SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dölet Giribi, hilal ayning ong teripide toqquz we sol teripide toqquz dane noqta bolup, bu noqtilarning, hilal ayning eng töwen qismidiki uchliri bughuch bilen baghlan’ghan. Hilal ayning otturisida hösnixet bilen yezilghan “Bismillahhirrahmanirrahim”, hilal ayning ikki uchining uchrishidighan yeride üch dane yultuzdin teshkil tapqan bir shekildin ibarettur. (Qoshumche B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 

China Distorting Facts About Xinjiang Camps, Says Exiled Uyghur Group

China says it is fighting terrorism in Xinjiang but in accordance with UN norms but Uyghur rights groups allege they were forcing the community to give up their religious and cultural identity and demand Beijing must allow foreign media to visit the camps.

WORLD Updated: Oct 17, 2018 18:10 IST

Sutirtho Patranobis
Sutirtho Patranobis
Hindustan Times, Beijing
Xinjiang,Uyghurs,Xinjiang camps
A Muslim man arriving at a mosque for Eid prayers in Kashgar in China’s Xinjiang Uyghur Autonomous Region. China says it is battling terrorism in the region but Uyghurs claim the government is forcing a change in their beliefs and cultures. (AFP Photo/For Representative purposes)

Amid a staunch defence by Beijing of its policy to put Muslim Uyghurs in training camps, rights groups including one of exiled Uyghurs have accused the Chinese government of “distorting facts” and forcing the community to give up its religious and cultural identity.

Top Xinjiang official Shohrat Zakir on Tuesday told state media that Beijing was fighting “terrorism and extremism” in its own way but in accordance with United Nations resolutions.

“Today’s Xinjiang is not only beautiful but also safe and stable. No matter where they are or at what time of the day, people are no longer afraid of going out, shopping, dining and travelling,” Zakir said, referring to the violence between the Uyghurs and Han Chinese that has rocked the region in recent years.

Dilxat Raxit, spokesperson of the World Uyghur Congress, however dismissed the official stand.

“Xinjiang officials of the Communist Party of China recently announced that ‘vocational skills education and training’ is to eliminate terrorism. It is completely distorting the facts and fabricating lies,” Raxit told HT over email.

“After being exposed, they (the government’s attempts) were renamed as skills training. Millions of Uyghurs were forced to give up their cultural beliefs, abandon the language used by their ancestors, and asked them to switch to Han Chinese names and diets. Is this the technical training they claim to provide a means for Uyghurs to make a living?” he said.

Raxit demanded the Chinese government should allow foreign media to visit the camps and conduct “unimpeded interviews”.

Human Right Watch’s Sophie Richardson demanded that China release the children of inmates from state institutions.

“One million Turkic Muslims are credibly estimated to be detained in unlawful political education camps in Xinjiang, along with an unknown number arbitrarily held in detention centers and prisons, under China’s abusive ‘Strike Hard Campaign against Violent Terrorism’,” Richardson said in a statement.

Chinese state media said the criticism of the camps was “western geopolitics”.

“Those Western forces don’t care about the welfare of the Xinjiang people. They would rather sacrifice stability in Xinjiang and the lives of hundreds of thousands for a single geopolitical victory over China,” the Global Times tabloid said in an editorial.

“Even Chinese authorities find Xinjiang’s governance a thorny issue, so how can Westerners have the sincerity and patience to rack their brains to offer suggestions? They are just messing up the whole thing and creating a narrative against China,” it added.

First Published: Oct 17, 2018 18:10 IST

https://www.hindustantimes.com/world-news/china-distorting-facts-about-xinjiang-camps-says-exiled-uyghur-group/story-zzVAKdUMRA2F8KADpWFFRJ.html

Xiristi’an Axbarati: “Dunyada Uyghurlardek Qattiq Zulumgha Uchrawatqan Étiqadchi Amma Yoq”

2018-09-12
uyghur-mehbus-1

Bügün, yeni 12-séntebir küni “Baptist ölchimi” namliq bir xristi’an axbarat torida “Néme üchün hemmimiz Uyghurlar üchün ornimizdin des turushimiz lazim?” namliq bir parche maqale élan qilindi.

Bu maqale amérikining téksas shtatidiki nortwort chérkawining popi bob robérts teripidin yézilghan.

Bügün dunyada afghanistandin tartip wiyétnamgha qeder milyonlighan insanning diniy étiqadliri seweblik ziyankeshlikke uchrawatqanliqi tilgha élin’ghan bu maqalida “Zulumgha uchrawatqan étiqadchi xelqler ichide Uyghur musulmanlirining béshigha kéliwatqanlirining eng éghir ikenliki” eskertilgen.

