SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliweridu. Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, sotsiyal, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dölet Giribi, hilal ayning ong teripide toqquz we sol teripide toqquz dane noqta bolup, bu noqtilarning, hilal ayning eng töwen qismidiki uchliri bughuch bilen baghlan’ghan. Hilal ayning otturisida hösnixet bilen yezilghan “Bismillahhirrahmanirrahim”, hilal ayning ikki uchining uchrishidighan yeride üch dane yultuzdin teshkil tapqan bir shekildin ibarettur. (Qoshumche B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur. Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy Türkistan Jumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp, Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Sherqiy Türkistanda yashighan herqandaq kishi Sherqiy Türkistanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri  

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti  wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Sherqiy Türkistan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Sherqiy Türkistanning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy Türkistan Parlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.
 
Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.     
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 
Alahiyde Eskertish: SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNINING AKTIWAL NUSXISINI BU YERDIN OQUNG!
 

سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە سۈرگۈن ھۆكۈمىتىنى قۇرغۇچىلار يىغىنىنىڭ بىر قىسىم ئەزالىرى بىلەن جامائەت ئەرباپلىرىنىڭ ، شەرقى تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى ھەم پارلامېنتىنىڭ بىر پۈتۈنلىگىنى قەتئى قوغداش توغرىسىدىكى باياناتى

               ھۆرمەتلىك سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتىنىڭ مەسئۇللىرى، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ يىتەكچىلىرى  ۋە پارلامېنت ئەزالىرى! سىزلەرگە ھۆرمەت ، ئېھتىرام ئىچىدە قىزغىن سالاملىرىمىزنى يوللاش بىلەن بىرگە ، سەمىمىي ھال – ئەھۋال سورايمىز !

               ھەممىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك، شەرقى تۈركىستان خەلقىنىڭ، خىتاي ھۆكۈمرانلىقىنىڭ  چەكتىن ئاشقان مىللىي زۇلىمىغا قارشى قانلىق كۆرەشلەر بەدىلىگە 1944- يىلى 12- نويابىردا ، ئىلى ۋىلايىتىنىڭ غۇلجا شەھرىدە قۇرۇپ چىققان مىللىي مۇستەقىل دۆلىتى_ شەرقى تۈركىستان جۇمھىرىيتى، روسىيە ۋە خىتايدىن ئىبارەت ئىككى جاھانگىر دۆلەتنىڭ تىل بىرىكتۈرىشى بىلەن قوراللىق ئىشغال ئارقىلىق 1949- يىلىنىڭ ئاخىرلىرىدا يوق قىلىپ تاشلىنىپ ، 55  يىل ئۆتكەندىن كىيىن، شەرقى تۈركىستان خەلقىنىڭ چەتئەللەرگە سۈرگۈن قىلىنغان مىللىي مۇنەۋەرلىرىنىڭ ۋەكىللىرى ۋە مۇھاجىرەتتىكى شەرقى تۈركىستان داۋاسىنىڭ جامائەت ئەرباپلىرى تەرىپىدىن 1995- يىلىدا ئامېرىكىدا قۇرۇلغان شەرقى تۈركىستان مىللىي ئازاتلىق مەركىزىنىڭ تەكلىۋىگە ئاساسەن 2004 – يىلى 9- ئاينىڭ 12- 13 كۈنلىرى ئامېرىكىنىڭ پايتەختى ۋاشىنگېتوندا يىغىن ئۆتكۈزۈپ ، شەرقى تۈركىستان مىللىي داۋاسىنى خەلقئارا سىياسىي سەھنىگە ئېلىپ چىقىش مەقسىدىدە ، شەرقى تۈركىستاننىڭ سۈرگۈندىكى پارلامېنتى بىلەن سۈرگۈن ھۆكۈمىتىنى قۇرۇپ چىقىپ، 14- سىنتەبىر كۈنى ۋاشىنگىتوننىڭ كونگرە بىناسىدا پۈتۈن دۇنياغا تەنتەنىلىك ھالدا  جاكارلىغان ئىدى.  

                 بۇ خەۋەر دۇنيا مىقياسىدا گۈلدۈرماما ساداسىدەك ياڭراپ ، خەلقئارادا نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ دىققىتىنى جەلىپ قىلغان ۋە بۇ دۆلەتلەردىكى تېلېۋىزور ، تور تاراتقۇلىرى ، رادىئو  ۋە گېزىت-ژورناللاردا مۇھىم خەۋەر سۈپىتىدە ئېلان قىلىنغان ئىدى.

              شەرقى تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ قۇرۇلغانلىق خوش-خەۋىرى مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئۇيغۇر ، قازاق قاتارلىق شەرقى تۈركىستان خەلقىنىڭ خوشاللىق كۆز ياشلىرى بىلەن قارشى ئېلىشىغا مۇيەسسەر بۇلۇش بىلەن بىرگە ئۇلارغا بۈيۈك ئىلھام ، تەسەللى، جاسارەت ۋە ئۈمۈتۋارلىق بېغىشلىغان ، ئىشغالچى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ يۈرىكىگە مىخ بۇلۇپ سانجىلىپ، ئۇنى قاتتىق ئالاقزادە ۋە بىئارام قىلىۋەتكەن ئىدى .

                سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتى قۇرۇلغان ۋاقىتتىن باشلاپ سىياسى ،ئىقتىسادى ئىمكانىيەتلىرىنىڭ چەكلىك بولىشىغا قارىماي، پىداكارلىق بىلەن پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇپ ، ئامېرىكا بىرلەشكەن دۆلەتلىرى ، كانادا ،ياپۇنىيە ۋە تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە 8 قېتىپ ئومومىي يىغىن ئۆتكۈزۈپ، شەرقى تۈركىستان داۋاسىنى خەلقئارا سەھنىگە ئېلىپ چىقىش ۋە بۇ داۋانىڭ ھەققانىيەت داۋاسى ئىكەنلىكىنى پۈتۈن دۇنياغا ئاڭلىتىش يولىدا مۇھىم پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ باردى .                                      

                    سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى  ۋە دۇنيادىكى شەرقى تۈركىستان تەشكىلاتلىرى بىلەن بىرلىكتە ئېلىپ بېرىۋاتقان ئاكتىپ پائالىيەتلىرى، ئانا ۋەتىنىمىز شەرقى تۈركىستاننى ئىشغال ئاستىدا تۇتۇپ تۇرىۋاتقان خىتاي مۇستەملىكىچى ھاكىمىيتىنى بەكمۇ بىئارام قىلىپ، ئۇنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىنى ئۆز تەسىر دائىرىسىگە ئېلىش ۋە دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش خام خىياللىرىنى بۇزىۋەتتى . مۇشۇنداق ۋەزىيەت ئاستىدا خىتاي سوتسيال جاھانگىرلىكى 2017 – يىلىدىن باشلاپ تېرورىزىمغا ۋە دىنىي رادىكالىزىمغا قارشى تۇرۇشنى باھانە قىلىپ، شەرقى تۈركىستاندا نازى جازالاش لاگىرلىرىنى قۇرۇپ، ئۈچ مىليوندىن ئارتۇق شەرقى تۈركىستانلىق ئۇيغۇر ، قازاق ، قاتارلىق مۇسۇلمان تۈرك خەلقلىرىنى بۇ جازالاش لاگىرىغا قاماپ، ئۇلارغا ئەڭ دەھشەتلىك ماددى ۋە مەنىۋى قىيىن – قىستاقلار بىلەن ئېتنىك قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈپ ، مېڭە يۇيۇش ۋە جىسمانىي جەھەتتىن يوقۇتۇش ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىشقا باشلىدى . خىتاي ھۆكۈمران گوروھىنىڭ بۇ خىل فاشىزىملىق، ئېتنىك، مىللىي سويقىرىمىغا خەلقئارادا كۈچلۈك نارازىلىق مەيدانغا كەلدى . كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئىنسان ھەقلىرى قىممەت كۆز قارىشىغا ئىگە ئامېرىكا ۋە ياۋرۇپادىكى 23 دۆلەت، خىتاي ھاكىمىيتىگە جازالاش لاگىرلىرىنى دەرھال تاقاش ۋە ئۇ يەرلەرگە قامالغان شەرقى تۈركىستانلىقلارنى دەرھال قۇيۇپ بېرىش ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇش بەردى.

