SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dölet Giribi, hilal ayning ong teripide toqquz we sol teripide toqquz dane noqta bolup, bu noqtilarning, hilal ayning eng töwen qismidiki uchliri bughuch bilen baghlan’ghan. Hilal ayning otturisida hösnixet bilen yezilghan “Bismillahhirrahmanirrahim”, hilal ayning ikki uchining uchrishidighan yeride üch dane yultuzdin teshkil tapqan bir shekildin ibarettur. (Qoshumche B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 
Advertisements

Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati B D T gha Uyghurlar Mesilisi Boyiche Doklat Sundi

2018-06-22
B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-séntebir.

B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-séntebir.

 AP Photo/Bebeto Matthews

Birleshken döletler teshkilati irqiy kemsitishni tügitish komitétining 96-nöwetlik omumiy yighini bu yil 8-ayda jenwede ötküzülüsh aldida turmaqta. Mezkur yighinda komitét rehberliri “Xelq’ara irqiy kemsitishning barliq shekillirini yoqitishqa a’it xitabname” ge qol qoyghan eza döletlerning irqiy kemsitish xatirisige qarap chiqidiken. Xitay mezkur xitabnamige 1981-yili qol qoyghan bir dölet bolush süpiti bilen irqiy kemsitishning barliq shekillirige qet’iy qarshi turush, irqiy we milliy ayrimichiliqni yoqitish we irqiy we milliy barawerlikni teshebbus qilish qatarliqlargha wede bergen. Emma xelq’ara kishilik hoquqni közitish teshkilati mezkur komitétqa mexsus doklat yollap, xitay hökümitining dölet ichide Uyghurlar we tibetlerge qarita éghir irqiy we milliy kemsitish siyasiti yürgüzüwatqanliqini bildürgen.

Xelq’ara kishilik hoquqni közitish teshkilati 21-iyun küni birleshken döletler teshkilati irqiy kemsitishni tügitish komitétigha yollighan mexsus doklatida xitay hökümiti özi qol qoyghan xitabnamidiki asasliq maddilar boyiche uni bahalap chiqqan. Mesilen, xitabnamining 5-maddisida “Xitabnamige qol qoyghan döletler irqiy kemsitishning barliq shekillirige qarshi turush, uni yoqitishqa kapaletlik qilishi, her bir kishining milliti, irqiy, renggi néme bolushidin qet’iynezer qanun aldida barawer mu’amile qilishqa kapaletlik qilishi kérek” déyilgen. Halbuki, xelq’ara kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay hökümitining bu maddigha pütünley xilap halda Uyghurlargha qarita sistémiliq kemsitish siyasiti yürgüzüwatqanliqini bildürgen.

Bügün kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay ishliri bölümining diréktori sofi richardoson xanim bu heqtiki ziyaritimizni qobul qilip, bu doklatta yer alghan mezmunlarni üstide chüshendürüsh bérip ötti.

U mundaq dédi: “Eslide bu yerde biz deydighan gep bek jiq idi. Emma melum bolghandek, waqit munasiwiti bilen mezkur komitét herqaysi organlar teripidin yollinidighan doklatning hejmige belgilik chek qoyup béridu. Epsus, biz nurghun mesililer ichidin peqet bir qanchini tallashqa mejbur bolduq. Shunga biz doklatimizda rayondiki nazaret döliti sistémisi, ‘yépiq terbiye lagérliri’ we xitay hökümitining Uyghurlargha yürgüzüwatqan milliy, dini, medeniyet jehettin kemsitish we tilni cheklesh siyasetlirining her biridin qisqa qilip melumat berduq.”

Sofi xanim yuqirida tilgha alghandek doklatta “Yépiq terbiye lagérliri” heqqide töwendikiler bayan qilin’ghan: “Shinjangda da’iriler xitayning en’ge élin’ghan qanunliri we qanuniy tertiplirige pütünley xilap halda nechche on minglighan Uyghurni ‘qayta terbiyilesh lagérliri’ da qanunsiz halda tutqun qilip turmaqta. Bu kishilerning a’ilisi yaki adwokatlar bilen uchrishishi cheklenmekte. Ulargha ‘shi jinping idiyisi’ ni, partiyining siyasetliri qattiq bésim bilen ögitilish bilen birge xitay hökümitige sadaqitini ipadileshke mejburlanmaqta. Biz balilarningmu tutqun qiliniwatqanliqi we xitay hökümiti mewjutluqini inkar qiliwatqan lagérlarda tutqunlarning intayin nachar mu’amilige uchrawatqanliqi heqqide melumatlargha érishtuq.”

Mezkur teshkilat komitét rehberliridin xitay hökümitidin “Yépiq terbiye lagérliri” da tutup turuluwatqan tutqunlarning sanini we ularning qaysi qanun-maddilargha asasen tutup turuluwatqanliqini sürüshte qilishni, merkizi hökümetning bundaq lagérlarni dawamliq köpeytiwatqan yaki köpeytmeywatqanliqini sorashni telep qilish bilen birge xitay hökümitini héchqandaq jinayet we zorawanliq qilmay turup, qanunsiz halda tutqun qilin’ghan bu kishilerni derhal qoyuwétishke, barliq mushundaq qanunsiz lagérlar we tutup turush orunlirini taqashqa hem shundaqla b d t ning musteqil tekshürgüchilirining rayon’gha bérishigha yol qoyushqa chaqirghan.

Sofi xanim sözide, “Yépiq terbiye lagérliri” ning shübhisizki nöwettiki eng jiddiy mesile ikenlikini bildürdi.

“Nöwettiki eng jiddiy mesile xitay hökümitini bu ‘yépiq terbiye lagérliri’ ni derhal toxtitishqa chaqirishtur. Bu lagérlar xitay qanunidimu héchqandaq asasqa ige emes. Xitay hökümitining zor sandiki kishini xalighanche tutqun qilishni aqlash, uni yolluq qilip körsitishke héchqandaq asasiy yoq. Uyghur élida héchqandaq jinayet ötküzmigen kishiler sewebsiz tutqun qiliniwatidu. Bu intayin éghir bir kishilik hoquq depsendichiliki. U lagérlarda tutup turuluwatqanlarning sani heqqide oxshimighan pikirler mewjut. Emma eng éhtiyatchanliq bilen teleppuz qiliniwatqan sanmu kishini chöchütidu. Shunga menche kishilik hoquqni qoghdashni özige asasiy prinsip qilghan birleshken döletler teshkilatigha oxshash bir qurulushning heqiqiy rolini qanchilik jari qiliwatqanliqi del xitaygha oxshash bir küchlük döletke mana mushundaq méxanizmlar arqiliq riqabet élan qilalaydighan yaki qilalmaydighanliqigha baghliq, dep qaraymen.”

Kishilik hoquqni közitish teshkilati doklatida mezkur komitétqa yene, 8-aydiki omumiy yighinda xitay hökümitidin Uyghur ziyaliysi ilham toxtining hazirqi ehwalini sürüshte qilish, xitay hökümitining Uyghurlarning d n a uchurlirini yighish mesilisini, yeni xitay hökümitining qanchilik Uyghurning d n a uchurini yighqanliqi we uni néme meqsette yighqanliqini sürüshte qilish, pasport tarqitishta milliy ayrimichiliq qiliwatqan yaki qilmaywatqanliqini sorash, qaysi döletlerge Uyghurlarni qayturup bérish heqqide bésim ishletkenlikini sorashqa chaqirghan.

