SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliweridu. Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, sotsiyal, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dölet Giribi, hilal ayning ong teripide toqquz we sol teripide toqquz dane noqta bolup, bu noqtilarning, hilal ayning eng töwen qismidiki uchliri bughuch bilen baghlan’ghan. Hilal ayning otturisida hösnixet bilen yezilghan “Bismillahhirrahmanirrahim”, hilal ayning ikki uchining uchrishidighan yeride üch dane yultuzdin teshkil tapqan bir shekildin ibarettur. (Qoshumche B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur. Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy Türkistan Jumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp, Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Sherqiy Türkistanda yashighan herqandaq kishi Sherqiy Türkistanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri  

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti  wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Sherqiy Türkistan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Sherqiy Türkistanning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy Türkistan Parlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.
 
Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.     
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 
Alahiyde Eskertish: SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNINING AKTIWAL NUSXISINI BU YERDIN OQUNG!
 

Announcement!Ankündigung!

Bayanat!

1200px-flag_of_the_united_states.svg_

Ankündigung!

Großartige Neuigkeiten! Die USA haben heute das uigurische Menschenrechtsgesetz von 2020 (S.3744) verabschiedet. Dankbar an 70 Senatoren, die diesen Gesetzentwurf mitgesponsert haben!
Wir danken der US-Regierung, der US-Regierung für die Umsetzung des uigurischen Gesetzes 2020 in der US-Regierung, allen Senatoren im Unterhaus, insbesondere Präsident Donald Trump, Außenminister Mike Pompeo und Senator Marco Rubio …!
In diesen tragischen Tagen stand uns Amerika im Weg. Wir werden niemals das Gute vergessen, das die Uiguren uns angetan haben!
Wir, die Uiguren, erklären der Welt, dass wir in allen komplexen internationalen Fragen immer auf der Seite der Vereinigten Staaten und der westlichen Welt stehen!
Es lebe die Große Union der Menschen der Welt! Es lebe die Demokratie! Es lebe alle Arten von Menschenrechten! Holen Sie sich Aut Chinese Fascism aus Uighuristan! Es lebe die nationale Unabhängigkeit der Menschen in Uiguren! Es lebe das Volk von Uiguren!
Danke für die amerikanische Regierung, danke für das amerikanische Volk, danke für alle Führer des amerikanischen Kongresses, danke auch für Präsident Donald Trump!

Uigurisches Kulturzentrum

14.05.2020 Deutschland

Bayanat!

Intayin Chong xosh xewer!
Amérika bügün 2020-yildiki uyghur kishilik hoquq qanunini maqullidi (S.3744). Bu qanun layihisini ortaq qollighan 70 kéngesh palata ezasigha rehmet!
Biz Amérika hökümiti, Amérika kingesh palatasining Amérika hökümitide uyghur qanuni -2020 ni maqullighanliqini qizghin tebrikleymiz!
Uyghur -2020 qanunining maqullanghanliqi sewebi bilen Amerika hökümet ezalirigha, Amerika awam palatasidiki barliq kéngesh palata ezalirigha , bolupmu prézidént Donald Tramp ependige , dölet ishliri katipi Mayk Pompéyo ependige we kéngesh palata ezasi marko Rubiogha ependi qatarliq barliq senatorlargha pütkül Uighuristan xelqi namidin semimiy rehmet éytimiz…!
Bu échinishliq künlerde , Amérika xelqi bizning yolimizda turdi. Biz Uyghurlar Amerika bashliq gherip dunyasi xelqining bizge qilghan yaxshiliqini hergiz untup qalmaymiz!
Biz, Uyghurlar dunyadiki her xil murekkep xelq’araliq mesililerde hemishe amérika we gherb dunyasining terepide ikenlikimizni dunyagha jakarlaymiz!
Dunya xelqining büyük birliki yashisun! démokratiye yashisun! kishilik hoquqning barliq türliri yashisun! Uyghuristandiki Xitay fashizimgha son Bereyli! Uyghur xelqining milliy musteqilliqi yashisun! Uyghur xelqi tümen ming yillar yashisun!
Amérika hökümitige rehmet , Amérika xelqige rehmet , Amérika parlaméntidiki barliq rehberlerge rehmet , Prézidént Donald Tramp ependi üchünmu alahiyde rehmet!

Uyghuristan Kultur Merkizi

14.05.2020 Germany

Announcement!

Great News! US Today Passed The Uighur Human Rights Act of 2020 (S.3744). Grateful To 70 Senators Who Co-Sponsored This Bill!
We extend our deepest gratitude to the US Government, the U.S. Government for its implementation of the Uyghur Law-2020 in the US Government, to all Senators in the House of Commons, especially President Donald Trump, Secretary of State Mike Pompeo, and Senator Marco Rubio…!
In these tragic days, America stood in our way. We will never forget the good that the Uyghur people did to us!
We, the Uyghurs, declare to the world that we are always on the side of the United States and the Western World in all kinds of complex international issues!
Long live the Great Union of the People of the World! Long live Democracy! Long live all kinde of the Human rights! Get Aut Chinese Fascism from Uighuristan! Long Live the National Independence of the People of Uyghuristan! Long live the people of Uyghuristan!
Thank You For American Government, Thank You For American People, Thank You For all the Leaders in the American Congress, Also Thank You For President Donald Trump too!

Uyghuristan Culture Center

14.05.2020 Germany

Erkin Dunya

Erkin Dunya

Maymunlar üchün pelesepe, mentiq, giramatika we matimatika digen bir nerse yoq!
Bir Maymun üchün mektepke berip 10-20 yillap oqup yürüsh bir dötliktur!
Mayminlar tuyghusigha, ademler bolsa eqlige tayinip yashaydu.
Adem bilen Maymun ejdat we ewlat emes, qandash bolishi mumkin.
Adem qilghan bezi ishlarni Maymun, Maymun qilghan bezi ishlarni adem qilalmaydu.
Adem bilen maymun su, hawa we ozuqluqning hayatliq menbiyilikini , derextiki miweni yise qursaq toyidighanliqini, derexqe chiqip chüshkiche qanche tiz heriket qilsang meyli, emma xoshnanggha soqulup ketmisengla boldi, digenni anidin tughma bilidu!
Adem bilen Maymunning perqi biri qurisaq toyghizushtin burunqini, yenebirsi burinqini we keyinkini pelsepe, mentiq, giramatika we matimatikagha selip oyliyalaydighan yaki oyliyalmaydighanliqidadur!
Bezide Adem bolup yashighandin Maymun bolup yashighan ela emesmu, dep ghelyan kötüridighanlar ademler, tamakini singayan chishlep olturup, gezitni tetür tutup oquydighan Maymunlar közimizge cheliqip turidu.
Nimela digen bilen bu dunyada yüzüng qizarmisa nime ish qilsang boliweridu. Maymunning nomus ishlarda yüzi qiziridighan yaki qizarmaydighanluqini bilmeymiz.
Ademning yüzining, maymunning kötining qizilliqini hemme adem digüdek bilidu.
Adem turup maymundek yashashni, Maymun turup Ademdek yashashni tallashqa bolidighan bir dewirde mawjut bolup turiwatimiz.
Maymun turup meschitke Xoja bolsangmu, Adem turup kiyim kiymey yalingach yürsengmu hichkim arlashmaydu teximu toghrisi arlishalmaydu!
Maymunning neziride Adem yirtquch, göshxor haywan bolsa, Ademning neziride Maymun murekkep meselilerde kallisi anche ishlep ketmeydighan otxor yawayi mexluqtur!
Maymunlar bilen Ademler ilgirimu körülüp baqmighan derijide öz ara arliship ketkeniken.
Qedimqi Hichkim bilmeydighan qarangghuluq dewirlerdimu bashqa Pilanitidin yer sharigha chüshüp qayitip ketelmey qalghan qanatliq Anunakilar bilen maymunlar mushundaq arliship ketip, biz Insanlar apiride bolghan ikenmiz!
Hazirqidek arliship ketishni xata diyelmeywatimiz. Insanlar eng chong xatalargha tewekkul qilghanda yengi bir dewir bashlinidu.
Ilgirki sistimilar yiqilip, dunyada yene yengi bir sistimaning shekillinip, bashqa bir iraning zayir bolishi üchün sewepler addiy bolup, netijilerni keltürüp chiqidighan demokrattik, barawer we erkin bir dunya bu!
Nime bolsa bolmamdu artuq, ikki sekkiz onalte!
Kurasch Umar Atahan