                     چەتئەللەردىكى شەرقى تۈركىستانلىقلار ئۆزلىرى ياشاۋاتقان مەملىكەتلەردە قۇرغان تەشكىلاتلىرى ئارقىلىق، دۇنيانىڭ بەش قىتئەسىدە نامايىش دولقۇنلىرى قوزغاپ، خىتاي ھاكىيمىتىنىڭ بۇ زوراۋانلىق ۋە فاشىزىملىق سىياسىتىگە قارشى ئەمەلىي ھەرىكەتكە ئۆتتى . خىتاي ھۆكىمىتى ئۆزىنىڭ چەتئەللەرگە يەرلەشتۈرگەن ھەر خىل نىقاپلارغا كىرگۈزگەن جاسۇسلىرى ئارقىلىق پىتنە – ئىغۋالار پەيدا قىلىپ ، تەشكىلاتلارنى پارچىلاپ يوقۇتۇش ھەرىكىتىنى باشلىدى . دەل مۇشۇنداق بىر ۋەزىيەتتە سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيتى ھۆكۈمىتى ئىچىدە مۇھىم بىر مەۋقەدىكى  مەلۇم بىر شەخس، ھۆكۈمەت ۋە پارلامېنت رەھبەرلىرى بىلەن ھېچ قانداق بىر مۇزاكىرە ئېلىپ بارماي، ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن 2018 – يىلى ئاۋغۇست ئېيىدا تور تاراتقۇ ۋاستىسى بىلەن بايانات ئېلان قىلىپ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكۈمىتىنى تارقىتىپ تاشلىغانلىقىنى جاكارلىدى . ئۇنىڭ ئۆز بىشىمچىلىق بىلەن ئېلان قىلغان باياناتى ،  سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنى قوللىغان خەلقىمىز تەرىپىدىن قاتتىق ئەيىپلىنىپ لەنەتلەندى . 2018 – يىلى 10 – ئايدا تۈركىيەنىڭ مۇگلا شەھرىدە شەرقى تۈركستانلىقلار تەرىپىدىن ئۆتكۈزۈلگەن ” تۈرك دۇنياسى ۋە شەرقى تۈركىستان مەسىلىسى ھەققىدە ئېلىپ بېرىلغان مۇھاكىمە يىغىنى ” دا شەرقى تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتىگە ۋەكىللىك قىلالمايدىغان بۇ بايانات قاتتىق ئەيىپلىنىپ، ئۇنىڭ ھېچقانداق كۈچكە ئىگە ئەمەسلىكى، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ مەۋجۇدىيىتىنى سۈردۈرۈۋاتقانلىقى ، ھۆكۈمەتنى تارقىتىۋېتىش ھەققىدە بايانات ئېلان قىلغان شەخىسنىڭ سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ئەچىدىكى بارلىق ۋەزىپىسىنىڭ ئېلىپ تاشلانغانلىقى جاكارلاندى .

            بۇ ۋەقەلەر يۈز بەرگەندىن كىيىنكى بىر يىل ئىچىدە، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى بىلەن ھۆكۈمىتىنىڭ بىر پۈتۈنلىكىنى پارچىلايدىغان ھەرىكەتلەر يەنە ئەۋج ئېلىشقا باشلىدى.

سۈرگۈن ھۆكۈمىتى ئىچىدىكى بەزى شەخسلەر، يامان نىيەتلىك ۋە قۇتراتقۇچى ئايرىم كىشىلەرگە ئالدىنىپ، مەزھەپچىلىك ۋە شەخسى قەھرىمانلىق ئىللەتلىرىنى ئەۋچ ئالدۇرۇپ ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ قۇرۇلغان كۈنىدىن تاكى بۈگۈنگىچە داۋام قىلىپ كەلگەن ئۆز-ئارا مەسلىھەت ۋە كوللىكتىپ رەھبەرلىك قىلىش ئەنئەنسىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ،ھۆكۈمەت ئىچىدە بۆلۈنۈش خەۋپىنى كۈچەيتىۋەتتى. نەتىجىدە سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ بىر پۈتۈنلىگىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان بەزى قارارلارنى ئالدى . بۇ ھەقتە ئامېرىكا بىرلەشكەن دۆلەتلىرىدە 2019- يىلى 4 – ئايدا ئايرىم شەخىسلەرنىڭ ئاچقان يىغىنى ۋە ئۇنىڭدا ئېلىنغان قارارلار ۋە بۇنىڭغا جاۋابەن  2019 – يىلى 5- ئاينىڭ بېشىدا تۈركىيە ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن يىغىندىن كىيىن ئېلان قىلىنغان قارارلار ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ  بىر پۈتۈنلىگىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان يامان ئاقىۋەت پەيدا قىلدى .

         بىز كىچىك كۆلەملىك بۇ ئىككى يىغىننىڭ ئايرىمچىلىقىنى ئاساس قىلغان، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتىنى پارچىلاشقا سەۋەپ بۇلىدىغان قارارلىرىنى، كۈچكە ئىگە ئەمەس دەپ قارايمىز . چۈنكى بۇ قارارلار سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ ئومومى يىغىنلىرىدا ئېلىنمىغان بۇلۇپ ، ھۆكىمەت ئەزالىرىنىڭ ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ كۆپچىلىگى قاتناشمىغان يىغىنلاردا ئېلىنغان قارارلاردۇر .

             سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتى، تارىخ سەھنىسىگە چىققان 2004- يىلىدىن بېرى، ئۆزىگە قارشى ئېلىپ بېرىلغان ھەر خىل توسالغۇلارنى يىمىرىپ تاشلاپ ، سۈرگۈن ھۆكىمىتىنىڭ بىرلىك  ۋە پۈتۈنلىكىنى 13 يىلدىن ئىبارەت بىر تارىخى جەريان ئىچىدە قەتئى قوغداپ ، شەرقى تۈركىستان مىللى داۋاسىنى كۈچەيتىشتە مۇھىم رول ئويناپ كەلدى. سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتى تەرپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «شەرقى تۈركىستان مەسىلىسىنى ھەل قىلىشنىڭ بىردىن بىر چارىسى، مىللى مۇستەقەللىقنى قولغا كەلتۈرىشتىن ئىبارەت» دىگەن  ئىستىراتىگىيلىك كۆز قاراش، پۈتۈن دۇنيادىكى بارلىق شەرقى تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ۋە خەلقئارا ئىجتىمائى تەشكىلاتلار تەرىپىدىن قۇبۇل قىلىنغان بۇگۇنكى كۈندە، كونا مۇستەملىكىچلىك سىياسىتىنىڭ جەندىسىگە ۋارىسلىق قىلىپ كېلىۋاتقان خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى تارىختىن بېرى قوللۇنۇپ كەلگەن پىتنە _ئېغۋالىرىنى بازاغا سېلىپ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتىنى «بۈلۈش، پارچىلاش ۋە ئاخىرىدا يوقۇتۇش» تاكتىكىسىنى ئىشقا سېلىش ئارقىلىق، جىددى ئىغۋاگەرچىلىك ھەرىكىتىنى جىددى ھالدا ئەۋج ئالدۇردى. مۇنداق بىر ئەھۋال ئاستىدا، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنى بۆلۈپ پارچىلاشقا ئۇرۇنۇش _ خىتاي جاھانگىرلىكىنىڭ تۈگمىنىگە سۇ قۇيۇشتەك ۋە ئۇنىڭغا ماسلىشىشتەك خەۋپلىك خاتا يولدىن ئىبارەتتۇر . مۇنداق بىر خاتا يولغا ھەۋەسلىنىش ، ۋەتىنىمىز شەرقى تۈركىستانغا قىلىنغان بۈيۈك بىر جىنايەتتۇر. شەرقى تۈركىستان داۋاسىغا قىلىنغان ئەڭ رەزىل خىيانەتتۇر . شەرقى تۈركىستاننىڭ مىللى مۇستەقىللىق داۋاسىغا ساپ نىيەت بىلەن بەل باغلىغان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئارىسىدىكى ئىختىلاپ ۋە كۆز قاراش پەرقلىرىنى سەمىمىي نىيەت بىلەن ئېلىپ بېرىلىدىغان دېموكوراتىك مۇزاكىرە يولى بىلەن ھەل قىلالايدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز .

             بۇ ئەھۋالنى نەزەرگە ئالغان ھالدا، ۋەتەن داۋاسىغا باش قويغان ۋەتەنپەرۋەر ئىنسانلار، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنى بىر نەچچىگە بۈلۈنۈپ كېتىشتەك خەۋپلىك ئاقىۋەتتىن ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن پىداكارلىق بىلەن كۈرەش قىلىپ، ھۆكۈمىتىمىزنىڭ  بىرلىگى ۋە پۈتۈنلىگىنى قەتئى قوغداپ قېلىشىمىز لازىم .   

          سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكۈمىتىنى  قۇرغۇچى يىغىن ئەزالىرى ۋە جامائەت ئەرباپلىرى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن ،  سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ بارلىق كونا يىڭى مەسئۇللىرىنى ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنى، شۇنداقلا مۇھاجىرەتتىكى ۋەتەنپەرۋەر شەرقى تۈركىستان خەلقىنى ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ بىر پۈتۈنلىكىنى قوغداش يولىدا پىداكارلىق كۆرسۈتۈشكە ۋە قەتئى قوغداپ قىلىشقا چاقىرىمىز. سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ ، بۇ جىددى چاقىرىقىمىزغا بىردەك ئاۋاز قوشىدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز .

            سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ 9- نۆۋەتلىك ئومومىي قۇرۇلتىيىنى ، ئۆز _ئارا مۇزاكىرە ئارقىلىق پىكىر بىرلىكىگە كېلىپ، بىر ئورۇندا  ئۆتكۈزىشىنى تەشەببۇس قىلىمىز. شۇنداق قىلغاندىلا سۈرگۈن ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ قۇرغۇچى يىغىنىنىڭ ئەزالىرى بولۇش سۈپۈتىمىز بىلەن ، 9- نۆۋەتلىك ئومومىي قۇرۇلتايغا قاتنىشىدىغانلىقىمىزنى تەكىتلەپ ئۆتىمىز . ئەكسى ھالدا، بۆلۈنگەن ھالدا ئېچىلغان يىغىنلارنى قانۇنسىز يىغىن ھېساپلاپ، ئۇنىڭغا قەتئى ئىشتىراك قىلمايمىز .

             ئختىلاپ ۋە پەرقلىق كۆز قاراشلارنى بىر تەرەپ قىلىش، ھۆكىمەت ۋە پارلامېنت مەجلىس  قۇرۇلمىسىنى ھازىرلاشقا بىرئاز زامان ئېھتىياجى بۇلىدىغان بولسا، 9 – نۆۋەتلىك ئومومىي قۇرۇلتاينى 2019- يىلى 11- ئايدا ئەمەس، 2020 – يىلى 5- ئايلاردا ئۆتكۈزۈشكە بۇلىدىغانلىقى ھەققىدىكى تەكلىپىمىزنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى ئۇيغۇن كۆرىدىغانلىقىمىزنى بىلدىرىمىز .

2019 – يىلى 9-ئاينىڭ 14 – كۈنى سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىمىز ۋە ھۆكىمىتىمىز قۇرۇلغانلىقىنىڭ 15- يىلى بۇلۇپ، بۇ مۇقەددەس كۈنىمىز مۇبارەك بولسۇن !

ھۆرمەت ۋە سالام بىلەن      

              ئەخمەت ئىگەم بەردى ئەپەندى.    

      سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ سابىق جۇمھۇر رەئىسى

               سۇلتان ماخمۇت قەشقەرى ئەپەندى.

         سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغىچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ سابىق رەئىسى

خىزىر بەگ غەيرەتۇللاھ ئەپەندى .    

               سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ،سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇر رەئىسى ئورۇن باسارى

 دىميان رەخمەت ئەپەندى            

             سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتىنىڭ سابىق باش مىنىستىرى.

 ياقۇپچان ئەپەندى  

            سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ،     سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتىنىڭ باش مىنىستىرى ئورۇن باسارى.

                   مەھەممەد ئالى ئەنگىن ئەپەندى .

                سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى،     سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ باش كاتىپى.

            تالات قوچيىگىت ئەپەندى .

               سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ،     سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ ئەزاسى

سېيىتنىسا لوقمان خانىم

سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ باش كاتىپ ئورۇنباسارى

  مەلىكە مەھەممەد ئەلىۋا خانىم .

سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ،سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ ئەزاسى.

          يىلى 9 – ئاينىڭ 20 – كۈنى 2019 –

Sürgündiki Sherqi Türkistan Parlaménti we Sürgün Hökümitini Qurghuchilar Yighinining Bir Qisim Ezaliri Bilen Jama’et Erbaplirining , Sherqi Türkistan Sürgün Hökümiti Hem Parlaméntining Bir Pütünligini Qet’i Qoghdash Toghrisidiki Bayanati