Irqiy kemsitishni tügitish komitétigha yollan’ghan doklatta yene Uyghur balilirigha xalighan isim qoyushning cheklinish mesilisi tilgha élinip, xitay hökümitidin buninggha chüshenche bérishi hem shundaqla xitay hökümitining barliq dini pa’aliyet sorunlirini kaméra arqiliq nazaret qilishni bikar qilishi telep qilin’ghan.

Melum bolushiche, 96-nöwetlik omumiy yighin 8-ayning 6-künidin 30-künigiche jenwede dawam qilidighan bolup, bu yighin xitay hökümiti yürgüzüwatqan éghir kishilik hoquq depsendichiliklirini tilgha alidighan we xitayni bu heqtiki soralghan so’allargha jawab bérishke qistaydighan intayin muhim bir sorun bolup hésablinidiken. Sofi xanim aldimizdiki künlerde bashqa organlar we shexslerningmu xitay hökümitining irqchiliq siyasetliri heqqide komitétqa doklat sunidighanliqini we xitay hökümitiningmu özining doklatini teyyarlaydighanliqini bildürüp, bu jeryanlarning yéqindin közitilishi kéreklikini bildürdi. irade

Sulayman Soyluning Wedisidin Kéyin Türkiyede Uyghurlar Üchün Iqamet Testiqlandi

2018-06-20
Türkiye ichki ishlar ministiri sulayman soylu ependi héytlishish pa'aliyitide qollighuchilirigha salam yollimaqta. 2018-Yili 15-iyun, istanbul.

Türkiye ichki ishlar ministiri sulayman soylu ependi héytlishish pa’aliyitide qollighuchilirigha salam yollimaqta. 2018-Yili 15-iyun, istanbul.

RFA/Arslan

Türkiye ichki ishlar ministiri sulayman soylu ependi héytning birinchi küni, yeni 15-iyun küni istanbulda 6 ming etrapida Uyghur bilen birlikte héytlishish pa’aliyiti ötküzgendin kéyin Uyghurlarning bir qanche türlük teleplirini qobul qilghan bolup, buning bisi türkiyede uzun muddetlik iqamet, yeni turush ruxsiti élish idi. Bügün Uyghurlarning bu telipi qobul qilinip tizimlash bashlandi.

Sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re’isi hidayetulla oghuzxanning bildürüshiche, ministir solayman soylu Uyghurlarning uzun muddetlik iqamet telipini qobul qilip bügün ijra qilish üchün türkiyening köchmen ishliri idarisige buyruq bergenlikini, köchmen ishliri idarisi bash mudiri abdulla ayaz ependi, sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re’isi hidayetulla oghuzxan we yawro-asiya türk jem’iyetler fédératsiyesi re’isi isma’il chin’giz bilen istanbulda uchriship, Uyghurlarning mesililiri toghrisida muzakire élip barghan we uzun muddetlik iqametke éhtiyaji bar Uyghurlarning tizimlikini élip kélishni telep qilghan.

Hidayetulla oghuzxan bu heqte pikir bayan qilip, ichki ishlar ministiri solayman soylu bilen uchrishish we telep sunushning netijilirining körülüshke bashlighanliqini we uzun muddetlik iqamet bérish testiqlan’ghanliqini tekitlidi.
Bu heqte sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyitining tor bétide bildürülüshiche, ilgiri bir qanche ming Uyghurgha uzun muddetlik iqamet bérilgen bolup, bu iqamet 2017-yili 1-aydin burun türkiyege kelgenlerge bérilgen we kéyin kirgenlerge bérilmigen iken. Bu qétimqi testiqlan’ghan iqamet 2017-yili 1-aydin kéyin türkiyi’ege kélip iqamet alalmighanlarni asas qilidiken.

Bu heqte sherqiy türkistan ma’arip we hemkarliq jem’iyitining tor bétide mundaq déyilgen: “Sherqiy türkistan teshkilatlar birliki mes’ulliri, türkiye ichki ishlar ministirliki, köchmen ishliri idarisining bash mudiri bilen sözlishish netijiside türkiyede yashawatqan Uyghurlargha iqamet bérish testiqlandi. Biraq iqametke iltimas qilghuchilarning tizimlikini telep qildi. Shuning üchün iqametke iltimas qilghuchilarning tizdin tizimlitishni soraymiz.

Iqametke tizimlitish kérek bolghan Uyghurlar töwendikiche: “‘iqamet üchün iltimas qilip ret qilin’ghanlar’, ‘2017-yili 1-aydin kéyin türkiyege kélip insaniy yaki uzun muddetlik iqamet alalmighanlar’, ‘qolida pasport yaki sayahet belgisi yoq chégra atlap kirgenler’, ‘tughut ispati yoq, ata anisi bilen bille kelmey bashqilar bilen kélip, ata -anisining ismi oxshashmasliq sewebidin iqamet alalmighanlar’ derhal tizimlitishi tewsiye qilinidu”.

Türkiye ichki ishlar ministiri sulayman soylu ependi héytning birinchi küni, yeni 15-iyun küni istanbulda nechche ming Uyghur bilen birlikte héytlishish jeryanida ötküzülgen murasimda söz qilghanda iqamiti, yeni turushluq ruxsiti yoq Uyghurlargha iqamet béridighanliqini jakarlighan idi.

U türkiyening Uyghurlarning türkiyede chetke qéqilip qalmaydighanliqini we xelqning ulargha ige bolidighanliqini ilgiri sürgen.

Shu künki yighinda sherqiy türkistan teshkilatlar birliki re’isi hidayutulla oghuzxan türkiye hökümitini Uyghurlargha köngül bölüshni telep qilghan idi.

Murasimda öz qilghan yawro-asiya türk jem’iyetler fédérasiyesi re’isi isma’il chin’gizmu türkiye hökümitining Uyghurlargha türkiyede turushluq ruxsiti bérish we Uyghurlargha ige chiqishini otturigha qoyghan idi.

Türkiye ichki ishlar ministiri sulayman soyluning Uyghurlar bilen birlikte héyt ötküzüshi we Uyghurlargha türkiyede yashash we turush ruxsiti béridighanliqi hem Uyghurlargha köngül bölidighanliqini bildürgen waqtida, yeni, 15-16-iyun künliri türkiye tashqi ishlar ministiri chawushoghlu xitayni ziyaret qilip, xitay tashqi ishlar ministiri wang yi qatarliqlar bilen körüshüp, ikki dölet arisidiki iqtisadiy we siyasiy hemkarliqni kücheytidighanliqi shuningdek türkiyede xitaygha qarshi heriketlerge yol qoymaydighanliqi yene otturigha qoyulghan idi.

Uyghurlarningmu Herbiy Ofitsérlar Mektipi Bolghan

Uyghurlarningmu herbiy ofitsérlar mektipi bolghan (1)

2018-06-14
Milliy armiye terkibidiki herbiy mektep 3-nöwetlik piyadiler bölümi oqughuchi-ofitsérliri. 1949-Yili, 4-aprél.

Milliy armiye terkibidiki herbiy mektep 3-nöwetlik piyadiler bölümi oqughuchi-ofitsérliri. 1949-Yili, 4-aprél.

