SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dewlet Giribi: Üstige ay-yultuzluq dewlet bayriqini tutup turghan, Sherqiy Türkistan xelqining simiwoli bolghan tengritagh bürküti, bürkütning ong we sol teripide tinichliq, adalet we bexitning simiwoli bolghan akatsiye yopurmiqi chüshürilgen nur chéchip turghan qoyash, quyashning etrapida Sherqiy Türkistanyashawatqan  qerindash xeliqlerge temsil qilinghan ilahiy bürelerning shekli chüshürülgen qutsal tashpütükdur.  (Qoshumche resim B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 

Büyük Pelaket: Doğu Türkistan Meselesinde Çin devletile Müslümanlarin Görsetten Tavri Ayni

Doğu Türkistan’lı Müslümanlar islam devletleri ile Komünist Çin yönetimi arasında adeta sıkışmış vaziyette, peki bu coğrafya’da Uygur Türkleri nasıl bir konumda bulunuyor?

23 Mart 2017 Perşembe 18:45

Uygur.Net yazarlarından Mehmet Emin Hazretin çarpıcı yazısı; Uygur Türkü kardeşlerimden bir kaçı, Suudi kralı Selman Bin Abdülaziz’in Pekin ziyareti  esnasında  Çin’in  Doğu Türkistan’da Müslümanlara karşı uyguladığı dayanılmaz dini baskı namaz ve oruç yasağı ibadet yerlerinin yok edilmesi gibi Müslümanları çok yakından ilgilendirmesi gereken konuları hiç dile getirmemesini üzüntü ile karşıladıklarını ve  bu durumun kendilerinde hayal kırıklığı yarattığını  söylemektedirler.

Ocak 2016 de Suudi Arabistan’ı ziyaret eden Çin devlet başkanı Şijinpeng’e Suudi Arabistan Kralı  Selman bin Abdülaziz  Suudi Arabistan’ın ”En üstün  Hizmet Madalyası” nı takdim ettiğini de hatırlatarak bu durumdan de çok üzgün ve kızgın olduklarını de ifade ediyorlar. İslam ve Arap dünyasının önde gelen ülkelerinden  Suudi Arabistan başta Mısır, BAE, İran, Pakistan ve diğer Müslüman ülkeler  konusu ile   da Doğu Türkistan sorunu hakkında bu ülkelerin takındıkları tavır  konusunda da bir çok şikayetleri dile getirmektedirler.  

İslam ülkelerinin bu son tavırlarını çok düşündüm ve tahlil ettim.Bu sebeple bu konuda düşündüklerimi ve tahlillerimi  sizlerle de paylaşmak istedim.

Ayrıca, günden güne Çin’in yörüngesine bir az daha fazla yaklaşan bazı Müslüman Ülkeler hakkında kendi açımdan biraz bilgi vermek  mecburiyetini hissettim.

1.- Suudi Arabistan – Çin İlişkileri ve  Müslüman  Uygur Türkleri 

Suudi Arabistan Kralı Selman Bin Abdülaziz’in  Çin’e yaptığı ziyaretinde,kendisine  Kraliyet ailesinden 25 Prens  ve  Hükümetten de 10 bakan’ın da  yer aldığı  bin 500 kişilik heyet eşlik etti. Kralı Selman resmi ziyaret kapsamında bulunduğu Çin’de Devlet Başkanı Şi jinping ile toplam 65 milyar dolar  tutarındaki  35  dev projeyi kapsayan 14 anlaşma imzalandı.

Bu  14 Anlaşma içindeki  en önemli 2 maddeden biri  Eğitim-Öğretim ikincisi ise, Medya (radyo Televizyon) alanındaki anlaşmalardır.  Tahminlerime göre Suudi Arabistan yönetimi bu anlaşmalar gereğince ilk etapta  Suudi Arabistan Hükümeti  ile  bu anlaşmalar gereğince   şu önlem ve işlemleri yerine getirecektir;

  1. Suudi Arabistan’in Mekke ve Medine    kentlerindeki Üniversiteler başta olmak üzere bir çok Suudi Üniversitelerinde din eğitimi gören  Doğu  Türkistanlı   Uygur öğrenciler üzerindeki kontrol ve baskıyı arttıracak ve zamanla Mısır’daki gibi Uygur öğrencilerin bu ülkede eğitim görmeleri uygulamasına  son verecektir.
  2. 1982 yılından beri Suudi Arabistan’in Cidde  Radyosu aracılığı ile Doğu Türkistan’a yönelik Uygurca radyo yayınlarına son verecek ve bu radyodaki Uygurca servisini  de kapatacaktır.

Resmi bir ziyaret için  Suudi Arabistan’a gelen Çin devlet başkanı Şi Jinpeng’e  Suudi Arabistan Kralı  Selman, 19 Ocak 2016 tarihinde  “Kral Abdulaziz  adına ihdas  edilen en üstün  devlet madalyasını  takdim etmiştir. Bu madalya özel  bir anlam taşımakta olup,kendi arasında de 5 türe ayrılmıştır.  Bu madalyaların  birinci sırasında bulanan ve  özel şahsiyetlere verilen  “Kral Abdulaziz  Üstün  Hizmet Madalyası”  şimdiye kadar ABD Başkanı Barak Obama, İngiltere Başbakanı Cameron’a verilmiş iken, bu kez Çin Devlet Başkanı Şi’ye verilmiştir. 20 Mart 1971′ de ihdas  edilen bu Madalyadan (ödülden)   şimdiye kadar  bu özel  “Üstün  Hizimet  Madalyası”‘na layık görülen  hiç bir Müslüman ülke lideri bulunmamaktadır. Kral Selman,  Çin Lideri Şijinpeng’e bu özel madalyayı verdiği gün,  iki ülke arasındaki  stratejik ortaklık protokolü imzalanmış ve  bu haber de  her iki ülke resmi medyasında aynı anda açıklanmıştır.

2013 yılında  Çin  ile Suudi Arabistan arasındaki  ticaret hacmi 72 milyar dolar olmuştur. Çin’in Arabistan’dan  ham petrol ithalatı 2014’te günlük 993 bin 320 varil olmuş ve bu rakam , 2013 yılına göre %  7,9  oranında daha düşük gerçekleşmiştir.  Suudi Arabistan’ın 2015 deki  yıllık toplam ihracatı 203.5 milyar dolardır.  Bu rakama ise, 2014  yılına göre  %40  daha azdır.

Çin’in Suudi Arabistan’dan  ithalatı  2015 yılında, 2014’e  göre % 42.7  oranında azalmıştır. ( Çin’in  Cidde Başkonsulusluğu Kurumsal Web,sitesi)  Bu  şok düşüş ve azalmalar ise,  dünyadaki petrol fiyatlarının   şok edici bir  şekilde düşüşten  kaynaklanmaktadır. Suudi Arabistan,  tarihinde  ilk kez bütçe açığı ile karşılaşmış ve  ilk defa dış krediye muhtaç hale  gelmiştir. Bu nedenle Suudi Arabistan bütçe açığını kapatmak  için daha çok petrol üreterek bunu satmaya ihtiyacı vardır. Çin ise, dünya’da en büyük petrol ithalatçısı bir ülkedir. Bu sebeple Suudi Arabistan,  Çin ile daha çok yaklaşmaya ve ona daha çok  sarılma  ihtiyacı  hissetmektedir.

Dünya’da Çin ile diplomatik ilişki kurmayan  hiç bir ülke kalmazken, dini ret eden komünist ülkelere karşı özel  ve katı bir  tutum sergileyen Suudi Arabistan, 1990’lı yılların başına kadar  tek başına Çin ile diplomatik ilişkiye girmemek için büyük direnç göstermiş ve bu ülkeyi sırf dini mulahazalarla  tanımamıştır.  Çin, eninde sonunda bir şekilde  Suudi Arabistan’ı da ikna etmeyi başarmıştır.

Çin,Suudi Arabistan’i İkna Etmeyi Nasıl başardı ?

Çin, dünyaya açılıp liberal ekonomik sisteme geçtikten sonra 1980 yılından başlayarak iki ülke arasında diplomatik ilişkiler olmamasına rağmen, bu ülkeye  özel olarak kapısını sürekli açık tutmuştur.  Çin yönetimi 40 yıldır yasakladığı hac ibadetini serbest bırakmıştır.İlk kez 1985 yılında  yaklaşık 3 bin kadar Uygur hacı adayı Pakistan üzerinden Suudi Arabistan’a gelmiştir.

Daha sonra ise, Çin işgalinden önce bu mübarek topraklara iltica ederek yerleşen  o tarihlerde sayıları 20 bin  civarında olan Müslüman Uygur muhacirleri  ülkelerini ziyaret etmeye davet etmiştir.  Doğu Türkistana gitmelerini ve 50 yıllık vatan hasretini gidebileceklerini  ikna etmeyi başarmıştır.

Bu ülkede yaşayan Müslüman Uygurlar akın, akın  Doğu Türkistan’ı ziyarete koyulmuştur.Diğer yandan ise,on binlerce Uygur Umre ve hac için  bu ülkeye gelmeye başlamıştır.  Öte yandan  bu ülkede yaşayan Uygur Türklerinin ileri gelenlerini, Dünya İslam Birliği Teşkilatı (Rabita) Heyetini  ve  Suudi   Yetkilileri ile heyetlerinin  Doğu Türkistan’a gelmesi ve  bu ülke’de ve Çin’de serbestçe engelsiz dolaşmalarına ve  seyahat etmelerine  özel  izin vermiştir.

Suudi Arabistan Kralının kendi şahsi bütçesinden karşılayarak bastırdığı  Uygurca  mealli  yaklaşık 100  bin Kuranı Kerimin uçaklarla götürüp  Doğu Türkistan’da dağıtılmasına göz yummuştur.  Kültür devrimi sırasında yakılarak yok edilen kuranı kerim ve dini kitaplara  Uygurların ihtiyacı tam olmasa de karşılanmıştır.  

Diğer yandan Çin yönetimi Doğu Türkistan tarihinde ilk kez  Kur’ani Kerimin Uygurca meale tercüme edilmesine izin vermiştir.Muhammed Salih Damollam başkanlığındaki  Uygur din adamlarından oluşan  bir heyet tarafından hazırlanan bu Mealli Kur’ani Kerimin basılmasına  izin vermiştir.   1986 yılında   Pekinde  basılan Uygurca mealli  kuranı kerim,  Doğu Türkistan’da bir ay içerisinde 200 bin adet satılmıştır. Komünist Çin işgali sonrası ve özellikle Kültür devriminde yıkılan  Cami ve mescitlerin yerlerine halkın yeni  Cami ve Mescitler yapmasına izin verilmiştir.   Suudi Arabistan’da yaşayan zengin Uygur Muhacirler ana vatanlarında  Cami, Mescit ve  okul yaptırmalarını Çin güler yüzle karşıladı.

Uygurlar çocuklarının dini öğrenim görmesi için  Pakistan, Suudi Arabistan, Türkiye,Mısır ,Yemen ve Körfez ülkelerine  göndermeye başlamıştır. Bu yıllarda  yurt dışında  eğitim görmekte olan Uygur öğrencilerin sayısı  on binlerden geçti. Çin “din öğrenmek sizin hakkınızdır.” sözü ile Uygurlara ve İslam ülkelerine ve özellikle Suudi Arabistan’a güven aşılamayı başarmıştır.  Önündeki engelleri tamamen  kaldırmıştır. Bütün bunlar Müslüman ülkeleri çok etkilemiştir.Daha sonra ise, Çin’in en büyük müttefiki ve destekçisi İslam Cumhuriyeti Pakistan’ı devreye sokan Çin,  Suudi Arabistan’ı sonunda ikna etmeyi başarmıştır. En sonunda ise,  1990 yılında iki ülke arasında diplomatik ilişkiler kurulmuştur.  Pekin ve Riyad’da karşılıklı büyük elçilikler hizmet vermeye başlamıştır.

Çin 1993 yılına  kadar petrol ihracat eden ülke  durumunda iken,ekonomisini geliştirdi ve  endüstri ve  mal üretimi baş döndürücü bir hızla bir kaç kat arttı. Buna bağlı olarak enerji ihtiyacı de arttı. İç üretimin ihtiyacını karşılayamaz bir hale gelmesi üzerine 1994 den başlayarak petrol ithal etmeye başladı. Elbetteki,petrol ithalatında ilk seçenek de Suudi Arabistan oldu. Paranın yüzü sıcaktır derler.  Böylece Çin ve Suudi Arabistan ilişkileri ısınmaya başladı ve bugünlere kadar gelmiştir.

Çin, İslam Dini Konusunda Maskesini Çıkarıyor

Çin, Suudi Arabistan başta Arap-İslam ülkeleri ile ilişkilerini  normalleştirdikten ve onların güvenlerini kazandıktan sonra İslam dini konusunda gerçek yüzünü göstermeye başladı. Çin 1996  yılından itibaren  İslam dini üzerinde  eski  uygulamalarına döndü ve dini hayat üzerine sıkı bir denetim  kurmaya,engeller,kısıtlamalar ve yasaklar getirmeye başladı. 1997 de Doğu Türkistan sınırları içindeki tüm kitap mağazalarında raflardaki Kur’ani Kerimleri toplattırarak depolara kapattı. Yeni Cami ve Mescitlerin inşası  durduruldu.