Hörmetlik sürgündiki sherqi türkistan hökümitining mes’ulliri, sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining yitekchiliri we parlamént ezaliri! sizlerge hörmet , éhtiram ichide qizghin salamlirimizni yollash bilen birge , semimiy hal – ehwal soraymiz !
Hemmimizge melum bolghinidek, sherqi türkistan xelqining, xitay hökümranliqining chektin ashqan milliy zulimigha qarshi qanliq köreshler bedilige 1944- yili 12- noyabirda , ili wilayitining ghulja shehride qurup chiqqan milliy musteqil döliti_ sherqi türkistan jumhiriyti, rosiye we xitaydin ibaret ikki jahan’gir döletning til biriktürishi bilen qoralliq ishghal arqiliq 1949- yilining axirlirida yoq qilip tashlinip , 55 yil ötkendin kiyin, sherqi türkistan xelqining chet’ellerge sürgün qilin’ghan milliy munewerlirining wekilliri we muhajirettiki sherqi türkistan dawasining jama’et erbapliri teripidin 1995- yilida amérikida qurulghan sherqi türkistan milliy azatliq merkizining tekliwige asasen 2004 – yili 9- ayning 12- 13 künliri amérikining paytexti washin’gétonda yighin ötküzüp , sherqi türkistan milliy dawasini xelq’ara siyasiy sehnige élip chiqish meqsidide , sherqi türkistanning sürgündiki parlaménti bilen sürgün hökümitini qurup chiqip, 14- sintebir küni washin’gitonning kon’gre binasida pütün dunyagha tentenilik halda jakarlighan idi.
Bu xewer dunya miqyasida güldürmama sadasidek yangrap , xelq’arada nurghun döletlerning diqqitini jelip qilghan we bu döletlerdiki téléwizor , tor taratquliri , radi’o we gézit-zhornallarda muhim xewer süpitide élan qilin’ghan idi.
Sherqi türkistan sürgün hökümiti we parlaméntining qurulghanliq xosh-xewiri memliket ichi we sirtidiki uyghur , qazaq qatarliq sherqi türkistan xelqining xoshalliq köz yashliri bilen qarshi élishigha muyesser bulush bilen birge ulargha büyük ilham , teselli, jasaret we ümütwarliq béghishlighan , ishghalchi xitay hakimiyitining yürikige mix bulup sanjilip, uni qattiq alaqzade we bi’aram qiliwetken idi .
Sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaménti qurulghan waqittin bashlap siyasi ,iqtisadi imkaniyetlirining cheklik bolishigha qarimay, pidakarliq bilen pa’aliyetlirini dawamlashturup , amérika birleshken döletliri , kanada ,yapuniye we türkiye qatarliq döletlerde 8 qétip omomiy yighin ötküzüp, sherqi türkistan dawasini xelq’ara sehnige élip chiqish we bu dawaning heqqaniyet dawasi ikenlikini pütün dunyagha anglitish yolida muhim pa’aliyetlirini élip bardi .
Sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntining mewjut bolup turushi we dunyadiki sherqi türkistan teshkilatliri bilen birlikte élip bériwatqan aktip pa’aliyetliri, ana wetinimiz sherqi türkistanni ishghal astida tutup turiwatqan xitay mustemlikichi hakimiytini bekmu bi’aram qilip, uning ottura asiyadiki türk jumhuriyetlirini öz tesir da’irisige élish we dunyagha hökümranliq qilish xam xiyallirini buziwetti . Mushundaq weziyet astida xitay sotsyal jahan’girliki 2017 – yilidin bashlap térorizimgha we diniy radikalizimgha qarshi turushni bahane qilip, sherqi türkistanda nazi jazalash lagirlirini qurup, üch milyondin artuq sherqi türkistanliq uyghur , qazaq , qatarliq musulman türk xelqlirini bu jazalash lagirigha qamap, ulargha eng dehshetlik maddi we meniwi qiyin – qistaqlar bilen étnik qirghinchiliq yürgüzüp , ménge yuyush we jismaniy jehettin yoqutush herikiti élip bérishqa bashlidi . Xitay hökümran gorohining bu xil fashizimliq, étnik, milliy soyqirimigha xelq’arada küchlük naraziliq meydan’gha keldi . Kishilik hoquq we insan heqliri qimmet köz qarishigha ige amérika we yawrupadiki 23 dölet, xitay hakimiytige jazalash lagirlirini derhal taqash we u yerlerge qamalghan sherqi türkistanliqlarni derhal quyup bérish heqqide agahlandurush berdi.
Chet’ellerdiki sherqi türkistanliqlar özliri yashawatqan memliketlerde qurghan teshkilatliri arqiliq, dunyaning besh qit’eside namayish dolqunliri qozghap, xitay hakiymitining bu zorawanliq we fashizimliq siyasitige qarshi emeliy heriketke ötti . Xitay hökimiti özining chet’ellerge yerleshtürgen her xil niqaplargha kirgüzgen jasusliri arqiliq pitne – ighwalar peyda qilip , teshkilatlarni parchilap yoqutush herikitini bashlidi . Del mushundaq bir weziyette sürgündiki sherqi türkistan jumhuriyti hökümiti ichide muhim bir mewqediki melum bir shexs, hökümet we parlamént rehberliri bilen héch qandaq bir muzakire élip barmay, öz béshimchiliq bilen 2018 – yili awghust éyida tor taratqu wastisi bilen bayanat élan qilip, sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökümitini tarqitip tashlighanliqini jakarlidi . Uning öz bishimchiliq bilen élan qilghan bayanati , sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntini qollighan xelqimiz teripidin qattiq eyiplinip lenetlendi . 2018 – yili 10 – ayda türkiyening mugla shehride sherqi türkstanliqlar teripidin ötküzülgen ” türk dunyasi we sherqi türkistan mesilisi heqqide élip bérilghan muhakime yighini ” da sherqi türkistan sürgün hökümitige wekillik qilalmaydighan bu bayanat qattiq eyiplinip, uning héchqandaq küchke ige emesliki, sürgündiki sherqi türkistan jumhuriyiti hökümiti we parlaméntining mewjudiyitini sürdürüwatqanliqi , hökümetni tarqitiwétish heqqide bayanat élan qilghan shexisning sürgündiki sherqi türkistan hökimiti echidiki barliq wezipisining élip tashlan’ghanliqi jakarlandi .
Bu weqeler yüz bergendin kiyinki bir yil ichide, sürgündiki sherqi türkistan parlaménti bilen hökümitining bir pütünlikini parchilaydighan heriketler yene ewj élishqa bashlidi.
Sürgün hökümiti ichidiki bezi shexsler, yaman niyetlik we qutratquchi ayrim kishilerge aldinip, mez’hepchilik we shexsi qehrimanliq illetlirini ewch aldurup , sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntining qurulghan künidin taki bügün’giche dawam qilip kelgen öz-ara meslihet we kolliktip rehberlik qilish en’ensini ajizlashturup,hökümet ichide bölünüsh xewpini kücheytiwetti. Netijide sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntining bir pütünligini ajizlashturidighan bezi qararlarni aldi . Bu heqte amérika birleshken döletliride 2019- yili 4 – ayda ayrim shexislerning achqan yighini we uningda élin’ghan qararlar we buninggha jawaben 2019 – yili 5- ayning béshida türkiye istanbulda ötküzülgen yighindin kiyin élan qilin’ghan qararlar , sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntining bir pütünligini ajizlashturidighan yaman aqiwet peyda qildi .
Biz kichik kölemlik bu ikki yighinning ayrimchiliqini asas qilghan, sürgündiki sherqi türkistan hökimitini parchilashqa sewep bulidighan qararlirini, küchke ige emes dep qaraymiz . Chünki bu qararlar sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntining omomi yighinlirida élinmighan bulup , hökimet ezalirining we parlamént ezalirining köpchiligi qatnashmighan yighinlarda élin’ghan qararlardur .
Sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaménti, tarix sehnisige chiqqan 2004- yilidin béri, özige qarshi élip bérilghan her xil tosalghularni yimirip tashlap , sürgün hökimitining birlik we pütünlikini 13 yildin ibaret bir tarixi jeryan ichide qet’i qoghdap , sherqi türkistan milli dawasini kücheytishte muhim rol oynap keldi. Sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaménti terpidin otturigha qoyulghan «sherqi türkistan mesilisini hel qilishning birdin bir charisi, milli musteqelliqni qolgha keltürishtin ibaret» digen istiratigiylik köz qarash, pütün dunyadiki barliq sherqi türkistan teshkilatliri we xelq’ara ijtima’i teshkilatlar teripidin qubul qilin’ghan bugunki künde, kona mustemlikichlik siyasitining jendisige warisliq qilip kéliwatqan xitay tajawuzchiliri tarixtin béri qollunup kelgen pitne éghwalirini bazagha sélip, sürgündiki sherqi türkistan hökimitini «bülüsh, parchilash we axirida yoqutush» taktikisini ishqa sélish arqiliq, jiddi ighwagerchilik herikitini jiddi halda ewj aldurdi. Mundaq bir ehwal astida, sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntini bölüp parchilashqa urunush xitay jahan’girlikining tügminige su quyushtek we uninggha maslishishtek xewplik xata yoldin ibarettur . Mundaq bir xata yolgha heweslinish , wetinimiz sherqi türkistan’gha qilin’ghan büyük bir jinayettur. Sherqi türkistan dawasigha qilin’ghan eng rezil xiyanettur . Sherqi türkistanning milli musteqilliq dawasigha sap niyet bilen bel baghlighan qérindashlirimizning arisidiki ixtilap we köz qarash perqlirini semimiy niyet bilen élip bérilidighan démokoratik muzakire yoli bilen hel qilalaydighanliqigha ishinimiz .
Bu ehwalni nezerge alghan halda, weten dawasigha bash qoyghan wetenperwer insanlar, sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntini bir nechchige bülünüp kétishtek xewplik aqiwettin saqlap qélish üchün pidakarliq bilen küresh qilip, hökümitimizning birligi we pütünligini qet’i qoghdap qélishimiz lazim .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökümitini qurghuchi yighin ezaliri we jama’et erbapliri bolush süpitimiz bilen , sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntining barliq kona yingi mes’ullirini we parlamént ezalirini, shundaqla muhajirettiki wetenperwer sherqi türkistan xelqini , sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntining bir pütünlikini qoghdash yolida pidakarliq körsütüshke we qet’i qoghdap qilishqa chaqirimiz. Sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlamént ezalirining , bu jiddi chaqiriqimizgha birdek awaz qoshidighanliqigha ishinimiz .
Sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntining 9- nöwetlik omomiy qurultiyini , öz _ara muzakire arqiliq pikir birlikige kélip, bir orunda ötküzishini teshebbus qilimiz. Shundaq qilghandila sürgün hökimiti we parlaméntining qurghuchi yighinining ezaliri bolush süpütimiz bilen , 9- nöwetlik omomiy qurultaygha qatnishidighanliqimizni tekitlep ötimiz . Eksi halda, bölün’gen halda échilghan yighinlarni qanunsiz yighin hésaplap, uninggha qet’i ishtirak qilmaymiz .
Xtilap we perqliq köz qarashlarni bir terep qilish, hökimet we parlamént mejlis qurulmisini hazirlashqa bir’az zaman éhtiyaji bulidighan bolsa, 9 – nöwetlik omomiy qurultayni 2019- yili 11- ayda emes, 2020 – yili 5- aylarda ötküzüshke bulidighanliqi heqqidiki teklipimizni otturigha qoyushni uyghun köridighanliqimizni bildirimiz .
2019 – yili 9-ayning 14 – küni sürgündiki sherqi türkistan parlaméntimiz we hökimitimiz qurulghanliqining 15- yili bulup, bu muqeddes künimiz mubarek bolsun !
Hörmet we salam bilen
Exmet igem berdi ependi.
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan jumhuriyitining sabiq jumhur re’isi
Sultan maxmut qeshqeri ependi.
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghichilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining sabiq re’isi
Xizir beg gheyretullah ependi .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi ,sürgündiki sherqi türkistan jumhur re’isi orun basari
Dimyan rexmet ependi
Sürgündiki sherqi türkistan jumhuriyiti parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan hökimitining sabiq bash ministiri.
Yaqupchan ependi
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan hökimitining bash ministiri orun basari.
Mehemmed ali en’gin ependi .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi, sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining bash katipi.
Talat qochyigit ependi .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining ezasi
Séyitnisa loqman xanim
Sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining bash katip orunbasari
Melike mehemmed eliwa xanim .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi ,sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining ezasi.