RFA/Umidwar

1945-1949-Yilliridiki milliy armiye herbiy mektipining tüzülmisi

Xelq ichige tarqalghan 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan jumhuriyiti we milliy armiyening köpligen süretlik xatiriliri arisida jelp qilarliq bir meshhur süret bar. U bolsimu, bir top milliy armiye ofitsérlirining olturghan we öre turghan kolléktip süritidur. Sürettiki birinchi rette yerde olturghan 12 ofitsérning aldigha pilimotning her xil nusxiliri we minamyotlar qoyulghan. Ikkinchi rette orunduqta olturghan 13 ofitsérning köpinchisi herbiy mektep oqutquchiliri bolup, ularning arisidiki eng yuqirisi podpolkownik, mayor we kapitan unwanidikilerdur. Üchinchi rette 15, tötinchi rette 16, beshinchirette 15 adem öre turghan bolup, mezkur sürettin jem’iy 71 ofitsér orun alghan. Süretning béshigha, “Milliy armiye terkibidiki herbiy mektep 3-nöwetlik piyadiler bölümi oqughuchi- ofitsérliri, 1949-yili, 4-ayning 4-küni” dégen xetler yézilghan.

Mana bu ghulja bayandaydiki milliy armiye ofitsérlar mektipining bir qisim oqutquchi-oqughuchilirining eng axirqi bir parche kolléktip xatire süritidur. Retlik, qeddi qamiti mustehkem, jenglerde tawlan’ghan, chirayidin irade we qeyserlik yéghip turghan mezkur milliy armiye ofitsérliri arisida peqet mezkur mektepning oqutquchisi, 92 yashliq batur ershinofla hayat yashimaqta. 70 Yilliq bu süret 1944-1949-yilliridiki sherqiy türkistan milliy azadliqi tarixi musapilirining, yeni ashu Uyghurlar üchün shanliq tarixning guwahchisi we yaldamisidur.

1945-Yili, 8-aprélda sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesi qurulghandin kéyin, taki 1949-yilining axirlirighiche ghulja bayandayda herbiy ofitsérlar mektipi échip, bir qanche qarar atliq we piyade qisimlar ofitsérlirini terbiyelep yétishtürgen idi. Mezkur herbiy ofitsérlar mektipining qurulush arqa körünüshige qarighinimizda, tarix matériyalliri shuni chüshendüriduki, 1944-yili, 12-noyabir küni ghulja qozghilingi ghelibisi netijiside yéngidin qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining öz aldigha qoyghan eng muhim wezipisi pütün xelqni inqilabqa seperwer qilip, xitay gomindang qoshunlirini yoqitip, aldi bilen pütün il wilayitini, arqidin pütün Uyghur diyarini azad qilishtin ibaret bolghan idi. Buning üchün herbiy küch we zor sandiki qoralliq milliy qoshun hel qilghuch amil hésablinatti. Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti hey’iti 1945-yili, 1-ayning 12-küni 6-qétimliq yighinini chaqirip, özining herbiy ishlar nazariti qurushqa a’it 6-nomurluq qararini maqullap, sherqiy türkistan partizanliri bash qomandanliq shtabining qomandani pétr romanowich aléksandrofni herbiy ishlar naziriliqigha teyinlidi shuningdek yene muntizim milliy armiye qurup, unwan tüzümini yolgha qoyush we mezkur muntizim armiye atliq, piyade we topchilar qoshunidin terkib tépishni qarar qildi.

Bu waqitta yene sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti milliy armiyening qurulushigha zörür bolghan teyyarliqlarni bashliwetken bolup, ene shularning biri muntizim milliy armiyening her qaysi qisimliridiki batalyon, rota, izwotlargha komandirliq qilidighan ofitsérlarni jiddiy terbiyelesh idi. Buning üchün aldi bilen 1945-yili, 1-ayning otturilirida qorghasta üch ayliq qisqa muddet boyiche üch qarar herbiy ofitsérlarni terbiyelesh kursi achti. Bu kurslarni püttürgenler milliy armiye qurulghanda milliy armiyening töwen derijilik ofitsérliri bolup xizmet qildi.

Sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti we milliy armiye bash qomandanliq shtabi izchil türde ofitsér terbiyeleshke ehmiyet bergen bolup, 1945-yili, 6-aylarda qorghastiki qisqa muddetlik ofitsér terbiyelesh kursining ornigha ghulja bayandayda ofitsérlar mektipi échip, sowét ittipaqliq bir herbiy xadimlarni oqutquchiliqqa teklip qilip, milliy armiyening izwot, rota we batalyon derijilik komandirlirini nöwet bilen terbiyelidi, herbir qararda 300 din artuq adem terbiye kördi. Bu ofitsérlarning beziliri jing, shixo we bashqa jaylardiki qoshunlargha ewetilip, komandirliqqa teyinlendi.

Bayanday herbiy ofitsérlar mektipide oqutquchiliq qilghan, hazir almutada yashawatqan sabiq milliy armiye ofitséri batur ershidinofning éytishiche, ghuljida échilghan herbiy mektep, ariliqta toxtap, 1947-yili, 8-aydin bashlap qaytidin échilip, sistémiliq rewishte janlandurulghan. Bayanday herbiy mektipi qisqa muddetlik herbiy kurs emes belki milliy armiye bash qomandanliq shtabi we sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining biwasite bashqurushidiki muntizim we sistémiliq türde herbiy ofitsérlarni terbiyeleydighan herbiy mektep idi. Batur ershidinofning éytishiche, bu herbiy mektepning 1947-yili, qayta échilishida exmetjan qasimining buyruqi bar bolup, bu, ikki meqsettin chiqish qilin’ghan, yeni, biri bu waqitta aqsudiki inqilabi heriketlerge qatniship, milliy qoshun bilen birge ghuljigha chiqqan pida’iy yashlar we bitim buzulghanda ürümchi, aqsu we bashqa wilayetlerdin ghuljigha kéliwalghan xéli köp sanda yash ziyaliylar bar idi. Exmetjan qasimi bularni herbiyge qobul qilish we herbiy mektepte oqutush arqiliq teminleshni qarar qilghan idi. Uningdin bashqa yene “Bitim” din ilgiri milliy armiyening her qaysi qisimliridiki mutleq köp qisim ofitsérlar sowét ittipaqidin kelgen qazaq, özbék, qirghiz, Uyghur, rus we bashqilar bolup, bitim munasiwiti bilen ular qaytip ketkendin kéyin her qaysi qisimlardiki izwot, rota, batalyon, polklargha köplep ofitsér kérek boldi.

Shuning bilen buyruq boyiche bayandayda milliy armiye herbiy mektipi échilip, bir yilliq oqush waqti ölchimi boyiche her qaysi qisimlardin herbiy tejribisi bar we ma’arip terbiyesi körgen jengchiler hem bir qisim kichik ofitsérlar tallap kélinip mexsus terbiyelendi.

