotlan’ghanda, uninggha artilghan jinayetliridin birsi ”bölgünchilerni wetenni parchilashqa quturtush jinayiti“ idi ömrining axirqi 8 yilini turmida jismani azab ichide ötküzgen liyushawbo, uyghurlar üchün heq gep qilghanliqi üchün téximu köp azab chékishke mejbur qalghan xitay ziyalisidur

Xitay kommunistik partiyisi hakimiyiti, dölet kuchini xelqni ézish üchün ishlitishini bashqurush mahariti dep sanaydighan, kibirlik we shepqetsizligi ispatlan’ghan qanxor hakimiyettur. Bu hakimiyetning liyushawbogha bolghan shepqetsiz mu’amilisi xitay kommonistik partiyisining xaraktérining eks étishidur. Biraq bir milyard 350 milyon xitay xelqi héchbir zaman, héchbir yerde liyushawbogha bolghan hésdashliqini körsetmesliki ejeblinerlik hadise. 2009.yili 12.ayning 25.küni liyushawbo béyjing 1.ottura sot mehkimiside 11 yilliq qamaq jazasigha hüküm qilin’ghan jeryanni tor arqiliq sa’etmu, sa’et küzitip turghan idim. Shu küni sot binasi aldigha 100 dek adem toplan’ghan bolup, 70 etrapidiki kishi gherb döletlirining bash elchilik xadimliri we jornalistliri idi. Liyushawboni qollighuchi xitaylardin 30 dek aktiwist bar idi. Kuch aldida tiz pükiydighan xitay xelqining heqiqetni himaye qilish tuyghusining tamamen ölgenlikige intayin échin’ghan idim. Xitay millitining erkinliki üchün hayatini pida qilghan bu yolbashchisi turmida süyiqest bilen ölümge yollan’ghanliqigha qarshi milyonlighan xitay puxrasi sheher, sheherde namayishqa chiqidu, dep oylighan idim. Biraq, xitay sheherlirining migh, migh adem bilen tolghan kochilirida pul üchün ölüp tirilishige qarimay chépip yürgen xitay milliti mensuplirining xiyalida liyushawboning yoqlighi körüldi. Birmunchilighan xitay puxrasi liyushawboning kim ikenlikidin xewersiz idi. Xitayda ölgen liyushawbo emes, belki 1 milyart 350 milyon nupsqa ige xitay xelqining wijdani idi

Xitaylar özlirining 3 ming yilliq yazma tarixi barliqini ilgiri sürüp kelmekte. Tarixtin biri xitay hakimiyetliri xelqni ézip kelgen zor bir zulum wasitisidur. Dölet xelqni qanchilik qattiq ezse, xelq döletni shunche qabiliyetlik dep hisaplighan we shunche hörmet körsitip kelgen.2 ming yilliq tarixi ötmüshi bolghan kungzi pelsepisining nigizide ”maslishish“ sözi yatidu. Maslishish, döletke maslishishni meqset qilidu. Xitay xelqi tarixtin beri ”maslishish“ni, buyunduriqigha ashiq öküz bolush, dep chüshünüp kelgen

Kéyinki 500 yil ichide medeniy dunya 838 keshpiyatini ijat qildi we insaniyetning tereqqiyatigha ghayet zor töhpe qoshti. Biraq bu 838 keshpiyatning birsimu xitay millitige mensup emes. Néme üchün? Chünki, xitayda erkin insan bolghan emes. Keshpiyat yaritish üchün aldi bilen insanning rohi erkin bolishi shert. Rohi erkin insan qorqumsiz erkin tepekkur qilalaydu. Erkin herket qilalaydu. Insan rohi qullashturulghan héchbir dölette keshpiyat yaritalaydighan alimlar chiqmidi we chiqishimu mumkin emes. Xitaylar, gherp döletliri 300 yilda ijat qilghan keshpiyatlirini 30 yilda köchürüp özleshtürüp bolghanlighi bilen nahayiti pexirlinip maxtinidu. (eslide maxtinish emes, xijilliq hés qilishi kérek idi) xitay milliti erkinlikni emes, bayashatliqi tallap ilgirlewatidu. Shunglashqa xitay millitining meniwiy éhtiyaji bolghan erkinliki üchün hayatini pida qilghan we dunyada hörmetke sazawer bolup nobil mukapatigha érishken liyushawboning xitay xelqi neziride héchqandaq qimmitining bolmighanliqigha heyran bolushqa kérek yoqtur

Men, uyghurlarning xitaylar bilen bille yashiyalmaydighanlighini ispatlaydighan ming maddiliq sewebni otturigha qoyalaymen. Liyushawboning tiradigiyelik hayati we paji’elik ölümi biz uyghurlarning xitaylar bilen bille yashiyalmaydighanliqimizning bashqa bir delilidur
Sherqi türkistanda xitay hökümiti milliy qirghinchiliq siyasitini ashkare yürgüziwatidu. Wetinimizge köchürüp kélin’gen xitay köchmenler, xitay dölitining medetkarliqi bilen uyghurlarni yüreklik halda bolang- talang qilmaqta. Uyghurlarni büzek qilishtin numus his qilghan xitay yoq diyerlik. Ürümchide jangxeytaw isimliq bir xitay yash, xitay hakimiyitining uyghurlargha qaratqan milliy ayrimchiliq siyasitini tenqit qilip yazghan maqalisini chet’eldiki ijtima’iy taratqularda élan qilghanliqi üchün 2016.yili 1. Ayda ürümchi ottura sot mehkimisiteripidin ”bölgünchilerni wetenni bölüshke qutratquluq qilish jinayiti“ bilen eyiblep 19 yilliq qamaq jazasigha höküm qildi. Öyini tartiwélip ayali li eyji’eni 6 ayliq balisi bilen kochigha heydep chiqardi. Li eyji’ege heqsiz öy bergen we uninggha pul yardem qilghan uyghurlar bugün turmida. Yurtimizdiki köchmen xitaylar jangxeytawni ijtima’iy taratqularda ”xitay millitining xa’ini, milliy munapiq“ dep haqaretlep minglighan yazmilar yazdi. Xitay dölitining resmi istatikisida sherqi türkistandiki xitay nopusi 10 milyon dep körsitilmekte. Eger kün kéilip yurtimizda acharchiliq apiti yüz berse, xitay hökümiti, uyghurlarni öltürüp yésenglar bolidu, dise, xitay köchmenliri arisidin ”bularmu insan. Nimishke öltürup yeyluq?“ deydighanlar bek az chiqishi mumkin we köpchiliki qollirigha qural élip uyghurlarni yawayi haywanlarni öwlighandek owlash üchün hujum qilishi mumkin. Zadi, xitayning klassis esiri “su boyida” dégen romanda adem göshining qanchilik lezzetlik ikenliki toghrisida tepsili teswirler mewjut. Xitayda adem göshi yéyish 1960. Yillarghiche dawam qilip kelgen. 2014.yili guwangjuda adem göshide kawap ,manta qilip satqan bir guruh qolgha chüshürülgenlikini xitay medyasi ashkarilidi