13.05.2020

Birleshken Milletler Teshkilatining Yerlik Milletler Heqqidiki Bayannamisi

UncategorizedEdit

Ilawe: töwendikisi bdt omumiy kengeshi teripidin 2007-yili 9-ayning 13-kuni 61/296 nomurluq qarar bilen, junggoni öz ichige alghan 143 dewletning maqullishi, 4 dewletning qarshi turushi we 11 dewletning terepsiz qelishi bilen qobul qilin’ghan mohim xelqaraliq qanuniy hojjetning enggilizche nusxisidin uyghurchigha qilin’ghan terjimisi. Uni chet eldiki bilimxumardin bashqa bir qerindishimiz terjime qilghan.
******
Yerlik milletlerning hoqoqi heqqidiki b d t bayanatnamisi

2007-yili 13-sintebir, omomiy kengeshning 61/295 nomurluq qarari bilen maqullan’ghan.

Bdt omomiy kengeshi,

Bdt nizamnamisining rohi we eza dewletlerning mezkur nizamnamining belgulimilirini toluq ijra qelish toghrisidiki jawapkarliqigha ishenj qilghan asasta,

Yerlik xelqlerning bashqa barliq xelqler bilen teng baraberlikini jezmleshturush bilen teng, insanlarning özlirini perqliq dep qarash we del bashqilardin perqliq bolghanliqi uchun hormet qelinishqa muyesser bolushini itirap qelghan asasta,

Barliq xelqlerning, insaniyet mediniyiti(kiwilizati’on) we ilgharliqidin(kulture) shekillengen omumiy bayliqqa tohpe qoshush arqiliq insaniyetning omumiy mediniyet mirasini shekillenduridighanliqini jezmleshturgen halda,

Yenimu ilgirlep milli, erqiy kilip chiqishi, deniy itiqati, etnik we mediniyet özgichilikini chiqish qelghan halda birawni we yaki bashqalarni birawdin we yaki bashqilardin ustun korudighan, ustun korushke turtkilik rol oynaydighan siyaset we belgulimerni bir tutash halda erqchiliq, ilmiy jehettin tuptin xata, qanuniy jehettin inawetsiz, exlaqiy jehettin eyiplinishke tegishlik we ijtimayi jehettin adaletsiz dep hokum qilidighanliqini jakarlash bilen,

Yerlik xelqlerning hichqandaq ayrimchiliqqa duch kelmestin özlirining heq hoqoqlirini ijra qelish jeryanida erkin ikenlikini mu’eyyenleshturgen asasta,

Yerlik xelqlerning, mustemlike qelinish, yerliridin, mal mulukliridin, teritoriyeliridin we shu jaydiki bayliqliridin musadire qelinish, bolupmu özlirining tebiy ihtiyajigha we menpe’etlirige qarap tereqqi qelish hoquqidin mehrum qilinish netijiside tarixiy bir nahaqchiliqning zulmigha duchar bolghanliqini nezerde tutup,

Yerlik xelqlerning özlirining siyasi, iqtisadiy we ijtimya’i qurulmilirini berpa qelishi, özlirining mediniyiti, meniwi mirasi, tarixi we pelsepisini, bolupmu özlirining territoriyesi, tupriqi we tebiy bayliqigha ige bolushidek en’eniwi hoquqigha hormet qelish we uni terghip qelishning nahayti jiddi ihtiyaj ikenlikini itirap qilip, Yerlik xelqlerning dewletler bilen alliqachan putushken toxtamnamiliri, kilishimliri we bashqa orunlashturushlargha hormet qelish we uni ilgiri surushke bolghan jiddi ihtiyajni nezerde tutup, Yerlik xelqlerning özlirining siyasi, iqtisadiy, ijtimayi we mediniy jehettin teximu kuchlendurush, qaysi jayda yuz berishidin qet’i nezer barliq besim we ayrimchiliqlarni tel-tokus ayaghlashturush uchun burunqidin ewzel halette teshkilliniwatqanliqini itibargha elip, Tereqqiyat ghayisi astida yerlik xelqlerni kontrol qelishning emiliyette hem yerlik xelqqe hemde ular ige bolghan tupraq, territoriye we bayliqlargha tesir qilidighanliqini, bu halda bu xelqlerning özlirining arzusi we ihtiyajigha qarap tereqqiyatni ilgiri surushining we ularning qurulmiliri, mediniyetlirini, orp-adetlirini saqlap qelishining imkansizlishidighanliqini tonughan asasta, Yerlik xelqlerning bilimi, mediniyiti we orp-adetlirige hormet qelishning emiliyette uzun muddetlik we adil tereqqiyat hemde muhit mesilirini muwapiq bashqurush qatarliqlargha tohpe qoshidighanliqini mu’eyyenleshturush bilen bille, Yerlik xelqlerning zimini we territoriyelirini herbiysiz we qoralsiz rayun’gha aylandurushning emiliyette tinchliq, iqtisadiy we ijtimya’i tereqqiyatqa hem ilgirleshke, dunyadiki dewletler we xelqler arisidiki öz-ara dostluq we chushunushni ilgiri surushke bolghan rolini urghilighan asasta,
Bolupmu yerlik xelq a’ililiri we jama’etlirining, öz perzentlirining yetishturulishi, terbiylinishi we balilarning saghlamliqi qatarliqlar mesililerde zimmisige alghan mesuliyetlerning emiliyette balilarning heq-hoqoqi bilen zich munasiwetlik ikenlikini itirap qilish bilen teng, Yerlik xelqler we dewlet otturisida tuzulgen toxtamnamilar, anglashmilar we orunlashturushlarning bezi hallarda xelqara kongul bolgen, qiziqqan, mesuliyet dep qarighan mesile ikenlikini,
We shundaqla mezkur toxtamnamilar, anglashmilar we orunlashturushlarning yerlik xelqler bilen dewletning ortaqliqini kucheytishning asasi ikenlikini itirap qelip, Bdt nizamnamisi (un charter), iqtisadiy, ijtimayi we mediniy hoqoqlar xelqara ehdinamisi (internati’onal kowenant on ekonomik, soki’al and kultural rights), ammiwiy we siyasi hoqoqlar xelqara ehdinamisi (internati’onal kowenant on kiwil and politikal rights) we wiyna (wi’enna) herketke otush programmisi we ehdinamisi (wi’enna deklarati’on and programme of akti’on) qatarliq asasliq xelqara hojjetlerning, xelqlerning özlirining siyasi teqdirini erkin halda belgulesh, iqtisadiy, ijtimayi we medeniy tereqiyatini erkin halda yolgha qoyushni öz ichige alghan halda barliq xelqlerning öz teqdirini özi belgulesh hoquqining halqiliq mohim ikenlikini mu’eyyenleshturgenlikini eskertip, Mezkur bayanatning, hich bir xelqaraliq qanun himayisi astidimu hichqandaq bir xelqning öz teqdirini özi belgulesh hoquqini inkar qelish uchun qollinilalmaydighanliqini agahlandurghan asasta, Mezkur bayanattiki yerlik xelqlerning hoqoqlirini itirap qelish pirinsipining, adalet, dimokratiye, kishilik hoquqqa hormet qelish, esla ayrimchiliq qilmasliq we aliyjanapliq bolushni chiqish qelish asasida dewletler bilen yerlik xelqlerning inaq we hemkarliq munasiwitini kuchlenduridighanliqigha ishengen halda, Yerlik xelqler bilen kengeshken we hamkarlashqan asasta, barliq dewletlerning xelqaraliq organlar, bolupmu kishilik hoquqqa munasiwetlik organlar aldidiki mesuliyitini yerlik xelqler uchun ijra qelishi kireklikini eskertip, Yerlik xelqlerning heq-hoqoqini qoghdashta we ilgiri surushte bdtning nahayti mohim we uzliksiz rol oynaydighanliqini xatirlitip, Mezkur bayanatning yerlik xelqlerning heq-hoqoqi we erkinlikini ilgiri surush we qoghdash hemde bdt sistimisi ichide bu toghurluq hizmetlerni yenmu tereqqi qildurush jehettin nahayti mohim bir qedem basquch ikenlikige ishinip, Her bir yerlik xelq ezasining we yerlik xelqlerning hichqandaq ayrimchiliqqa duchar bolmastin xelqara qanunlarda itirap qelin’ghan barliq kishilik hoquqlardin, behrimen bolushqa heqliq ikenlikini, shundaqla ularning mewjutluqi, saghlam tereqqiyati we xelq bolup bir putun ilgirlishi uchun kem bolsa bolmaydighan kolliktip hoquqlargha ige ikenlikini mu’eyyenleshturush we itirap qelish asasida,