Bayanday milliy armiye herbiy ofitsérlar mektipi 1947-yili, 1948-yili, 1949-yili, üch qarar oqughuchi qobul qilip, ofitsér yétishtürdi. Herbir qarar ikki rotigha bölün’gen bolup, biri atliq rota, yene biri piyadiler rotisi idi. Bular 200 din artuq adem bolup, buningda 100 atliq we 100 piyade eskerler ofitsérliri terbiyelinetti. Bularning köpinchisi esli ofitsér bolmighanlar bolup, ular yaxshi oqusa, yeni hemme derslerde beshtin nomur alsa, oqush püttürgende ulargha podporuchik unwani bériletti. Bu yeni, bir baldaq ikki yultuzluq pagon taqaydighan ofitsérlar bolatti. Otturahal oqughanlar peqet bir baldaq, bir yultuzluq ofitsérlar bolatti. Bular qisimlargha bölün’gende izwot komandiri yaki mu’awin izwot komandiri bolup, bir yildin kéyin poruchik unwani bilen rota komandiri bolalaytti. ümidwar

(Dawami bar)

Uyghurlarningmu herbiy ofitsérlar mektipi bolghan (2)

2018-06-21
Milliy armiye terkibidiki herbiy mektep 3-nöwetlik piyadiler bölümi oqughuchi-ofitsérliri. 1949-Yili, 4-aprél.

Milliy armiye terkibidiki herbiy mektep 3-nöwetlik piyadiler bölümi oqughuchi-ofitsérliri. 1949-Yili, 4-aprél.

RFA/Umidwar

Milliy armiye mektipi eng ilghar herbiy ilimlerni ögetken idi

1944-1949-Yillardiki milliy azadliq inqilabning ghelibe méwisining kapaletchisi bolghan shuningdek eyni waqitta özini dunyadiki töt chong döletning biri dep dawrang salghan xitay gomindang dölet armiyesi üstidin ghelibe qilghan qudretlik milliy armiye özining ilgiri-kéyin 30 mingdin artuq jengchi-ofitsérigha ige bolghanliqi tarixi menbelerde qeyt qilinidu. Milliy armiye bash qomandanliq shtabi öz armiyesining muntizimlishishi, küchiyishi we herbiy telim terbiye ishlirigha bashtin axiri yuqiri derijide ehmiyet bergen idi. Milliy armiye terkibidiki bayanday milliy armiye herbiy ofitsérlar mektipi 1947-yili, 1948-yili, 1949-yili, üch qarar oqughuchi qobul qilip, ofitsér yétishtürdi. Herbir qarar ikki rotigha bölün’gen bolup, biri atliq rota, yene biri piyadiler rotisi idi. Her bir qararda 200 din artuq ofitsér bolup, buningda 100 atliq we 100 piyade eskerler ofitsérliri terbiyelinetti.

Bayandaygha jaylashqan milliy armiye herbiy ofitsérlar mektipide oqutquchiliq qilghan, hazir almutada yashawatqan sabiq milliy armiye ofitséri, 92 yashliq batur ershidinofning sözlep bérishiche, milliy armiye ofitsérlar mektipining sistémiliq dersliri bar bolup, piyadiler qismi bölümining ofitsérliri öginidighan asasliq derslerning biri sep tüzüsh qa’idiliri, yeni piyade qoshunning sep tüzülüshi, komanda bérish we bashqilar idi. Buningda eng töwini wizwottin tartip taki yuqirisi polkqiche bolghan zor qoshunlarning sep tüzülüshi, qomandanliq qilish qa’idiliri sözlinetti. Yeni buningda rotilarni, batalyon, polklarni toghra orunlashturush, qandaq waqitta qandaq kölemdiki qoshunni ishqa sélish, rota, bataliyonlarning öz’ara maslishishi we bashqilarmu ögitiletti.

Ikkinchi xil ders garnizon tüzülmisi bolup, buningda bir sheherni qandaq qoghdash, garnizonni qandaq orunlashturush, sheher tinchliqi, herbiy mexpiyetlik, esker we ofitsérlarning intizami hem tertipke boysunush ehwalini nazaret qilish hem bashqilar ögitiletti. Garnizonlar bir sheherning mudapi’esi we uning hayat-mamati bilen munasiwetlik qoshun türi idi.

Batur ershidinofning éytishiche, yene bir eng muhim ders taktika dersi bolup, taktika derside öginilidighan mezmunlar köp idi. Buningda wizwot, rota, batalyon, hetta polkqiche bolghan qoshunlarning urushtiki roli sözlinidu. Bu, qandaq waqitta wizwot, yaki rota urushta qandaq rol oynaydu? qandaq waqitta rota yaki batalyoni qandaq ishqa sélish? dégendek mesililer hem ularning wezipiliri we bashqa mezmunlarni öz ichige alidu.

Sabiq sowét ittipaqi armiyesining polkowniki, 1960-1980-yilliri arisida sowét ittipaqining ottura we yuqiri derijilik ofitsérlarni terbiyelesh herbiy mekteplirini püttürgen hemde 1944-1949-yilliridiki milliy azadliq inqilabi we milliy armiye heqqide tetqiqat élip barghan hazir almutada yashawatqan tarixchi qehriman ghojamberdining éytishiche, milliy armiye herbiy mektipidiki derslikler sowét ittipaqi herbiy mekteplirining derslikliridin terjime qilin’ghan bolup, ular ögen’gen taktika dersining mezmun da’irisi eng mol, bir ofitsér üchün chongqur öginishke tégishlik hésablinidu, taktika ilmining da’irisi eng keng bolup, bu yene qoshunlarni qandaq ishqa sélish, istratégiyelik pilan tüzüsh, chékinish, hujumgha ötüsh, pilimot, zembirek we bashqa éghir hem yénik tiptiki qoral-yaraqlarni qandaq orunlashturup, qandaq weziyette ishqa sélish, alaqe qilish we bashqa nurghun mesililerge chétishliq idi.

Qehriman ghojamberdining éytishiche, milliy armiyening herbiy taktikisi peqet sowét armiyesining taktikilirini shu péti köchürüwalmastin belki öz ehwali, jughrapiyelik shara’iti hem bashqa öz emeliy ehwaligha asasen békitilgen. Milliy armiye herbiy mektipide ögitilgen taktika dersliki roshenki, sowét qizil armiyesining 1945-yilidin kéyinki, yeni 2-dunya urushi dewridiki tejribiler asasida yéngilan’ghan we yekünlen’gen eng yéngi, ilghar we zamaniwilashqan herbiy taktika nezeriyesi bolushi mumkin. Ene shu nezeriyeler we derslikler Uyghur tiligha terjime qilin’ghan idi.

1947-1949-Yilliri arisidiki milliy armiye ofitsérlar mektipidiki yene bir muhim ders ofitsérlar choqum mukemmel bilishke tégishlik bolghan topografiye dersi bolup, bu herbiy xerite we yer tüzülüshige munasiwetliktur. Buninggha yene akopni qandaq qézish, bir esker qandaq qilip yoshurunushi kérek? esker qandaq akop yasishi kérek yaki chong akoplarni qandaq yasash kérek, döt -zot qatarliq qoghdinish orunliri we istihkamlarni qandaq yasash kérek shuningdek qoral-yaraqlarni istihkamlargha qandaq orunlashturush, mesilen zembireklerni qandaq orunlashturush kérek?pilimotlarni qandaq qoyush kérek dégendek we bashqa nurghun so’allargha chétishliq bilimlerdur

Qehriman ghojamberdining qarishiche, batur ershidinof dégendek, milliy armiye herbiy mektipidiki topografiye dersliri yene özgiche alahidiliklergimu ige idi.

Ofitsérlar üchün jaylarning yer sheklining urushtiki rolini bilish bek muhimdur shuningdek xeritilermu nahayiti muhim, xeritilerdiki masshitabqa qarap ariliq we waqitni belgilesh mumkin. Shuning üchün herbiy xeritilerdiki zor sandiki her xil shertlik belgilerni birmu bir bilish kérek.