Biz uyghurlar, liyushawbogha oxshash nami dunyagha meshhur bir ziyaliy we yol bashchisining béshini yégen xitay dölitini qollighan, heqiqet terepte emes, kuchluqlar teripide turidighan, heqqaniyet tuyghusidin mehrum bir millet bilen bir dölette yashiyalmaymiz. Chünki, ölgen nobil mukapatigha érishken liyu shawbo emes, belki bir milyard 350 milyon nopusluq xitay xelqining wijdandur. Wijdanni yoqatqan jem’iyet insanliq süpitini yoqatqan jemiyettur. Insanliq xususiyiti yoqitilghan xelqler insaniyet medeniyitini weyran qilghuchi apettur. Gétlér fashistliri medeniyetlerni yoq qilish üchün yolgha chiqmighanmidi? Bügün sherqtin kötürülgen xitay kommunist fashistliri biz uyghurlarning parlaq medeniyitini yuqutush üchün pütün dolet küchini seperwer qiliwatmamdu? Barliq uyghur ewladliri shuni isidin chiqarmasliqi lazim,; Xitay boyunturuqidin qutulmay turup uyghur millitining milliy mewjudiyiti kapaletke ige bolmaydu. Bügün bizning öz özimizdin soraydighan so’alimiz, qachan qutulimiz? Emes, qutulush üchün özimizni qandaq hazirlaymiz? Bolishi kérek

Turkchidin terjime qilghichi: bextiyar nijat

Menbeler

中国著名异见人士、诺贝尔和平奖得主刘晓波于2017年7月13日因病去世,终年61岁。

刘晓波:中国无法抹走的人物

刘晓波:自治的权利

刘晓波最后的陈述:我没有敌人

新疆异议人士张海涛二审再延期

1949年后中国的人吃人事件(一)

1949年后中国的人吃人事件(二)

1949年后中国的人吃人事件(三)

1949年后中国的人吃人事件(四)

1949年后中国的人吃人事件(五)

 

http://www.uyghurnet.org/ug

 

Uyghuristan we Sherqiy Türkistan Atalghusi Heqqide!

Mana bu töwendikisi Uyghur Qeshqeriye dewlitining xeritisi! Mana bu Uyghuristan xelqige xuda teripidin irade qilinghan qutsal tupraqlardur!