Nöwette milyonlighan Uyghurning yighiwélish lagérida ikenliki, ularning öy-öylirige qeder xitay kadirlirining nazaret üchün orunlashturulghanliqi qatarliq bir qatar ijra’atlar xelq’ara xewerlerdin neqil élip körsitilgen bu maqalida Uyghurlarning diniy erkinliki üchün barliq diniy guruhlarning ornidin des turushi kérekliki otturigha qoyulghan.

Bu maqalida barliq diniy guruhlarning Uyghurlargha sahib chiqishi kérekliki diniy we insaniy mejburiyet nuqtisidin tepsiliy chüshendürülgen.

Uningda yene bir diniy guruppa uchrighan zulumgha süküt qilishning bashqa diniy guruhlarning zulumgha uchrishighu yol achidighanliqi eskertilgen. Maqalisining béshida özining bir xristi’an, bir baptist ikenlikini iptixar bilen bayan qilghan pop bob robérts bu maqalisini “Men Uyghurlar üchün du’a qilimen” dégen bir bölüm bilen axirlashturghan. Bu bölümde u dunyada pütün étiqadchi ammigha diniy erkinlik nésip bolidighan künning choqum yétip kélidighanliqi, buning peqet waqit mesilisi ikenliki alahide tekitlen’gen. shöhret hoshur

China Breaks Silence on Muslim Detention Camps, Calling Them ‘Humane’

Image
Security personnel near the Id Kah Mosque in Kashgar, in the Xinjiang region of China. Hundreds of thousands of Muslims in Xinjiang have been held in a network of indoctrination camps.CreditCreditNg Han Guan/Associated Press

BEIJING — Under mounting international criticism, China has given its most extensive defense yet of its sweeping campaign to detain and indoctrinate Muslims, with a senior official on Tuesday describing its network of camps in the far west as humane job-training centers.

Rights groups, American lawmakers and a United Nations panel have assailed the “transformation through education” camps holding Uighurs and members of other Muslim minority groups in China’s far northwestern Xinjiang region. Hundreds of thousands have been held in the camps — one estimate says a million — and former inmates who have fled abroad have described them as virtual prisons that engage in harsh brainwashing.

But the chairman of Xinjiang’s government, Shohrat Zakir, himself an ethnic Uighur, called the camps a “humane” and lawful shield against terrorism in an interview published by China’s official Xinhua news agency. He said the facilities gave Uighurs and other Muslims courses in the Chinese language and taught them to be law-abiding citizens. They also receive training in job skills such as making clothes, e-commerce, hairdressing and cosmetology, Mr. Zakir said.

Mr. Zakir said that “students” in the facilities were provided with free meals, air-conditioned dormitories, movie screenings and access to computer rooms.

ADVERTISEMENT

“Xinjiang has launched a vocational education and training program according to the law,” Mr. Zakir said. “Its purpose is to get rid of the environment and soil that breeds terrorism and religious extremism.”

Mr. Zakir did not say how many Muslims had been sent to the camps, but he appeared to acknowledge for the first time that people were being held against their will in the facilities for months or years at a time.

Breaking big stories requires support.

Subscribe to The New York Times

He said the program dealt with people suspected of wrongdoing that fell short of requiring criminal convictions, and that they received “graduation certificates” only after signing agreements and meeting certain criteria. Some detainees, he said, were being prepared for release and assignment to jobs at the end of 2018.

Bill Birtles

@billbirtles

Details from the Xinhua report on : ‘The cafeteria prepares nutritious free diets, and the dormitories are fully equipped with radio, TV, air con, bathroom and shower.// Various activities such as contests on speech, writing, dancing, singing and sports are organized.’

Bill Birtles

@billbirtles

For the first time, China’s state media publishes a lengthy account from an official in Xinjiang explaining the ‘vocational training camps’ where thousands of Muslim minorities are believed to be held http://www.xinhuanet.com/english/2018-10/16/c_137535821.htm 

Mr. Zakir suggested the campaign would continue for many years. The “deradicalization” program is showing results, he said, “but the duration, complexity and intensity remain acute, and we must maintain high vigilance.”

ADVERTISEMENT

Omurbek Eli, a businessman who has described his time held in a camp in 2017, scoffed at Mr. Zakir’s description of the indoctrination centers as “colorful” places where students play basketball, watch movies and join in singing contests. His experience, he said, was far harsher, involving long days of marching, singing patriotic Chinese songs and memorizing Chinese laws.

“They’re full of nonsense,” Mr. Eli, who is originally from Xinjiang and obtained Kazakh citizenship, said by telephone. “They say that these camps are to eradicate terrorism, but inside I saw lawyers, doctors, intellectuals, even officials who had nothing to do with extremism,” he said. “They call these vocational training centers, but it was really a prison.”