Batur ershidinofning eslishiche, ofitsérlar yene pilimot we bashqa qorallarning her xil türlirini ishlitishnimu yaxshi öginishi sherttur. Qehriman ghojamberdining delillishiche, milliy armiye pilimotliri we bashqa qorallirimu her xil idi. Ofitsérlar choqum mundaq qorallarning hemmisini yaxshi bilish shert idi. Bu ölchem eyni waqittiki sowét herbiy mektepliride we bashqa eller herbiy mektepliridimu ortaq idi elwette. Ofitsérlar ashu her xil qorallarni ishlitishni yaxshi bilgende jengchilerge hem uni ögitelishi shuningdek pilimot we bashqa tiptiki qorallarni jeng ehwaligha qarita qandaq chaghda we qandaq shekilde ishlitishni belgiliyeleytti.

Milliy armiye ofitsérlar mektipining muqim derslik matériyallar bar bolup, pütün derslik qollanmilar rus tilidin Uyghur tiligha terjime qilin’ghan. Bular resmiy metbe’ede bésilip kitab -qollanma süpitide teyyarlinip oqughuchilargha tarqitip bériletti. Sabiq sowét armiyesi polkowniki, tarixchi qehriman ghojamberdining qarishiche, eyni waqittiki milliy armiye ofitsérlar mektipi öz dewri shara’itigha nisbeten mukemmel we sewiyesi bir qeder yuqiri herbiy mektep bolup, milliy armiyening jenglerdiki ghelibiliri we uning gomindang armiyesige taqabil turush iqtidari bu mektepning terbiyelesh iqtidari bilenmu munasiwetliktur. Herbiy mektepni püttürgen ofitsérlarning herbiy qomandanliq sen’iti, bilim iqtidari, mesililerni chüshinish we höküm qilish iqtidari yuqiri bolghan. Ene shu seweblerdin Uyghur qatarliq milletler arisidin yétiship chiqqan rota, batalyon, polk we brigada komandirliri milliy armiyening üch yönilishtiki jenglirige toghra komandirliq qilip, özliridin bir qanche hesse köp gomindang armiyesini tarmar qildi.

Milliy armiyening bayanday herbiy mektipi özining yéterlik oqutquchilar qoshunigha ige bolup, köpinche derslerni Uyghur ofitsérlar özliri béretti. Pütün dersler Uyghur tilida sözlinetti.

Milliy armiye ofitsérlar mektipi eyni waqitta pütün sowét ittipaqini öz ichige merkizi asiya rayonidiki birdinbir milliyliqqa ige, milliy tilda, yeni Uyghur tilida ders béridighan kespiy herbiy mektep idi. Mundaq özbék, qazaq, qirghiz, ézer qatarliq türkiy tillarda ders béridighan herbiy mektepler yoq bolup, sowét jumhuriyetliridiki herbiy mekteplerde pütünley rus tili ishlitilgen idi.

Batur ershidinof 1949-yili, 12-ayda milliy armiye 5-korpusqa özgertilip, ikki déwiziyege ayrilghanda, muhemmed imin iminof qomandanliqidiki 13-déwiziyening shtabi bilen qeshqerge bérip orunlashqan hemde 1950-yillardin kéyin herbiy septin boshap, memuriy we ilmiy sahelerde ishligen. 1960-Yillarda sowét ittipaqigha köchüp ketken idi.ümidwar

Qazaqistanning Chong Aqsu Yézisida Atu Paji’esining Qurbanliri xatirilendi

2018-06-21
Chong aqsu yézisida atu paji'esi qurbanlirigha qoyulghan yadikarliq. 2018-Yil 16-iyun, qazaqistan.

Chong aqsu yézisida atu paji’esi qurbanlirigha qoyulghan yadikarliq. 2018-Yil 16-iyun, qazaqistan.

 RFA/Oyghan

16-Iyunda almuta wilayitining Uyghur nahiyesige qarashliq chong aqsu yézisigha jem bolghan Uyghurlar “Atu paji’esi” ning qurbanlirini xatirilesh murasimi ötküzdi. Chong aqsuning yurt-jama’etchiliki teripidin uyushturulghan mezkur murasimgha almuta shehiri we bashqa nahiyelerdin kelgen jem’iyetler wekilliri, ziyaliylar, yashlar we bashqilar bolup, 800 din oshuq adem qatnashti.

Qurban bolghanlargha atap qur’an tilawet qilin’ghandin kéyin “Atu paji’esi” qurbanliri xatire munarining aldigha gülchembirek we güldestiler qoyuldi. Chong aqsuning yurt-jama’etchiliki “Resul” réstoranida nezir bergendin kéyin, murasimning resmiy qismi bashlandi. Murasimgha riyasetchilik qilghan sha’ir we yazghuchi télman nuraxunof bu murasimning peqet 1918-yilidiki “Atu paji’esi” de qurban bolghanlarghila emes, belki 30-yilliri sowét hakimiyiti yürgüzgen islahatlar netijiside yüz bergen acharchiliqta, siyasiy teqibleshler, 1941- we 1945-yilliri élip bérilghan sowét-gérman urushida hayatidin ayrilghanlarghimu béghishlan’ghanliqini bildürdi.

Deslep sözge chiqqan gé’ologiye proféssori abdullam samsaqof yettisu Uyghurlirining hem char padishah dewride hem sowét dewride her xil bésimlargha duchar bolup kelgenlikini otturigha qoydi. U 1916-yili char padishahning arqa sepke adem élish toghriliq chiqarghan permani munasiwiti bilen yettisu xelqining kötürgen qoralliq qozghilingi, 1918-yilidiki “Atu paji’esi”, yeni sowét qizil eskerlirining Uyghurlargha qarshi élip barghan qirghinchiliqi heqqide toxtilip ötti. U yene 20-yilliri sowét hakimiyitining Uyghurlarni öz qérindashlirigha qarshi urushqa salghanliqini tekitlidi. U mundaq dédi: “20-Yili yene shu léninning buyruqi bilen yettisuda peqet Uyghurlarni eskerlikke aldi. Ularni atqa mindürüp, miltiq étishni ögitip, enjan’gha élip bérip soqushqa saldi, Uyghur, tajik, özbéklerni basmachi dep shulargha qarshi qoydi. Uningdin aman qalghanlarni buxaragha élip bardi.” abdullam samsaqof erler qirilip, peqet ayal we balilar qalghanda acharchiliqning bashlinip ketkenlikini, 30-yilliri siyasiy teqibleshlerning ewj alghanliqini, töt yilgha sozulghan sowét-gérman urushining eng rehimsiz urush bolghanliqini hem bu jehette Uyghurlarningmu bashqa xelqlerge oxshash özining eng yaxshi perzentliridin juda bolghanliqini ilgiri sürdi.

Qazaqistan yazghuchilar ittipaqining ezasi, yazghuchi we dramatorg exmetjan hashiri mundaq murasimning uyushturulushini erkinlik, adaletlik üchün qurban bolghanlargha qilin’ghan chong hörmetning belgisi dep tekitlidi. U mundaq dédi: “Baqiyliqqa ketken shu qérindashlarning arisida ulugh sha’irlar, wetenni bashquridighan ademler, biz bilen siz yashawatqan qazaqistanning ewlad warisliri bolghan bolar idi. Biz chong ish qiliwatimiz. Men kéyinki waqitlarda néme soraysen dése, Uyghur xelqi bilen bashqa milletler arisidiki dostluqimiz menggü bolsiken, hemmimizning köz yéshi bolmisiken deymen. Bügün méning rohum kötürülüp ketti. Heqiqetenmu, bu nahayiti chong weqe boldi.”