Dini Medreseler ve Kuran kursları yasaklanarak kapatıldı. Din adamalarına baskı başladı.Bir çokları tutuklandı .Bunun üzerine bir çok din adamı yurt dışına gitmek zorunda kaldılar. Aynı yıl Pekin  yönetimi  yeni bir karar alarak  “Şinjiang (Doğu Türkistan)’in güvenliği ve istikrarı önündeki   en büyük tehlike dini radikalizm, bölücülük ve terörizmdır.”  tanımlamasını resmi Politika  olarak belirledi. Çin devletinin siyasi,toplumsal ve askeri  bütün gücünü Uygur toplumunu İslam’dan, İslam’ı de Uygur toplumundan ayırmak için seferber etmeye başladı.

Çin’in  din konusundaki  tutumu  tavizsiz ve sert, uygulamaları ise,şiddete dayalı ve  kaba idi. Günümüzde ise Doğu Türkistan’da tüm devlet memurlarına, emeklilere, öğrencilere, 18 yaştan küçüklere, kadınlara camiye girmek, Allaha ibadet etmek, oruç tutmak yasaktır. Mevlid  okutmak, kadınlar çay toplantısında kuran okumak, Kendi ve akrabalarının çocuğuna namaz süresi öğretmek suçtur.  Bu suçlardan yargılanarak cezaevlerinde yatmakta olan çok sayıda Uygur bulunmaktadır.

Petrol Fiyatlarındaki Düşüş ve Durgunluk,  Suudileri Çin’e Muhtaç Hale Getirmiştir.

Son yıllarda görülen ani düşüşler, petrol pazarındaki durgunluk ve rekabetsizlik ,tek gelir kaynağı petrol olan Suudi Arabistan’ın ekonomik yönden çık sıkıntılı bir  hale  düşmesine sebep olmuştur.  Suudi Arabistan  dünyanın en büyük petrol alıcısı olan Çin’e en  muhtaç günlerini yaşamaktadır. Çünkü, Suudi petrolünün yarısını Çin satın almaktadır.

Üstelik, Çin Suudi Arabistan’a olan yatırımlarında  da çok cömert davranmaktadır. Çin sadece 2014’ün ilk yarısında Arabistan’ın enerji sektörüne 6.8, metal sektörüne 5.2 ve ulaşım sektörüne de 1.9 milyar dolar  olmak üzere toplamda 13.9 milyar dolar yatırım yapmıştır.  2011  yılında Suudi devlet Petrol şirketi (  Aramco )  ile Çin devlet petrol şirketi Sinopec ile ortaklaşa  Suudi Arabistan’ın kızıl deniz sahilindeki Yanbu’da dev  bir entegre petrol rafinesi  kurmak  için anlaşmıştır.  2014  yılında  inşaatına başlanan bu dev rafinerinin  yapımında çalışanların büyük çoğunluğu  etnik Çinili  işçilerden oluuşmaktadır.

Bu rafineri tamamlandığında  her gün 400 bin varil ham petrol işleme kapasitesine sahip olacaktır. Ayrıca,bu rafinerii yapılan anlaşma ile çalışanların hemeen hemen tamamını Çinli işçilerdern istihdam edecektir.  Bugün Suudi çöllerinde petrol kuyuları kazmakla meşgul  on binlerce Çinli vardır. Ondan başka Suudi Arabistan’da inşaat  sektörü  ile  elektrik üretimi ile ilgili   175 projenin gerçekleştirilmesinde  160 Çin şirketi faaliyet göstermektedir. Sıcak paraya çok acil ihtiyacı olan Suudi Kralı Pekin ziyareti esnasında  Çin’e Saudi Aramco  Petro-Kimya Şirketinin hisse senetlerini  satın alamasını teklif etmiştir.  Çin’de bu fırsattan yararlanarak  Suudi Arabistan’ı daha çok yanına çekmek ve güdümüne alabilmek için   teklif edilen bu ARAMCO hisselerini satın almaya sıcak bakmaktadır.

Öte yandan Suudi Arabistan ABD’den satın alamadığı bazı stratejik silahları Çin’den temin etmektedir. İki ülke arasında askeri işbirliği de gün geçtikçe önem kazanmaktadır. İran ile çok iyi dostluk ilişkisi olan ve Birleşmiş Milletler güvenlik konseyinde İran yanlısı Esed rejimini destekleyen Çin’i kendi  tarafına  çekerek kendi yanında tutmak isteyen Suudi yönetimi daha fazla mesai  harcaması gerektiğini  ve bunu de çok iyi derecede  his etmekte olduğu da gözlerden kaçmamaktadır.

 İki Yüzlü ve Samimiyetten Uzak Çin,  Gerçek Yüzünü Göstermiştir

Suudi Arabistan burnunun dibindeki   İşgal altınıdaki Filistin’e  yardım elini fazla uzatamamakta ve bu durumdan da son derece mustarip olduğunu her fırsatta dile getirmektedir. Filistinli Müslüman Araplar,aynı Çin işgalindeki Doğu Türkistanlı Uygurlar gibi  70  yıldan beri İşgalcı İsrail’in  baskı ,zulüm ve katliamları altında   bitmez – tükenmez acılar içinde yaşamalarını sürdürmeye çalışmaktadır. Her platform ve  vesile ile Filisitin davasını diline dolamaktan geri durmayan Çin,  18 Mart’ta Kral Selmana’ı  “ İyi yolculular. dilekleri ile uğurladı ve hemen ardından    20 Mart’ta  da  İsrail başbakanı Binyamin Netanyahu’yı  Pekin’de altına kırmızı halılar sererek karşılamıştır.  Çin başbakanı Likeçiang her gün Müslüman masum Sivil Filistinlileri  acımasızca katleden ve üzerlerine bombalar yağdıran ve evlerini başlarına yıkan İsrail’e “Çağımızın Zirvesindeki Devlet ”  sözleri ile  övgüler yağdırmıştır.  Başbakan, Likeçiang  ayrıca, “Yahudi Milleti  ile  Çin  Ulusu  dünyadaki en yüce milletlerdir.” sözleri ile  İsrail’in dünya’da  kendileri ile eşdeğerde olduğunu  anlatamaya çalışmıştır. Çin her zaman böyle ikili oynayan bir ülkedir ve bu kez de  taktığı yalan  maskesini  çıkarmış  ve gerçek yüzünü bir kez daha göstermiştir. Ancak, Kral Selman Bin Abdülaziz’in biz Uygur Müslümanlar hakkında Çin devlet başkanı Şijinpeng’e bir, iki cümle iyi niyetli tavsiye etmeye cesaret edememesine üzülmemiz ve kızmamız  hiçbir şeyi değiştirmez.

Çin’in Baskısı İle Suudilerin  Müslüman Uygurlara Karşı Tavrı Değişiyor.

Son zamanlarda ise, Suudi yönetiminin Doğu Türkistanlı mazlum Müslüman Uygurlara olan olumlu ve şefkat içerikli tavrı tamamen değişmiş ve tersine dönmeye  başlamıştır. Ayrıca, bu iki ülke arasındaki mevcut  ilişkiler, Çin’in maskesini çıkarması  ve gerçek yüzünü göstermesi ile   oyunun kuralları değişmiştir.

2015 yılında  Çin yönetiminin Hac yapmalarını yasaklaması ve izin vermemesi üzerine her türlü cezayı göze alarak Suudi Arabistan’a  hacdan önce umre ziyareti için gelen ve hac zamanına kadar Mekke’den çıkmayarak  gizlenen ve hac yaptıktan sonra dönmeyi düşünen   yaklaşık  500 kadar Zavallı Uygur Hacı  adayları  Cidde’deki Çin Başkonsolosunun aldatması ve yönlendirmesi ile Çin yönetiminin talep ve baskısı  üzere Suudi polislerince yakalanıp tutuklu evine konuldu. Sonra Çin polislerine teslim edilmişlerdir.

Cidde hava alanında Suudi  yetkililerinin gözü önünde  Çin polislerince ellerine kelepçe vurulan Uygur hacı adayları uçağa doldurulup Urumçi’ye götürülmüşlerdir.  Allah ve Kabe  aşkıyla yanıp tutuşan bu müminler, zorla götürüldükleri Doğu Türkistan’da yasa dışı hac yapmak  suçundan yargılanmışlar ve çeşitli hapis cezalarına çarptırılmışlardır. Bu hacı adaylarının bir çoğu hala  cezaevlerinde çile dolduruyor. Aralarında Kaşgarlı bir Cami imamı  de vardı. Bu İmam 12 yıl  hapis cezasına çarptırılmıştır. Bu din alimi tanınmış ve Ünlü bir dini zat  olduğu için   mahkumiyeti batı medyasında yer aldı.

Diğer Hacı adayları  suçluların akıbetleri konusunda  ise, her   hangi bir bilgi yoktur. Uygurlar 40 yıldan beri  umre için giderek akabinde  hac ibadeti için toplu halde Mekke’de bekliyorlardı. Suudi hükumeti,  bu Uygur hacı adayları  için barınacak yer, yiyecek yemek veriyor, özel koruma altına alıyordu. Çin’in tüm  baskı, talep ve  isteklerine  itibar etmiyor ve Müslüman mazlum Kardeşlerini Çin’e geri vermiyorlardı.  Çin,bu kez Suudi Arabistan’da  Uygurlara karşı baskı ve zulüm icra etmeyi ve geri almayı  başarmıştır. Bugün Uygur  Türkleri bu durumdan  çok üzgün ve  çok kızgındır ve bütün bu olanlardan sonra büyük bir hayal kırıklığı ve ümitsizlik girdabına gark olmuş durumdadır. Suudi Arabistan’ın Çin ile stratejik ortak olduğunu anlayabiliyor da, Uygur Müslümanlara karşı eski şefkat duygularının neden kayıp olduğunu anlamakta zorluk çekiyorlar.

Suudi Ülkesindeki  Uygur Kardeşlerimiz Doğu Türkistan Davasının Maddi Yükünü Üstlenmişlerdir

1950-1990 yılları arasında  40 yıl süre ile Doğ Türkistan davası sadece Türkiye’de yürütülüyor ve bu ülke’de  ayakta tutuluyordu. Ancak,Türkiye’de yürütülen  bu kutsal davanın  maddi  külfetini ve yükünü Suudi Arabistan’da yaşayan çilekeş ve vefakar  Millet ve Vatansever Uygur Türkü  muhacir büyüklerimiz ve Kardeşlerimiz  üstlenegelmişlerdir.

Türkiye başta olmak üzere dünyanın çeşitli ülkelerinde tahsil gören  ve sayılarının binlerce olduğunu tahmin ettiğimiz  Uygur öğrenciler 50c sıcaklarda çile çekerek para kazanan Doğu Türkistanlı  Kardeşlerimizin kurduğu Türkistan Talebe Sandığı’nın sağladığı burslarla  tahsillerini sürdürüyor ve tamamlayabiliyorlardı.  Ama.daha sonraki yıllarda bu durum tamamen değişmiştir.

Bu vesile ile yıllarca bu davanın maddi külfetini yiğitçe ve samimi olarak üstlenen çok  Kıymetli  ve aziz Doğu Türkistanlı  önderlerimiz,Cemaat erbaplarımız ve aydınlarımıza teşekkürlerimizi sunuyorum. Ahirete intikal edenlere ise,Allah’tan rahmet ve mağfiret niyaz ediyor ve kendilerine her zaman minnet ve şükran duyduğumuzu özellikle ifade etmek istiyorum.

Hata ve Suçu  Öncelikle Kendimizde Aramalıyız !

Ben Uygur kardeşlerime şunu  ifade etmek istiyorum; Eğer üzüleceksek atalarımızın bize miras bıraktığı kutsal topraklarımızı bağımsız ve hür olarak evlatlarımıza miras bırakmamız gerekirken, bunu başaramadık ve  Vatanamızı Çin’e kaptırarak  onun esiri  durumuna düştük. Biz eğer gerçekten üzülmek istersek ve bu üzülmemizde samimi isek, ecdat yadıgarı topraklarımızı  Çin’e kaptırdığımız için bu duruma  üzülmeliyiz. Eğer kızacaksak, biz Uygurlar neden başka Müslüman Milletler gibi hürriyet ve bağımsızlığımızı koruyamadık? diye kendimize kızmalıyız. Aziz yurdumuz Doğu Türkistan’da mübarek İslam dinimiz ve biz Müslümanların onuru din düşmanı bir işgalci hakimiyet tarafından ayaklar altına alınırken, din, vatan, bayrak ve namusumuzu korumak için ne kadar fedakarlık yaptık ve ne kadar bu uğurda   mücadele ettik ?

Türkiye’de herkes tarafından sık sık söylenen bir söz vardır: “Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır, Toprak, eğer uğrunda ölen varsa vatandır.” Bizde din, toprak ve  vatan için savaşarak ölenlerin sayısı  mi çok  yoksa  düşmandan kaçarak, teslim olarak, boyun eğerek, susarak ölenlerin sayısı  daha mi çok ?