The publication of the interview with Mr. Zakir confirmed a shift in China’s public relations strategy over the camps, from silence to an unapologetic defense. Mr. Zakir even cited a United Nations resolutionon fighting terrorism to justify them.

As criticism of the detentions grew throughout this year, the government first stayed silent. Then it gave sparing acknowledgments of the camps’ existence. Appearing before a United Nations panel in Geneva in August, a senior official in the Chinese delegation defended the government’s measures yet denied that they amounted to mass detention.

Image
The chairman of Xinjiang’s government, Shohrat Zakir, in Beijing in March. Mr. Zakir called the detainment camps a lawful defense against terrorism.CreditAijaz Rahi/Associated Press

But Mr. Zakir’s comments marked the first full-throated defense of the indoctrination program, which grew out of policies launched by Xi Jinping, China’s president and Communist Party chief.

Last week, the Xinjiang government issued amended rules for its “deradicalization” program that for the first time gave clear public authorization for the indoctrination camps.

ADVERTISEMENT

“After a year plus of denial, the Communist Party has decided to get out in front of the story, and put forward its own view over the legality and the nature of these detention camps,” James Leibold, an expert on Xinjiang at La Trobe University in Australia, said by email. “The party’s central leadership now seems determined to ‘standardize’ and ‘legalize’ their approach.”

Mr. Zakir’s comments appeared to be part of China’s preparations for an international meeting that could put the camps under further scrutiny. At a meeting of the United Nations Human Rights Council in early November, foreign governments will have a chance to question officials from Beijing about the detention program and other intrusive security measures affecting Muslim minorities.

“This meeting is a very important occasion to raise the camp issue,” Dolkun Isa, the president of the World Uyghur Congress, an exile group based in Germany, said by telephone. (Uyghur is an alternative spelling of Uighur.) “China has denied the camps, but now it’s something that they just cannot hide.”

Western governments have indicated that Xinjiang will be a priority at the Human Rights Council meeting in Geneva.

“We are deeply concerned by credible reports pointing to a serious deterioration of the human rights situation” in Xinjiang, Federica Mogherini, the European Union’s high representative for foreign affairs and security policy, told the European Parliament earlier this month.

Last week, a bipartisan panel in Washington issued a reportcondemning the indoctrination camps. Lawmakers on the panel, including Senator Marco Rubio, proposed legislation that would punish China for the detention program.

ADVERTISEMENT

“In China, the government is engaged in the persecution of religious and ethnic minorities that is straight out of George Orwell,” Nikki Haley, who recently stepped down as the United States ambassador to the United Nations, said on Monday, according to Fox News. “It is the largest internment of civilians in the world today.”

Jennifer Griffin

@JenGriffinFNC

“It is the largest internment of civilians in the world today – it may be the largest since World War II,” she added, referring to Uyghur camps.

Jennifer Griffin

@JenGriffinFNC

In her first public remarks since announcing she is stepping down, Nikki Haley calls out Chinese internment camps. “In China, the government is engaged in the persecution of religious and ethnic minorities that is straight out of George Orwell,” Haley told 80 defense chiefs.

View image on Twitter

But Mr. Zakir’s account indicated that China would maintain that the camps have strong backing in law. Up until 2014, China was beset by a string of violent attacks and riots involving discontented Uighurs.

“Now Xinjiang is not only beautiful,” Mr. Zakir said, “it’s also very safe and stable.”

Still, Chinese officials have not given foreign diplomats or journalists access to the camps, nor have they said how many people they hold. Hu Xijin, a prominent editor of Global Times, a brashly nationalist Chinese newspaper, said on Monday that he knew the number, and denied it was a million.

Hu Xijin 胡锡进@HuXijin_GT

I have learned the number of people who are receiving de-extremism education at vocational training centers in Xinjiang. I am not authorized to disclose this figure. All I can say is that it is much fewer than “1 million or so” speculated by the outside world.

Rights groups said the existence of the camps exemplified the Communist Party’s use of legal justifications as a sweeping cloak for measures that betray China’s own guarantees of rights and procedural protections, as well as international law.

“The Xinjiang authorities’ clumsy justifications for these camps only serve to illustrate what ‘the rule of law’ in China means,” said Maya Wang, a China researcher for Human Rights Watch. “The party bends it to its will and uses it as a weapon against perceived political enemies.”

Prominent Uyghur Publisher Arrested, Under Investigation

2018-10-15
Abdurahman Abey, former director and Communist Party deputy secretary of the Xinjiang People's Publishing House, in undated photo.

Abdurahman Abey, former director and Communist Party deputy secretary of the Xinjiang People’s Publishing House, in undated photo.

Public domain.

A senior Uyghur publishing executive and Communist Party official was arrested in July on suspicion he was involved in “separatism and religious extremism activities,” a source in the publishing sector told RFA’s Uyghur Service.