Büyük Uyghuristan
Metbuatlarda we xeliq arisida qolluniliwatqan Uyghuristan we Sherqiy Türkistan dégen atalghularning her ikkisi birla menani bildüridighan isimlardur. Menisi Uyghurlarning Ata miras wetini, dégenliktur.
Bu ikki isimni qachandin tartip, kimlerning qollanghanliqini bilishtin awal, bu isimlarning nime üchün qollunilghanliqini bilish intayin muhim.
Bu isimlarni kishiler Uyghurlarning ejdatliridin tartip yashap kelgen ata miras qutsal tupraqlirini ipadilesh üchün qollunup kelgen.Her ikkisi Uyghurlarning wetini degenni bidüridu.
Birinchi dunya Urushidin ilgiri dunyani padishahlar hakimiyet ewlattin ewlatqa miras qalidighan manarxist tüzümler bilen idare qilip kelgen. Padishahliq tüzümning tereqqiyatigha egiship az sandiki baylar bilen köp sandiki namratlarning, az sandiki küchlük milletler bilen köp sandiki ajiz milletlerning ottursidiki periq chonguyup ketkechke hel qilghili bolmaydighan ziddiyetler ortigha chiqip, insanlar kirzis ichige patqanidi.
Shu dewirning serxilliri bolupmu ilghar milletler we ézilgen milletlerning munewerlri insanlarning béshigha kelgen kirzislarni hel qilishning yolliri heqqide izdinip, bezi nezeriyelerni otturgha qoyushqan.
Ilghar pikirlik milletler we shexisler:
Yüje rabbimizning qutsal iradisini yer sharigha hakim qilish;
ilim-penni tebiyetlerni, milletlerni we jemiyetlerni ilmiy rewishte pilanlashqa xizmet qildurush;
Ériqlarning, milletlerning, medeniyetlerning, dinlarning we köp xil tillarning ortaq güllinishige kapaletlik qilish;
Din we diniy jemiyetlering hemde peodalliq sistem teripidin himaye astigha élinghan aq söngeklerning tarixtin kelgen hakim mutleqliqige chek qoyush;
Yer sharidiki maddiy we meniwiy bayliqlardin teng behrimen bolup, ézish-ézilish bolmighan, bay bilen kembigheller ottursidiki periq eng zor derijide azayghan dunya berpa qilish;
Milletler ara hemkarliq, medeniyetler ara dostluq we dinlar ara diyalogni yolgha qoyup, urush qaynap ketken, milletler ara düshmenlik sewebidin qan kölige aylinip ketken dunyada tinchliqni emelge ashurush;
Qatarliq aily ghayiler asasida bir qatar pilanlarni tüzüp chiqqan.
Tüzüp chiqilghan pilanlarda ériqchiliq we Émperiyalizimgha qarshi turup, hoquqning yerlik milletlerge yaki yerlik milletlerge temsilchilik qilalaydighan milletlerge ötüshini tizlitish, peodalliq sistimini axirlashturup, jumhuriyetchilik tüzülmisige qanun arqiliq kapaletlik qilidighan kapitalistik yaki sotsiyalistik tüzümni tiklesh, diniy islahatlarni élip bérip, özini tengrining wekili, dunyaning igisi dewatqanlarning qolidiki hakimiyetni xeliqning yeni milletning démokrattik ussulda saylap chiqqan temsilchillirining qoligha tutquzush qatarliqlar yer alghan.
Wetinimizde islam sheriyiti bilen bashqurulidighan Uyghur Qeshqeriye Dewliti qurulghan dewirde xelqarada alla burun uninggha oxshaydighan sistimidiki chong-kichik dewletlerge keng-kölemde hojum bashlanghan alahiyde bir zaman idi. Yer sharida yéngidin yolgha qoyulghan bu sistémni Engilizlar, Gérmanlar we Gérman Jehudilliri (Ashkinazileri) qurup chiqqan. Bu dunyaning yéngi kün tertiwini belgüleydighan sistem Quyash Patmas émperiye dep atalghan Büyük Bértaniye émperiyesining bayriqi astida yolgha qoyulghan bolup, axirda hetta özliriningmu esirlep dawam qilghan jahangirlik enenisini yoqutiwétishnimu büyük meqsetlirining biri qilip qoyushqan idi.
Xelqaradiki insanperwerlikni, teng-barawerlikni, iqtisadiy tereqiyatni we ilim-penning tereqqiyatini ilgiri sürüp yer shari xaraktérliq yéngi tertip ornutushtin ibaret bu ulughwar pilanning türtkiside Babur émaratorluqi, Menching émperaturliqi, Charrusiye émperatorliqi, Fransiye Émparatorluqi, Osmaniye Émparatorliqi, Ispanie émparatorluqi qatarliq yüzligen munarxist tüzümler -Elbette özini Osmaniye émparatorluqining Sheriqtiki Parchisi dep atighan – Sherqiy Türkistan Qeshqeriye dewlitimu shu qatarda – aghdurulup ketti! Bu sistem dunyadiki melum bir dingha étiqat qilidighanlarning birliship bir dewlet qurushinila emes belki bir-biridn uzaq bolsimu bir tilda sözlishidighan milletlerningmu bir dewlet qurushini chetke qaqatti.
Shundaq bir xelqaraliq teqezza sewebidin pütün dunyaning eng serxil küchliri alla burunla yene qanche esir ilgirila dunyani bir yaki birqanche qutup arqiliq emes belki birqanche yüz hetta birqanche ming qutup arqiliq bashqurushni riyalliqqa aylandurushtin ibaret yéngi dunya tertiwi üchün küresh qiliwatidu!
Bu pilan yeni dunyawiy yéngi tertipni ishqa ashurush üchün qolluniliwatqan charilerni biz yipidin-yingnisighiche eynen éytip bérelmeymiz. Emma biz Uyghuristanliqlarningmu dunyawiy yéngi tertip ornitiwatqanlarning qatarida rol éliwatqanliqimizni unutmasliqimiz lazim!
Hemmidin échinishliq we tiragédiyelik bolghini bu yéngi dunyawiy sistémda yéngi Türükler, Yéngi Xitaylar,Yéngi Erepler we yéngi Yaponlar dunyagha keldi, emma yéngi Uyghurlar dunyagha kélelmidi.
Biz bezide bu chong sinariyede ijabiy personajning rolini alsaq, bezide selbiy personajning rolini éliwatimiz!Biz ularning ghayisi terepdari bolsaq alidighan rolimiz ijabiy, eger ularning yer shari xaraktérliq ghayisige qarshi tereptin chiqsaq rolimiz selbiy terepte bolidu. Hazirghiche ulargha qarshi turup ayaqata qalghan bir küch yoq! Büyük Bértaniye émparatorluqi, Charrussiye émparaturliqi, Menching émparaturliqi hetta shu dewletlerni yoq qiliwétish üchün özliri qurup chiqqan Sowetlar hakimiyitinimu öz ghayisige uyghun halda 20din artuq dewletke parchilap özi yiqitti!
Uyghur xelqimu eshu Rusche ittipaq we Xitayche ittipaqning rol alidighan sehnilerge yerleshtürülgen bolup, xelqara tertipke uyghun herket qilsa teqdiri Qazaq we Qirghizlarningkidek, xelqara tertipke qarshi herket qilsa teqdiri Mungghul yaki manjularningkidek bir terep qilinidu, dep qarap kélindi.
Menbelerge qarighanda Sherqiy Türkistan digen söz, Osmaniye émparatorliqining Sherqiy Girwiki, dégenni bildüridu. Bu isim ikki esirdin béri peqet chellide at chapturiwatqan Anadolu türüklirini xushal qilghanni hésapqa almighanda pütün dunya xelqini yetküche biaram qilghanni az dep kéyinki yérim esirde milliy musteqilliqini ming teste qolgha alghan Qazaq, Qirghiz, Üzbek, Türükmen we Tajikistan qatarliq türükiy qewimlernimu yetküdek sarasimge salmaqta!