Şunu çok  iyi bilmemiz gerekir ki; Biz Suudi Arabistan veya başka bir  Müslüman kavmin sevgisini kazanmak için Müslüman olmadık. Tek hak din İslam,ve doğru ve hakikatın yolu Müslümanlık olduğu için   ve yegane Mabudumuz Allah’ın rızasını  kazanmak    için Müslüman olduk. Her Müslüman  Millet, önce kendi bayrağını  kendi ana vatan  toprakları üzerinde dalgalandırmak ve bayrak  yapmak için kan döktü ve can verdi. Kendi toprağı uğrunda ölerek o toprağı vatan yaptı. Başkalarını kendisine acındırmak,  kişinin  onur ve haysiyetini  kaybetmesi  bedeli ile ancak  elde edilebilir. Biz  Müslüman Uygur Türkleri  vatanımızı , bayrağımızı ,  özgürlük ve bağımsızlığımızı  Çin’e kaptırarak  bütün bunları  kaybettik. Bizde düşmandan  arta kalan  iki şey vardır;  Bunlar ise,Allah vergisi ve nimeti   olan  önce aklımız sonra ise,   onurumuzdur. Akıl ve onurumuzu koruyabilirsek, kaybettiklerimizin tamamını bir gün Allah’ın yardımı ile mutlaka geri alabileceğiz!

Biz Uygur Türkleri  günümüzdeki bütün bu  olumsuz  şartlara  rağmen, bizi kim kurtarır  acaba  ? değil, biz  Allah’in yardımı ile nasıl kurtulabiliriz? Diye düşünmeli ve bu düşünce ışığında  ve doğrultusunda hareket etmemizin gerekli olduğunu  düşünüyorum.

 

http://m.yeniakit.com.tr/haber/temel-karamollaogludan-referandum-aciklamasi-eger-hayir-cikarsa-292482.html

WHAT DO ISLAMIC STATE AND TIBET HAVE TO DO WITH CHINA’S CRACKDOWN IN UYGHURISTAN?

 Uyghuristan Republik

BY GABRIELE BATTAGLIA
18 MAR 2017

The HEAT IS on in Xinjiang. A string of deadly killings, blamed on Islamist separatists, have rocked China’s restive far western province and prompted authorities into an unprecedented show of force – and a social clampdown experts say has been imported from Tibet (西藏).

Huge military parades have taken place in Hotan (和田地區), Kashgar (喀什地區) and Urumqi (烏魯木齊) featuring thousands of servicemen, signalling the authorities’ intent to “relentlessly beat, and strike hard against terrorism”, in the words of the local Communist Party deputy chief Zhu Hailun.

The show of force comes after a knife attack in February that killed eight people and a car bomb in December that killed five. In January, three suspected terrorists were shot dead in Hotan while resisting arrest.

A Uygur fortune-teller, right, reads playing cards as she tells a young woman her fortune in Xinjiang. Photo: AFP

Those attacks are just the latest grisly episodes in the region’s years-long struggle against terrorism that has claimed hundreds of lives. Authorities blame the attacks on ethnic Uygur militants belonging to the separatist East Turkestan Islamic Movement (ETIM), though some critics doubt whether ETIM exists as a cohesive group, claiming the attacks are more a reaction to repressive government policies that target the Uygurs’ way of life.

The spate of violence coincides with the release this month of a half-hour video by Islamic State that features Uygurs issuing the terror group’s first threat against Chinese targets. The event has added credibility to warnings by Beijing of the potential for Xinjiang militants to link up with global jihadist groups. Chinese President Xi Jinping ( 習近平 ) told Xinjiang’s delegation at the National People’s Congress in Beijing this month that the area required a “great wall of iron” to keep out Islamic separatists. He also underscored the need for “ethnic unity”.

Chinese military police at a rally in Hetian in Xinjiang. Photo: AFP

The government has responded to the growing threat by bringing in new hardline security restrictions on Xinjiang (新疆) residents – restrictions some experts say have been imported from neighbouring Tibet by Chen Quanguo, Xinjiang’s Communist Party leader, who previously held the same office in Tibet.

Those measures include the recall of passports and a ban on foreign travel for local residents that covers both Han and Uygurs; a prohibition on praying – even privately – other than in official places of worship, applied not only to mosques but also Christian churches; and a crackdown on “underground” Islamic schools.

Chinese President Xi Jinping receives a traditional Uygur hat in Xinjiang. Photo: Xinhua

They also include a bounty of 100 million yuan (HK$112 million) in rewards for anti-terror tips.

“Every single measure you saw in Tibet is magnified in Xinjiang. The mechanism is similar but the application is different,” Robbie Barnett, director of modern Tibetan studies at Columbia University, told This Week in Asia.

Darren Byler, a University of Washington expert on Northwest China who cited local sources, said the situation had never been as tense as it was now.

“Most counties from Aksu to Hotan are on complete lockdown. Uygurs with residence permits in those counties are not permitted to leave without justified permission. In some cases bus services between cities have been stopped. In many places life is now centred around daily political education and red-song singing meetings. Every household has to send a representative to such meetings or their family will be labelled suspicious.”

Uygurs were traditionally the majority ethnic group in Xinjiang, but development of the resource-rich territory has bought an influx of Han Chinese, who now account for nearer half the population. This has caused tension, with many Uygurs – most of whom are Muslim – fearing their way of life is being whittled away.

Xinjiang is a hub in China’s “One Belt, One Road” development project that seeks to revive the ancient Silk Road by linking regional economies into a China-centred trading network. The initiative is key to the geopolitical ambitions of Beijing, which has responded to recent unrest by drafting in the hardliner Chen as Xinjiang’s party leader in August 2016. Chen was the creator of Tibet’s so-called “grid management system” – a pervasive surveillance network built to inform on Dalai Lama sympathisers that relies largely on local Han residents to manage the society “without gaps, without blind spots, without blanks”, according to state media. China regards the Dalai Lama as a separatist, although he says he merely seeks genuine autonomy for his Himalayan homeland.

Chen Quanguo, Xinjiang’s Communist Party leader. Photo: Handout

Chen had pushed security to the top of his agenda since arriving in Xinjiang, said James Leibold, an expert on China’s ethnic issues at Australia’s La Trobe University.

“With Wang Lequan (王樂泉) as party leader in Xinjiang from 1994 to 2010, a hard-handed approach led to the Urumqi violence in 2009,” said Leibold, referring to several days of rioting that involved at least 1,000 Uygurs and, according to Chinese officials, led to 197 deaths, most of them Han Chinese.

“Then Zhang Chunxian ( 張春賢 ) came in and developed a softer approach based not only on security but also on economic development.”

Leibold said that after attacks in 2013-2014 – 35 people were killed in knife assaults at Kunming Railway station in March 2014, while two months later suicide bombers killed 43 people at a street market in Urumqi – Zhang was recalled to Beijing “in a largely ceremonial position because his approach was considered ineffective”.

“Then Chen [was made Xinjiang party chief] and he probably saw this as a great opportunity to reach a high position in the Politburo. He went back to Wang Lequan’s approach.”

 

A group of Uygur men sit in a street in Kashgar. Photo: AFP

Leibold said that many Uygurs saw the latest security measures as targeting Muslim practices.

“It would be naive to claim that China does not have a problem with radical Islam both domestically and internationally,” said Leibold. “Yet its show of force is disproportional to the actual threat posed. Like swatting flies with a machine gun, it is counterproductive, as repressive policies in Xinjiang reinforce the perception that the Xi Jinping leadership is anti-Islam. This not only undermines the ‘One Belt, One Road’ project but also threatens to make China’s problem with terror far more serious and complex in the future.”

The release of the Islamic State video appears to be an effort by the terror group to capitalise on the situation in Xinjiang. It shows Uygur fighters who threaten to “shed rivers of blood and avenge the oppressed” in China.

Experts say the video marks a shift from years past when China rarely figured in statements by global jihadist groups.

But prominent Uygurs have denounced the video.

Dolkun Isa, general secretary of the Munich based World Uygur Congress – an organisation in exile, said the militants who appeared in the video did not represent the Uygur people. “No one who joins Islamic State can say he is a Uygur,” he said.

 

İSLAM ÜLKELERİ İLE KOMÜNİST ÇİN ARASINDA SIKIŞAN MÜSLÜMAN UYGUR TÜRKLERİ

Mehmet Emin HAZRET

Uygur Türkü kardeşlerimden bir kaçı, Suudi kralı Selman Bin Abdülaziz’in Pekin ziyareti  esnasında  Çin’in  Doğu Türkistan’da Müslümanlara karşı  uyguladığı  dayanılmaz dini baskı namaz ve oruç yasağı ibadet yerlerinin yok edilmesi  gibi Müslümanları çok yakından ilgilendirmesi gereken konuları  hiç dile getirmemesini üzüntü ile karşıladıklarını ve  bu durumun kendilerinde hayal kırıklığı yarattığını  söylemektedirler.  Ocak 2016 de Suudi Arabistan’ı ziyaret eden Çin devlet başkanı Şijinpeng’e   Suudi Arabistan Kralı  Selman bin Abdülaziz  Suudi Arabistan’ın  ” En üstün  Hizmet Madalyası” nı  takdim ettiğini de hatırlatarak bu durumdan de  çok üzgün ve kızgın olduklarını  de  ifade ediyorlar.  İslam ve Arap dünyasının önde gelen ülkelerinden  Suudi Arabistan başta  Mısır,  BAE, İran, Pakistan ve diğer Müslüman ülkeler  konusu ile   da  Doğu Türkistan sorunu hakkında bu ülkelerin takındıkları tavır   konusunda da bir çok şikayetleri dile getirmektedirler.   İslam ülkelerinin bu  son  tavırlarını çok düşündüm ve tahlil ettim.Bu sebeple bu konuda düşündüklerimi ve tahlillerimi  sizlerle de paylaşmak istedim.Ayrıca,  günden güne Çin’in yörüngesine bir az daha fazla yaklaşan  bazı  Müslüman Ülkeler hakkında  kendi açımdan biraz bilgi  vermek  mecburiyetini hissettim.

1.- Suudi Arabistan – Çin İlişkileri ve  Müslüman  Uygur Türkleri 

Suudi Arabistan Kralı Selman Bin Abdülaziz’in  Çin’e yaptığı ziyaretinde,kendisine  Kraliyet ailesinden 25 Prens  ve  Hükümetten de 10 bakan’ın da  yer aldığı  bin 500 kişilik heyet eşlik etti. Kralı Selman resmi ziyaret kapsamında bulunduğu Çin’de Devlet Başkanı Şi jinping ile toplam 65 milyar dolar  tutarındaki  35  dev projeyi kapsayan 14 anlaşma imzalandı.  Bu   14 Anlaşma içindeki  en önemli 2 maddeden biri  Eğitim-Öğretim ikincisi ise, Medya (radyo Televizyon) alanındaki anlaşmalardır.  Tahminlerime göre Suudi Arabistan yönetimi bu anlaşmalar gereğince ilk etapta  Suudi Arabistan Hükümeti  ile  bu anlaşmalar gereğince   şu önlem ve işlemleri yerine getirecektir ;

  1. Suudi Arabistan’in Mekke ve Medine    kentlerindeki Üniversiteler başta olmak üzere bir çok Suudi Üniversitelerinde din eğitimi gören  Doğu  Türkistanlı   Uygur öğrenciler üzerindeki kontrol ve baskıyı arttıracak ve zamanla Mısır’daki gibi Uygur öğrencilerin bu ülkede eğitim görmeleri uygulamasına   son verecektir.
  2. 1982 yılından beri Suudi Arabistan’in Cidde  Radyosu aracılığı ile Doğu Türkistan’a yönelik Uygurca radyo yayınlarına son verecek ve bu radyodaki Uygurca servisini  de kapatacaktır.

Resmi bir ziyaret için  Suudi Arabistan’a gelen Çin devlet başkanı Şi Jinpeng’e  Suudi Arabistan Kralı  Selman, 19 Ocak 2016 tarihinde  “Kral Abdulaziz  adına ihdas  edilen en üstün  devlet madalyasını   takdim etmiştir. Bu madalya özel  bir anlam taşımakta olup,kendi arasında de 5 türe ayrılmıştır.  Bu madalyaların  birinci sırasında bulanan ve  özel şahsiyetlere verilen  “Kral Abdulaziz  Üstün  Hizmet Madalyası”  şimdiye kadar ABD Başkanı Barak Obama, İngiltere Başbakanı Cameron’a verilmiş iken,bu kez   Çin Devlet Başkanı Şi’ye verilmiştir. 20 Mart 1971′ de ihdas  edilen bu Madalyadan(ödülden)   şimdiye kadar  bu özel  “Üstün  Hizimet  Madalyası”‘na layık görülen   hiç bir Müslüman ülke lideri bulunmamaktadır. Kral Selman,  Çin Lideri Şijinpeng’e bu özel madalyayı verdiği gün,  iki ülke arasındaki  stratejik ortaklık protokolü imzalanmış ve  bu haber de  her iki ülke resmi medyasında aynı anda açıklanmıştır.