Murasimda yene Uyghur nahiyelik kélishim kéngishining re’isi jéngis toyshibékof, aqsu yézisining hakimi perhat mördinof, aqsu yurtining yigit béshi mehmut isra’ilof we bashqilar sowét dewride yürgüzülgen teqibleshler netijiside qazaq, Uyghur, tatar we bashqimu milletlerning köp zerdab chekkenlikini, bu weqelerni tarixning untulmas sehipiliri süpitide chongqur öginish lazimliqini tekitlep, murasimni uyushturghuchilargha minnetdarliq bildürdi. Murasimda rusiyelik méhman, sha’ir wilyam sadiqof özining “Atu paji’esi” ge béghishlap yazghan shé’irini oqudi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan mezkur murasimni uyushturush komissiyesining re’isi eli exmetof ependi peqet ötken esirning 90-yilliri, yeni sowét ittipaqi ghulighandin kéyin ene shu qirghinchiliq bolghan yézilardiki Uyghurlarning yadikarliqlar ornitishqa bashlighanliqini otturigha qoydi. U yene chong aqsudiki yadikarliqning ornitilish tarixigha toxtilip, mundaq dédi: “1992-Yili méning momam qaytish bolghanda yurt aqsaqalliri bilen olturghinimda ömerjan dégen akimiz ‘kéler yili atugha 75 yil bolidu, shuni qolgha alsanglar’ dégendin kéyin almutadiki körneklik akilargha déginimde ular qollap-quwwetlidi. Chong aqsuluqlar birinchi qétim 1992-yili awghust éyida yighilip, bir yildin kéyin yadikarliqni qoyghan idi. Rastini éytsam, u waqitta biz hökümet orunlirigha muraji’et qilmiduq. U waqitta qazaqistan yéngila öz musteqilliqini élip, undaq nersilerge étibarmu qilmighan, bizmu étibar qilmaptuq. Bu yadikarliq toghriliq metbu’atlarda yézilghan. Hazir méningda shu waqitta ‘Uyghur awazi’ gézitide chiqqan maqalimu bar.”

Eli exmetofning éytishiche, “Atu paji’esi” ge béghishlan’ghan yadikarliqlar deslepte chong aqsuda qoyulup, andin yéngisher, tashtiqara, lawar, qoram qatarliq yézilarda qoyulushqa bashlighan. Buni Uyghur jama’etchiliki bir éghizdin qollap-quwwetligen iken. U yene asasiy qirghinchiliq hazirqi emgekchiqazaq nahiyeside yüz bergen bolup, Uyghur nahiyeside peqet chong aqsuda yüz bergen hem bu jeryanda 300 etrapida er kishiler étilghan. Eli exmetofning déyishiche, u waqitta chong aqsu yézisi we uning etrapidiki ahalige qizil eskerlerning qandaq meqset bilen kéliwatqanliqi namelum bolghan iken. Xelq yurt chonglirining körsetmisi bilen mallarni soyup, qizil eskerlerni tamaq bilen kütüwalghan. Emma eskerler tamiqini yep bolghandin kéyin, ahalini yighin qilimiz dep, bir yerge yighip, pilimot bilen oqqa tutqan.

Yettisuda yüz bergen “Atu paji’esi” weqesidin kéyin 100 yil ötüp, uning guwahchiliri hazir pütünley qalmighan. Peqet ata-aniliridin anglighanlirini hékaye qilip béridighanlarning sanimu bara-bara azaymaqtiken. Shularning biri ershem risyakof ependining éytishiche, eng chong qirghinchiliq chong aqsu yézisida yüz bergen bolsimu, qizil eskerler yene yézilarni arilap, aldigha uchrighanlarning barliqini ujuqturghan. Ershem risyakof ziyaritimizni qobul qilip, shawdun dégen bir bowayning éytip bergen bir hékayisige toxtilip, mundaq dédi: “Ularning chong aqsu mehellisining yuqiri chétide sopi dégen mehelle bolghan iken. Bu mehellining xelqi qizillar aqsu mehelliside xelqni atqandin kéyin buni anglap qéchiptu. 6-7 Ayal su tügminining keynige möküwaptu. Bu waqitta shawdun bowayning alte ayliq waqti iken. Anisi bowaqni baghrigha bésip olturghan waqtida qizillar kélip qalghanda bowaq yighlap kétidu. Yénidiki ayallar ‘séning balang yighlawatidu, hazir bizni bilip qalidu, chiqip ket’ deydiken. U ayal yanchuqigha qolini salsa, qum shéker bar iken. Shuningdin bir siqim élip, balining éghzigha quyuptu.”

Ershem isyakof balining yighisi toxtap, qizil eskerler etrapta atidighanlarni étip, ketkenlikini hékaye qilip, yene mundaq dédi: “Shuning bilen ular bir sa’ettek olturidiken. Kéyin qizillar qaytip ketkendin kéyin u ayal ‘silerning sewebinglardin men öz balamni özüm öltürüwettim’ dep yighlap, balini yerge qoyghan iken. Qarisa balining közi parqirap yatqidek. Qum shékerni éghzigha quyghanda uni shorap yatiwergen iken. Shuning bilen u tirik qaptiken.”

Tarixtin melum bolushiche, 1918-yili kazaklar hem Uyghurlar birliship, wérniy (almuta) sheher sépiligha hujum qilghan idi. Emma sepning aldida peqet tayaq, ara-gürjekler bilen qorallan’ghan Uyghurlar oqqa tutulup, köp adem qurban bolghan. Shuningdin kéyin tashkenttin kelgen murayéf bashchiliqidiki qizil eskerler Uyghurlar zich olturaqlashqan yéngishher, tashtiqara, qaraturuq, lawar, qoram qatarliq yézilardiki erlerni qirghin qilghan. Mezkur otret hazirqi qazaqistanning Uyghur éli bilen bolghan chégrasighiche bérip, aldigha uchrighan ahalini öltürgen. Shu jümlidin hazirqi Uyghur nahiyesi chong aqsu yézisining ahalilirimu qirghinchiliqqa uchrighan. oyghan

Qaraqashning Tüwet Yézisida 1731 Kishining Türmide, 1721 Kishining Lagérda Ikenliki Ashkarilandi

2018-06-21
Melum "Yighiwélish lagéri" aldida pos turuwatqan xitay saqchi.

Melum “Yighiwélish lagéri” aldida pos turuwatqan xitay saqchi.

 BBC

Weziyettin xewerdar bezi kishiler xitayning nöwettiki “Yépiq terbiye lagérliri” gha 1 milyondin artuq kishini soliwélishtin burunla atalmish “Jinayi xahishi bar” dep qarighan yene köp sanda kishini türmige tashlighanliqini, lagérlarning peqet türme toshup ketkenliki we höküm chiqirishta sot mehkimisining xadimliri yétishmigenliki üchünla tesis qilin’ghanliqini ilgiri sürdi. Bügün muxbirimizning qaraqash nahiyesining tüwet yézisigha qarita élip barghan téléfon ziyariti dawamida 32 ming nopusluq tüwet yézisida 1731 kishining türmide, 1721 kishining bolsa lagérda ikenliki ashkarilandi.