Dunyadiki Uyghurlardin bashqa hemme milletler dunyawiy yéngi tertipte, xelqara éqimgha masliship özilirining yerlik milliy salahiyetliri arqiliq rol éliwatidu we menggü shundaq bolushni xalawatidu! Uyghurlar bolsa weziyet we dewirning arqisida qalghan muziy milletlirining qatarida din we ériq bayriqini kötüriwalghachqa, qeyerge barsa burnigha yep tarixta tikligen shanliq namini bir pulgha alghusiz qiliwaldi.
Ilim-pen sahemizde érqiy, diniy we milliy meselilerni xelqara sewiyede pilanliyalaydighan bir qoshunni téxiche berpa qilalmighanliqimizdin milliy inqilawimizning kursi chüshüp, bizni hichkim himaye qilmaydighan düshmen milletke aylinip qalduq!
Hazirqi dewletler milliy kimliki, medeniyiti, til-yéziqi we qanuniy heq-hoquqliri tehditke uchrighan, ang sewiyesi yoquri, érqiy, diniy, kultural we siyasiy meselilerde özini-özi idare qilalaydighan, bashqa milletlerni, dinlarni, medeniyetlerni we xelqara nazuk munasiwetlerni xelqara qanunlarning yol qoyghan dairiside bir terep qilalaydighan xeliqlerge uyghun körüliwatidu!
Bizdek tikishi bilen söküshining perqi yoq, ang sewiye jehette bekla dunyaning arqisida qalghan yüriki érqiy öchmenlik, diniy kemsitish we medeniyet jehettiki yeklimichilik bilen tolghanlar yoq qiliwétilish obyekti qilinghan milletler qatarigha kirgüzüp qoyulghandur! Shu seweptin bizning milliy inqilawimiz dunyawiy tinichliq, milletler ara dostluq we dinlar ara diyalogqa qarshi dep qaralghachqa qollashqa érishelmeywatidu.Bizge oxshash milliy édiologiyside ottura esirdiki diniy we érqiy belgülerni asasiy pelesepe qilghan peodalliq késilidin 21-yüz yildimu qutulalmighan orta esir milletlirining teqdiri bashqiche pilanlanghan bolup, zorawan millet teripidin qattiq basturup milliy, diniy we medeniyet alahiydilikini tüptin özgertip mejburiy shekilde assimilatsiyege ittiriwétishtur!
Biz atalirimizdin miras qalghan qutsal tupraqlirimizni jasaret bilen Uyghuristan, dep atayalmisaq milliy inqilap meghlup bolidu.Türük-Islam dunyasi eng köp bolghandimu kélgüsi 50 yil ichide texminen 2 milyon kuwadirat kélométir kilidighan zimindin we 30 milyonluq nopusidin quruq qalidu.Biz elbette bashqa milletlerning we arimizdin chiqqan pen alimlirining wetinimizni siyasiy, ilmiy we jughrapiylik éhtiyaj sewebidin Sherqiy Türkistan, Doghu Türkistan, East Türkistan we Osttürkistan dep atishighimu qarshi emes! Démekchi bolghinimiz wetinimizning mubarek ismini mumkin bolghan barliq imkanlar bilen Uyghur we Uyghuristandiki qérindash milletlerning tilida Uyghuristan, dep élishni offitsiyel shekilde talash-tartish we muressesiz halda békitiwitishimiz lazim!
Qazaqlar, Özbekler we bashqa milletler bizning wetinimizni qaysi nam bilen atishimizgha resmiy arlishalmaydu. Xeliq arisida ziddiyetlik pikirler otturgha chiqqini bilen waqitning ötüshi bilen heqiqet hemme kishi teripidin ortaq qobul qilinidu! Wetinimizdiki qérindash xeliqlerning qilidighan ikki milliy mejburiyiti bar: 1- Uyghuristanda Uyghurlarning jamaet pikirige boy sunush, 2- Özlirining étnik namida qurulghan qérindash jumhuriyetlerde shu yerdiki qérindashlirining rayigha masliship yashash.
Biz Uyghurlar tarixtin béri qérindash xeliqlerge öz xelqimizdek muamile qilip kelduq. Biz Uyghurlar tarixtin buyan köp xil milletler, dinlar we medeniyetlerning birlik we barawerlikini qoghdap kelduq! Bundin kéyinmu shundaq bolidu. Wetinimzdiki qan-qérindashlirimizning uxlimay chüsh körmeslikini, jiddiy siyasiy meselilerde Uyghuristanni Uyghur xelqidek pidakarliq bilen qoghdishini, nazuk xelqara meselilerde hésiyat, oy-pikir we ijtimayi jehetlerde özini xuddi qérindash Türkiy jumhuriyettiki uyghurlardek Uyghuristanning heqiqi temsilchilliri kimlikide yeni Uyghur dep étirap qilishini semimiy iltimas qilimiz!
Dunyada ikki Türkiye, Ikki Qazaqistan, ikki Üzbekistan bolmaydu. Uyghurlar barliq musteqil dewliti bar bolghan étnik topluqlardin periqliq bolghan étnik, kultural, diniy we érqiy alahiydiliklerge ige xeliq bolup ne xitaylar dewatqandek xitaylarning , ne arimizdiki ayrim sandiki diwenglik késilige giriptar bolghan bayqushlar dewatqandek türük millitimu emes!
Uyghurlar étnik, érqiy, diniy, til-yéziq we kultural tereptin bashqa herqandaq xeliqlerdin alahiyde periqlinip turidighan bir türkiy xeliq. Bizning siyasiy tereptin Xitaylar bilen, Étnik tereptin Türükler bilen, Din Tereptin Erepler bilen ayrim dewlet bolushimizgha tosqunluq qilghudek alahiyde bir alaqimiz yoq!
Uyghurlar milliy herkitide emel qiliwatqan pirinsipalliq meseliler uyghurlarning milliy mawjutluqi, étnik menpeetliri, til-yéziqi we medeniyitidin halqip ketken xelqaraliq meseliler bolghachqa, bu ishlarni Qazaq we Qirghizlarningkidek bir terep qilishta Uyghuristan xelqining arisida we xelqara jemiyette put tirep turghudek ammiwiy asasimiz yoq!
Biz ang-sewiye tereptin dunyawiy yéngi tertipke masliship mangalmighachqa birinchi we ikkinchi jumhuriyitimiz xitaylarning qoli arqiliq xuddi eshu bexitsiz Uyghur Qeshqeriye Dewlitidekla böshügide ojuqtiriwétildi.
Meselen ikkinchi jahan urushidin kéyin qurulghan dewletlerning hemmisi melum bir milletning meheliwiy til-yéziqi, medeniyti, örpi-aditi, milliy xaraktérni alghan-milliy medeniyiti bilen chirmiship ketken-diniy étiqadi we insaniy qanuniy hoquqlirini qoghdash üchün boldi.
Bizning milliy inqilawimizda Uyghurizimchiliq aldinqi pilan qilinip, qalghan itnik topluqlargha barawer muamile qilidighanliqimiz ekis etken weten ismi, bayraq we jumhuriyet sheklini alghan dewletchilik iddiysi ortaq étirap qilinmighachqa, dunyada téxi bizni mukemmel bir millet süpitide étirap qilidighanlarning sani anche köp emes! Biz addiysi hazirghiche dewlet belgüsi yeni giribi süpitide allaqachan yerlikige qoyulup kelmeske ketken Osmaniye Émparatorluqining dewlet armasini ishlitiwatimiz!
Biz wetinimizni Uyghuristan, milletning ismini Uyghur, dewlet tilini Uyghur tili, dewletni jumhuriyet , tüzümni barliq millet, din we kulturlarni qoghdaydighan démokirattik dep ochuq békitmigiche, erkinlik we hüriyetimizge asanliqche érishelmeymiz! Hermmidin muhimi xelqaradiki izzet-nepsimizni, wijdan-ghururimizni we shan-sheripimizni eng töwen derijide bolsimu qoghdiyalmaymiz!
Meselen: Anglashlargha qarighanda mekkidiki Uyghur Qeshqeriye Dewliti wexpisige Özbekler bilen Türkistanliqlar kirsun dep yézip qoyushuptudek. Bu yerde Uyghur Qeshqeriye Dewlitini issiq qanliri bilen qurghan Uyghurlarni hichnimige ige qilishmaydiken! Mana bu intayin yaxshi bir selbiy deris boluptu.Buningdin milliy kimlikini ochuq bekitelmigenlerning izzet-hürmitiningmu éniq békitilmeydighanliqi éniq körünüp turuptu.