Abdurahman Abey, approximately 65, had a 40-year career in writing and publishing in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR), serving as director of the official Xinhua Bookstore, and from 2005-2015 as director and Communist Party deputy secretary of the Xinjiang People’s Publishing House.

In Chinese media he had been portrayed as an “energetic publisher” who won national awards in the field every year from 2003-13.

Following an anonymous tip that Abey was arrested in July, RFA’s Uyghur Service called official organizations in Xinjiang, including the Uyghur Autonomous Regional Party Committee, the Discipline Inspection Commission, the Organization Department, the Cultural Supervision Bureau and the Xinjiang People’s Publishing House.

A staff member at the Xinjiang Youth Publishing House confirmed the arrest of Abey and gave some details.

“During the time when he was working at the Xinjiang People’s Publishing House (Abey) was implicated in separatism and religious extremism activities.  Therefore he is under arrest and further investigation,” said the staffer.

“He left the youth publishing house a long time ago, and the incidents took place after he started working in the People’s Publishing House, and his arrest has been reported within Xinjiang,” the staffer added.

‘Two-faced’ Uyghurs

Local websites said Abey left his position as director of Xinjiang People’s Publishing House in January 2015, and was appointed as the manager of the History Research Office of the Xinjiang Autonomous Political Expansion Committee. He left that post in January 2017.

The anonymous person who provided the arrest tip to RFA said Abey came under suspicion by Chinese authorities at the beginning of 2015. He was questioned regularly by various relevant departments, the source said.

His current whereabouts and the status of his case are not known.

The letter that tipped off RFA on Abey’s arrest also revealed that other prominent Uyghurs including novelist Yasinjan Sadiq Choghlan, Xinjiang Art Institute professor Qeyum Muhemmed, poet Muhtar Bughra, and singer Zulpiqar Kuresh have all been arrested since the beginning of 2018.

Chinese authorities have in recent years campaigned against and punished what they call “two-faced” Uyghur cadres, accusing local ethnic officials of paying lip service to Communist Party rule in the XUAR, while secretly chafing against state policies repressing members of their ethnic group.

In addition to the arrests of officials, Uyghurs accused of harboring “strong religious views” and “politically incorrect” ideas have since April 2017 been detained without legal process in re-education camps throughout the XUAR, where members of the ethnic group have long complained of pervasive discrimination, religious repression, and cultural suppression under Chinese rule.

Western governments have increasingly drawn attention to re-education camps in the XUAR in recent months as media reports detail the stories of Uyghurs who have been detained in the facilities.

Focus on detention camps

U.S. State Department spokesperson Heather Nauert recently said the U.S. government was “deeply troubled” by the crackdown on Uyghurs in Xinjiang, adding that “credible reports indicate that individuals sent by Chinese authorities to detention centers since April 2017 number at least in the hundreds of thousands, and possibly millions.”

Adrian Zenz, a lecturer in social research methods at the Germany-based European School of Culture and Theology, has said that some 1.1 million people are or have been detained in the re-education camps, which equates to 10 to 11 percent of the adult Muslim population of the region.

The Congressional-Executive Commission on China (CECC)  a U.S. congressional advisory panel, on Wednesday issued an annual report on China’s human rights situation, calling it “dire” and on a “continued downward trajectory, by virtually every measure.”

“Of particular concern is the mass, arbitrary, internment of as many as 1 million or more Uyghurs and other Muslim ethnic minorities in “political reeducation” camps in western China,” the report said.

Senator Marco Rubio, CECC chairman, and Representative Chris Smith, cochairman of the body, said they plan to introduce the Xinjiang Uygur Human Rights Act, which would “direct U.S. resources to address gross violations of universally recognized human rights, including the mass internment of over a million Uyghurs and other predominately Muslim ethnic minorities in China and the intimidation and threats faced by U.S. citizens and legal permanent residents.”

China regularly conducts “strike hard” campaigns in Xinjiang, including police raids on Uyghur households, restrictions on Islamic practices, and curbs on the culture, food customs and language of the Uyghur people.

While China blames some Uyghurs for terror attacks, experts outside China say Beijing has exaggerated the threat from the Uyghurs and that repressive domestic policies are responsible for an upsurge in violence there that has left hundreds dead since 2009.

Reported by Shohret Hoshur and translated by RFA’s Uyghur Service. Written in English by Paul Eckert.

Lagér Laqchisi: “Oqughuchilar Jöylisimu Xatirileymiz, Teyemmum Qilsa Gobawgha Yollap Bérimiz”

2018-10-15
Uyghur rayonidiki melum bir "Terbiyelesh" lagérda tamaq tarqitishtin burun kommunistik partiyeni medhiyelep naxsha éytquzuluwatqan körünüsh.