Yerlik xelqlerning turushluq rayuni we dewliti, shundaqla yerlik we milli alahiydiliklirining dewlettin dewletke, rayundin rayun’gha qarap oxshimaydighanliqini, her xil tarihiy we mediniy arqa korunushlirining diqqetke elinish lazimliqini his qilghan asasta,

Biz, towende astida imzasi bolghan dewletler, toluq sherhiylengen “yerlik xelqlerning hoquqi heqqidiki bdt bayannamisini” öz-ara hemkarliq we hormet rohiy astida emelge ashurushtiki ortaq olchem supitide jakarlaymizki:

Madda 1

Yerlik xelqler shexsi yaki kolliktip halda bdt nizamnamisida itirap qelin’ghan barliq kishilik hoquq we eng asasliq erkinliklerdin, kishilik hoquq omomy bayannamisidin we xelqaraliq qanunlardin toluq behrimen bolushqa, hoquqluq.

Madda 2

Yerlik xelqler we kishiler bashqa xelqler we kishilerge oxshah erkin we baraber bolup, yerlik xelqler we shexisler, bolupmu özlirining yerlik kilip chiqishi we milli kimlikidek alahiydilikler asasidiki heq hoquqlirini toluq jari qildurushqa, hich qandaq bir shekildiki ayrimchiliqqa uchrimasliqqa toluq hoquqluq.

Madda 3

Yerlik xelqler öz teqdirini özi belguleshke hoquqluq. Bu hoquqqa bina’en, ular özlirining siyasi ornini erkin halda bekitish, iqtisadiy, ijtimayi we mediniy tereqqiyatlirini erkin belguleshke hoquqluq.

Madda 4

Yerlik xelqler öz teqdirini özi belgulesh hoquqini yurguzgende, özlirining ichkiy we yerlik mesililirini bir terep qelish, özlirining hokumitining maliye funkitsiyelirini bekitish qatarliq jehetlerde aptonomiye we yaki özini özi idare qelish yollirini talliyalaydu.

Madda 5

Yerlik xelqler özige has bolghan siyasi, qanuniy, iqtisadiy, ijtimayi we mediniy organlirini saqlap qelish we kucheytishke, qatnishish hoquqi tamamen özlirige tewe bolghan shert astida, eger maqul dep qaralsa tewelikidiki dewletning siyasi, iqtisadiy, ijtimayi we mediniy turmushigha arllishishqa hoquqluq.

Madda 6

Her bir yerlik xelqning wetendashliq(puqraliq) hoquqi bar.

Madda 7

1. Her bir yerlik puqraning yashash, jismaniy we rohiy saghlamliq, erkinlik we kishilik biheterlik hoquqi bar.

2. Bashqilardin perqliq bolghanliqi uchun yerlik xelqler erkinlik, tinchliq we bixeterlik ichide kolliktip bolup yashash hoquqigha ige we hich bir shekildiki qirghinchiliqqa, zorawanliqqa, mejburiy halda balilirining bir yerdin bir yerge yotkiwitilishige uchrimasliqi kirek.

Madda 8

1. Yerlik xelqler we shexisler hich bir shekildiki assimilatsiyege uchrimasliq we özlirige tewe mediniyetlerning buzghunchiliqqa uchrishigha yol qoymasliq hoquqigha ige.

2. Dewletler towendikilerning aldini elish uchun tedbir elishi we yiterlik aparatlarni berpa qelishi zorur:

(a) ularni, özlirining ayrim xelq bolushtek bir putunlukidin ayriydighan, shu unumni peyda qilidighan, ularning mediniy we milliy mirasliridin ayrip tashlashni meqset qilghan barliq herketler,

(b) ularni özlirige tewe yerliridin, territoriyeliridin we bayliqidin mehrum qalduridighan her qandaq qilmishlar,

(k) ularning heq hoquqlirigha chiqilishni meqset qilghan yaki shundaq unum kelturidighan her qandaq shekildiki mejburiy nopush kochurush qilmishliri,

(d) her qandaq shekildiki mejburiy assimilatsiye we bir putunleshturush (integrati’on),

(e) erqiy we milliy ayrimchiliqni chiqish qilghan we yerlik xelqni nishan qilghan her qandaq shekildiki teshwiqatlar,

Madda 9

Yerlik xelqler we shexsiler, özlirining we yaki teweliktiki dewletning en-enisi we orp-adetliri boyiche, özlirining kommunasigha(jama’itige) we yaki turushluq dewletke te’elluq bolush hoquqigha ige. Ularning bu herkitige qarita hichqandaq shekildiki ayrimchiliq siyasiti qollunulmasliqi shert.