Moshundaq qilishqanliri yaxshi boptu!
Uyghurlar közini achmisa rastinla bolmaydu! Beziler biz Sherqiy Türkistan dégen isimni özgertiwetsek Qazaqlar, Qirghizlar, Tajiklar we Munghullar nime deydu,-deydiken. Bizche biz Xinjang we Sherqiy Türkistan dégen düshmenler bizge tangghan bu isimlarni Uyghuristangha özgertiwetsek milletchi xitaylar, milletchi Qazaqlar, milletchi Qirghizlar, Milletchi Mungghullar, milletchi Tajiklar buningdin xushal bolidu! Eger xushal bolmisa Xtay dewlitidiki bashqa milletler qandaq qilghan bolsa shundaq qilidu…Qazaqistandiki Uyghurlar qandaq qilghan bolsa shundaq qilidu, Üzbekistandiki Uyghurlar qandaq qilghan bolsa shundaq qilidu!
Biz Sherqiy Türkistan digen isim üchün küresh qilamduq yaki wetinimizde özimizni özimiz idare qilidighan igilik hoquqluq bir dewlet üchün küresh qilamduq!?
Eger xitay mustemlikisidin azat bir dewlet qurulidighanla ish bolsa qandaq isimda bolishi muhim emes. Lékin dunyada herqandaq bir millet özining siyasiy, iqtisadiy we memuriy teqdirini özi yalghuzla belgüliyelmeydu.Dunyaning yéngi tertiwide Qazaqlarning, Qirghiz we Üzbeklerning meselisi qandaq bir terep qilinghan bolsa- Eger biz érqiy, étnik, diniy we kultural tereplerdin xataliship ketmigen teqdirde-Bizning teqdirimizmu shundaq békitilgen. Dimekchi bolghinimiz Uyghurlarning 10,000 yilliq qutsal tupraqlirida xitayistlar dewatandek xitay bilen qandash 14 millet, Pantürkistler dewatandek peqet Uyghurlarla emes belki yene….Pan islamistlar dewatqandek peqet Uyghurlam emes musulman uyghur yaki kapirlar….hetta Uyghurdin bashqa 100 millet bolup ketken…yene neler….bolghan teqdirdimu, bu yerde axirqi qararni bergüchi biz Uyghurlar bolimiz! Bizning sewebimizdin bu qutsal tupraqlarda bir dewlet qurulidu yaki bir millet yaki birqanche millet halak bolidu!
Eger Uyghurlar bu qutsal tupraqlarni Uyghuristan deyishke bugün jüret qilalmisa, undaq bir purset ikkinchi qétim hergiz kelmeydu.
Türük tupraqlirida yéngiche milliy namlar bilen qurulghan dewletler dunyaning bizge qilghan isharitidur!
Tengri biz uyghurlargha wede qilghan eshu eziz tupraqlarni Uyghuristan, digenlik beziler dégendek türüklikimizdin tanghanliq emes, beliki heqiqi ige chiqqanliq bolidu!
Uyghur digen söz bilgen ademler üchün yene bir shekildiki türük digen sözdur! Her ikkisining menisi bir. Emma Uyghurlar ejdadimiz Oghuz Kahanning bayriqi astigha toplanghan sheherleshken Türük qebililerlerning siyasiy ittipaqini körsütidu!
Uyghur Qeshqeriye Dewliti ornigha kelgüside bir künler kélip, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti qurulghan teqdirdimu Uyghurning düshmenliri Uyghurlarni ushbu dewletke yenila ige qilishmaydu!
Bashqa yene bir achchiq heqiqet hem shuki Uyghurlar xeritidiki eshu eziz wetinini Uyghuristan nami bilen atimighan muddetche, ushbu Jughrapiyede Sherqiy Türkistan dep bir dewlet hem qettiy qurulmaydu!
Chünki Uyghurlarning 10 ming yilliq qutsal tupraqlirida eshu Sherqiy Türkistan namdiki bir dewlet qurulup qalmisun, dep arzu qilghan emperiyalist küchler wetinimiz Uyghuristanni bilip turup Sherqiy Türkistan, dep atighan we xelqimiz shu asasta qobul qilishqa mejbur bolghan!
Beziler millitim türük, dinim islam wetinim Sherqiy Türkistan degen shuarni yene küchep towlighili turdi. Ular Sherqiy Türkistan milliy kimliki dégen waqti ötken bir nersini bazargha séliwatidu. Sherqiy Türkistan milliy kimliki dep bir kimlik yoq! Uyghur dawasi digenlik nahayiti chong bir xataliq bolupla qalmay belki milliy dawamizgha qilinghan bir xiyanettur…Sherqiy Türkistan dawasi digenlikmu oxshashla xata bolup, bu Uyghur wetinide qurulidighan dewletni édiologiye tereptin xitylargha paydiliq shekilde yoqqa chiqiridu! Bizning dawayimiz Uyghuristandiki xitay milliy mustemlikisidin qutulushni xalaydighan barliq xeliqlerning yeni Uyghurlarni merkez qilghan Uyghuristan millitige ortaq bolghan xeliqlerning ortaq bolghan milliy herkitidur!Biz peqet Uyghurlar üchünla emes, özlirini Uyghuristan milliti deydighan yéngi bir millet üchün küresh qilimiz! Bu yéngi milletning terkiwide wetinimizge sadiq bolghan, Uyghuristanliq bolghanliqidin pexirlinidighan, xitaylarning milliy zulumigha chish tirniqighiche qarshi bolghan Uyghur we Türkiy bolmighan xeliqlermu bar bolishi mumkin…Hetta biz bilen hayat-mamatta birge bolushqa emeliy herkiti bilen qesem ichken we emeliy sinaqlardin ötken xitaylarmu shuning ichde…
Xitay tajawuzchilliri teripidin eziz wetinimiz Uyghuristangha bérilgen Xinjang digen isim milliy inqilawimiz üchün qanchilik ziyanliq bolghan bolsa, Sherqiy Türkistan degen isimmu shuninggha yete qopa derijide milliy inqilawimiz üchün paydisiz bolup keldi!
Dunyadiki milletlerning bir-biri bilen her xil munasiwetliri bar, bezilliri qan tereptin bezilliri din tereptin, bezilliri medeniyet tereptin tuqqan. Bezilliri yéqin bezilliri uzaq degendek….Uyghurlar Türkiy xeliqlerning ichide Iraniy xeliqler bilenmu qerindashliq béghi bolghan birdinbir xeliqtur… Iraniy xeliqler bilen bolghan til ortaqliqimiz bizning ulardin emes ularning bizdin alghanliqi tereptin teximu küchlük ipadilinidu. Bu munasiwetlerni tilgha élishimdiki sewep istan sözini parische deydighanlargha rediye berish üchündur. Istan sözi pak-pakiz Uyghurchedur….Parischida istan sözi Uyghurchdikidek keng türde qollunulmaydu….Qollunilghan bolsa dewlitini Iran demestin Iranistan deyti….Parischidiki istan degen söz Uyghur tilidiki istan digen sözning yiltizidin Irandiki Türüklerning wastisi bilen kelgen. Istan Uyghur tilidiki Astan, Astane, ast+ana, yiltiz, turghan jay…dégen sözlerdin kelgen…Wetinimizni keypi hésiyatlargha berilip emes özimizning tarixi, qan alahiyidiliki we medeniyet arqa körünishi tereptin etrepliq oylunup, layiq bir isim yeni Uyghuristan degen nam bilen atishimiz lazim! Sherqiy Türkistan, Uyghuriye, dogu turkistan Uyghur Eli, Uyghur diyari we uyghurland, xinjang, gherbiy diyar, xitay türkistani we wahakazalarni kishiler qollansa uning bizge alaqisi bolmighan bir sewebi bar ….Emma wijdanliq, eqilliq, bilimlik we aldin körer xelqimizning Uyghuristan digen isimni offitsiyel qollunishini we teshebbus qilishini terghip qilishimiz lazim!
Mana bu töwendikisi Uyghur Qeshqeriye dewlitining xeritisi! Mana bu Uyghuristan xelqige xuda teripidin irade qilinghan qutsal tupraqlardur!(K.Atahan)