Uyghur rayonidiki melum bir “Terbiyelesh” lagérda tamaq tarqitishtin burun kommunistik partiyeni medhiyelep naxsha éytquzuluwatqan körünüsh.

 Oqurmen Teminligen

Qeshqerdiki bir lagér saqchisining ashkarilishiche, toqquzaqtiki bir lagérda atalmish oqughchilar kech sa’et 10 din etigen sa’et 6 giche uxlashqa buyrulidiken.

Bu 8 sa’et ichide her yataqtin ikkidin kishi bir sa’ettin nöwet bilen öre turup, yataqtikilerning uxlash ehwalini nazaret qilidiken. Bu nazaretchiler uxlawétip jöyligenlerning sözlirinimu yézip xatire qalduridiken. Yalghandin uxlighan boluwélip teyemmum qilghanlar yaki isharet namizi oqughanlar bayqalsa, ular lagér saqchiliri teripidin dölet amanliq saqchilirigha ötküzüp bérilidiken.

Diniy matériyallarda körsitilishiche, islamda pakiz su bolmighan yaki su ishlitish shu kishige ziyanliq we xeterlik bolghan ehwal astida musulmanlar üchün teyemmum qilish qilish, yeni sheklen taharet élish tewsiye qilinidu. Yene namazda ruku we sejde qilishqa imkan bolmighan teqdirde namazning isharet bilen oqulushi qobul körülidu.

Qeshqerdiki lagér saqchisining yuqiriqi bayanliridin melum bolushiche, lagérdiki bezi teqwadar tutqunlar xitayning 24 sa’etlik nazariti astidimu teyemmum qilip isharet namizi arqiliq ibaditini dawamlashturghan. Bu ehwallar bayqilip qalghanda xitay saqchi küchlirining eng ghaljirlashqan qismi bolghan “Gobaw”, yeni dölet amanliq saqchilirigha ötküzüp bérilgen. Dölet amanliq saqchilirining ularni qandaq bir terep qilghanliqi hazirche melum emes.shöhret hoshur

3.Türkistan Kurultayı Tamamlandı

yuceltanay531_142997232373

4 Ekim 1938 Qataganı  (katliamı) şehidleri  Türkiye’de anıldı

 

8 Ekim 2018/ Kastamonu

Geçtiğimiz hafta Kastamonu’da gerçekleştirilen 3.Türkistan Kurultayı, sempozyumun ikinci gününde okunan bildiriler ve kapanış/ değerlendirme toplantısıyla tamamlandı. 3.Türkistan Kurultayı TÜRKİSTANDER ve Kastamonu Üniversitesi tarafından birlikte düzenlendi ve  Cumhurbaşkanlığına bağlı TİKA ve TÜRKSOY tarafından da desteklendi.

Türkistan Kurultayı’nın açılış gününde önce TÜRKSOY’UN hazırladığı “Türk Dünyası Resim Sergisi” gezildi. Daha sonra  2 gün sürecek olan “Kafkasya ve Türkistan’da 1938 Sovyet Katliamı ve Tesirleri/ Göç, Sürgün ve Hürriyet” konusunun işlendiği bir sempozyum yapıldı. Sempozyumda 14 oturumda 79 katılımcı tarafından 65 tebliğ sunuldu. Türkiye’nin çeşitli üniversitelerinden gelen akademisyenlerin yanı sıra, Orta Asya Türkistan ülkeleri, Azerbaycan, İran ve Balkan ülkelerinden katılan yazarlar, akademisyenler tebliğlerini tartıştılar.

3.Türkistan Kurultayı açılışına Kastamonu Üniversitesi Rektörü Seyit Aydın, Kastamonu Valisi Yaşar Karadeniz, Kastamonu Belediye Başkanı Tahsin Babaş, Garnizon Komutanı Alb.Gamze Aydoğdu, TÜRKSOY Genel Sekreter Yardımcısı Prof. Dr. Fırat Purtaş ve 3.Türkistan Kurultayı Düzenleme Komitesi Başkanı Prof.Dr.Orhan Kavuncu katıldılar.

Açılışta Prof.Dr.Orhan Kavuncu, Prof.Dr.Seyit Aydın, Prof.Dr.Fırat Purtaş, Vali Yaşar Karadenizve TÜRKİSTANDER Başkanı Burhan Kavuncu birer konuşma yaptı. Doğu Türkistan’daki mevcut hassas durum sebebiyle açılış bildirisini konuyla ilgili olarak Doç.Dr.Erkin Emet sundu. Emet tebliğinde Doğu Türkistan’ın Çin işgaline girdiği 1949’dan bugüne kadar olan gelişmeleri ve son durumu özetledi.