Madda 10

Yerlik xeqler özlirining zimini we territoriyesidin hich bir shekilde mejburiy yotkiwitilmesliki shert. Toluq chushendurush asasidiki erkin iradisi bilen otturigha chiqqan ixtiyarliqi bolmay turup, zorur bolghan anglashmilar imzalanmastin, kireklik tolemler tolenmestin we eng mohimi ulargha kiyinche qaytip kilish uchun imkaniyet yaritilmastin turup, hich qandaq bir shekilde ularning bashqa jaylargha makanlashturulishigha yol qoyulmaydu.

Madda 11

1. Yerlik xelqler özlirige tewe mediniy en’ene we orp-adetlirini ijra qelish we gullendurushke hoquqluq. Bu digenlik özlirige tewe otmushtiki, hazirqi we kelgusidiki tarihi yaldamalirini, arxilogiyelik asare etiqilirini, sen’et eserlirini, her hil murasimlirini, texnikiliq ilgharliqlirini, korunushluk(wisu’al) we ijra qelinidighan(performing) edebiy sen’et lirini qoghdash, tereqqi qildurushni öz ichige alidu.

2. Dewlet choqum, ularning ihtiyarliqisiz, raziliqisiz we qanun’gha hemde ularning en’eniwi orp adetlirige xilap halda yerlik milletlerdin tartiwilin’ghan medeniy, tetqiqat xaraktirliq, diniy we meniwiy qimmitidiki mal mulklerni eslige kelturidighan, yasaydighan we tereqqi qilduridighan her xil mixaynizimlarni berpa qelishi kirek.

Madde 12

1. Yerlik xelqler özlirining meniwi we diniy adetlirini, orp adetlirini we her xildiki murasimlirini hojjetleshturush, ijra qelish, tereqqi qildurush we ugutushke; Özlirige a’it bolghan mediniy we diniy makanlarni saqlap qelish we qoghdashqa, bu makanlargha bashqilarning qarshiliqisiz kirip chiqishqa; Özlirining murasim xaraktirliq en’enilirini ijra qelish we kontrol qelishqa; Olgen jesetlirini qayturiwilishqa toluq hoquqluq

2. Dewlet choqum yerlik xelqlerge a’it bolghan murasim maddilirining we olgen jesetlerning tapshurup elinishi we tapshurup berilishi uchun yerlik milletlerning ruqsitini elishi hemde ular bilen hemkarlashqan asasta wujutqa chiqarghan unumluk wastilarni ishqa selip putun jeryanlarning adil, ashkara we unumluk bolishigha kapaletlik qelishi kirek.

Madda 13

1. Yerlik xelqler özlirige a’it bolghan tarix, til, eghizaki en’eneler, pelsepiler, yazma sistimisi (yeziq) we edebiyat miraslirini janlandurush, ishlitish, tereqqi qildurush we kiyinki ewlatlargha otkuzup berishke, özlirining isimlirini jama’etchilik ichide saqlash we jama’et orunlirighe, jaylargha we shexislerge berishke hoquqluq.

2. Dewlet choqum bu heq hoquqlarning qoghdilishi uchun, yerlik xelqlerning putun siyasi, qanuniy we memuriy jeryanlarni chushunishige we chushengenlikige kapaletlik qelish uchun zorur tepilghanda terjiman we bashqa wastilarni qollunush heqqide yiterlik tedbirlerni elishi shert.

Madda14

1. Yerlik xelqler özlirining oqu-oqutushtiki mediniy sistimisigha maslashqan halda özlirining tilidiki elip berilidighan ma’arip sistimisini berpa qelish we kontrol qelishqa hoqoqluq.

2. Yerlik shexisler, bolupmu balilar hich qandaq ayrimchiliqtin xali halda putun sewiyediki we shekildiki dewlet ma’aripidin toluq paydilinishqa hoqoqluq.

3. Dewlet choqum, yerlik xelqler bilen hemkarlashqan asasta, yerlik xelqlerning, bolupmu chet yaqa yerlerde yashaydighan balilarning öz tilida we öz mediniyet mohitida ma’arip terbiyesi elishi uchun barliq chare tedbirlerni elishi kirek.

Madda 15

1. Yerlik xelqler özining ghururini, mediniytining kopxilliq bolishini, en’eniwi adetlirini, mediniyetlirini, tarixini we arzu armanlirini qoghdashqa hoquqluq bolup, yuqarqilar yerlik xelqlerning ma’arip sistimisida hem ammiwi orunlirida gewdilinishi kirek.

2. Dewlet choqum yerlik xelqler bilen maslashqan halda yerlik xelqlerge qaritilghan bir tereplimilik qarashlarni, ayrimchiliqlar yoqutus, yerlik xelqler ichidiki hemde yerlik xelqler bilen jemiyetning bashqa qismidikiler arisidiki öz-ara qobul qelishni we chushunushni ilgiri surush uchun barliq tedbirlerni elishi kirek.

Madda 16

1. Yerlik xelqler öz tilida özlirige a’it axbarat wastilirini berpa qelishqa we hich qandaq cheklimige uchrimighan asasta yerlik xelqlerning bolmighan axbarat wastilirige erishishke hoquqluq.

2. Dewlet choqum dewlet igiligidiki axbarat organlirining yerlik xelqlerning mediniyetlirini toluq eks etturishige qaritilghan tedbirlerni alidu. Dewlet bir tereplimiliktin xali halda yerlik xelqlerning söz erkinlikini kapaletke ige qelish, xususi igiliktiki axbarat wastilirining bolsa yerlik xelqlerning mediniyet alahidiliklirini eks etturushige righbetlendurush qatarliq jehetlerde toluq tedbirlerni alidu.

Madda17

1. Yerlik xelqler we shexisler xelqaraliq we dewletlik emgek qanunliridin toluq behrimen bolushqa hoquqluq.

2. Dewlet choqum yerlik xelqler bilen meslehetleshken asasta yerlik xelqlerning perzentlirining iqtisadiy jehettin iksplatsiye qelidinishidin, balilarning telim terbiyesining ziyan’gha uchrishi we yaki tosqunluqqa uchrishidin saqlinishi, hemde ularning alahide ijtimayi ehwalini nezerde tutup ularni kuchlendurush uchun ma’arip terbiyesining mohimliqini tonughan asasta balilarning jismaniy, rohiy, exlaqiy we ijtimayi jehetlerdin saghlam osup yetilishige ziyanliq herqandaq ijra’atlerni cheklishi shert.

3. Yerlik xelqler emgek, ishqa orunlushush, mu’ash qatarliq jehetlerdin esla chetke qeqilmasliq, ayrimchiliqqa uchrimasliq hoquqigha ige.

Madda18

Yerlik xelqler özlirining adetliri boyiche özliri teripidin saylan’ghan shexisler wastisi bilen özlirining heq-hoquqigha munasiwetlik qararlarning elinishigha toluq ishtirak qelish we shundaqla özlirining qarar chiqirish organlirini tesis qelish hoquqigha ige.