Qaraqashning tüwet yézisi qaraqash nahiye bazirining jenubigha jaylashqan. Beydu uchur ambirida xitayning 2006‏-yilliq nopus statistikigha asasen körsitilishiche, 21 kent, 81 mehellidin teshkil tapqan bu yézida 5695 a’ile, 23338 nopus olturaqlashqan iken. Alaqidar xadimlarning bayan qilishiche, tüwet yézisining nöwettiki nopusi 32 ming etrapida. Bügünki éniqlishimizche, bu nopustin nöwette 1731 kishi türmide, 1721 kishi lagérda qamaqliq iken. Alaqidar xadim özining lagérdikiler sanini nopusning 40 pirsentige yetküzüsh dégen bir teleptin xewiri yoqluqini, emma terbiyelen’güchilerni yetküzmekchi bolghan bir nishan barliqini otturigha qoydi. U bu nishanning zadi qandaq nishan ikenliki yaki uning emeliy sanining qanchilik ikenliki heqqide melumat bérelmidi.

Bügün’ge qeder éniqlashlirimiz dawamida Uyghur diyarining herqaysi jayliridin yéqinqi yillarda tutqun qilin’ghanlardin köp qisim jaylarda türmilerge nisbeten lagérdiki kishilerning köplüki éniqlan’ghan bolsimu, emma yene bezi jaylarda lagérdikige nisbeten türmidiki kishilerning köplüki delillen’gen idi. Mesilen toqquzaqning bulaqsu yézisida 2514 kishining türmide 700nechche kishining bolsa lagérda ikenliki edliye xadimliri teripidin melum qilin’ghan idi.

Nöwette türkiyede panahlinip turuwatqan sabiq sodiger abduraxman hesen ependi nöwettiki lagérlargha adem solashtin burun atalmish “Jinayi xahishi bar” dep qaralghan kishilerning tutulup bolghanliqi, lagérgha apirilghanlarning köpinchisining tüzümge boysunup yashawatqan kishiler ikenlikini ilgiri sürdi. U bezi jaylarda lagérgha qarighanda türmide adem köp bolushining sewebi üstide toxtilip, xitayning 2014‏-yildin bashlap siyasiy ang sapasi we teshkillinish qabiliyiti nisbeten üstün bolghan jaylarda omumyüzlük jazalash élip barghanliqi, toqquzaq bulaqsuning buninggha bir misal ikenlikini bayan qildi.

U yene nahiye we yézilar ara türme we lagérdikilerning sani, lagérning shara’iti heqqidiki perqlerning emeldar yaki we wezipe ijra qilghuchilarning aktipchanliqi bilen alaqisi yoqluqini, buning peqet xitayning qol sélishida nöwet perqi bolghanliqini eskertti.shöhret hoshur

Maykil klark: “Xitay Hökümiti Térrorluq Bahaniside Uyghurlargha Medeniyet Qirghinchiliqi Yürgüzmekte!”

2018-06-18
Bronéwik bilen kocha charlawatqan xitay qoralliq alahide saqchiliri. 2017-Yili 5-noyabir, qeshqer.

Bronéwik bilen kocha charlawatqan xitay qoralliq alahide saqchiliri. 2017-Yili 5-noyabir, qeshqer.

 AP

Yéqindin buyan gherb dunyasidiki herqaysi axbarat wasitiliride bir milyondin artuq Uyghurning “Terbiyelesh arqiliq özgertish” ke élip kétilishi heqqide arqa-arqidin xewerler bérilgendin kéyin xelq’arada bir zor ghulghula qozghaldi. Shuning bilen birge buninggha a’it köpligen “Néme üchün” dégen so’allar otturigha chiqti. Awstraliye döletlik uniwérsitétning proféssori, doktor maykil klarkning imzasida 18-iyun küni “Sherqiy asiya munbiri” da élan qilin’ghan bu heqtiki maqalida bu so’allarning birige jawab bérilidu hemde buning tasadipiy otturigha chiqip qalghan hadise emesliki tekitlinidu.

Proféssor maykilning qarishiche, nöwette xitay hökümiti 2001-yilidiki “11-Séntebir weqesi” din kéyin otturigha chiqqan “Islam térrorluqi” dégen kona muqamni toxtimastin chéliwatqan bolup, izchil halda Uyghurlarni xelq’aragha “Diniy ashqun küchler” dep körsitishke urunup kelmekte iken shundaqla mushu ebjiqi chiqip ketken kona desmaye arqiliq özlirining Uyghurlarni basturush herikitini yolluq qilip perdazlap kelmekte iken. Bu bolsa yéqinda pütün dunyani heyrette qaldurghan “Ghayet zor türme” jem’iyitini wujudqa keltürgen.

Aptorning qarishiche, Uyghurlar diyari 1949-yili xitayning bir qismigha aylandurulghandin buyan Uyghurlar izchil buninggha naraziliq bildürüp kelgen. Xitay hökümiti bolsa buninggha qarita ikki xil istratégiye boyiche taqabil turup kelgen. Buning biri, siyasiy, ijtima’iy we medeniyet saheliridiki kontrolluqni zor küch bilen ijra qilip, xitaylarni bu rayon’gha yerlishishke righbetlendürüsh, yene biri zulumni asas qilghan “Iqtisadi tereqqiyat” arqiliq Uyghurlarning qarshiliqini kömüp tashlash bolghan. Buning bilen Uyghurlar nopus jehette üstün orunda bolalmasliq, siyasiy jehette yeklinish, medeniyet jehette bolsa döletning kontrolluqida bolushqa mehkum bolghan. Bu xil mehkumluq izchil halda Uyghurlarning medeniyet sistémisini weyran qilip, ularning milliy kimlikini éritiwétishke xizmet qilghan. Nöwettiki Uyghur jem’iyiti bolsa bu xil nishanning emelge éshishidiki eng yuqiri pellining wujudqa kéliwatqanliqini körsetmekte iken.

Xitay hökümitining Uyghur diyaridiki bu xil “Medeniyet sahesidiki tazilash” herikiti hemde uning netijisi toghrisida amérikidiki jorji washin’gton uniwérsitétining proféssori shan robértsmu mushuninggha oxshap kétidighan pikirde. U bu heqte pikir qilip, nöwette xitay hökümitining Uyghurlardiki pütkül medeniyet sahesini, bolupmu ularning meniwi dunyasigha kéreklik “Meniwi ozuq” ni pütünley “Qizil” lashturup bolushtin sirt, Uyghurlarning kündilik Uyghurche yémek-ichmeklirinimu “Xitaychilashturush” bilen aktip meshghul boluwatqanliqini tekitlidi.

U bu heqte söz qilip mundaq dédi: “Shinjang Uyghur aptonom rayonida Uyghurlarning neziride ularning qeyerde némilerni istémal qilishi herqachan ularning hökümran orundiki xitay puqraliridin perqlinishidiki bir zor simwol bolup kelgen hadisilerdur. Shu sewebtinmu Uyghurlar yillardin buyan ghizalinish toghra kelse, shuningdek ulargha Uyghurche we xitayche réstoranlarni tallash pursiti bolsa, ular ikkilenmestin Uyghurning réstoranigha baridu. Uyghurlar héchqachan xitay réstoranida tamaq yémeydu. Beziler buni gerche diniy seweblerdin dep qarisimu, islam dinidiki men’i qilin’ghan ehkamlardin haraq ichishtek ehwallarni sadir qilidighanlarmu ézip-tézip xitay réstoranigha bérip salmaydu. Shunga bu hadisilerni menche noqul diniy sewebtin dep chüshendürüsh anche chek bésip ketmeydu. Toghrisi Uyghurlar mushu arqiliq xitaylarning bu rayondiki hökümranliqigha özlirining qarshiliqini bildürüp kelgen.”