2013 yılında  Çin  ile Suudi Arabistan arasındaki  ticaret hacmi 72 milyar dolar olmuştur. Çin’in Arabistan’dan  ham petrol ithalatı 2014’te günlük 993 bin 320 varil olmuş ve bu rakam , 2013 yılına göre %  7,9  oranında daha düşük gerçekleşmiştir.  Suudi Arabistan’ın 2015 deki  yıllık toplam ihracatı 203.5 milyar dolardır.  Bu rakama ise, 2014  yılına göre  %40  daha azdır. Çin’in Suudi Arabistan’dan  ithalatı  2015 yılında, 2014’e    göre % 42.7  oranında azalmıştır. ( Çin’in  Cidde Başkonsulusluğu Kurumsal Web,sitesi)  Bu  şok düşüş ve azalmalar ise,  dünyadaki petrol fiyatlarının   şok edici bir  şekilde düşüşten  kaynaklanmaktadır. Suudi Arabistan,  tarihinde  ilk kez bütçe açığı ile karşılaşmış ve  ilk defa dış krediye muhtaç hale  gelmiştir. Bu nedenle Suudi Arabistan bütçe açığını kapatmak  için daha çok petrol üreterek bunu satmaya ihtiyacı vardır. Çin ise, dünya’da en büyük petrol ithalatçısı bir ülkedir. Bu sebeple Suudi Arabistan,  Çin ile daha çok yaklaşmaya ve ona daha çok  sarılma  ihtiyacı  hissetmektedir.

Dünya’da Çin ile diplomatik ilişki kurmayan  hiç bir ülke kalmazken, dini ret eden komünist ülkelere karşı özel  ve katı bir  tutum sergileyen Suudi Arabistan, 1990’lı yılların başına kadar  tek başına Çin ile diplomatik ilişkiye girmemek için büyük direnç göstermiş ve bu ülkeyi sırf dini mulahazalarla  tanımamıştır.  Çin, eninde sonunda bir şekilde  Suudi Arabistan’ı da ikna etmeyi başarmıştır.

Çin,Suudi Arabistan’i İkna Etmeyi Nasıl başardı ?

Çin, dünyaya açılıp liberal ekonomik sisteme geçtikten sonra 1980 yılından başlayarak iki ülke arasında diplomatik ilişkiler olmamasına rağmen, bu ülkeye  özel olarak kapısını sürekli açık tutmuştur.   Çin yönetimi 40 yıldır yasakladığı hac ibadetini serbest bırakmıştır.İlk kez 1985 yılında  yaklaşık 3 bin kadar Uygur hacı adayı Pakistan üzerinden Suudi Arabistan’a gelmiştir. Daha sonra ise,  Çin işgalinden önce bu mübarek topraklara iltica ederek yerleşen  o tarihlerde sayıları 20 bin  civarında olan Müslüman Uygur muhacirleri  ülkelerini ziyaret etmeye davet etmiştir.  Doğu Türkistana gitmelerini ve 50 yıllık vatan hasretini gidebileceklerini  ikna etmeyi başarmıştır. Bu ülkede yaşayan Müslüman Uygurlar akın, akın  Doğu Türkistan’ı ziyarete koyulmuştur.Diğer yandan ise,on binlerce Uygur Umre ve hac için  bu ülkeye gelmeye başlamıştır.  Öte yandan  bu ülkede yaşayan Uygur Türklerinin ileri gelenlerini, Dünya İslam  Birliği  Teşkilatı (Rabita) Heyetini  ve  Suudi   Yetkilileri ile heyetlerinin  Doğu Türkistan’a gelmesi ve  bu ülke’de ve Çin’de   serbestçe engelsiz dolaşmalarına ve  seyahat etmelerine  özel  izin vermiştir. Suudi Arabistan Kralının kendi şahsi bütçesinden karşılayarak bastırdığı  Uygurca  mealli  yaklaşık 100  bin Kuranı Kerimin uçaklarla götürüp  Doğu Türkistan’da dağıtılmasına göz yummuştur.  Kültür devrimi sırasında yakılarak yok edilen kuranı kerim ve dini kitaplara  Uygurların ihtiyacı tam olmasa de karşılanmıştır.  Diğer yandan Çin yönetimi Doğu Türkistan tarihinde ilk kez  Kur’ani Kerimin Uygurca meale tercüme edilmesine izin vermiştir.Muhammed Salih Damollam başkanlığındaki  Uygur din adamlarından oluşan  bir heyet tarafından hazırlanan bu Mealli Kur’ani Kerimin basılmasına  izin vermiştir.   1986 yılında   Pekinde  basılan Uygurca mealli  kuranı kerim,  Doğu Türkistan’da bir ay içerisinde 200 bin adet satılmıştır. Komünist Çin işgali sonrası ve özellikle Kültür devriminde yıkılan  Cami ve mescitlerin yerlerine halkın yeni  Cami ve Mescitler yapmasına izin verilmiştir.   Suudi Arabistan’da yaşayan zengin Uygur Muhacirler ana vatanlarında  Cami, Mescit ve  okul yaptırmalarını Çin güler yüzle karşıladı. Uygurlar çocuklarının dini öğrenim görmesi için  Pakistan, Suudi Arabistan, Türkiye,Mısır ,Yemen ve Körfez ülkelerine   göndermeye başlamıştır. Bu yıllarda  yurt dışında  eğitim görmekte olan Uygur öğrencilerin sayısı  on binlerden geçti. Çin “din öğrenmek sizin hakkınızdır.” sözü ile Uygurlara ve İslam ülkelerine ve özellikle Suudi Arabistan’a güven aşılamayı başarmıştır.  Önündeki engelleri tamamen  kaldırmıştır. Bütün bunlar Müslüman ülkeleri çok etkilemiştir.Daha sonra ise,Çin’in en büyük müttefiki ve destekçisi İslam Cumhuriyeti Pakistan’ı devreye sokan Çin,  Suudi Arabistan’ı sonunda ikna etmeyi başarmıştır.  En sonunda ise,  1990 yılında iki ülke arasında diplomatik ilişkiler kurulmuştur.  Pekin ve Riyad’da karşılıklı büyük elçilikler hizmet vermeye başlamıştır.

Çin 1993 yılına  kadar petrol ihracat eden ülke  durumunda iken,ekonomisini geliştirdi ve  endüstri ve  mal üretimi baş döndürücü bir hızla bir kaç kat arttı. Buna bağlı olarak enerji ihtiyacı de  arttı.  İç üretimin ihtiyacını karşılayamaz bir hale gelmesi üzerine 1994 den başlayarak petrol ithal etmeye başladı. Elbetteki,petrol ithalatında  ilk seçenek  de Suudi Arabistan oldu. Paranın yüzü sıcaktır derler.  Böylece Çin ve  Suudi Arabistan ilişkileri ısınmaya başladı ve bugünlere kadar gelmiştir.

Çin, İslam Dini Konusunda Maskesini Çıkarıyor

Çin, Suudi Arabistan başta Arap-İslam ülkeleri ile ilişkilerini  normalleştirdikten ve onların güvenlerini kazandıktan sonra İslam dini konusunda gerçek yüzünü göstermeye başladı.   Çin 1996  yılından itibaren  İslam dini üzerinde  eski  uygulamalarına döndü ve dini hayat üzerine sıkı bir denetim  kurmaya,engeller,kısıtlamalar ve yasaklar getirmeye başladı.  1997 de Doğu Türkistan sınırları içindeki tüm kitap mağazalarında raflardaki Kur’ani Kerimleri toplattırarak depolara kapattı.  Yeni Cami ve  Mescitlerin inşası  durduruldu.  Dini Medreseler ve Kuran kursları yasaklanarak kapatıldı. Din adamalarına baskı başladı.Bir çokları tutuklandı .Bunun üzerine bir çok din adamı yurt dışına gitmek zorunda kaldılar. Aynı yıl Pekin  yönetimi  yeni bir karar alarak  “ Şinjiang (Doğu Türkistan)’in güvenliği ve istikrarı önündeki   en büyük tehlike dini radikalizm, bölücülük ve terörizmdır. ”  tanımlamasını resmi Politika  olarak belirledi.Çin devletinin siyasi,toplumsal ve askeri  bütün gücünü    Uygur toplumunu İslam’dan, İslam’ı  de Uygur toplumundan ayırmak için seferber etmeye başladı.  Çin’in  din konusundaki  tutumu  tavizsiz ve sert, uygulamaları ise,şiddete dayalı ve  kaba idi. Günümüzde ise Doğu Türkistan’da tüm devlet memurlarına, emeklilere, öğrencilere, 18 yaştan küçüklere, kadınlara camiye girmek, Allaha ibadet etmek, oruç tutmak yasaktır. Mevlid  okutmak, kadınlar çay toplantısında kuran okumak, Kendi ve akrabalarının çocuğuna namaz süresi öğretmek suçtur.  Bu suçlardan yargılanarak cezaevlerinde yatmakta olan çok sayıda Uygur bulunmaktadır.

Petrol Fiyatlarındaki Düşüş ve Durgunluk,  Suudileri Çin’e Muhtaç Hale Getirmiştir.

Son yıllarda görülen ani düşüşler, petrol pazarındaki durgunluk ve rekabetsizlik ,tek gelir kaynağı petrol olan Suudi Arabistan’ın ekonomik yönden çık sıkıntılı bir  hale  düşmesine sebep olmuştur.  Suudi Arabistan  dünyanın en büyük petrol alıcısı olan Çin’e en  muhtaç günlerini yaşamaktadır. Çünkü, Suudi petrolünün yarısını Çin satın almaktadır. Üstelik,  Çin Suudi Arabistan’a olan yatırımlarında  da çok cömert davranmaktadır. Çin sadece 2014’ün ilk yarısında Arabistan’ın enerji sektörüne 6.8, metal sektörüne 5.2 ve ulaşım sektörüne de 1.9 milyar dolar  olmak üzere toplamda 13.9 milyar dolar yatırım yapmıştır.  2011  yılında Suudi devlet Petrol şirketi (  Aramco )  ile Çin devlet petrol şirketi Sinopec (中国石油化工集团) ile ortaklaşa  Suudi Arabistan’ın kızıl deniz sahilindeki Yanbu’da dev  bir entegre petrol rafinesi  kurmak  için anlaşmıştır.  2014  yılında  inşaatına başlanan bu dev rafinerinin  yapımında çalışanların büyük çoğunluğu  etnik Çinili  işçilerden oluuşmaktadır.  Bu rafineri tamamlandığında  her gün 400 bin varil ham petrol işleme kapasitesine sahip olacaktır. Ayrıca,bu rafinerii yapılan anlaşma ile çalışanların hemeen hemen tamamını Çinli işçilerdern istihdam edecektir.  Bugün Suudi çöllerinde petrol kuyuları kazmakla meşgul  on binlerce Çinli vardır. Ondan başka Suudi Arabistan’da inşaat  sektörü  ile  elektrik üretimi ile ilgili   175 projenin gerçekleştirilmesinde  160 Çin şirketi faaliyet göstermektedir. Sıcak paraya çok acil ihtiyacı olan Suudi Kralı Pekin ziyareti esnasında  Çin’e Saudi Aramco  Petro-Kimya Şirketinin hisse senetlerini  satın alamasını teklif etmiştir.  Çin’de bu fırsattan yararlanarak  Suudi Arabistan’ı daha çok yanına çekmek ve güdümüne alabilmek için   teklif edilen bu ARAMCO hisselerini satın almaya sıcak bakmaktadır.

Öte yandan Suudi Arabistan ABD’den satın alamadığı bazı stratejik silahları Çin’den temin etmektedir. İki ülke arasında askeri işbirliği de gün geçtikçe önem kazanmaktadır. İran ile çok iyi dostluk ilişkisi olan ve Birleşmiş Milletler güvenlik konseyinde İran yanlısı Esad rejimini destekleyen Çin’i kendi  tarafına  çekerek kendi yanında tutmak isteyen Suudi yönetimi daha fazla mesai  harcaması gerektiğini  ve bunu de çok iyi derecede  his etmekte olduğu da gözlerden kaçmamaktadır.

 İki Yüzlü ve Samimiyetten Uzak Çin,  Gerçek Yüzünü Göstermiştir

Suudi Arabistan burnunun dibindeki   İşgal altınıdaki Filistin’e  yardım elini fazla uzatamamakta ve bu durumdan da son derece mustarip olduğunu her fırsatta dile getirmektedir. Filistinli Müslüman Araplar,aynı Çin işgalindeki Doğu Türkistanlı Uygurlar gibi  70  yıldan beri İşgalcı İsrail’in  baskı ,zulüm ve katliamları altında   bitmez – tükenmez acılar içinde yaşamalarını sürdürmeye çalışmaktadır. Her platform ve  vesile ile Filisitin davasını diline dolamaktan geri durmayan Çin,  18 Mart’ta Kral Selmana’ı  “ İyi yolculular. dilekleri ile uğurladı ve hemen ardından    20 Mart’ta  da  İsrail başbakanı Binyamin Netanyahu’yı  Pekin’de altına kırmızı halılar sererek karşılamıştır.  Çin başbakanı Likeçiang her gün Müslüman masum Sivil Filistinlileri  acımasızca katleden ve üzerlerine bombalar yağdıran ve evlerini başlarına yıkan İsrail’e “Çağımızın Zirvesindeki Devlet ”  sözleri ile  övgüler yağdırmıştır.  Başbakan, Likeçiang  ayrıca, (李克强) “Yahudi Milleti  ile  Çin  Ulusu  dünyadaki en yüce milletlerdir.”( 犹太民族和中华民族都是世界上的伟大民族。)  sözleri ile  İsrail’in dünya’da  kendileri ile eşdeğerde olduğunu  anlatamaya çalışmıştır. Çin her zaman böyle ikili oynayan bir ülkedir ve bu kez de  taktığı yalan  maskesini  çıkarmış  ve gerçek yüzünü bir kez daha göstermiştir. Ancak, Kral Selman Bin Abdülaziz’in biz Uygur Müslümanlar hakkında Çin devlet başkanı Şijinpeng’e bir, iki cümle iyi niyetli tavsiye etmeye cesaret edememesine üzülmemiz ve kızmamız  hiçbir şeyi değiştirmez.