Madda 19

Dewlet, yerlik xelqlerge munasiwetlik qararlarda choqum yerlik xelqlerning salahiyetlik wekilliri bilen yaxshi niyette meslehetlishishi, ulargha tesir qilidighan her bir qanuniy we memuriy tedbirlerni yolgha qoyushtin burun hich bir besimsiz, toluq melumat bilen teminlesh asasida ularning raziliqini elinishi shert.

Madda 20

1. Yerlik xelqler özlirige xas tereqqiyatlardin, barliq en’eniwi we iqtisadiy pa’aliyetliridin toluq behrimen bolush uchun, özlirining siyasi, iqtisadiy we ijtimayi sistimilirini, organlirini muhapizet qelish we tereqqi qildurushqa hoquqluq.

2. Yerlik xelqlerning, öz mewjutliqini saqlash we tereqqiy qildurush heqqide merhum qaldurulghan hoquqliri adil shekilde tuzutulishi we eslige kelturulishi kirek.

Madda 21

1. Yerlik xelqler hich bir ayrimchiliqqa duchar bolmastin, ma’arip, ishqa orunlushush, ish uchun terbiylinish we qayta terbiylinish, oy-makanliq bolush, pakiz su ishlitish, salametlik we parawanliq kapaliti(soki’al sekurity) qatarliqlarni öz ichige alghan barliq iqtisadiy we ijtimay sharayitlirini tereqqi qildurushqa hoquqluq.

2. Dewlet, ularning iqtisadiy we ijtimayi sharayitlirining uzliksiz yaxshilinishi uchun unumluk tedbirlerni, hetta zorur teplighanda alahiyde tedbirlerni elishi kirek. Bolupmu yerlik xelqler ichidiki yashan’ghanlar, ayallar, yashlar, balilar we mejruh kishilerning hoquqi uchun pewquladde tedbirlerni elish kirek.

Madda 22

1. Mezkur bayannamini ijra qelish uchun alhiyde ihtiyaji bolghan kishiler uchun, yeni yashan’ghanlar, ayallar, yashlar, balilar we mejruhlarning heq hoquqliri uchun alahiyde diqqet berilishi kirek.

2. Dewlet choqum yerlik xelqler bilen zich maslashqan halda yerlik xelq ayallirining we balilirining her turluk zorawanliqtin qoghdilinishi, hemde ularning heq hoquqlirining toluq kapaletke ige qelinishi uchun toluq tedbir elishi kirek.

Madda 23

Yerlik xelqler özlirining tereqqiyati jehettiki hoquqlirini ishletkende qandaq sitiratigiye qollunush we qaysi turlerni aldinqi orunda qoyush toghurluq ishlarda özlirining qararlirini özliri belguleshke hoquqluq. Bolupmu özlirige tesir qilidighan programlardin sehiye, oy-makanliq bolush, iqtisadiy we ijtimayi sahalardiki programlirini tuzush we tereqqi qildurshta, hemde mezkur programlarni özlirige tewe bolghan organlar arqiliq yurutushte toluq hoquqqa ige.

Madda 24

1.yerlik xelqler, öz tewelikidiki minirallarni (kan bayliqini), haywanatlarni, özlirige xas bolghan tibbiy zawut karxanilirini ox ichige alghan barliq en-eniwi milli tibabet usullirini we saqliqni saqlash organlirini qoghdap qelishqa hoquqluq.

Yerliq xelqler yene hich qandaq ayrimchiliqqa duchar bolmastin bar bolghan barliq ijtimayi we sehiye xizmetliridin paydilinishqa hoquqluq.

2. Yerlik xelqler eng yuquri sewiyediki jismaniy we rohiy saghlamliqni qolgha kelturush we behrimen bolushqa hoquqluq. Dewlet choqum ularning heq hoquqlirini emelge ashurush uchun shert bolghan barliq tedbirlerni elishi kirek.

Madda 25

Yerlik xelqler özliri igellligen, en’eniwi jehettin özlirige te’elluq bolghan tupraqliri, territoriyeliri, su we dengiz sahilliri qatarliq barliq bayliqlirigha bolghan meniwi mihrini saqlash, kuchlendurush hoquqigha, we bularni kiyinki ewlatlirigha otkuzup berishtek mesuliyetlirini ada qelish hoquqigha ige.

Madda 26

1. Yerlik xelqler tarixtin buyan ige bolghan, ishletken we qolgha chushurgen trupraqlarni, territoriyelirini we bayliq menbelirining igidarchiliq hoquqini saqlap qelishqa hoquqluq.

2. Yerlik xelqler en’eniwi shekilde ige bolghan, igelligen, ishletken we yaki bashqa turluk shekilde qolgha chushurgen barliq tupraqlarni, territoriyelerni, yer bayliqlirini öz igidarchiliqida tutushqa, ishlitishke, tereqqi qildurushqa we echishqa toluq hoquqluq.

3. Dewlet choqum bu tupraqlarning, territoriyelerning we bayliqlarning qoghdilishi we itirap qelinishi heqqide qanuniy jehettin kapaletlendurushi lazim.

Bu xil qanuniy qoghdash we itirap qelish xizmiti choqum yerlik xelqlerning orp-aditi, en’eni’isi we zimindarliq bolush toghrisidiki adetlirige mas halda elip berilishi kirek.

Madda 27

Dewlet choqum yerlik xelqlerge munasiwetlik siyasetlerni tuzgende, ijra qilghanda, bolupmu yerlik xelqlerning mejut qanunliri, en’eniliri, zimindarliq bolush adetliri qatarliqlargha chitishliq ishlarda adil, musteqqil, terepsiz, ochuq-ashkara bolishi, yerlik xelqlerning özliri tarixtin buyan ige bolup kelgen, ishletken, igelligen we bashqa yollardin qolgha chushurgen zimin, territoriyelirini we bayliq menbelirini ishlitish jehettiki hoquqlirini toluq tonushi, itirap qelishi we shundaqla putun bu siyasetlerning belgulinishige yerlik xelqlerni qatnashturushi kirek.

Mada 28

1. Yerlik xelqler, özlirining hich bir raziliqi, erkin haldiki qarari we toluq melumatliq sherti astidiki maqulluqisiz, tarixtin buyan ige bolghan, igelligen we ishletken tupraqlirining we yer bayliqlirining musadire qelinishi, tartiwilinishi, ishghal qelinishi, qollunulishi we yaki buzghunchiliqqa uchritilishidin kilip chiqqan barliq ziyanlarni, imkan bar bolsa qayta eslige kelturush, eger eslige kelturushke imkaniyet bolmisa, bu ziyanlar heqqide adil hem muwapiq tolemge erishishke hoquqluq.

2. Eger bashqa turlik ixtilaplar bolmighan ehwalda, tolinidighan tolem oxshash chongluqtiki we qimmettiki yer, territoriye we bayliqlar uchun oxshash qimmet we chongluqtiki yer, territoriye we bayliq shekli bilen, eger bu ehwal mumkin bolmisa bashqa turlik usullar bilen ziyanni eslige kelturush we yaki teng qimmettiki qitisadiy tolem tolesh shekli bilen ijra qelinishi kirek.