Proféssor maykilning qarishiche, Uyghur diyaridiki medeniyet sahesige qaritilghan kontrolluq mushu yosunda Uyghurlardiki barche qarshiliq amillirini yoqitishni meqset qiliwatqan bolup, tashqi dunyagha “Térrorluqqa qarshi küresh qiliwatqan” menzirini teswirlep bériwatqan xitay hökümiti ichki jehette ghayet zor nazaret méxanizmini berpa qilip chiqqan. Yene kélip Uyghurlarning milliy kimliki xitay hökümitining neziride xitay jem’iyiti üchün bi’ologiyelik tehdit dep qaralghanliqi üchün xitay hökümiti hedisila Uyghurlarning obrazini “Térrorchi” namida xunükleshtürüp “Ösmini késip tashlighandek tüp yiltizidin qurutush lazim” dep jar sélip kelgen. Buning bilen ghayet zor kölemdiki “Terbiyelesh merkezliri” wujudqa kélip, mejburiy yosundiki idiye özgertish mektepliride milyonlighan Uyghurlar shi jinping idiyesini, xitay tilini, xitay qanunini, islam dinining xetirini öginish bilen meshghul bolmaqta iken.
Maykil klark bu heqtiki ehwallarni omumlashturup, nöwette xitay hökümitining Uyghur diyarida “Medeniyet tazilishi” arqiliq milliy toqunushni tügitishke atlan’ghanliqi, buningda “Uyghur milliti” dégen atalghuning mewjut bolushigha makan bolidighan herqandaq boshluqni yoq qilish nishan boluwatqanliqini tekitleydu.

Emma Uyghur diyarida ijra boluwatqan “Medeniyet jehettiki tazilash” ning yéqin kelgüsidiki netijisi heqqide amérikidiki loyola uniwérsitétining proféssor rayan sam bashqiche qarashta. U gerche xitay hökümiti nöwette Uyghurlarning pütkül medeniyet sistémisini weyran qilip Uyghur milliy kimlikini yoqitiwétishke aldirawatqan bolsimu, Uyghurlargha ortaq bolghan “Xitay bizni bésiwalghan” deydighan chüshenche sewebidin xitay hökümitining Uyghurlarning omumiy qarishini mejburiy yosunda özgertish urunushini közligen meqsitige yételeydu, dep qarashqa bolmaydiken.

U bu heqte mundaq deydu: “Méningche, xitay hökümitining bundaq merkezlerde Uyghurlarning kallisini özgertiwétimiz, dégini bekmu gumanliq. Tarixiy hadisilermu buni yéterlik derijide ispatlap turuptu: Uyghurlar ‘medeniyet inqilabi’ ni bashtin kechürgen, ‘ongchilargha qarshi küresh’, ‘din’gha qarshi küresh’ dégendek on nechche yillap dawam qilghan siyasiy heriketlerni bashtin kechürüpmu 1980-yillirigha kelgende özlirining xitay dölitige qarshi tolimu küchlük bolghan qarshiliq iradisini yoqatmighanliqini namayan qilghan. Shundaqla xitay kompartiyesi yétip kélishtin ilgiriki waqitlardin tartipla özliri yashawatqan jem’iyettiki kishilerge özlirining bu xil iradisini yene bir qétim körsetken. Shunga mushu yosundiki zorlash wasitiliri arqiliq kishilerning idiyesini heqiqiy yosunda özgertip chiqishtin bek chong ümid kütüp ketmeslik kérek, dep qaraymen. Chünki bu heqte söz bolghanda Uyghurlarning bu mesile heqqide qandaq qarashta ikenlikini eslep ötüshni untumasliqimiz lazim. Men shexsen shinjangda tekshürüshte bolghan 2004-yilidin 2014-yilighiche bolghan mezgilde shuni hés qildimki, Uyghurlarning mutleq köp qismi xitay hökümitining shinjangdiki hökümranliqini qanunsiz, dep qaraydu.”

Melum bolushiche, nöwette Uyghur diyaridiki medeniyet sahesi omumyüzlük “Tazilash” qa duch kéliwatqan bolup, bu hal Uyghurlarning maddiy we meniwi dunyasigha éghir bohranlarni élip kelmekte iken. Shuning bilen birge buning qandaq aqiwetlerge hamilidar bolidighanliqi heqqidimu oxshash bolmighan texminler otturigha chiqmaqta iken.eziz

“Awan’gart géziti” Shi Jinpingning Meqsiti Uyghurlarning Kimlikini Özgertish Ikenlikini Bildürdi

MpPoWtFTQqfbPlo-800x450-noPad

2018-06-18

Hindistandiki “Awan’gart géziti” düshenbe küni Uyghurlar heqqide maqal élan qilip, xitayning Uyghur rayonidiki siyasitining nishani yalghuz xelq’ara we yerlik térrorluq emeslikini, uning yene perqliq Uyghur musulman kimlikini özgertishni meqset qilghanliqini ilgiri sürdi.

“Xitayning shinjangdiki basturushi” serlewhilik mezkur maqalide, xitayning keng kölemlik basturush siyasiti yerliklerde “Üzlüksiz küchiyiwatqan jazalash xaraktérlik basturush rayonning kimlikini özgertiwétishi mumkin” dégen endishe peyda qilip kéliwatqanliqi tekitlen’gen.

Maqalining aptori makxan saykiya, xitay hökümitining Uyghur rayonigha xitay köchmenlirini keng kölemlik yötkishi Uyghurlarning naraziliqini qozghap, ulardiki milletchilikni kücheytkenliki, bügünki künde Uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki düshmenlikning arqigha qaytish imkansiz nuqtigha bérip yetkenlikini bildürgen.

Maqalida yene, shi jinpingning mustemlikichilik uslubidiki siyasiti yerliklerde jiddiychilikni kücheytiwatqanliqi eskertilip: “Ular özlirining kelgüside Uyghur bolup yashishidin barghanséri endishe qilmaqta. Ularning ichidiki nurghun kishiler Uyghur bolup yashashning qanchilik müshküllükini ün-tinsiz ipadilep keldi” déyilgen.

Uning körsitishiche, xitayning qayta terbiyelesh lagérliri, qolayliq saqchi ponkiti, xizmet etriti ewetish, torni tazilash, salametlik tekshürüsh, birleshme heriket supisi dégenlerning hemmisining meqsiti Uyghurlarni tizginlesh iken.

Aptor maqalisining axirida, “Béyjingning yershari térrorluqqa qarshi turush” namida Uyghurlargha qarshi barliq basturush tedbirlirini yolgha qoyuwatqanliqini eskertip, “Béyjingning zémin pütünlükini qoghdash, bölgünchilikke qarshi turushi chüshinishlik bolsimu, lékin uning shinjangdiki bir yaki barliq milletlerge qarshi omumyüzlük urush qozghishi uzun mezgilde selbiy netije bérishi mumkin” déyilgen.

 Muxbirimiz erkin