Suudi Ülkesindeki  Uygur Kardeşlerimiz Doğu Türkistan Davasının Maddi Yükünü Üstlenmişlerdir

1950-1990 yılları arasında  40 yıl süre ile Doğ Türkistan davası sadece Türkiye’de yürütülüyor ve bu ülke’de  ayakta tutuluyordu. Ancak,Türkiye’de yürütülen  bu kutsal davanın  maddi  külfetini ve yükünü Suudi Arabistan’da yaşayan çilekeş ve vefakar  Millet ve Vatansever Uygur Türkü  muhacir büyüklerimiz ve Kardeşlerimiz   üstlenegelmişlerdir. Türkiye başta olmak üzere dünyanın çeşitli ülkelerinde tahsil gören  ve sayılarının binlerce olduğunu tahmin ettiğimiz    Uygur öğrenciler 50c sıcaklarda çile çekerek para kazanan Doğu Türkistanlı  Kardeşlerimizin kurduğu Türkistan Talebe Sandığı’nın sağladığı burslarla  tahsillerini sürdürüyor ve tamamlayabiliyorlardı.  Ama.daha sonraki yıllarda bu durum tamamen değişmiştir.

Bu vesile ile yıllarca bu davanın maddi külfetini yiğitçe ve samimi olarak üstlenen çok  Kıymetli  ve aziz Doğu Türkistanlı  önderlerimiz,Cemaat erbaplarımız ve aydınlarımıza teşekkürlerimizi sunuyorum. Ahirete intikal edenlere ise,Allah’tan rahmet ve mağfiret niyaz ediyor ve kendilerine her zaman minnet ve şükran duyduğumuzu özellikle ifade etmek istiyorum.

Çin’in Baskısı İle Suudilerin  Müslüman Uygurlara Karşı Tavrı Değişiyor.

Son zamanlarda ise, Suudi yönetiminin Doğu Türkistanlı mazlum Müslüman Uygurlara olan olumlu ve şefkat içerikli tavrı tamamen değişmiş ve tersine dönmeye  başlamıştır. Ayrıca, bu iki ülke arasındaki mevcut  ilişkiler, Çin’in maskesini çıkarması  ve gerçek yüzünü göstermesi ile   oyunun kuralları değişmiştir.

2015 yılında  Çin yönetiminin Hac yapmalarını yasaklaması ve izin vermemesi üzerine her türlü cezayı göze alarak Suudi Arabistan’a  hacdan önce umre ziyareti için gelen ve hac zamanına kadar Mekke’den çıkmayarak  gizlenen ve hac yaptıktan sonra dönmeyi düşünen   yaklaşık  500 kadar Zavallı Uygur Hacı  adayları  Cidde’deki Çin Başkonsolosunun aldatması ve yönlendirmesi ile Çin yönetiminin talep ve baskısı  üzere Suudi polislerince yakalanıp tutuklu evine konuldu. Sonra Çin polislerine teslim edilmişlerdir.  Cidde hava alanında Suudi  yetkililerinin gözü önünde  Çin polislerince ellerine kelepçe vurulan Uygur hacı adayları uçağa doldurulup Urumçi’ye götürülmüşlerdir.  Allah ve Kabe  aşkıyla yanıp tutuşan bu müminler,  zorla götürüldükleri Doğu Türkistan’da yasa dışı hac yapmak  suçundan yargılanmışlar ve çeşitli hapis cezalarına çarptırılmışlardır. Bu hacı adaylarının bir çoğu hala  cezaevlerinde çile dolduruyor. Aralarında Kaşgarlı bir Cami imamı  de vardı. Bu İmam 12 yıl  hapis cezasına çarptırılmıştır. Bu din alimi tanınmış ve Ünlü bir dini zat  olduğu için   mahkumiyeti batı medyasında yer aldı. Diğer Hacı adayları  suçluların akıbetleri konusunda  ise, her   hangi bir bilgi yoktur. Uygurlar 40 yıldan beri  umre için giderek akabinde   hac ibadeti için toplu halde Mekke’de bekliyorlardı. Suudi hükumeti,  bu Uygur hacı adayları  için barınacak yer, yiyecek yemek veriyor, özel koruma altına alıyordu. Çin’in tüm  baskı, talep ve  isteklerine  itibar etmiyor ve Müslüman mazlum Kardeşlerini Çin’e geri vermiyorlardı.  Çin,bu kez Suudi Arabistan’da  Uygurlara karşı baskı ve zulüm icra etmeyi ve geri almayı  başarmıştır. Bugün Uygur  Türkleri bu durumdan  çok üzgün ve  çok kızgındır ve bütün bu olanlardan sonra büyük bir hayal kırıklığı ve ümitsizlik girdabına gark olmuş durumdadır. Suudi Arabistan’ın Çin ile stratejik ortak olduğunu anlayabiliyor da, Uygur Müslümanlara karşı eski şefkat duygularının neden kayıp olduğunu anlamakta zorluk çekiyorlar.

Hatayı ve Suçu  Öncelikle Kendimizde Aramalıyız !

Ben Uygur kardeşlerime şunu  ifade etmek istiyorum ;  Eğer üzüleceksek atalarımızın bize miras bıraktığı kutsal topraklarımızı bağımsız ve hür olarak evlatlarımıza miras bırakmamız gerekirken, bunu başaramadık ve   Vatanamızı Çin’e kaptırarak  onn esiri  durumuna düştük. Biz eğer gerçekten üzülmek istersek ve bu üzülmemizde samimi isek,  ecdat yadıgarı topraklarımızı  Çin’e kaptırdığımız için bu duruma  üzülmeliyiz. Eğer kızacaksak, biz Uygurlar neden başka Müslüman Milletler   gibi hürriyet ve bağımsızlığımızı koruyamadık? diye kendimize kızmalıyız. Aziz yurdumuz Doğu Türkistan’da mübarek İslam dinimiz ve biz Müslümanların onuru din düşmanı bir işgalci hakimiyet tarafından ayaklar altına alınırken, din, vatan, bayrak ve namusumuzu korumak için ne kadar fedakarlık yaptık ve ne kadar bu uğurda   mücadele ettik ?

Türkiye’de herkes tarafından sık sık söylenen bir söz vardır: “Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır, Toprak, eğer uğrunda ölen varsa vatandır.” Bizde din, toprak ve  vatan için savaşarak ölenlerin sayısı  mi çok  yoksa  düşmandan kaçarak, teslim olarak, boyun eğerek, susarak ölenlerin sayısı  daha mi çok ?

Şunu çok  iyi bilmemiz  gerekir ki ;   Biz Suudi Arabistan veya başka bir  Müslüman kavmin sevgisini kazanmak için Müslüman olmadık. Allah’ın rızasını ve  sevgisi kazanmak ve  tek  hak  ve hakikat yolu İslam olduğu   için Müslüman olduk. Her Müslüman  Millet, kendi bayrağını  kendi toprakları üzerinde dalgalandırmak ve bayrak  yapmak için kan döktü ve can verdi. Kendi toprağı uğrunda ölerek o toprağı vatan yaptı. Başkalarını kendisine acındırmak,  kişinin  onur ve haysiyetini  kaybetmesi  bedeli ile ancak  elde edilebilir. Biz  Müslüman Uygur Türkleri  vatanımızı , bayrağımızı ,  özgürlük ve bağımsızlığımızı  Çin’e kaptırarak  bütün bunları  kaybettik. Bizde düşmandan  arta kalan  iki şey vardır;  Bunlar ise,Allah vergisi ve nimeti  önce aklımız sonra ise,   onurumuzdur. Akıl ve onurumuzu koruyabilirsek, kaybettiklerimizin tamamını bir gün Allah’ın yardımı ile mutlaka geri alabileceğiz!

Biz Uygur Türkleri bütün olumsuz durumumuza rağmen, bizi kim kurtarır  acaba  ? değil, biz nasıl kurtulabiliriz? Diye düşünmeli ve bu düşünce ışığında  ve doğrultusunda hareket etmeliyiz! olduğunu düşünüyorum.

 

20.03. 2017 İstanbul                  (Yazı devam edecektir)

Kaynaklar:

  1. 习近平获授沙特最高级别勋章 中沙将建全面战略伙伴关系
  2. 中沙两国签署石油技术合作协议
  3. 美国靠不住?沙特和中国提高经贸与国防合作  中国同沙特签署石油合作协议
  4. 沙特国王前脚走,以色列总理后脚到
  5. 李克强称犹太民族和中华民族都是世界上的伟大民族

 

http://www.uyghurnet.org/musluman-ulkeler-ile-cin-arasinda-sikisan-uygurlar/

Kunming Hujumchisi Iskender Exetning Dadisi «Mesile Tapshurush» qa Zorlanghan

Künming weqesi gumandari iskender exet

Künming weqesi gumandari iskender exet

Photo: RFA

Uyghur rayonida dawam qiliwatqan «mesile tapshurush» siyasiy herikitide kishiler özlirining nöwettikila emes, 10-15 Yil awwalqi, öziningla emes, uruq-Tughqanliriningmu atalmish mesililirini tapshurush we boynigha élishqa mejburlanmaqta. Mesile tapshurush wehimilik dawam qiliwatqan jaylardin béri, kuchaning uzun yéza séghiz söget kenti. Melum bolushiche, 2013-Yili yüz bergen kunming poyiz istansisigha hujum qilish weqesining bash gumandari iskender exet, séghiz sögettin bolup, uning dadisi exet bu qétimqi mesile tapshurushta nuqtiliq kishige aylanghan we atalmish xataliqini boynigha élishqa zorlanghan.

Dunya uyghur qurultiyi diniy ishlar komitéti mesuli turghunjan alawudun, radiyomizgha bu heqte pikir bayan qilip, mesile tapshurushqa tégishlik terepning bigunah puqralar emes, xitay dairiliri ikenlikini ilgiri sürdi.

Hörmetlik radiyo anglighuchilar, ötken ayda radiyomizgha uchur yetküzgen bir anglighuchimiz, kucha séghizsögette dawam qiliwatqan mesile tapshurush herikitide iskender exet isimlik bir sabiq mehbusning aile-Tawabiatining awarigerchilikke uchrawatqanliqi, bolupmu gumandarning dadisi exet dégen kishining oghlining jinayitining birqsimini boynigha élishqa qistiliwatqanliqi heqqide melumat bergen. Uyghur rayoni we xitay ölkiliride yüz bergen qanliq weqe weqeler heqqidiki matériyallarda körsitilishiche, iskender exet 2013-Yili 3-Ayning 1-Küni yüz bergen kunming pichaqliq hujum weqesining bash gumandari bolup, u weqedin kéyin yünnen aliy sot mehkimisi teripidin ölümge buyrulup, jazasi ijra qilinghan. Aridin az kem 4 yil ötkende iskenderning qilmishi seweblik, dadisi exet yene bir qétim soraqqa tartilghan. Mezkur uchurda yene déyilishiche, iskenderning dadisi bu qétimqi soraqta, weqe yüz bergen yildikidin perqliq halda, balisini yaxshi terbiyilimigenliki, balisining ish-Herikitige köz-Qulaq salmighanliqi, kunminggha ketkenlikidin melumat bermesilik qatarliq bir qatar atalmish xataliqlirini boynigha élishqa qistalghan. Séghiz sögetke qarita élip barghan téléfon ziyaritimiz dawamida, yuqiriqi uchurda déyilgenlerning toghriliqi delillendi. Mezkur kentke mesul saqchi xadimi özining iskender exetning dadisini soraq qilghan we u heqte arxip turghuzghanliqini pash qildi.

Anglighuchimiz teripidin yollanghan yuqiriqi inkasta bayan qilinishiche, bu qétimqi mesile tapshurush dolqunida, séghiz söget kentidiki birmu kishi, bu heriketning sirtida qalalmighan. Emma kenttiki chetel körgenler, jümlidin tarqaq hej qilghanlar bilen sabiq gumandarlar aile-Tawabiati bu qétimqi heriketning merkizi obyékti bolghan. Bu heqte radiyomiz ziyaritini qobul qilghan dunya uyghur qurultiyi diniy ishlar komitéti mesuli turghunjan alawudun ependi, uyghur rayonida mesile tapshurushqa tégishlik kishilerning bigunah puqralar emes, rayonni idare qiliwatqan xitay dairiliri ikenlikini tekitlidi. Uyghur rayonidiki tinchliqning xitay ishghaliyiti bilen buzulghanliqini ilgiri sürgen turghunjan ependi, mesile tapshurushqa toghra kelse, uyghur rayonida qanliq basturush élip bériwatqan xitay dairiliri we ularning yerliktiki shériklirining hésab bérishi kéreklikini otturigha qoydi. U bu nuqtida, xitayning uyghur ziyaliysi ilham toxtini muddetsiz késishini, xitay hésab bérishke tégishlik jinayetlerdin biri süpitide tilgha élip ötti.