Uyghuristan Kultur Merkizi
13.07.2017

 

Uyghuristan we Sherqiy Türkistan Atalghusi Heqqide!

Allah, Milliy Munapiqlarni Xitayning Qoli Bilen jazalawatidu

mehmet-emin-.-1-217x300

 

Mehmetimin hezret

Allah, milliy munapiqlarni xitayning qoli bilen qandaq jazalawatqanlighigha qarang

Aptonum rayunning re’isidin bashlap, nahiyilerning hakimlirighiche, uniwérsitét proféssordin, bashlan’ghuch mektep mudirlirigha qeder, ataqliq yazghuchilardin, yézilardiki qoshaqchilarghiche pursetni ghenimet bilgen milliy munapiqlar ”xitay kommunistik partiyige köngül iz’hari“ ipadilen’gen maqalilarni, shi’ér, qoshaqlarni élan qilmaqta. Milliy ippet – numusimizning ayaq – asti qilinishi bashlan’ghan asaret astidiki tariximizdin bügün’giche, her qétimliq siyasi herket weyaki milliy qirghinchiliq dewrliride uyghur milli qehrimanlirining jesetlirini, yuqiri örleshtiki pelempey süpitide paydilan’ghan uyghur munapiqlar bu qétimmu, uyghur millitining eng qedirdan kishiliri, muqeddes islam dini, islam dini bilen gösh we tirnaqqa oxshash birliship ketken uyghur medeniyiti, örp – aditi, xitay hakimiyiti teripidin umumiy yüzlük we tarixta héch körülmigen shiddet bilen hujum we bombardıman’gha uchrawatqanda, uyghur milliti ichidin chiqqan milliy munapiqlar xuddi qan hidi alghan itlargha oxshash toshmu toshtin qawap chiqishqa bashlidi. Bular öz jénini saqlap qélish üchün xojayinliri aldida quyruq shippangshitip, put – qoli baghlinip aldigha tashlap bérilgen oljining qénigha teshna ikki putluq, gep qilalaydighan haywan türliridur. Boyni baghlan’ghan bu itlargha öz neslini chishlitish üchün xitay qanda istiratégiye ishletti?

Men sizge qiziqarliq birla hékaye anglitay; Bu yil 4. Ayda uyghur qatili chin chuen’go, kommunistik partiye we xitay millitige eng sadiq bolghan bir qanche uyghur emeldarni ”ikki yüzlimichi“ jinayiti bilen eyiblep tuyuqsiz tutupla turmigha atti. Bularning birsi xoten wilayiti lop nahiyisining hakimi, partkomning mu’awin sékritari, nahiyilik saqchi idarisining bashliqi memtimin abdulla idi. Memtimin abdulla 7 yildin béri lop nahiyilik saqchi idarisining bashliqliq wezipisini ötesh jeryanida, nahiye tewesidin 10,000 din artuq uyghurni tutup turmigha solighan we 100 din artuq uyghurni turmilarda qiynap öltürüwetken bir jallat idi.u, bu xizmetliri üchün mukapatlinip östürülgen. Lop nahiyisi teweside tilemchilik qilip jan béqishqa mejbur bolghan yétim balilar, tul ayallarni doqmush – doqmushta körüp chidash mumkin emes idi. Lop xelqi ”allah memtimin abdulladin intiqamimizni kapirlarning qoli bilen élip berdi.“ déyiship xoshal bolushmaqta