Katılımcılar arasında yurt dışından gelen 40’tan fazla tebliğci vardı. Özbekistan‘ın tanınmış yazarlarından Nabican Bakiyev, Handemir Qodiriy, Dr.Muazzam İbrahimova, Prof.Nadirhan Hasan, Dr.Elmurad Halmet gibi isimlerin yanısıra Kırgızistan‘dan Prof.Olcobay Karatayev, Dr.Zuhra Altımışova, Dr.Beishenbek Toktogulov, Aziza Ergeshkyzy, Kairken Adiyet, Azerbaycan‘dan Dr.Zhala Babashova Kastrati, Anar Velioğlu Şirinov, Doç.Ali Asker, Dr.Elşan İzzetgil, Kazakistan‘dan Prof.Nursulu Çetin, Akbota Zholdashbekova, Türkmenistan‘dan Berdi Sarıyev, İran‘dan Doç.Aliakber Sefipur, Doğu Türkistan‘dan Doç.Erkin Emet ve daha bir çok akademisyen bulunuyordu.

Özbekistan’ın önemli yazarlarından Nurullah Muhammad Raufhan ise, ülke dışına çıkış vizesi verilmediği için Kurultay’a katılamadı. 1938 yılının 4 Ekim günü idam edilen Türkistan aydınlarının 80 sene sonra Türkiye’de aynı tarihte anılması duygusal anlar yaşanmasına yol açtı. İdam edilenler arasında bulunan Abdullah Qadiri‘nin torunu Handemir Qadiri’nin konuşması büyük ilgi topladı. Qadiriy tebliğinde dedesi ve şehadeti hakkında önemli bilgiler verdi.

(Tebliğ özetleri, metinleri ve video görüntülerini önümüzdeki günlerde sitemizde yayımlayacağız).

 

3.Kurultay’ın konusu olan “Ziyalılar Katliamı”, Türkistan’ın 150 yıllık işgal tarihinde, Stalin döneminde yapılan katliamlar arasında önemli bir yer tutuyor. 500’den fazla aydının öldürüldüğü bu katliamla birlikte, Türkistan halkı öndersiz ve çaresiz kalmıştı. 1938 Sovyet repressiasında (Özbekçesi Qatagan, Türkçesi baskı/katliam)  “vatan haini” denilerek kurşuna dizilenler arasında Türkistan millî şairi Abdulhamid Süleyman Çolpan, meşhur romancı Abdullah Qadiri gibi şair ve yazarların yanısıra din alimleri, asker ve sivil bürokratlar bulunuyordu.

Stalin’den sonra gelen Sovyet liderleri, 1938’de öldürülen aydın ve alimlerin itibarını 1956 yılında iade etti. Özbekistan’ın başşehri Taşkent’te  “Qatagan Kurbanları Hatırası Müzesi”isminde konuyla ilgili bir müze bulunuyor. 3.Türkistan Kurultayı’na davet edilen Müze yöneticilerinden Siraciddin Ahmadov (Müze Bölüm Müdürü), Erkin Recebov (Müze Araştırmacısı- araştırma alanı: Özbek Millî Askeri Komutanları Katliamı), Behram İrzayev(Müze Araştırmacısı- araştırma alanı: Dinî Ulemaların Katliamı)’in katılımları mümkün olmadı.

3.Türkistan Kurultayı, yapılan değerlendirme oturumunun sonunda tamamlandı

3.Türkistan Kurultayı’nda sunulan tebliğlerden bazılarının başlıkları şöyle:

Sovet Davrida Sinfi Kuraş ve Abdulla Kadiriy (Xondamir Qodiriy),  Sovyetlerin Ukrayna’daki Soykırımı: Golodomor (1932-1933) (Prof. Dr. Nursulu Çetin), Ellik Yil Sir Saqlangan Qatliam (1938-1988) (Nabican Bakiev), 1937-1938 “Büyük Temizlik” Döneminde Türk Aydınlarına Uygulanan Zulüm ve Sovyet Gazetelerinin Rolü: “Sibirya Türkleri Birliği” Örneği (Öğr. Gör. Erkam Temir), Repressiya Kurbanı Düşünür Orazmammet Vepayev (Dr. Tahir Aşirov), Hatıra Meydanı(Dr. Muazzam İbrohimova), Stalin’in Kırgızistan’daki “Aydın Katliamı” (Aziza Ergeshkyzy),  Sovyetler’in Türkistan’daki “HÜCUM HAREKETİ”: Sebepler, Sonuçlar (Fayzullakhon Otakhonov), Stalin represyonları ve Bakü’de Represyona Maruz Kalmış Türk Dünyası Aydınları (Mehpara Sultanova), Stalin’in Muhalefeti Tasfiye Politikalarının Kökeni ve Gerekçeleri (Dr.Beishenbek Toktogulov)Ağageldi Allanazarov’un “Sürgünler” Romanı ve Sovyet Baskı Döneminin Türkmen Gerçeği (Doç. Dr. Berdi Sarıyev)1920-30’lu Yıllardaki Kazakistan’daki Soykırım: Sebep ve Sonuçları (Prof. Dr. Nursulu Çetin)Мustamlaka Şaroitida Qatağonlar Zanciri: Qaçan, Qanday, Nimaga (Müstemleke Şartlarında Katliamlar Zinciri: Ne zaman, Nasıl, Niçin (Nurullo Muhammad Raufhan), 21.yy Uygur Dramı: Göç (Doç. Dr. Erkin Emet), Sovyetlerin Türk Dünyası’nda Uyguladığı Büyük Sürgün (Doç.Dr.Turan Akkoyun), Abdulhamid Süleyman Çolpan’ın Gözünden Türkistan (Doç.Dr.Ayşe Çolpan Yaldız), Stalin Döneminde Yaşanan Trajik Bir Olay: Kızıl Kıtlık 1929-1933 (Kıymet Kocatürk), 1943-1953 Yıllarında Stalin’in Kafkasya Müslümanları ve Türklerine Karşı Göç Siyasetine Kısa Bakış (Anar Velioğlu Şirinov), Sovyet Hükumetinin Dayattığı Ateizm Propagandasının Özbek
Edebiyatına Yansıması (Özbek Sovyet Şairi Askad Muhtar’ın Şiirleri
Örneğinde) (Dr. Murad Halmet)  .

Bundan önce 2016 yılında İstanbul Bağcılar’da yapılan 2.Kurultay’da Yüzüncü Yılında 1916 Kıyamı ve Büyük Türkistan Katliamı” konusu  gündeme getirilmişti.

 

TÜRKİSTANDER  HABER  MERKEZİ

http://turkistanlilar.org/2018/10/11/3-turkistan-kurultayi-tamamlandi/

Yawropa Parlaménti Ezalirining Uyghuristan Mesilisi Heqqidiki Bayanliri!

 (1)

2018-10-10

Yawropa parlaménti 4-öktebir küni Uyghur diyaridiki jaza lagérliri toghrisida qarar maqullashtin ilgiri otturigha qoyulghan pikirler.

4-Öktebir küni firansiyening strasburg shehiride chaqirilghan yawropa parlaméntining omumiy yighinida jaza lagérliri mesilisini öz ichige alghan halda Uyghurlarning omumiy weziyiti toghrisida 15 maddiliq qarar maqullandi. Bu qarar maqullinishtin ilgiri yawropa parlaméntidiki oxshimighan partiye-guruhlarning wekilliridin terkib tapqan parlamént ezaliri Uyghur diyari we jaza lagérliri toghrisida öz qarashlirini otturigha qoyup ötti.

Parlamént yighinida tunji bolup söz alghan “Yéshillar partiyesi yawropa erkin birleshmisi guruhi” ning gérmaniyelik wekili raynxard bütikofér ependi mundaq dégen: “Xitay kommunistik partiyesining rehbiri esheddiy saqchi diyarigha aylan’ghan shinjangdiki yüz minglighan, belki milyonlighan Uyghur we qazaq qatarliq yerlik milletlerdin bolghan puqralarni tutqun qilip jazalash siyasiti yürgüzüwatidu. Buning sewebini ‘térrorluqqa qarshi turush’ dep atawatidu. Biz oylaymizki, basturush élip bérishqa tégishlik ‘térrorluq’ tin ibaret bu béliqning erkin üzüp yürelishi üchün uning mewjutluqigha kapaletlik qilidighan yéterlik su muhiti bolushi lazim. ‘térrorluqqa qarshi turimen’ deydiken, jenubiy térol yaki shimaliy irélandiyening tejribisige ige bolush kérek. Xitay özini küchlük döletke aylanduralighan bilen öz xelqini bashqurushtiki ze’iplikidin qutulalighini, ularning qanuniy heqliri we diniy erkinlikige kapaletlik qilalighini yoq. Xitay rehbiri öz chüshini emelge ashurimen dep xelqi üstidin basturush élip bériwatidu hemde xelqnimu özi bilen oxshash bir chüshni körüshke mejburlawatidu. Méning bilishimche, xitay hökümiti bu bésimni chet’ellergimu éksport qiliwatidu.”

Raynxard bütikofér ependi ilham toxti mesilisini alahide tilgha élip yene mundaq dégen: “Uyghur millitidin bolghan bilim adimi ilham toxti peqetla pikir erkinliki seweblik uzundin buyan xitay türmiside yétiwatidu. Bundaq weziyet xitayda uzundin béri dawamlishiwatidu.”