      2019 – yili 9 – ayning 20 – küni 

“Uyghur Kishilik Hoquq Siyasiti Qanun Layihesi” ning Kéngesh Palatadin Ötüshi Dunyagha Bérilgen “Signal”, Déyilmekte

BASH BET | TEPSILIY XEWER

Muxbirimiz irade
2019-09-12

Amérika kéngesh palatasining ezasi marko rubyu ependi(solda) we sénator bob ménéndiz ependi.

Amérika kéngesh palatasining ezasi marko rubyu ependi(solda) we sénator bob ménéndiz ependi.

 REUTERS00:00/08:27 

Awazni köchürüsh

Amérikadiki jumhuriyetchiler we démokratlar partiyesining kéngesh palata ezaliri birliship otturigha qoyghan “Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi” 2019-yili 11-séntebir küni amérika kéngesh palatasida maqulluqtin ötti. Bu, mezkur layihening resmiy qanun bolup ishqa kirishishidiki eng muhim qedemlerning biri iken.

Bu qanunning kéngesh palatasida maqulluqtin ötkenliki Uyghurlarning weziyitini diqqet bilen közitip kéliwatqan közetküchilerning hem shundaqla chet’ellerdiki keng Uyghur jama’itining qizghin alqishigha érishti.

Amérikadiki kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri diréktori sofi richardson ziyaritimizni qobul qilip, buni Uyghurlar uchrawatqan bu zulumni ayaghlashturush yolida bésilghan zor qedemlerning biri, dep körsetti. U mundaq dédi: “Men buni zulumning jawabkarlirini sürüshte qilish üchün shundaqla yene Uyghurlar we bashqa türkiy musulman milletler chékiwatqan zulumni ayaghlashturushqa qarap bésilghan zor qedem dep qaraymen. Bu qanun arqiliq Uyghur élidiki xitay hökümet emeldarlirigha jaza qoyulushi we tashqi ishlar ministirliqida mexsus Uyghurlarning mesilisige qaraydighan bir guruppining teshkil qilinidighanliqini nezerde tutqanda buni nahayiti muhim bir ilgirilesh dep qarashqa bolidu.”

“Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi” ning del Uyghurlarning teqdirige zor tesir körsetken weqelerning biri bolghan 11-séntebir térrorluq hujumining 18 yilliq xatire künide kéngesh palatasida maqulluqtin ötüshimu alahide diqqet qozghighan nuqtilarning biri idi. Amérikadiki “Uyghur kishilik hoquq qurulushi” ning re’isi, adwokat nuri türkel ependi radiyomizgha qilghan sözide, özining buni tasadipiyliq dep qarimaydighanliqini we bu arqiliq xitaygha bériliwatqan éniq signal barliqini bildürdi.

Qanun layihesi kéngesh palatadin ötkendin kéyin bu qanunni bash bolup tonushturghan palata ezasi marko rubiyo we bob menendez 11-séntebir küni birlikte élan qilghan bayanatida mezkur qanunning Uyghurlargha qaritilghan basturush herikitining aldini élishta muhim ehmiyetke ige ikenlikini bildürgen.

Bayanatta ular: “Bu qanun layihesi mustebit xitay hökümitining shinjang Uyghur aptonom rayonida kölemleshtürgen dehshetlik kishilik hoquq depsendichiliki, jümlidin bir milyondin artuq Uyghur we bashqa musulman xelqlerni tutup turush lagérlirigha qamash qilmishigha qarshi turushtiki muhim qedemdur.” dep körsetken.

Mezkur qanun layihesi kéngesh palatasidin ötken waqit del mushu ayning axiri amérikaning nyu-yorktiki b d t binasida ötküzülidighan omumiy yighini aldigha toghra kelgen. Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo yéqinda kansas shtat uniwérsitétida söz qilghanda Uyghur mesilisi üstide toxtilip, amérikining b d t omumiy yighinigha nurghunlighan yighilishlarni, pa’aliyetlerni uyushturush arqiliq bashqa döletlerni xitayning Uyghur élidiki zulumini eyibleydighan chaqiriqlirini qollashqa dewet qilidighanliqini bildürgenidi.

Sofi richardson xanimning bildürüshiche, amérika kéngesh palatasining bu qarari amérika hökümitining b d t omumiy yighinidiki pozitsiyesigimu tesir körsitishi mumkin iken. U mundaq deydu: “Bu yil yazda 25 dölet kishilik hoquq aliy komissarigha mektup yézish arqiliq Uyghurlargha yürgüzülüwatqan siyasetlerge bolghan chongqur endishilirini ipade qilghanidi. Méningche, tünügün kéngesh palatasidin ötken bu layihening eng muhim maddilirining birimu del amérikining birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissari we b d t ning munasiwetlik doklat teyyarlighuchilirining Uyghur rayonida, bolupmu atalmish ‘qayta terbiyelesh lagérliri’ da jiddiy hem cheklimisiz halda tekshürüsh élip bérishini qollaydighan bir istratégiye tüzüp chiqishtin ibaret. Shunga bu intayin muhim”

Nuri türkel ependimu Uyghurlar üchün intayin muhim ehmiyetke ige bolghan bu qanun layihining kéngesh palatada maqullinip chiqqan waqitning del dunya döletlirining rehberliri amérikagha yighilish aldida turghan’gha toghra kelgenlikini éytti.