Madda 29

1. Yerlik xelqler özlirige te’eluq yerlerni, territoriyelerni we öz yerliridiki bayliqlirini, bu jaylarning mohitini hemde bu ziminlarning ishlepchiqirish sighimchanliqini saqlash we muhapizet qelishqa hoquqluq.

Dewlet hich qandaq ayrimchiliqqa yol qoymighan halda yerlik xelqlerning öz igidarchiliqidiki bu yerlerningi saqlinishi we muhapizet qelinishi uchun putun tedbirlerni elishi shert.

2. Dewlet choqum yerlik xelqlerge a’it bolghan zimin, territoriyelerde, ularning erkin we toluq chushunush asasidiki bolmay turup, her qandaq zeherlik matiryallarning saqlinishining aldini elish uchun putun tedbirlerni elishi kirek.

3. Dewlet choqum, eger shundaq zoruriyet hasil bolghan bolsa, yuqardiki zeherlik matiryallarning tesirige uchrighan yerliq xelqlerning salametlik ehwalini kuzitidighan, ularning salametlikini eslige kelturidighan putun tedbirlerni elishi hemde bu tedbirlerni ijra qelishi shert.

Madda 30

1. Ularning maqulliqi we yaki teliwi bolmighan sharayitta, we yaki toluq heqqaniy seweplerge tayanmighan shert astida, dewlet yerlik xelqlerning zimini we territoriyeside eskiri herket elip barmasliqi shert.

2. Dewlet zorur bolghan eskiri herketlerni elip berishtin burun, choqum yerlik xelqlerning toluq hoquqluq wekilliri bilen meslehetlishishi, muwapiq qanuniy basquchlargha hormet qelishi kirek.

Madda 31

1. Yerlik xelqler özlirining mediniy miraslirini, en’eniwi bilimlirini, en’eniwi ipadilesh adetlirini shundaqla özlirige a’it tibbiy bilimlerning yaldama’ilirini, texnika ilgharliqlirini, insan we irsiyet heqqidiki bayliq menbelirini, qedimiy haywanat we osumluk bayliqlirigha bolghan igidarchiliqini, edibiyet, lahiylesh, tenherket, her xil en’eniwi oyunlirini saqlash, kontrol qelish, asrash we tereqqi qildurushqa hoquqluq. Ular yene özlirining ijadiy bayliqlirini, mediniy miraslirini we en’eniwi ipadilesh usullirini saqlash, kontrol qelish, qoghdash we tereqqi qildurushqa hoquqluq.

2. Yerlik xelqler bilen zich maslashqan halda dewlet choqum ularning bu hoquqlirini ishlitishini itirap qelish we kapaletke ige qelish uchun barliq tedbirlerni elishi kirek.

Madda 32

1. Yerlik xelqler özlirge te’eluq zimin we territoriyelerning ishlitilishi we tereqqiyati uchuhn mohim stiratigiyelerni qararlashturush we yolgha qoyushqa hoquqluq.

2. Ulargha aldin ala barliq melumatlarni toluq teminligen, ularning öz ixtiyarliqi hemde raziliqini alghan asasta, ularning zimini, territoriyeliri we mewjut bayliq menbelirige tesir elip kilidighan barliq plan-programmilarni, tereqqiyat lahiyelirini we shundaqla ularning yerlirini ishlitish, bayliq menbelirini echish, su menbelirini qollunush qatarliqlardin burun, dewlet choqum yerlik xelqler we ularning toluq hoquqluq wekilliri we organliri bilen semimiy halda meslehetlishish we hemkarlishishi shert.

3. Dewlet choqum, yuqarqidek plan we lahiyelerning ijra qelinishin kilip chiqqan ziyanlarni eslige kelturush uchun adil, yolluq wastilarni we shundaqla unumluk chare tedbirlerni qollunshi, muhitqa, iqtisadiy, ijtimayi, mediniy we meniwi sahalargha bolghan ziyanlarni toldurush uchun qanuniy tedbirlerni qollunushi shert.

Madda 33

1. Yerlik xelqler özlirining orp adetlirige bina’en özlirining milli kimlikini (salahiytini) tallash we shu kommuna’ning ezasi bolushqa hoquqluq. Bu belgulime yerlik xelqlerning özliri turushluq dewletning puqraliq salahiyitini qolgha kelturushige tosalghuluq qilmasliqi kirek.

2. Yerlik xelqler özlirining en’eniwi adetlirge qarap özlirige tewe bolghan ijtimayi qurulmilarni tallash, özlirining her xil organlirigha eza bolushqa hoquqluq.

Madda 34

Yerlik xelqler, özlirining organ qurulmilirini, özlirige xas en’enelirini, meniwi miraslirini, orp-adetlirini, ijtimayi tertiplirini we bularni ijra qelishtiki emiliy mitodlarni, eger mewjut bolsa, özlirige xas bolghan edliye sistimilirini we edliye adetlirini xelqararliq kishilik hoquq normilirigha asasen ilgiri surushke, tereqqi qildurushqa we saqlap qelishqa toluq hoquqluq.

Madda 35

Yerlik xelqler öz ezalirining özlirining kommuna’sigha bolghan mesuliyetchanliqi we jawapkarliqlirini bekitishke toluq hoquqluq.

Madda 36

1. Bolupmu chigraliri xelqaraliq liniyeler bilen ayrilghan yerlik xelqler, meniwi, mediniy, siyasi, iqtisadiy we ijtimayi meqsetlerni asas qilghan pa’aliyetlerni öz ichige alghan halda tashqiy dunya bilen, bolupmu özining chigrasigha xoshna bolghan xelqler bilen bolghan alaqilarni saqlap qelishqa, her xil hemkarliqlarni tereqqi qildurushqa toluq hoquqluq.

2. Dewlet yerlik xelqler bilen zich hemkarlashqan we meslehetleshken halda yerlik xelqlerning bu hoquqining izchillishishi uchun barliq tedbirlerni elishi shert.

Madda 37

1. Yerlik xelqler, tewelikidi dewlet we mezkur dewletlerning kelgusi warisliri bilen tuzulgen her turluk toxtamnamilarni we kilishimnamilarni tuzushke hoquqluq bolup, dewlet mezkur toxtamnamilargha we kilishimnamilargha sadiq bolishi shert.

2. Bu bayanatnamidiki hichqandaq bir madda mezkur toxtamnamilarning we kilishimnamilarning inawetsiz qelinishi we yoq qelinishu uchun bahane qelinalmaydu.

Madda 38

Dewlet bu bayanatnamining inawetsiz qilinalishi uchun, yerlik xelqler bilen zich hemkarlashqan we meslehetleshken sharayit astida mewjut qanunni özgertish we yaki yengidin qanun maqullashni öz ichige alghan barliq zorur tedbirlerni qanunlashturtushi kirek.

.

Madda 39

Yerlik xelqler bu bayanatnamida korsutulgen heq hoquqlardin toluq behrimen bolishi uchun xelqaraliq hemkarliqlarni öz ichige alghan halda özi turushluq dewletning maliye we texnikiliq yardemlirige erishishke hoquqluq.