Chin chewen’goning könglidiki hésab bolsa bashqa idi.u, birni qurban qilip, minggha ibret qilish taktikisini yaxshi biletti.uning meqsiti, munapiq uyghur kadirlarning qelbide zerrichilikmu milliy héssiyat qaldurmasliq, hetta öz millitidin nepret qilidighan halgha keltürüsh idi. Allahtin qorqmaydighan, öz xelqidin eymenmeydighan, peqetla xitay bashliqliri aldida “xosh, xosh” dep turushqa adetlen’gen bu toshqandinmu qorqaq munapiqlarning put – qolida jan qalmidi. Mushundaq bir waqitta xitay xojayinliri bularni partiyige, xitay millitige bolghan sadaqitini gézit we tiliwizorlarda ipadileshke chaqirdi. Qorqup ishtanni höl qiliwetken xotenning qorchaq waliysi éziz musa 5.ayning 27. Küni xotenning 7 nahiyiside 100 ming kishilik qesemyad yéghini échip ”ikki yüzxlimichilerge qarshi qesemyad yéghini“ achti. Bashqilar uninggha egeshti. Éziz musa 2 ay ichide 3 qétim xitayche, uyghurche töwwenamisini élan qildi. Bugün (7.ayning 12.küni) tengritagh torda élan qilghan ”dinni destek qiliwalghanlarning aldam xaltisigha chüshmeyli“ serlewhilik maqalisida “din insaniyet jem’iyiti tereqqiy qilip mu’eyyen basquchqa barghandiki tarixiy hadise, uning peyda bolush, tereqqiy qilish we yoqilish jeryani bolidu.” dep yazghan. Bu munapiqning ”din yoqilidu“ déyishi, xitayning dinni yoqutush iradisini uchuq ipadiligen. Xitaylar shuni tonup yettiki, islam dinini yoqatmay turup uyghurlarni yoq qilish mumkin emes. Biraq allaning dinni qoghdaydighanlighi toghrisida wedisi barliqini bu munapiq bilmeydu yaki aqiwiti memtimin abdulladek bolup qélishidin qorqidu

Xitay kommonistik partiyisige sadaqet bildürüshke, pinissiyege chiqqan, bir puti görge sanggilighan uyghur emeldarlarmu mejburlanmaqta. ”tengritagh tori“ tünügün isma’il ehmetning ”wetenperwerlik rohini ewj aldurup, wetenning birlikini qet’iy tewrenmey qoghdayli“ dégen maqalisini élan qildi. Maqalini chidap axirghiche oqup chiqtim. ”ittipaqliq“ dégen söz 21 yerde tekrarlan’ghan. Amma ”teng – barawerlik“ dégen söz héchbir yerde tilgha élinmighan. Isma’il ehmet mundaq dep yazidu ”méningdek bir kembeghel a’ilidin chiqqan ademning dölet kadiri bolup yétiship chiqishim partiye we xelqning terbiyesidin boldi. Hélimu ésimde, 1960 – yili merkiziy aliy partiye mektipining shinjang sinipigha ishtin ayrilip ikki yérim yilliq oqushqa bardim, partiye mektipi sinipimizgha intayin köngül bölüp, bizge mexsus terjiman, mashinist, ashpez qatarliqlarni seplep berdi. Asasliq derslerni intayin dangliq mutexessisler ötti, buning bilen méning nezeriye, bilim sewiyem sistémiliq östi.“ ismayil ehmetning eqlige “ nimishqa kompartiye unwérsitét püttürgen, bilimlik uyghur yashlirini béyjingdiki partiye mektipide oqutmay, nimishke xoten chirining chet yézisida bashlan’ghuch mektepnimu püttürüp bolalmighan men ismayil ehmetni tallap béyjinggha apirip terbiyilidi we aptonom rayonning eng ali hoquqigha qeder kötürdi? Sewep néme idi?dep oylap baqtimu? Isma’il ehmetning rahet körüwatqanlighi rast. Amma xoten xelqi, bolupmu chira xelqi nimishqa yoqsulluqtin qutulalmaywatidu? Néme üchün 2017. Yilining aldinqi yérim yilida chiridida ishsiz qalghan 1000 neper ishsiz uyghur qiz- yigit yallanma ishchiliq üchün toghulghan yurtliridin ayrilip xitay ölkilirige ewetildi? Nimishqa chira nahiyisining anar, chilan baghliri xitay köchmenliri teripidin igelliwélindi? Ismayil ehmetning buni oylighuchilik eqli yoqmu? Bar. Ismayil ehmet we uning izidin kéliwatqanlarda bir nerse yoq. Yoq nerse wijdan

Allah bezi munapiqlarni xitayning qoli bilen jazalighan bolsa, bezi munapiqlarni, uyghur millitidin chek – chégra ayrilghanliqi toghrisidiki bayanatliri arqiliq xelqimizning neziridin chüshürüp jazalawatidu. Uyghur munapiqlar, özlirining musulman emeslikini arqa- arqidin élan qiliwatidu.bekli xitaylar, partiye ezasi uyghurlar ölgende mazargha kömüshke bolmaydu. Xitaylargha oxshash jesidi köydürülüp küli a’ilisige bérilidu, dep höjjet chiqirishi éhtimalgha nahayiti yéqin. Allah belki xitaylarning qoli bilen ”biz musulman emes“ dep besliship bayanat élan qilghan munapiqlardin xelqning intiqamini ularning jesetlirini köydürüsh arqiliq élip bérishi mumkin. Weziyetning tereqqiyatidin qarighanda bu künlermu uzaq emes

Bugünki dewirde chet’elde kompyotér aldida olturup xitayning torlirini oquyalaydighan, igisiz qalghan uyghur millitini sétip xejlewatqan, ularning köz yashlirini chay ornida ichiwatqan milliy munapiqlarning isim familisini we qilmishlirini tarixqa xatire qilip yézip qoyalaydighan yüz minglighan wijdanliq uyghur ewladi mewjut. Belki, xitay kompartiyisining ömri isma’il ehmetning ömridin qisqa bolishi mumkin. U künlerde bu munapiqlar öz xelqining ghezep otida külge aylinip kétishini oylap baqtimu?

 

http://www.uyghurnet.org

 

 

How will the CPEC Affect the Uyghur Conflict and Terrorism in China?

BY GAYATHREE DEVI K. T.

The China-Pakistan Economic Corridor (CPEC) Initiative helmed by the People’s Republic of China proposes an array of infrastructure projects that connect the territory of the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR) in China to Pakistan. The move came as a surprise for two reasons. First, the XUAR is home to a protracted conflict between two ethnic groups in the region – the Uyghur Muslims and the Han Chinese. Experts on the conflict attribute the deepening friction between the two communities to the Chinese government’s systematic repression of the religious, cultural, and linguistic rights of the Uyghurs, which they allege continues to date, contrary to the Chinese government’s claims that the region has been stable as a result of its economic development. However, it is clear that tensions have not worn off despite the region being designated as “autonomous,” with secessionists calling for the creation of an independent nation called “East Turkestan”.