Kéngesh palata ezaliri marko rubiyo we bob menendez her ikkilisi 11-séntebir künidiki bayanatida, awam palatasini bu qanun layihesini téz sür’ette maqulluqtin ötküzüsh arqiliq zulumning baldurraq ayaghlishishigha türtke bolushqa chaqirghanidi. Sofi richardson xanimmu sözide amérika awam palatasida Uyghurlarning mesilisige köngül bölüwatqan nurghun ezalar barliqini, shunga ularning bu layiheni tézrek maqullishini ümid qilidighanliqini ipadilidi.

“Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun layihesi” de töwendikidek achquchluq maddilar orun alghan:

– Amérika döletlik istixbarat mudiri (DNI) Amérika tashqi ishlar ministirliqi bilen hemkarlashqan asasta bu basturush heriketliri peyda qiliwatqan rayon xaraktérlik tehdit we ottura asiya döletliri hakimiyetlirining türkiy millet iltija qilghuchilirini qayturush mesilisi üstide doklat teyyarlash we shundaqla yene Uyghur élidiki lagérlarni qurush we bashqurushqa chétilghan xitay shirketlirini tizimlap chiqish.


-Amérika fédératsiye tekshürüsh idarisi (FBI) amérika tupraqlirida amérika puqralirigha salghan tehditler heqqide alaqidar organlarni uchur bilen teminlesh.

-Amérika tashqi ishlar ministirliqida shinjang ishlar maslashturghuchisi teyinleshni oylishish

-Amérika dunyawi médiya agéntliqi erkin asiya radiyosi Uyghur bölümige qaritilghan tehditler heqqide dölet mejlisige doklat bérip turush we xitayning chet’ellerdiki Uyghur jama’itige qaratqan tetür teshwiqatigha qarishi istratégiye belgilep chiqish.

-Tashqi ishlar ministiriliqi “Xelq’ara magnétskiy qanuni” ni yürgüzüp, shinjang Uyghur aptonom rayoni we bashqa rayonlardiki kishilik hoquq depsendichilikige biwasite chétilghan xitay hökümiti we partiyesi ichidiki emeldarlar hem shinjang Uyghur aptonom rayonining partiye sékrétari chén chu’en’go qatarliqlargha jaza tedbirliri qollinish.

Amérika hökümiti birleshken döletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissari we b d t ning munasiwetlik doklat teyyarlighuchilirining Uyghur rayonida, bolupmu atalmish “Qayta terbiyelesh lagérliri” da jiddiy hem cheklimisiz halda tekshürüsh élip bérishige qaritilghan chaqiriqlarni qollaydighan bir istratégiye tüzüp chiqish.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/uyghur-kishilik-hoquq-qanun-lahiyesi-09122019134718.html?encoding=latin

Bil gérts: “Shi Jinping Dunyagha Hökümran Bolush ‘chüshi’ ni Körüwatidu”


2019-09-17

Bil gértsning imzasida yézilghan "Dunyani aldash: xitay kompartiyesining yer shariwi zomigerliki" namliq kitab.

Bil gértsning imzasida yézilghan “Dunyani aldash: xitay kompartiyesining yer shariwi zomigerliki” namliq kitab.Social Media00:00/08:34 

Awazni köchürüsh

Bil gértsning imzasida yézilghan “Dunyani aldash: xitay kompartiyesining yer shariwi zomigerliki” namliq bu kitabta eng awwal xitayning amérikagha, jümlidin pütün dunyagha nisbeten bir tehditke aylan’ghanliqi ilgiri sürülüp, bu tehditning 1980-yilidin bashlap téximu küchiyishke bashlighanliqi oxshimighan nuqtilar arqiliq tepsiliy bayan qilin’ghan.

Bil gértsning qeyt qilishiche, u xitayning heqiqiy epti-beshirisini échip bérish yolida 20 yil küresh qilghan bolup, bu jeryanda u izchil amérikaliqlarni xitayning tehditidin agahlandurup kelgen iken. U mezkur kitabigha ötken 20 yil mabeynide igiligen chongqur mezmunluq doklatlar we muhim melumatlarni kirgüzüsh arqiliq xitay hökümitining heqiqiy mahiyitini yorutup bergen.

Xitay hökümiti 2013-yili atalmish “Xitay chüshi” dégen bir atalghuni peyda qilghan bolup, bu xitay döliti we hökümiti ichidiki kishilerning atalmish “Milliy rohi” we “Milliy arzusi” ni eks ettürgen bir términ bolup qaldi. Aptor kitabida mexsus mushu heqte toxtilip munularni bildürgen: “Nöwette xitay re’isi shi jinpingning hökümranliqi astidiki ‘xitay chüshi’ heqiqetenmu bir ‘qorqunchluq chüsh’ ke aylandi. Shi jinping nezerini pütün dunyagha hökümran bolushqa tikti, u xitayning dunyadiki derijidin tashqiri küch bolushini xalaydu. Xitay bu ‘chüsh’ ni emelge ashurush üchün amérikaning küchini ajizlitish urunushida bolidu.”

“Xitay chüshi” ghelibe qazinalamdu? xitay weziyitini yéqindin közetküchi, amérika Uyghur birleshmisining hey’et ezasi jür’et obul ependi bu témida pikir yürgüzüp, “Xitay chüshi” ge qisqiche tebir bergendin kéyin, bu “Chüsh” ning menggü emelge ashmaydighanliqini tekitlep ötti.

Yéqindin buyan élan qilinip kéliwatqan xewer we doklatlarda iqtisadiy jehette dunyada 2-orunda turuwatqan xitayning iqtisadtiki ewzellikliridin paydilinip xelq’araliq qanunlargha boysunmaywatqanliqi melum boluwatqan idi. Buning tipik misali amérika-xitay soda urushi mezgilide xitay da’irilining izchil kélishimning mezmunini özgertish we aldin bergen wedisidin yéniwélish qatarliq urunushlarda bolushidur.

Bil gérts kitabida yuqiriqi nuqta heqqide tepsiliy toxtilip, amérikaning buningdin ilgiriki prézidéntlirining ötken 40 yildin béri xitaygha intayin yumshaqqolluq qilghanliqini bayan qilghan shundaqla xitayning amérikagha jasuslirini ornitip amérikaning yuqiri téxnikilirini oghrilap, bügünki kün’ge kelgende amérikaning “Béshigha desseydighan” haletke bérip yetkenlikini alahide otturigha qoyghan.

U yene mundaq deydu: “Donald tramp heqiqeten xitaygha qarita bir meydan inqilab we siyasiy xaraktérlik özgirish qozghidi. Ötken 40 yilda biz xitay bilen bir chong qimar oyniduq, yeni biz xitay bilen soda qilsaq yaki xitaygha yaxshi mu’amile qilsaq, xitay démokratiye yoligha qarap mangidu, dep oylaptuq. Emeliyette bu tüptin xata iken. Donald tramp xitayning bu mahiyitini tonup yetken birdin-bir kishi. Shunga u xitaygha qattiqqol mu’amilide boldi. U xitayning iqtisadigha qarita küchlük tedbir qollandi. Netijide uning bu tedbirliri xitayning bashqa jehetlirigimu tesir körsetti. Yeni xitayning qanun ijra qilish, amérikadin istixbarat toplash, jasusluq qilish qatarliqlar.”