4-Öktebir küni yawropa parlaméntidiki Uyghurlar heqqide qarar élish yighinigha qatnashqan dunya Uyghur qurultiyining re’isi dolqun eysa ependi bu toghrisida toxtalghanda parlamént ezalirining nutuqlirining bu qétimliq qararning ongushluq qobul qilinishigha türtke bolghan asasiy amil ikenlikini tilgha aldi.

Ikkinchi qétim söz alghan “Yawropa konsérwatiplar we islahatchilar guruhi” ning gollandiyelik wekili bas béldér ependi sözide Uyghur diyaridiki lagérlar mesilisi üstide mexsus toxtalghan. U mundaq dégen: “Axbarat wasitiliridin igiligen uchurlargha asaslan’ghanda, Uyghurlarning yurtida ghayet zor bir hadise yüz bériwatidu. Hésabsiz, heddi hésabsiz Uyghurlarning atalmish ‘terbiyelesh merkizi’ namidiki lagérlargha qamilip jazaliniwatqanliqi melum. Ularning alaqe erkinliki üzüp tashlan’ghan. ‘bixeterlik üchün’ dep yolgha qoyulghan bu siyasetning xeter yaritiwatqanliqi ashkara bolmaqta. Uyghur ahalilirini ziyaret qilip kelgenler bu rayonda dinsizlashturush we assimilyatsiye siyasiti yürgüzülüwatqanliqini ispatlimaqta.”

Uning arqidin söz alghan “Erkin yawropa we démokratiye guruhi” ning italiyelik wekili ignaziyo korrayo ependi söz élip mundaq dégen: “Ilgiri tarixiy yazmilardinla köridighan jaza lagérliri bügün yene eslige qaytip keldi. Atalmish ‘qayta terbiyelesh merkizi’ yaki ’emgek bilen özgertish lagéri’ dep atalghan Uyghurlar diyaridiki bu jaza lagérlirigha milyonlighan ademlerning qamalghanliqi ashkarilanmaqta. Qamalghanlarning mutleq köp qismi rayondiki yerlik milletler bolup, xitay ahalisining yoqluqi bilinmekte. Xitayning bu éghir derijidiki insan heqliri depsendichilikige qarita yawropa parlaménti ünümlük bir tedbir qollinishi lazim.”

“Yawropa parlaménti sotsiyal démokratiyeni ilgiri sürüsh guruhi” ning gérmaniyelik wekili jo laynén ependi mundaq dégen: “Axirqi 10 yildin buyan xitay iqtisadi tereqqiy qildi. Epsuski, iqtisadtiki bu yüksilishning kishilik hoquq yaki xususiy erkinlikke paydisi bolmidi, eksiche zor derijide chékindürüsh rolini oynidi. Bügün anglisimu kishining ishen’güsi kelmeydighan bir hadise boluwatidu. Uyghurlarning yurti shinjangda bügün 1 milyon adem jaza lagérlirigha qamaldi dégen gep qandaq gep? lagérdiki bu Uyghurlarning pütünley zamaniwi téxnika sistémilirining yardimide kontrol qiliniwatqanliqi melum bolmaqta. Chet’elde tughqini bolghan Uyghurlarmu qamilidiken. Xitay bu tejribini chet’elgimu kéngeytishke urunuwatidu. Buning sewebini ‘térrorluqqa qarshi turush, esebiylikke qarshi turush’ dep perdazlawatidu. Herqandaq bir döletning ammiwi bixeterliki üchün térrorluqqa qarshi tedbir élishi normal ish. Emma sen ‘térrorluqqa qarshi turdum’ dep shiddet wasitiliri bilen az sanliq bir milletni kolléktip halda bastursang, ularni erkinlikidin, diniy étiqadidin mejburiy ayrisang, dunyaning ishenchidin mehrum bolisen.”

Jo laynén ependi yene mundaq dégen: “Gérmaniye bilen shiwétsiye hökümetliri qarshi terepning weziyiti intayin nachar bolghachqa Uyghurlar we qazaqlarni yurtigha qayturmasliq toghrisida qarar alduq. Bashqa döletlerningmu shundaq qilishini tewsiye qilimiz. Yawropa döletliri xitay bilen bolghan munasiwetlerde shekil üchün emes, belki emeliy rewishte kishilik hoquq mesilisini otturigha qoyup, xitaygha tesir körsitishi kérek.”

D u q ning mu’awin re’isi perhat muhemmidi yawropa parlaméntida élin’ghan mezkur qararning xitayning Uyghur diyaridiki jaza lagérlirini taqash we Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan basturush siyasetlirige xatime bérishke türtke bolidighanliqini eskertti. ekrem