Yuqiridiki ulinishtin, muxbirimiz shöhret hoshurning bu heqte teyyarlighan programmisining tepsilatini anglaysiler.(Shöhret Hoshur)

Kishilik Hoquqni Közitish Teshkilati Xitayning «Térroluq» Bilen Qiliwatqan Kürishige Soal Qoydi

«Térrorchilar» ni tutushta töhpe qoshqanlarni mukapatlash yighinida amanliqni qoghdawatqan qoralliq küchler. 2014-Yili 3-Awghust, xoten.

«Térrorchilar» ni tutushta töhpe qoshqanlarni mukapatlash yighinida amanliqni qoghdawatqan qoralliq küchler. 2014-Yili 3-Awghust, xoten.

AFP

Xitay hökümiti uyghur élida yüz bergen weqelerni térrorluq bilen eyiblep, amérika qatarliq gherb elliridin térrorluqqa qarshi ortaq küresh qilishni telep qiliwatqan bir mezgilde, xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati bayanat élan qilip, xitay hökümiti uyghur élida térrorluq bilen eyiblengen weqelerge aiــt éniq ispatlarni ashkarilimighuche, uning heqiqeten térrorluqqa qarshi küresh qiliwatqanliqigha ishinishke bolmaydighanliqini bildürdi.

Bügün amérikidiki xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati xitay hökümitini térrorluq jinayiti bilen höküm qilinghanlargha aiـt tepsiliy uchurlarni ashkarilashqa chaqirdi. Bu heqte élan qilinghan mexsus bayanatta, «xitay dairilirining térrorluq bilen eyiblengen délolargha ait détallarni ashkarilimasliqi, bu döletning térrorluqqa qarshi turush qanunining zorawanliq tüsini almighan tinchliqperwer heriketlerni jazalash üchün qolliniwatqanliqi heqqidiki gumanlarni kücheytmekte» déyilgen. Bayanatta yene mundaq déyilgen : «xitaydiki bolupmu shinjang rayonidiki térrorluqqa ait dawalar térrorluqning éniqlimisidiki chek-Chégrisizliq, ochuq-Ashkariliqtin yoqsunluq we adil sot tertipi bolmasliq tüpeylidin siyasiy meqsetler üchün qalaymiqan qollinilmaqta.»

Xitay hökümiti gumida pichaqliq hujum weqesi yüz bergendin kéyin derhal weqeni térrorluq bilen eyibligendin sirt, arqa-Arqilap herqaysi sheherlerde on minglighan qoralliq saqchiliri arqiliq «térrorluqqa zerbe bérish» heqqide qesemyad yighinlirini ötküzüp, özining qoral küchini heywe qildi. Shuning bilen mas qedemde, xitayning tashqi ishlar ministirliqimu bergen bayanatlirida uyghur élidiki térrorluq tehditining zoriyiwatqanliqini ilgiri sürüp, xelqaradin térrorluqqa qarshi ortaq küresh qilishni telep qildi. Mana mushundaq bir peytte, xelqaradiki nopuzluq bir kishilik hoquq orgini teripidin bundaq bir bayanatning élan qilinishi, uyghur közetküchiler teripidin xitay hökümitining uyghurlarning kishilik hoquq dawasini térrorluqqa chétip yoqitishtin ibaret bu pilanini aghdurup tashlashta muhim rol oynaydu, dep qaralmaqta.

Undaqta, xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitayning térrorluqqa aiـt dawalirini néme üchün gumanliq deydu? bügün, mezkur teshkilatning xitay ishliri dériktori sofi richardson sualimizgha jawab bérip : «mesilining bir teripi bolsa, xitay aliy soti aldinqi hepte axirida béyjingda échilghan ikki qurultayda sunghan 2016-Yilidiki térrorluq délolirigha ait yéngi doklatigha qaraydighan bolsaq, uningda bu délolar we térrorluq bilen eyiblinip höküm élan qilinghan kishilerge aiـt héchqandaq bir tepsilat bérilmigen. Biz ilgiri qilghan tekshürüshlirimizdin shunisi bizge ayanki, shinjangda we bashqa jaylardiki térrorluq dawalirida kishiler asasen özining gep-Sözliri, herikiti we tinchliq bilen hökümetke qilghan tenqidleshliri seweblik jazalinip höküm qilinghan. Eslide yuqiridikiler hemmisi xitay asasiy qanunida kapaletke ige qilinghan hoquqlar, emma ular oxshash waqitta térrorluq heriketliri qatarida jazalanmaqta. Xitaydiki qanunlar hökümetning bundaq délolargha ait uchurlarni mexpiy tutushigha yol échip bergenliki üchün, biz heqiqette néme boluwatqanliqini bilmeymiz. Shunga biz mewjut mesililerge qarap turup xitayning qanunlirining shinjangda qandaq ijra qiliniwatqanliqi kishini oylanduridu, déyeleymiz.»

Kishilik hoquqni közitish teshkilati bayanatida 2016-Yili ichide térrorluq bilen eyiblinip jazalanghan kishilerge ait délolardiki tepsilatlarning xitay qanunlirigha asasen ashkarilanmaydighanliqini, emma ashkarilanghan töwendiki abdusemet xaliq, memet rishit, rizwangül xaliq qatarliq 7 kishining délosi heqqide bérilgen melumatlargha qarighanda, ularning peqet térrorluqqa, jihadqa, diniy radikalliqqa we hetta uyghur milliy herikiti rehbiri rabiye qadir xanimgha ait widiyolarni körüsh, ularni hembehirlesh, bashqilarni beden chéniqturushqa teshkillesh we elqaide teshkilatigha qatnishish üchün xongkong arqiliq qéchishqa urunush dégendek jinayetler bilen jazalanghanliqini körsitip ötüp: «yuqiridiki tepsilati ashkarilanghan délolargha asaslanghanda, ularning héchqaysisi ishlengen bir jinayet yaki zorawanliq herikiti emes. Zorawanliq heriketliri bolsa neq meydanda qoralliq qisimlar teripidin öltürülgen. Uyghur élida xitay hökümitining türlük kemsitish we bésim siyasetliri sewebidin naraziliq mewjut. Bu naraziliqlar hem ténch usullar arqiliq, hem bombilash qatarliq zorawan usullar arqiliqmu ipadilinip kéliwatidu. Xitay hökümiti bu weqelerni, bar-Yoqluqi talash-Tartishtiki “sherqiy türkistan islam herikiti” teshkilati qatarliq chetel küchlirige baghlap zerbe bérip keldi. Biraq ular héchqachan b d t qatarliq musteqil organlarning bu weqeler üstidin tekshürüsh élip bérip, xitay hökümitining sotsiz ölüm we yaki heddin ziyade küch qollinish mesililirini tekshürüshige yol qoymay keldi» dep bayan qilghan. Shunga sofi xanim bayanattiki sözide xitay hökümitining térrorluq weqelirige ait tepsilatlarni yoshurghan muddetche ishenchke érishelmeydighanliqini eskertip, uni xitay ichidiki we chetellerdiki musteqil közetküchilerge ishikini échishqa chaqirghan.

Derweqe, xitay hökümitining uyghurlar élidiki weqelerni térrorluqqa chétip, xitayda térrorluq tehditining zoriyiwatqanliqi heqqidiki teshwiqatliri kücheygen bolsimu, emma chetellerdiki nurghun közetküchiler buninggha guman bilen qarap keldi. Ular bu heqtiki mulahiziliride uyghur élidiki weqeler xelqara térrorluq emes, belki yerliktiki naraziliqtin chiqqan qarshiliq heriketliri ikenlikini bildürüshti. Amérikidiki kaliforniye unwérsitéti qarmiqidiki pamona inistituti oqutquchisi doktor dru gledny ependi ene shularning biri. U sözide bu heqte toxtilip «hazirghiche körülgen weqelerde biz uyghurlardin yaki bashqa guruppilardin xitaygha bir jiddiy tehdit yaki bir tertiplik tehdit mewjutluqini körmiduq. Elwette shinjangda zorawanliq weqeliri köpiyiwatidu. Emma ularning héchqaysisi xitay éytqandek zor qoralliq tehdit emes» dédi.

Sofi richardson xanim bolsa sözide, del bu seweblik xitay hökümitining térrorluqqa qarshi ortaq köresh qilish chaqiriqlirigha asasen, xitay hökümiti bilen xelqara térrorluqqa qarshi küreshte hemkarlashmaqchi bolghan dölet, hökümetlerni agahlandurdi. U mundaq dédi «xitay bilen térrorluqqa qarshi küreshte hemkarlashmaqchi bolghan herqaysi hökümetler we organlar qetiy halda xitaydin heqiqeten mushundaq bir mesile barliqi heqqide ispat telep qilishi kérek. Xitay hökümiti rastchil bolup, bu türdiki dawalardiki esli heriket néme idi, kishilerge adil sotlinish hoquqi bérildimu, qéyin-Qistaq arqiliq iqrar qilduruldimu, ularning öz aldigha adwokat yallishigha ruxset qilindimu? mana mushuninggha oxshash mesililer üstide jawab bérishi kérek. Biz xitaydiki bixeterlik qanunlar boyiche bezi hoquqlarning depsende qilinghanliqigha ishinimiz. Emma xitay hökümiti xelqaraning özini qollishini arzu qilidiken, u halda xelqaramu bu pursetni ching tutup, xitay hökümitige bésim ishlitishi, uning xelqara ölchemler boyiche ish qilishi üchün türtke bolushi kérek» dédi.(irade, 2017-03-17)

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümitining Xitaylarning Wetinimizde Élip Bériwatqan Qanliq Qirghinchiliqliri Heqqidiki Bayanati

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)

Xitay tajawuzchiliri dewlet térorini qollunip, Sherqiy Türkistan xelqining izzet-nepsini, eng eqelliy insan heqliri we kishlik hoquqlirini depsende qilmaqta. Xitay tajawuzchilliri Sherqiy Türkistan xelqini jümlidin Uyghur xelqini kolliktip tutqun qilip, türkümlep jazalap, qara-qoyuq öltürüp wetinimiz sherqiy türkistanni Sherqiy Türkistan xelqi üchün jümlidin Uyghur xelqi üchün dehshetlik jehennemge aylanduriwetti.
Xitay tajawuzchiliri 2017- yili kirgendin buyan atalmish térorizimgha qarshi turush qanunini maqullap, Sherqiy Türkistan xelqining jümlidin Uyghur xelqining eng axirqi we eng töwen sewiyediki yashash heq-hoquqighimu köz alaytip, chang sélishqa bashlidi.Bu yil kirgendin beri Xitaylarning atalmish Xinjiangdiki qorchaq hökümiti, Sherqiy Türkistanning oxshimighan sheherliride terorizimgha qarshi turush bahanisida Sherqiy Türkistan xelqi, jümlidin Uyghur xelqi üstidin rehimsizlik bilen quralliq basturush élip bérip, qolida tömürning sunuqi yoq, arqisida hichqandaq yölenchigi yoq xelqimizning uh digüdekmu halini qoymidi. Shunche keng téritoriyege ige wetinimizde xelqimizge put sighdurghidekmu imkan bermigen xitaylarning esli qara niyiti, peqet terorizimgha qarshi turush bolmastin bir pütün millitimizni hayatqa charesiz ehwalgha chüshürüp qoyup, bir milletning hayatliq menbesini késip tashlashtur.