Xitayning yuqiriqidek qilmishliri xelq’ara axbarat wasitiliri arqiliq köplep otturigha chiqqandin kéyin, gherb we yawropa ellirining buninggha qarshi küchlük naraziliq bildürgenliki melum bolmaqta. Halbuki, yéqindin buyan otturigha chiqqan bezi uchurlardin xitayning xelq’ara jem’iyetning naraziliqigha pisent qilmay özining natoghra qilmishlirini dawamlashturuwatqanliqi otturigha chiqmaqta. Buning tipik ipadisi del Uyghur mesilisidur.

Xitay Uyghur diyarida jaza lagérliri tesis qilghandin kéyin milyonlighan Uyghurlar buning qurbanlirigha aylan’ghanliqi ilgiri sürülmekte. Gerche amérika bashchiliqidiki bashqa démokratik ellerning hökümet xadimliri shundaqla kishilik hoquq teshkilatliri buninggha qarshiliq bildürgen bolsimu, xitayning Uyghurlargha tutqan mu’amilisi izchil éghirlashmaqta.

Eger “Xitay chüshi” ghelibe qilsa, Uyghurlargha qandaq aqiwetlerni peyda qilishi mumkin? jür’et obul ependining qeyt qilishiche, Uyghurlar xitayning bu “Chüshi” ning emelge éshishidiki bir tosalghu iken. Eger “Xitay chüshi” emelge éship qalsa, xitay hökümitining qilidighan tunji ishi Uyghurlarni yoqitish bolidiken. Elwette pütkül dunyaghimu bir balayi’apet bolidiken.
sada

Munasiwetlik xewerler

Uyghur Diyarida Tughulghan Bir Xitayning Xitay Hökümitining Rayondiki Basturush Siyasitidin Endishisi


2019-09-18

Melum bazarning kirish-chiqish éghizidin ötishiwatqan Uyghurlar we saqchi qalpiqi. 2019-Yili 31-may, xoten.

Melum bazarning kirish-chiqish éghizidin ötishiwatqan Uyghurlar we saqchi qalpiqi. 2019-Yili 31-may, xoten.

 AFP00:00/11:04 

Awazni köchürüsh

Yéqinda ijtima’iy taratqularda özini 50-yillarda Uyghur diyarigha yerleshtürülgen xitay köchmenlirining ewladi dep tonushturghan bir xitay aptorning “Xitaylar bilen Uyghurlar otturisida shu qeder öchmenlik barmu?” serlewhelik maqalisi élan qilindi. Mezkur maqalide nöwettiki hökümetning Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan chékidin ashqan qattiq qol tedbirliri tilgha élinip, bu xil radikal siyasetning yaman aqiwitige qarita aptorning endishisi ipadilen’gen.

Twittér qatarliq ijtima’iy taratqularda Uyghur diyari weziyiti heqqide yollighan uchurliri bilen tonulghan, kishilik hoquq aktipliridin erkin azad ependi ötken hepte twittér torida Uyghur diyarida tughulup, Uyghurlar arisida ösüp chong bolghan bir xitay puqrasining “Xitaylar bilen Uyghurlar otturisida shu qeder öchmenlik barmu?” serlewhelik maqalisini élan qildi.

Mezkur maqalide özini 50-yillarda, xitay kommunist hökümiti teripidin Uyghur diyarigha yerleshtürülgen xitay köchmenlirining ewladi dep tonushturghan bir xitay ayalning xitay hökümitining, Uyghurlargha qarita yürgüzüwatqan barghanséri radikallashqan qattiq qol tedbirlirige bolghan naraziliqi we bu xil radikal siyasetning yaman aqiwitige qarita endishisi ipadilen’gen.

Erkin azad ependige salam xet sheklide yézilghan maqalide, özini “Shinjangliq xenzu” dep tonushturghan bu xitay ayal, xitay hökümitining radikal basturushigha uchrap, türküm-türkümlep lagérlargha qamiliwatqan Uyghur qatarliq yerlik xelqlerge, özige oxshash bu zéminda chong bolghan bir xitayning yardem bérishke amalsiz halette bolsimu, emma özi ösüp chong bolghan bu zémindiki Uyghurlargha hésdashliq qilidighanliqini ipadiligen.

Xet mundaq bashlan’ghan: “Erkin ependi, men her küni siz twittérgha yollighan xitayche we in’glizche uchurlardin, yurtumdiki qérindashlirimning ehwalini bilishke muyesser boluwatimen. Ereb élipbeside yézilghan Uyghurche xetlerni men oquyalmaymen. Emma tordiki uchurlardin türme we emgek lagérlirigha qamalghan qérindashlirimning ehwalini bilip turuwatimen. Ularning hazir qandaq échinishliq qismetlerge duchar boluwatqanliqini tesewwur qilish tes emes. Hazir yurtumda yüz bériwatqan ehwallar heqqidiki her qandaq bir xewerni anglash manga shu qeder éghir azabliqtur. Gepni qeyerdin bashlashni bilmeymen, emeliyette ulargha yardemmu bérilmeydighan halette turuwatimiz. Lékin ularni her waqit eslep turuwatqinimni, ularning bextsiz qismitige bolghan hésdashliqimni ipadilesh arqiliq, özümning ular bilen bir septe ikenlikimni bildürmekchimen.”

Maqale aptori yene öz xétide, Uyghur diyarining bésiwélin’ghan zémin ikenlikini tekitlep, xitay taratquliridiki Uyghurlar heqqidiki xewerlerning bu zémindiki mustemlike hökümetning teshwiqat xewerliri ikenlikini tekitlesh bilen bille, atalmish xitay sayahetchiliri yollighan uchurlardiki “Uyghurlar naxsha-usul oynap bextlik yashawatidu”, “Shinjanggha barghan sayahetchiler köpeydi”, “Uyghurlar xizmetke orunlashturuldi, Uyghurlar bay boldi” dégendek yalghan xewerlerning özini eng bizar qilidighan xewerler ikenlikini bildürgen.

U yene atalmish sayahetchilerning yollanmilirini körgendiki tesiratini bayan qilip: “Men atalmish sayahetchilerning yurtumdiki Uyghurlar we u yerdiki turmush aditi heqqide torlargha yollighan usul oynawatqan Uyghurlar we sayahetchilerge tamaq étiwatqan qisqa sin körünüshlirini, Uyghurlarning közliride ipadilen’gen amalsizliq we sayahetchilerge bolghan bizarliq qarashlirini körginimde, mende yurtumdiki qérindashlirimning maymunlargha oxshash körgezme qiliniwatqanliqini körgendek azabliq tuyghu peyda bolidu. Halbuki, men ana yurtum dep hésablaydighan bu zémin’gha ilgiri kelgen méning ejdadlirim, ata-anilirimu eyni chaghda yerlik Uyghurlar neziride basqunchilar dep qaralghanidi” dégendek jümlilerni yazghan.

Mezkur xetni twittér torida élan qilghan erkin azad ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, maqale aptorining bu xetni tordin tam atlap kirish usuli bilen bu yil 7-ayning axiri özige ewetip élan qilishni telep qilghanliqini, we özige salam xet sheklide yézilghan xetni aridin ikki ay ötüp, 9-ayda twittér torida élan qilghanliqini bildürdi.

Xette: “Xitaylar bilen Uyghurlar otturisida shu qeder öchmenlik barmu?” dégen so’algha jawab bergen bu xitay ayal, awwal özining Uyghur diyarida ösüp chong bolush jeryanini eslime qilip, baliliq dewride Uyghur baliliri bilen birlikte oqughanliqi, Uyghur qizlar bilen birlikte qéshigha osma qoyup, qoligha xéne qoyghanliqini, béde chöchürisi, tonur samsisi, kawap qatarliq Uyghur ta’amlirini yep, Uyghurlarning muhebbitige ériship chong bolghanliqini bildüridu.