Madda 40

Yerlik xelqler, dewlet we mezkur dewlettiki melum bir siyasi partiye(ler) bilen bolghan toqunushuni hel qelish uchun, shundaqla tajawuzchiliqqa uchrighan shexsi we kolliktip heq hoquqlirining eslige kelturulishi uchun adil we haqqaniy qanuniy tertiplerdin paydilinishqa hoquqluq.

Bu xildiki qanuniy tertipler, xelqaraliq kishilik hoquq qanunliri, yerlik xelqlerning orp-adetlirige, en’enilirige, yerlik qanunlirigha we özlirining edliye sistimilirigha toluq maslashqan bolishi kirek.

Madda 41

Barliq organlar we bdt terkiwidiki mutizesisleshken agentliqlar we shundaqla hokumetler arisi kowruk teshkilatlar (intergowernmental organizati’ons) choqum bu bayanatnamining izchillishishi uchun maliye jehettin hemkarlishish we texnika jehettin yardemlishish arqiliq zorur hessilerni qoshushi kirek.

Bu xil ehwallarning tesirige uchrighan yerlik xelqlerning bu heqqidiki qararlarning elinishi jeryanlirida ularning ishtirak qelinishini kapaletlik qelishning yolliri we ususllirini tepip chiqish kirek.

Madda 42

Yerlik xelqler heqqidiki bdt da’imi forum’ini öz ichige alghan bdt we uning tarmaqliri, dewlet ichidiki we xelqaraliq sewiyediki mutizesisleshken agentliqlar hemde barliq dewletler mezkur bayanatnamining barliq maddilirining toluq ijra qelinishigha turtke bolishi we mezkur bayanatnamining unumi heqqide tewsilerni yollishi kirek.

Madda 43

Mezkur bayanatname öz ichige alghan yerlik xelqlerning heq hoquqliri emiliyette ularning hayatta qelishi, saqlinip qelishi we shan-shereplirini qoghdaq qelishi uchun belgulengen eng towen olchemdin ibaret.

Madda 44

Bu bayanatnamida bikitilgen barliq heq hoquqlar we erkinlikler ortaq halda barliq er we ayallar yerlik xelqler uchun tuzulgen.

Madda 45

Bu bayanatnamidiki hich bir madda yerlik xelqler alliqachan ige bolghan we kelguside ige bolidighan hich bir heq hoquqlarni yoq qilidighan we emeldin qalduridighan rolgha ige emes.
Madda 46

1. Bu bayanatnamidiki hich bir madda melum dewlet, xelq , grup we ya kishilerning bdt nizamnamisigha qarshi turishigha qaritilghan herqandaq bir pa’aliyet elip berishi we yaki bdt nizamnamisigha qarshi ish bejirishi uchun salahiyet teshkil qilidighan shekilde chushendurulmesliki, we shundaqla melum musteqqil dewletning qismen we yaki toluq haldiki zimin putunliki, siyasi birliki we igilik hoquqigha qarshi turidighan bir waste supitide qollunalmasliqi kirek.

2. Bu nizamnamida bikitilgen kishilik hoquq we asasliq erkinlikler toluq hormet qelinishi kirek. Bu nizamnamida korsutulgen heq hoquqlarning cheklimige uchrishi peqetle xelqara qanunlargha mas halda chiqirilghan qanunlar arqiliq emelge ashuruslishi kirek. Bundaq cheklimiler peqetla bashqilarning heq hoquqlirigha hormet qelishni kapaletlendurush we dimokratik bir jemiyettiki eng asasliq amil bolghan adaletni berpa qelishning teqezzasi bolghan shert astidila yolgha qoyulishi kirek.

3. Bu bayanatnamining belgulimirli adalet, demokratiye, kishilik hoquqqa hormet qelish, baraberlik, ayrimchiliqqa qarshi turush, adil dewlet bashqurush we semimiyet prinsipliri astida sherhiylinishi kirek.

(3) a/konf.157/24 (part i), chap. I’i’i.

(4) resoluti’on 217 a (i’i’i).

Mezkur qanuniy hojjetning enggilizchisi:

http://www.un.org/esa/socdev/unpfii/en/drip.html

Bdt torbetidiki xenche nusxisi:

Qaysi dewletlerning maqullighanliqini biliwelish:

http://www.un.org/News/Press/docs/2007/ga10612.doc.htm

Wetinimizning Hazirqi Ismidin Uyghur Digen Namning Qanunsiz Halda Chiqiriwitilgenlikige Shiddet Bilen Etiraz Bildürimiz!

Wetinimizning Hazirqi Ismidin Uyghur Digen Namning Qanunsiz Halda Chiqiriwitilgenlikige Shiddet Bilen Etiraz Bildürimiz!

Sherepsiz Xitaylarghu Uyghur Autonum Rayoni digen usimdin Uyghur digen muqeddes namni chqirip tashlap qilghuliqini qildi.
Xitaylar bu isimni ejdatlirimiz bilen xelqaradiki bu meselide kelishtürgüchilerning aldida kelishim bilen etirap qilghan. Xitaylarning bu qilmishi Uyghur bilen qilghan kelushimge, xelqara qanunlargha xilap jinayi qilmishtur!
Düshmen millet wediside turmidi, qolimizda qural bolghan bolsa heqqimizni qan bilen qoghdaydighan minutlarti bu. Boluptu, bunighu düshmen ishi, deyli, mawu hür dunyada turup Uyghurgha, Uyghurluqqa, Uyghuristan, eigen isimgha qarshi turidighanlargha ming lenetler bolsun.
Bejiriksiz, nomussiz, sherepsiz Uyghur dise quyqa chechi tik turidighan melunlar toyishe emdi!
Hu Allaning lenitige, qarghishigha we nalitige qalghan betbexitler!
Mawu Uyghur Autonum Rayoni digen xelqara etirap qilidighan Ofitziyel nam ikki jumhuriyet üchün qurban bolghan qanche yüzming milliy qehrimanlirimizning hayati bedilige kelgen isim idi!
Bu isim gerche bizge anche paydisizdek qilghan bilen millitimiz üchün xuddi jenimizdek muhim idi.
Xitaylar Uyghur Autonum Rayoni digen namni bizge özligidin sowghat qilghan emes!
Hür we erkin dunyadiki Uyghurlarmu yillardin beri özining milliy salahiyitini inkar qilip, Uyghur, Uyghur autonum rayoni, Uyghuristan digen atalghulargha chish tirniqi bilen qarshi turdi.
Xitaylar mana Appaqxoja ewlatliri yaxshi körmeydighan Uyghur, digen isimni Autonum Rayon digen isimdin chiqiriwetiptu.
Körünishte bu anche muhim ishtek qilmighini bilen, emeliyette bizning nam sheripimiz, nopuzimiz we inawitimiz yer bilen yeksan boldi.
Chet eldiki Uyghurlarning yoqilang seweplerdin bir biri bilen it möshüktek taliship, moshunchiwala chong ish bolup ketiwatsa tilini yutuwalghandek sükütte turishi adettiki bir ish emes…
Teqdirimiz heqqide esirdin esirge sozulghan kona oyunlar toxtimay oyniliwatidu.
Yenila dötliktin, diwengliktin we ebgaliqtin chüchüp oyghunup, dost we Düshmenni toghra angqiralmaywatimiz.
Hey millet emdi chüchüp, esirlik uyqungdin oyghan, közüngni ach, kendingge kel!
Milliy munapiqlar sistimliq, pilanliq we programliq halda tajawuzchi xitaygha masliship qanunsiz halda millitimizge wakaliten teslim boldi!
Xitay tajawuzchiliridin, milliy inqilapqa asiyliq qilghan melunlardin hesap Al! Millitining shan-sheripini, özining ar-nomusoni qoghdash yolida xorluqqa uchrighan we ölüp ketlenler eng söyümlük kishilerdur!
Yashisun Uyghurlar! Yoqalsun Xitay Tajawuzchiliri! Yashisun Uyghurustan! Yashisun Hüriyetimiz! Yashisun Uyghur Xelqining milliy musteqilliq Herikiti!