Xitaylar yene qanche ming yillardin béri Sherqiy Türkistanni weten tutup yashap kéliwatqan Uyghurlarni öz wetinide yoqutuwétish obyekti qilip, yat ellerge köchüp kétishke mejburlash yaki bir millet süpitide tarix sehipisidin öchürüp tashlash arqiliq kéngeymichilik qilishtin ibaret wehshiy we qara niyitini ishqa ashurush üchün insanliqqa qarshi éghir jinayet ishlewatidu. Xitaylarning Qarghliq nahiysining loq yézisida 27-féwral küni élip barghan kolliktip qanliq qirghinchliqi yoqurda éyitqanlirimizning bir misali bolup, xitay dewlitining axbaratni qamal qilishi netijiside téxiche dunyagha ashkare bolmaywatqan qanliq weqeler intayin köp bolup, xitaylarning bu xil shekildiki dewlet térorining heqiqi sanini buningliq bilen éniq mölcherligili bolmaydu.
Xitaylarning wetinimizning Ili, Böretala, Qumul, Ürümchi, Turfan, Aqsu, Artush, Qeshqer, Xoten bolupmu Xoten wilayitining Qarqash, Guma nahiyliride hemde Qeshqer wilayitining Yarkent, Qarghliq we Yéngihisar nahiyiliride élip barghan qanliq qirghinchliqi xelqara ehdinamilargha tüptin qarshi ishlengen éghir jinayettur.Xitaylar Uyghurlarni öz puqraliri qatarida körüp baqqini yoq. Dunya tarixida herqandaq bir tajawuzchining yerlik xeliqlerning heq-hoquqini hem milliy alahiydiliklirini Xitaylardek depsende qilip baqqan bir hadisini misalgha keltürgili bolmaydu.Hazir Sherqiy Türkistanning chet sehraliridin merkiziy sheherlirigiche xitaylarning dewlet térori qaplap ketti. Milletlerning ottursidiki ishench, ittipaqliq we dostluq u terepte tursun, hemmila yerde ata-ana  baligha, bala ata-anigha, qérindash  qérindashqamu asanliqche ishenmeydighan weziyet barliqqa keldi. Kishiler jemiyet u yaqta tursun hette ailisidimu chingraq nepeslinelmeydighan weziyet höküm sürmekte. Örpi-adetlirimiz, Til-yéziqimiz, diniy étiqadimiz tajawuchi xitaylarning yoqutush obyékti bolup qalghan turuqluq xelqaradin xitaylargha bu heqte hichqanche bésimning we mejburlashning bolmaywatqanliqi hemmidin qizziq boliwatidu . Kim özining milliy medeniyiti, örpi-aditi we diniy étiqadini qoghdashqa urunsa “Téror” qalpiqi keydürülüp, uruq-tughqan we qewmi-qérindashliri bilen qoshup jazalandi.Dunya xuddi Xitaygha aylinip ketkendek millitimizning ahu-peryatliri aldida sükütte turmaqta.Bu süküt mana mushundaq dawamlishiwerse hergiz bolmaydu.
Xitay tajawuzchiliri Sherqiy Türkistanda arqa-arqidin quruliwatqan türme, qamaqxana we tutup turush lagiri qatarliqlar toshup kétip, Sherqiy Türkistanni- jümlidin Uyghur aileliri, Uyghur jemiyiti we Uyghur wetinini,- örnikini hich bir yerdin tapqili bolmaydighan ghayet zor türme we qamaqxanigha aylandurup, her yili qanche on minglighan kishining jismaniy we rohiy tereptin méyip boloshini we qirilip kétishini keltürüp chiqarmaqta.Bundaq kétiwerse jénidin toyghan, chiqish yoli tapalmaywatqan xeliq erkinlik we hüriyet üchün oxshimighan yollargha bash uridu. Kim yiteklise shuning arqisidin kétidu.Shuning bilen Sherqiy Türkistanda yüz bériwatqan etnik, siyasiy we iqtisadiy kirzis we ziddiyetler téximu kéngiyip rayon atlap xelqaragha tesir körsütidu. Hazir Xitay tajawuzchilliri Sherqiy Türkistandiki étnik, siyasiy we iqtisadiy weziyetni urush boliwatqan rayonlardikidinmu bekraq nacharlashturiwetti.Xelqara jemiyet we millitimiz ichidin yétiship chiqqan serxil insanlar bu hadisige köngül bölmise asiya, jümlidin ottura asiya weziyiti barghanche keskinliship, étnik topluqlar ottursidiki her türlük munasiwetlerning buzghunchiliqqa uchrash mumkinchiliki qash bilen kirpiktek yéqin bir meselige aylinip qalidu, netijide hel qilish asan bolmaydighan xeliqaraliq éghir kirzis otturgha chiqidu.Buning ziyini peqet Uyghurlarghila emes belki Xitay xelqige shundaqla shu qatarda xelqaradiki barliq milletlerge mölcherligüsiz derijide éghir bolidu.Xitaylar Sherqiy Türkistanda keltürüp chiqarghan milliy ziddiyet waqitning ötüshi bilen hel qilghili bolmaydighan kirzisqa aylinip, rayon we xelqara bixeterlikke éghir tehdit bolupla qalmay hetta Xitay dewlitining aghdurulup kétishigemu sewepchi bolup qélishi mumkin.
Biz dert- hesretlirimizni xitaylar wetinimizni bésiwalghan 60 yildin beri bolupmu kéyinki 10-20 yildin béri dunya xelqige bildürüp, ularning hésidashliqi we yardemliri bilen xelqimizni hür yashitish üchün tirishchanliq körsütiwatqan bolsaqmu, derdimizge derman bolidighanlar anche köp bolmay keldi. Xitay tajawuzchilirining Sherqiy Türkistanda her xil shekilde élip bériwatqan tutqun qilish, étip öltürüshtek qilmishlirigha qarita süküt ichide turushmu Xitayning dewlet térorigha hemdemde bolghanliq bolup, hergizmu kechürüshke bolmaydighan jinayettur.Ishinimizki dawamliq undaqmu boliwermeydu. Xitaylarning iqtisadiy, siyasiy we eskiriy tereqqiyatining kündin-künge tizlishishi, bizning awazimizni bashqilarningmu anglaydighan, bizning derdimizni bashqilarningmu chüshinidighan, bizning ghayimizge yétishimizge bashqilarningmu tosqunluq qilmaydighan we yéqindin hemkarlishidighan künlerning yéqinlap kéliwatqanliqining ipadisidur!
Biz Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti bolush süpitimiz bilen xitaylar Sherqiy Türkistanda yürgüziwatqan dewlet térorigha shiddetlik naraziliqimizni bildürüsh bilen birge, gheriptiki tereqqiy qilghan küchlük dewletlerning we xelqara teshkilatlarning Sherqiy Türkistanning nöwettiki weziyitini estayidil tekshürep chiqip, xitaylarning Sherqiy Türkistan xelqige yürgüziwatqan érqiy we kultural qirghinchiliqini eyiplishini we Xitaygha qattiq besim ishlitip, millitimizning insaniy heq-hoquqlirini barliq chare-tedbirlerni ishqa sélip qoghdap qélishini iltimas qilimiz!
Biz yene xelqara jamaetchilikning, jümlidin muhajirettiki barliq Sherqiy Türkistanliqlarning öz-ara hemkarliship Xitaylar yürgüziwatqan bu xildiki pashistik qirghinchliqlarni toxtutushning yéngi emeliy yollirini tépip chiqishini ümid qilimiz. Biz yene xelqimizni wetende yüz bériwatqan hadisilerni xelqara teshkilat we tereqqiy qilghan dewletlerning hökümetlirige anglitish yoliri heqqide izdinish bilen birge axbarat élan qilish yighini, namayish orunlashturush hemde ochuq xet élan qilish dégendek usullar bilen milliy mejburiyitimizni ada qilishqa chaqriymiz!
Biz muhajirettiki Sherqiy Türkistanliqlar sotsiyal mediye yeni Feyicbok we tiwiter qatarliqlardiki shexsiy imkanlirimizdinmu paydilinip, xitay tajawuzchilirigha qarshi bayanat we inkaslirimizni yollishimiz, xitay tajawuzchilirining millitimiz üstidin yürgüziwatqan dewlet térorini xelqara jemiyetke pash qilishimiz, xitaylar yoshurun tutiwatqan hadisilerni ashkarilashta xelqimizningmu aktipchanliqini urghutishimiz, shu arqiliq Xitaylargha bolghan ghezep -nepritmizni emeliy-herkitimiz bilen ipadilesh üchün tirishchanliq körsitishmiz lazim!
Azatliq we hüriyet tanglirining étip, xelqimizning igilik hoquqini qolgha élishi üchün hemmimiz birlikte köprek eqilge tayinip küresh qilishimiz kérek! Toghra, bir milletning tajawuzchilarning zulumini heqiqi hés qilishi we tajawuzchilargha qarshi jénini tikip qoyup bir niyet, bir meqsette küresh qilishini asan qolgha keltürgili bolmaydu.Lékin herqandaq bir inqilapning tughulush, piship yétilish we wayigha yétish jeryani bolidu. Bu yollarni bésip ötmey bir kéchidila ghelbe qazanghili bolmaydu. Uzaqqa sozulghan bu küreshte biz Sherqiy Türkistanliqlar xuddi etila milliy musteqilliqimizni qolgha alidighandek qizghinliq bilen tinim tapmastin azatliq we hüriyitimiz üchün izdinishimiz lazim. Bezide bu küresh milliy mawjutluqimizni qoghdap qélish üchün bolsa, bezide bu küresh insaniy heq-hoquqlirimizni qoghdap qélish üchün we yene bezide bu küresh igilik hoquqimizni qolgha élish üchün bolidu.Milliy inqilap jeryanida bashqa milletler bilen, bashqa dinlar bilen we bashqa medeniyetler bilen bolghan hemkarliq we dostluqimizni eng yoquri imkanlirimiz bilen kücheytishimiz, heqiqi düshminimizni éniq tonushimiz, xelqara jemiyetke yaxshi tesir qaldurushimiz lazim.
Biz sürgündiki bir hökümet bolush süpitimiz bilen xelqimizning béshigha kéliwatqan bu her-türlük qara künlerni bilip turiwatimiz we xelqara jemiyetning Xitaylarning Sherqiy Türkistan xelqi, jümlidin Uyghur xelqi üstidin yürgüziwatqan insan qélipidin chiqqan jinayi qilmishlirini waqtida bilip turishigha hem kapaletlik qiliwatimiz.Xitaylarning bügünki qilmishliridin Sherqiy Türkistanliqlarning azatliq tanglirining uzaqqa qalmay atidighanliqini körüwalghili bolidu.Hey qérindashlar! Sherqiy Türkistanliqlar üchün düshminimiz xitaylarning bir pilani bolsa, Allahning izni bilen xelqara jemiyetningmu bir pilani bar.Bilip turiwatimiz xelqimizning béshigha qattiq éghir kün chüshti. Millitimiz we milliy qediriyetlirimiz qirilip kétiwatidu. Xelqimiz topidek sorulup, qanche milyon aililer xaniweyran, analar tul, balilar yétim qaldi.Millitimizning dat peryadi kökke yetti…Xelqimiz” Ah urarmen, ah urarmen, ahlirim tutqay séni, qanlirim derya bolup, béliqlirim yutqay séni!”,- dep nale-peryat qiliwatidu. Buni bizni bir millet dep yaratqan ulugh Rebbimiz bilmey qalmaydu. Herqandaq yaman ishningmu bir xeyirlik teripi bolghandek, bugün béshimizgha kéliwatqan qara künlerni xitaylarning Sherqiy Türkistandiki hökmaranliqining zawalliqqa yüzliniwatqanliqining éniq bishariti, yüz yillap kütken azatliq künlirimizning harpisi dep qarisaq hergizmu xata bolmaydu!
Xitaylar wetinimizni bésiwalghandin buyan millitimiz üstidin pilanliq we sistimiliq halda érqiy qirghinchiliq yürgüzüp, qanche milyon qérindishimnizning hayatigha zamin boldi. Xitaylar uzaqqa qalmay xelqimizning üstidin yürgüzgen eshu insan qélipidin chiqqan érqiy we kultural qirghinchiliqlirining hésawini bérishke mejbur bolidu we millitimiz üstidin yürgüzgen chékidin ashqan pashistik siyasetliri sewebidin rehim qilinmastin jazalinidu.
Bizning inqilawimiz heqqaniy bir küresh bolup, zulumgha uchrighan mezlum bir xeliqning erkinliki we musteqilliqini qolgha keltürüsh üchündur! Bu küreshte xitaylarning meghlup bolup, millitimizning ghelbe qilidighanliqi peqet waqit we sinaq meselisidur! “Sebri qilsang ghuridin halwa pishidu”,- dégen maqal bar! Xelqimizning sebir-taqet bilen öz kimligini qoghdap, qehrimanliq bilen her türlük sinaqlardin temtirimey ötüp, milliy ghayisini toluq emelge ashuralaydighanliqigha ishenchimiz kamil! Biz xelqimizni zulumgha bash egmeslikke, herqandaq sharayittamu hür we azat iradisidin waz kechmeslikke, ümit we ishench bilen milliy mewjutluqini qoghdap qélishqa we azatliq küreshlirini xelqara weziyetke, milliy menpeetlirimizning emeliy éhtiyajigha téximu uyghun bolghan köp liniyelik yollar bilen shundaqla her xil métodlar bilen tereqqiy qildurishqa chaqrimiz.
Axirida janabiy Allahdin Wetini we milliti üchün qurban bolghanlargha rehmet, qurban bolghanlarning we türmide yétiwatqanlarning  aile-tawabatlirigha sebir shundaqla Xitay tajawuzchilirining éghir ziyankeshlikige uchrawatqan eziz xelqimizge aman-isenlik tileymiz!

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti

2017-yili 03-ayning 16-küni,  Gérmaniye

Uyghuristan’s Rapidly Evolving Security State

The recent military rallies in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR), with machine-gun toting police and armored personnel carriers parading through the streets of the region’s major cities, foreground the ongoing instability in China’s far western region (Tianshan, February 28). Since the July 5, 2009 riots in the regional capital of Urumqi, thousands have died in violent clashes between the Muslim Uyghur minority and the Han-dominated Party-state. In response, the Chinese Communist Party (CCP) has built a multi-tiered security state with, among other components, the recruitment of nearly 90,000 new police officers and a 356 percent increase in the public security budget (Foreign Affairs, December 23, 2016). According to Chinese President Xi Jinping, Xinjiang is now the “frontline” in China’s battle against “terrorism,” and consequently a testing ground for new policing and surveillance methods (Xinhua, April 28, 2014).

Using data gleaned from public service postings, it is possible to map the development of this security state in Xinjiang. Beginning in 2006, XUAR public and civil service jobs have been publically advertised on the Chinese Internet in an effort to increase transparency. These recruitment adverts contain a range of useful information, such as the number and types of positions plus specific requirements for residency, ethnicity, and education, among other details. By aggregating recruitment adverts across hundreds of regional websites and then disaggregating and analyzing the resulting data, we have compiled a unique dataset that chronicles the ballooning security footprint in Xinjiang. [1]

Viewed in aggregate, the figures reveal a massive spike in police recruitment since 2012, with Xi Jinping personally praising local constabularies as the “fists and daggers” of China’s counter-terrorism effort (Xinhua, April 28, 2014). In fact, the number of advertised police jobs exceeded 30,000 in 2016 more than the figures from 2008–2012 combined. In part, this is an exercise in catching up with wealthier, coastal regions, but over time, the target sharpened to focus on sources of unrest in remote, chiefly Uyghur, parts of Southern Xinjiang. Last year, the outgoing Xinjiang Party Secretary Zhang Chunxian declared success, claiming that “the situation in Xinjiang is becoming ever more stable and the number of violent incidents has declined substantially as local authorities strengthen their ability to prevent and fight terrorist activities” (Renminwang, March 9, 2015). Yet the situation remains tense, with his successor Chen Quanguo implementing an even more comprehensive and intrusive policing strategy (China Brief, February 6, 2016).