Second, the XUAR has been a soft target for terrorists since the 1990s even by the Chinese government’s own admission. The CPEC links the XUAR to Balochistan in Pakistan, a country that continues to face difficulties in foiling terrorist training camps within its borders and is fighting its own battle against extremism for years. As early as in 2001, the Permanent Mission of the People’s Republic of China to the United Nations reported intelligence that extremist and violent “East Turkestan forces” were operating both from within and outside Chinese territory. What is striking about this statement is China’s open acknowledgement of the link between its “all-weather friend” Pakistan and the violence brewing at home. The statement identifies at least eight secessionist organizations as advocating violence, including the Eastern Turkistan Islamic Movement (ETIM) in Afghanistan and the Turkistan Islamic Party (TIP) in Pakistan.1 It is well documented that many ETIM cadres receive shelter in Pakistan from local terrorist groups like the Lashkar-e-Taiba.2

The only other time China was forthcoming in recognizing the Pakistani link to the East Turkestan movement was in 2011, after a series of knife and bomb attacks shook the city of Kashgar in the XUAR and the ETIM claimed responsibility for the attacks. XUAR authorities claimed that the ETIM terrorists were trained in Pakistan, encouraging experts to believe that this unconventional yet specific accusation hinted at China’s growing impatience with Pakistan’s inability to control fundamentalists operating within its borders. But, notably, the statement came from authorities within the XUAR, and not from Beijing, giving little evidence of a change in Beijing’s diplomatic relations with Pakistan. In fact, a recent report suggests that China is going to great lengths to conceal Pakistan-related terror in the XUAR.3Therefore, if anything, East Turkestan-related terror has only improved existing ties between the two countries and intensified their counter-terrorism cooperation.4

The CPEC, in a sense, may also be regarded as a move in the direction of resolving the Uyghur conflict.

As Abner Cohen sums up succinctly in his essay Two-Dimensional Man:

“Men may and do certainly joke about or ridicule the strange and bizarre customs of men from other ethnic groups, because these customs are different from their own. But they do not fight over such differences alone. When men do, on the other hand, fight across ethnic lines it is nearly always the case that they fight over some fundamental issues concerning the distribution and exercise of power, whether economic, political, or both.”5

As history would show, the schism between the Uyghurs and the Han Chinese in the XUAR formed in response to state-sponsored migration of the Han into a region otherwise dominated by the Uyghurs and a systematic transfer of economic benefits to the Han. The establishment of the state-run Xinjiang Production and Construction Corps (XPCC), for instance, set off a mass influx of the Han into the XUAR, because the XPCC listed Han ethnicity as an occupational requirement in hiring advertisements.6 Similarly, by the 1990s, the Han constituted about 95% of the technical workers in the Taklamakan Desert oil exploration program.7 This economic inequality is often touted as the root cause of Uyghur resentment, therefore, encouraging Beijing to regard economic development of the XUAR as the panacea for ethnic tensions there.

China’s obsession with the economic development of the region may also have been spurred by its strategic interest in the abundant natural resources and minerals of the XUAR and its proximity to Central and South Asian commerce and trade. Therefore, Beijing has been investing heavily in developing infrastructure in the XUAR since the 1990s, and the CPEC is yet another project in the same vein. The original documents of the CPEC project also reportedly reveal that the underlying purpose of the project is to integrate Pakistan’s economy and supply chain with the “Kashgar Prefecture in the XUAR, which suffers from a poverty incidence of 50 per cent, and large distances that make it difficult to connect to larger markets in order to promote development.”8

But, the fundamental question is whether economic development in a silo is sufficient to dispel ethnic tensions and work as a counter-terrorism strategy in the XUAR. On both counts, this isolated approach of the Chinese government fails. While Beijing claims that economic benefits have trickled down to the Uyghurs and stabilized the region in recent times, Uyghur activists and conflict analysts claim that economic inequalities persist in the region. For instance, even today, it is estimated that of the 2.6 million people employed in the XPCC, almost all are Han Chinese.9

Further, the counter-terrorism and security strategy adopted by the Chinese government (dubbed the “strike-hard policy”) in response to extremist violence that began in the 1990s has drawn much ire for its lack of regard for human rights. Over the years, the Communist Party of China reportedly censored mosques, banned fasting during Ramadan, and banned veils and beards. The “strike hard” policy triggered an unprecedented rise in incidents of police violence and arrests. Apart from encouraging regular raids of the homes of Uyghurs, Beijing also seems to maintain a system of mass surveillance and profiling, daily patrols in villages, cultural standardization, and verification of the identity of worshipers at mosques in the XUAR. These policies have only sustained Uyghur resentment, despite improvements in the Uyghurs’ economic status, if any. This has created a terrorist threat of greater proportions, with at least 3000 Uyghurs fighting in the ranks of jihadi organizations in the war in Syria.10Since the conflict has deflected from its ethno-economic leanings to take on a fundamentalist character, mere emphasis on economic benefits through the CPEC project is an inadequate solution.

Interestingly, the fact that the CPEC links Balochistan — another disturbed territory — to the XUAR does not seem to concern Beijing. While this was odd, as more information emerged from the original documents of the CPEC project, it is clear that China has, in fact, doubled its counter-terrorism efforts through extensive surveillance even within the borders of Pakistan. A full system of monitoring and surveillance is proposed to be built in cities from Peshawar to Karachi, with 24 hour video recordings on roads and busy marketplaces, which will subsequently be extended to major cities such as Islamabad, Lahore, and Karachi.11 Yet, early in August 2016, it was reported that terrorists attempted to sabotage the CPEC in a bomb blast in Quetta, Pakistan.12 Therefore, the Chinese government still has reason to be wary of potential spillovers of terrorism.

All in all, the CPEC in isolation is inadequate to resolve the Uyghur conflict, unless Beijing is able to create more economic opportunities for the unemployed Uyghur through the project and also revisits its “strike hard” policy in the XUAR.

Image source: wikimedia.org

About the Author 

Gayathree Devi K. T. is an intern with the Armed Conflicts Project at the ERA Institute. 

DISCLAIMER: The views and opinions expressed in the article are solely those of the author(s) and do not necessarily reflect the official policy or position of the ERA Institute.

 

http://www.erainstitute.org/how-will-the-cpec-affect-the-xinjiang-conflict-and-terrorism-in-china/