U yene hazir xewerlerde tilgha éliniwatqan Uyghurlar bilen xitaylar arisidiki qatmal weziyetning emeliyette xitay hökümitining radikal basturush siyasiti peyda qilghanliqini tekitlep, “5-Iyul ürümchi weqesi” mezgilide ürümchide öz közi bilen körgen ehwallarni eslime qilip mundaq yazidu؛ “Kéyin ‘5-iyul ürümchi weqesi’ yüz berdi, emma bügün’ge qeder mezkur weqe heqqide hökümet terep héchqandaq chüshendürüsh bermidi. Weqeni rabiye qadir bashchiliqidiki “Üch xil küchler” we “Radikal diniy étiqad idiyesi” ning tesiride pilanlan’ghan topilang dégenni tekitlidi. Emma bu “Üch xil küchler” we “Diniy radikal idiyedikiler” zadi némilerni qildi? ular yene néme üchün bundaq qildi? dégen mesililerge héchkim jawab bermidi. ‘5-iyul weqesi’ yüz bergen kéchisi biz bundaq bir weqening yüz bergenlikidin xewersiz halette iduq. Biz u kéchisi héchqandaq bir saqchi aptomobilining qoghdishi bolmighan halette ötküzgen iduq. Etisi etigen weqening xaraktéri békitilip, kishiler öyidin talagha chiqalmaydighan weziyet shekillendi. Puqralar her küni öyide olturup téléwizordiki qayta-qayta tekrarlan’ghan hökümet xewerlirini körüsh bilen cheklendi. Köpligen xewerler tekrar bériletti, beziler bir-birige ziddiyetlik idi, eyni chaghdila mende weqe heqqide nurghun gumanlar qozghalghan idi. Mesilen hökümet xewerliride weqening “5-Iyul küni 50 jayda birla waqitta topilang yüz bergenlikini, atalmish topilangchilarning tash-késekler arqiliq puqralargha hujum qilghanliqi, qarangghu jaylargha yoshurunup turup, miqliq kaltekler bilen yol boyidiki kocha chiraghlirini buzuwetkenliki, topilangchilarning zor köp qismining ürümchi ahalisi ikenliki tekitlendi. Emma eyni chaghda ürümchidiki chong kochilarda bu xildiki tash-késekler yoq idi. Bu késeklerni bir kéchidila kimler ekélip qoydi? kochini nazaret qilidighan saqchilar we saqchi aptomobilliri némishqa bularni charlap bilelmidi?7-iyul küni kochigha chiqqan xitay puqralirining qolidiki oxshash kaltekler nedin keldi? xitay puqraliri rastinla Uyghurlarni öltürüshni meqset qilip kochigha chiqqanmidi? eyni chaghda men bu ehwallarni körginimde mende öz ana yurtumni yoqitip qoyuwatqandek tuyghu peyda bolghan idi.”

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan erkin azad ependi, özining bu ayalgha oxshash Uyghur diyarida chong bolghan bir türküm xitaylarning xitayning ichki ölkiliride Uyghurlargha oxshashla ikkinchi derijilik puqra mu’amilisige uchrighanliqi üchün, Uyghurlargha hésdashliq qilidighanliqini bildürüp, xitay hökümiti üstidin özige shikayet qilghanliqini bildürdi.

Erkin azad ependining qarishiche, Uyghurlar arisida ösüp chong bolghan özini “Shinjangliq” dep tonushturghan xitaylarning ikki xil endishisi bolup, uning biri xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan radikal basturush siyasiti seweblik özlirining ana yurti dep hésablaydighan Uyghur diyarigha qaytqinida Uyghurlarning kelgüside ulardin öch élishi iken. Muxbirimiz méhriban

Munasiwetlik xewerler

Thanks For America! Thanks for Marco Rubio!

Long Live America! Long Live The People Of America! Long Live President Donald Trump! Long Live Freedom!

East Turkistan Government in Exile

12.09.2019

“Uyghur Kishilik Hoquq Siyasiti Qanun Lahiyesi” Amérika Kéngesh Palatasida Maqulluqtin Ötti

BASH BET | TEPSILIY XEWER

“Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun lahiyesi” amérika kéngesh palatasida maqulluqtin ötti

Muxbirimiz jüme
2019-09-11

Sénator marko rubiyo "Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun lahiyesi" ning kéngesh palatasidin ötkenlikini alqishlidi. 2019-Yili 11-séntebir. Amérika.

Sénator marko rubiyo “Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun lahiyesi” ning kéngesh palatasidin ötkenlikini alqishlidi. 2019-Yili 11-séntebir. Amérika.

 senate.gov

11-Séntebir, “Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun lahiyesi” amérika kéngesh palatasida maqulluqtin ötüp, mezkur lahiyening resmiy qanun bolup maqullinish yolidiki eng muhim qedemlerning bir élindi.

Bu qanunning kéngesh palatasida maqulluqtin ötkenliki, qanunni bash bolup tonushturghan palata ezasi marko rubiyo we bob menendezlerning alqishigha érishtiٜ.

Palata ezasi rubiyo we menendezler bu heqte birlikte élan qilghan bayanatida mezkur qanunning Uyghurlargha qaritilghan basturush herikitining aldini élishta muhim ehmiyetke ige ikenlikini bildürdi.



Bayanatta mundaq déyildi: “Bu qanun lahiyesi mustebit xitay hökümitining shinjang Uyghur aptonom rayonida kölemleshtürgen dehshetlik kishilik hoquq depsendichiliki, jümlidin bir milyondin artuq Uyghur we bashqa musulman xelqlerni tutup turush lagérlirigha qamash qilmishigha qarshi turushtiki muhim qedemdurٜ.”

Bayanatta yene mezkur qanun lahiyesining béyjing da’iriliri amérika puqraliri we amérikida menggülük turush ruxsiti alghan kishilerge qaratqan tehditlergimu taqabil turushta muhim ehmiyetke ige ikenliki bildürüldi.

Bayanatta neqil élishiche, palata ezasi rubiyo mundaq dédi: “Amérika hökümiti xitay kompartiyisining shinjangdiki sistémiliq we esheddiy kishilik hoquq depsendichiliki we belki insaniyetke qarishi jinayetlirini xéli burunla jawabkarliqqa tartishi kérek idi.”

U yene amérika dölet mejlisi awam palatasini bu qanunni derhal awazgha qoyup maqulluqtin ötküzüshke chaqirdi.

Bob menendez ependim bu qanun lahiyesining kéngesh palatasida tonushturulushigha bash bolghan erbablarning béridu.

Umu bu qanun lahiyesining kéngesh palatasida maqulluqtin ötkenlikini tebriklidi.



U mundaq dédi: “Bu qanun lahiyesi milyonlighan Uyghur musulmanliri naheq qamilip, keng kölemlik teqibge muptila qilin’ghan we mustebit hakimiyet teripidin emgek lagérlirigha bend qilin’ghan peytte dölet mejlisining tetür qariwalmaydighanliqini namayan qilidu.”

“Uyghur kishilik hoquq siyasiti qanun lahiyesi” 2018-yili noyabirda tunji qétim we 2019-yili baharda ‍ikkinchi qétim tüzitip tonushturulghan idi.

Qanun lahiyesi ilgiri kéngesh palatasining tashqi munasiwetler komitétida awazgha qoyulghan.

Eger bu qanun lahiyesi awam palatasida maqulluqtin ötse amérika prézidénti donald trampning aldigha élip kélinidu we prézidént imza qoyghandin kéyinla resmiy küchke ige bolidu.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/uyghur-kishilik-hoquq-siyasiti-qanun-lahiyesi-09112019235849.html?encoding=latin