Data collected from job postings reveals four stages in the Party-state’s incremental securitization strategy in Xinjiang:

Stage 1 (2009–2011): Responding to the 2009 Urumqi Riots

Despite claims that Wang Lequan ruled Xinjiang with an “iron-fist” during his fifteen-year tenure as Xinjiang Party Secretary (1994-2010), advertised police recruitment was relatively small prior to the 2009 violence. Yet the 7.5 Incident was a wake-up call, with top Party officials deeply embarrassed by the scale of the violence in Urumqi and their inability to quickly quell the unrest. The situation only stabilized after Beijing rushed 14,000 People’s Armed Police (PAP, 武警) forces as well as the relatively recently formed Special Police Units (SPUs, 特警) from 31 provinces to Xinjiang (China Digital Times, July 10, 2009; Sina xinwen, August 17, 2009). In response, the XUAR government initiated its first-ever recruitment of SPU officers by advertising 2,655 positions in December 2009.

While SPUs existed in Xinjiang prior to 2009, their numbers were insufficient to deal with large-scale security threats. SPU officers are heavily equipped with sub-machine guns and bulletproof vests. Physical requirements for admission are also very demanding, with new recruits subject to intense mental and physical training (Guojia gongwuyuan ju, April 27, 2011; Zhongguo Gansu wang, January 18). At that time, the state was intent on investing large sums for the creation of a highly trained and heavily equipped strike force.

The second part of the state’s response to the 7.5 Incident was an investment in new personnel across the public security agencies in the XUAR, which includes the regular police force (人民警察). Total security-related recruitment, across all agencies and job types, doubled, rising from 6,876 positions in 2006–2008 to 15,841 in 2009–2011. XUAR officials evidently sought to quickly boost the region’s undermanned security personal after Zhang Chunxian succeeded Wang Lequan as Party Secretary in April 2010.

Stage 2 (2012–13): Expanded Policing and Surveillance in the Rural South

In January 2012, the new secretary of the XUAR Political and Legislative Affairs Committee Xiong Xuanguo announced the recruitment of 8,000 new police officers in order to beef-up security ahead of the 18th CPC National Congress in autumn of that year (Tianshangwang news, February 1, 2012). This intake advertised 11,559 security-related positions, a 57 percent increase in adverts over 2009 and the highest figure yet for Xinjiang. The principal focus was Southern Xinjiang, due to XUAR officials’ conviction that the violence perpetrated in Urumqi come from Uyghur migrants from the south. [2]

For the first time in 2012, XUAR officials committed themselves to fully implementing the one village, one policeman (一村一警) scheme, which had been rolled out in various Eastern provinces from the early 2000s (China Brief, September 4, 2015). Under this policy, a single police officer leads up to three assistant police staff (协警 or 辅警) in each rural village or hamlet (Tianshangwang news, February 1, 2012). The latter are a highly informal police force. Assistant police are only supposed to assist regular police officers in their duties, and (in theory) do not possess any enforcement rights (行政执法权). These positions come with lower salaries because pay levels are determined by the local authorities at the county or city district levels. The combination of lower pay, contract-based employment, and lower recruitment requirements renders the assistant police force a highly strategic component of a multi-tiered policing strategy, placing a large garrison of low-skilled security staff under smaller numbers of more highly equipped and trained police.

Most of these assistant police officers were recruited to man small, community-based police sub-stations (警务室) across the XUAR (Xinjiang Daily, December 29, 2012). [3]These comprise both fixed structures and bus-like units that can be transported with trucks, which facilitates a highly mobile form of policing. Correspondingly, 71 percent of the region’s 2012 police sub-station recruitment targeted regions with a Uyghur population share of 40 percent or higher, far more than in 2009, when only 40 percent of all security-related recruitment targeted such Uyghur regions. [4] Moreover, 78 percent of advertised police sub-station recruitment positions in 2012 were designated for rural regions, compared to only 42 percent in 2009.

The establishment of a police sub-station network was by no means a Xinjiang innovation. Rather, by the end of 2006, police sub-stations were commonplace across most urban regions of China, while more developed provinces, like Zhejiang, extended their reach into rural communities as well (Xinhuanet, February 5, 2007). Their accelerated implementation in Xinjiang was, at least partially, a response to a string of violent attacks on state targets in Uyghur regions beginning in 2012, as well as a possible factor underlying retaliator attacks.

Stage 3 (2014–2015): Grid-Style Community Policing and Big Data Surveillance

Following a series of high-profile terror attacks, including a suicide car bombing in Beijing (October 2013), train station stabbing in Kunming (March 2014) and market bombing in Urumqi (April 2014), Party officials announced a nation-wide counter-terrorism campaign, with Zhang Chunxian declaring a “people’s war on terror” in Xinjiang and Chinese president Xi Jinping calling for “walls made of copper and steel” and “nets spread from the earth to the sky” to capture these “terrorists” ((People’s Daily, May 26, 2014; Xinhua, May 29, 2014).

In response, XUAR security-related recruitment again surpassed the 10,000 position mark. The 2014 intake continued the 2012 trend away from a well-equipped, expensive policing force toward a more cost-efficient yet surveillance-intense posture, with most of the new positions based on casual employment contracts.

The 2014 recruitment drive introduced several new employment categories, signaling the regime’s efforts to extend the reach of what officials were now calling grid-style social management (社会网格化管理). Grid management employs CCTV cameras, mobile Internet technologies and big data analytics to monitor all suspicious activities within a discrete geometric zone. This approach was first trialed in Beijing and Shanghai during the early 2000s and gradually rolled out in the frontier regions of Xinjiang and Tibet after the 2008-2009 unrest (China Tibet News, November 3, 2014; Yaxinwang, January 24, 2013).

In 2014, security recruitment included, for the first time, video surveillance (视频监看) staff. Following the 7-5 Incident, XUAR authorities installed millions of new security cameras, initially in major urban areas like Urumqi but increasingly across rural and remote communities. To maximize their surveillance capabilities, dedicated police technicians were now employed. Other new recruitment categories included patrol and prevention (巡逻防抗) as well as grid patrol and prevention (网格化巡控) staff. Most of these positions were poorly paid and hired on a short-term contract basis. Unlike the previous focus on the rural south, patrol and prevention staff were recruited equally across the XUAR.

The evolution toward new surveillance-oriented, technology-focused security jobs continued in 2015 with the introduction of internet surveillance and prevention (网络监看) positions on top of the existing internet security (网络安全) job category first introduced in 2009. At the same time, 2015 also witnessed a resurgence of more formal recruitment, with 2,502 new positions for police sub-station officers and 3,478 public security or SPU officers. The 2015 intake evidently aimed to shore up staff numbers across all levels of this evolving multi-tiered security apparatus. With a total of 9,314 security-related adverts, its size remained slightly below that of the 2012 and 2014 intakes.

Stage 4 (2016-): “Convenience Police Stations” and the Massive Expansion of Surveillance Manpower

However, the largest boost in policing capabilities took place in 2016. A total of 31,687 security-related positions were advertised, more than a three-fold increase over the previous year. This unprecedented recruitment drive sought to boost the Party-state’s surveillance capabilities across all regions of Xinjiang, as only 35 percent of advertised positions were designated for regions with a Uyghur population of 40 percent or higher.

Notably, 89 percent of these new hires were associated with so-called convenience police stations (便民警务站), which are currently being built across the XUAR in the tens of thousands. Chen Quanguo had first introduced these stations in the Tibetan Autonomous Region in 2011, where media reports praised them as Lhasa’s “unquenchable lights” (Sohu news, April 3, 2015). [5] After being transferred to Xinjiang in August 2016, Chen ordered their construction across Xinjiang. In comparison to the more mobile police sub-stations, convenience police stations are (in most cases) sophisticated concrete and bulletproof installations (Xinhua, October 27, 2016). They house basic medical equipment, umbrellas, charging stations for mobile phones, and many other “convenient” community services, and are festooned with decorative elements or even ethnic colors and styles. Japan’s kōban (交番) or “police box” system is one source of inspiration for Chinese security official (Renmin Anquan, March 3, 2009), although so-called community-based policing is now an international normal.

Local media have praised these convenience police stations as “bringing zero-distance service” (让服务零距离) to the people of Xinjiang (Urumqi city government, October 28, 2016). Yet, their real purpose is surveillance, cleverly designed to make Orwellian levels of securitization more palatable, while bringing 24-hour “zero-distance” policing to an ever-increasing number of neighborhoods. During a recent inspection tour, Chen Quanguo called on these new police officers to response to any signs of trouble in under a minute’s time (Tianshan, February 21). The combination of low-skilled foot-soldiers stationed in and around convenience police stations and high-tech equipment connected to extensive information processing systems has dramatically increased the Party-state’s surveillance capabilities, providing what local media claims is “complete coverage without any chinks, blind spots, or blank spaces” (Boertala bao, November 3, 2016).

Conclusion: A State of Insecurity?

The unprecedented security-related recruitment in 2016 completes what we can tentatively call a three-tier policing strategy in Xinjiang. The top tier consists of regular police officers and the SPU police force that are recruited through the civil service and employed on stable, long-term contracts. The middle tier is composed of sub-station police officers who form localized hubs of policing, often in rural and remote regions with low levels of previous securitization. Finally, the third and lowest tier consists of various types of assistant police staff, mostly hired through informal, contract-based recruitment channels. The third-tier is designed as a cost-effective way to leverage the capabilities of the upper two tiers and provides the staffing capacity for grid-style and community-based policing. Between 2012 and 2016, 52 percent of all security-related recruitment in Xinjiang fell into this bottom tier, vastly increasing the panoptic gaze of the Party-state across China’s largest territorial unit. This surge in recruitment is continuing in 2017. In January and February alone, the region advertised just under 10,000 new police jobs, nearly all of them third tier positions (Weikouwang, February 28, 2017; Offcn.com, March 6, 2017).

The implications for Xinjiang and China are complex. On the one hand, this more intrusive form of policing has dramatically increased the ability of the Party-state to patrol and control anti-state activities at a local level. The result has been fewer reported terror attacks in Xinjiang from mid-2013 onward, although reporting on such incidents are frequently suppressed. Yet, on the other hand, this heavy-handed approach also creates an atmosphere of insecurity by legitimizing increasingly intrusive surveillance measures that are chiefly focused on the Uyghur minority. In recent months, Southern Xinjiang has experienced at least three violent attacks, as some Uyghurs first buckle and then lash out against this now all-encompassing state pressure (RFA, September 19, 2016; Reuters, January 5; RFA, February 15). This exacerbates the Uyghurs’ sense of cultural and physical insecurity as they feel increasingly under siege in their own homeland. By widening the gap of distrust and misinformation between the Uyghur minority and the Han-dominated Party-state, securitization directly undermines long-term social stability —ironically the very aim that it seeks to achieve.

Adrian Zenz is lecturer in social research methods at the European School of Culture and Theology, Korntal, Germany. His research focus is on China’s ethnic policy and public recruitment in Tibet and Xinjiang. He is author of “Tibetanness under Threat” and co-editor of the “Mapping Amdo” series of the Amdo Tibetan Research Network.

James Leibold is an Associate Professor in Politics and Asian Studies at La Trobe University in Melbourne Australia, and an expert on ethnic policy and ethnic conflict in contemporary China. He is the author and co-editor of four books and over twenty peer-reviewed articles and book chapters, and a frequent contributor to the international media on these topics.

NOTES

 

  1. These figures are limited to public security agencies (公共安全) and do not include recruitment of the People’s Armed Police (人民武装警察) nor the Ministry of State Security (国家安全部). Also, recruitment for the Xinjiang Production and Construction Corps (XPCC, 兵团) is not included. Available data for both Xinjiang and other provinces, such as Qinghai and the Tibet Autonomous Region (TAR), indicate that on average, approximately 80 to 90 percent of advertised positions are actually awarded. See Fischer and Zenz (2016) for a detailed account of the methodology.
  2. Xu Ping and Wang Ping, “Investigative research into the Uyghur floating population and the 7.5 incident” [7.5事件与维吾尔族流动人口调查研究], 调查与研究Investigation and Research, 2009 (internal, restricted distribution): pp. 28–40.
  3. The informal police staff stationed in rural police sub-stations are referred to as either “police sub-station policemen” (警务室民警) or “village policemen” (村警).
  4. Of all advertised positions within the 2012 police sub-station intake, 6,738 were for regular officers and 955 for assistant police officers. The latter marked the first time that Xinjiang recruited security-related staff through temporary job contracts.
  5. Very similar installations with slightly different names had previously been innovated in other regions of China, for example “police service stations” (警务综合服务站) in Wuhan since 2012 (Sina News, August 1, 2012). However, the latter do not seem to offer such a wide range of “convenient” citizen services, and are hence more akin to the Japanese kōban (discussed below).