Uyghuristan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümit

07.05.2020 Germaniye

US House passes Uighur Bill urging sanctions on Chinese officials

The Uighur Act of 2019 condemns Beijing’s “gross human rights violations”

  • By AFP NewsDecember 4, 2019 05:11 GMT
  •     

01:13Mike Pence Decries NBA For ‘Kowtowing’ To ChinaMike Pence Decries NBA For ‘Kowtowing’ To China C-span

The US House of Representatives overwhelmingly passed legislation Tuesday that would apply sanctions against senior Chinese officials, triggering a furious response from Beijing.Why advertise with us

The legislation adds to tensions between the two superpowers just as they are locked in negotiations to finalize a “phase one” deal to resolve their protracted trade war.

Washington had already angered Beijing when President Donald Trump signed legislation supporting pro-democracy protesters in Hong Kong, prompting China earlier this week to impose sanctions on US-based NGOs and suspend future visits by US warships to the semi-autonomous territory.

US House Speaker Nancy Pelosi
US House Speaker Nancy Pelosi has accused Chinese authorities of a repressive crackdown on minority Uighurs Photo: AFP / PIERRE-PHILIPPE MARCOU Pierre-Philippe Marcou/AFP

The Uighur Act of 2019 condemns Beijing’s “gross human rights violations” linked to the crackdown in the northwestern region of Xinjiang, where upwards of one million Uighurs and other mostly Muslim minorities are believed to be held in re-education camps.

The measure, which passed 407 to 1, is a stronger version of the bill that cleared the Senate in September. The texts must be reconciled into one bill for Trump’s signature.

The latest House measure condemns the arbitrary mass detention of Uighurs and calls for closure of the re-education camps where, according to rights groups and US lawmakers, they have been held and abused.

The bill notably urges Trump to slap sanctions on Chinese officials behind the Uighur policy, including Chen Quanguo, the Communist Party chief for Xinjiang.

Chinese re-education camp
The outer wall of a complex that includes what is believed to be a re-education camp where mostly Muslim ethnic minorities are detained in Xinjiang Photo: AFP / GREG BAKER Greg Baker/AFP

“Today the human dignity and human rights of the Uighur community are under threat from Beijing’s barbarous actions, which are an outrage to the collective conscience of the world,” House Speaker Nancy Pelosi told her colleagues shortly before the vote.

Congress “is taking a critical step to counter Beijing’s horrific human rights abuses against Uighurs,” she said.

“America is watching.”

Pelosi lashed out at Chinese authorities for orchestrating a crackdown that includes pervasive mass state surveillance, solitary confinement, beatings, forced sterilization “and other forms of torture.”

Communist Party chief for Xinjiang
The bill urges Trump to slap sanctions on Chinese officials behind the Uighur policy, including Chen Quanguo, the Communist Party chief for Xinjiang Photo: AFP / GREG BAKER Greg Baker/AFP

Beijing called on the United States to prevent the bill from becoming law and warned — without elaborating — that it would respond “according to the development of the situation.”

The bill “deliberately denigrates China’s human rights situation in Xinjiang, wantonly smears China’s efforts to eliminate extremism and combat terrorism (and) viciously attacks the Chinese government’s policy of governing Xinjiang,” foreign ministry spokeswoman Hua Chunying said in a statement.

Chinese re-education camp
Graphic on ‘re-education’ camps in China’s Xinjiang region, according to research by Washington-based East Turkistan National Awakening Movement. Photo: AFP / Laurence CHU Laurence Chu/AFP

The Chinese state-owned tabloid The Global Times quoted experts as saying Beijing will take “strong countermeasures” including releasing an “unreliable entity list” that could sanction and restrict some US entities in the country and impose sanctions on US officials.

Last month two huge leaks of official documents offered more details about China’s network of internment camps in Xinjiang.

Government papers obtained by the International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ) outlined the need to prevent escape, double lock doors and constantly monitor detainees — even during toilet breaks.

The New York Times reported, based on internal papers it had obtained, that Chinese President Xi Jinping ordered officials to act with “absolutely no mercy” against separatism and extremism in Xinjiang in 2014 following a deadly knife attack blamed on separatists.

Rights groups and witnesses accuse China of forcibly trying to draw Uighurs away from their Islamic customs and integrate them into the majority Han culture.

After initially denying the camps’ existence, Beijing cast the facilities as “vocational education centers” where “students” learn Mandarin and job skills in an effort to steer them away from religious extremism, terrorism and separatism.

The House bill would require the State Department to produce a report within one year on the crackdown in Xinjiang.

And it would require the Commerce Department to ban US exports to entities in Xinjiang that are known to be used in the detention or surveillance of Muslim minorities, including facial recognition technology.

Thomas Massie, the sole member of Congress to vote against both the Hong Kong and Uighur bills, said he did so because he considered the issues to be Chinese domestic affairs.

“When our government meddles in the internal affairs of foreign countries, it invites those governments to meddle in our affairs,” he said in a tweet.

Republican Senator Marco Rubio warned that China’s government and Communist Party are “working to systematically wipe out the ethnic and cultural identities” of Uighurs.

Advocacy organization The Uyghur Human Rights Project (UHRP), said the US action “paves the way for other countries to act.”

“Each and every speech on the House floor tonight was a forceful indictment of crimes against humanity,” said UHRP executive director Omer Kanat.

“Tonight’s action gives Uyghurs hope.”

Copyright AFP. All rights reserved.


https://www.ibtimes.co.uk/us-house-passes-uighur-bill-urging-sanctions-chinese-officials-1672640?fbclid=IwAR2c6PiuodCg-ZlLx9D5zmjlpqKJdcahC6enmGDf2iVtY3yT6ElegyVzJkE

Thanks United States of America!

U.S. House approves Uyghur bill demanding sanctions on senior Chinese officials and export bans

MATT SPETALNICK, DAVID BRUNNSTROM AND PATRICIA ZENGERLEREUTERSPUBLISHED 2 DAYS AGOUPDATED 1 DAY AGO7 COMMENTSSHARE

The U.S. House of Representatives on Tuesday overwhelmingly approved a bill that would require the Trump administration to toughen its response to China’s crackdown on its Muslim minority, drawing swift condemnation from Beijing.

The Uyghur Act of 2019 is a stronger version of a bill that angered Beijing when it passed the Senate in September. It calls on President Donald Trump to impose sanctions for the first time on a member of China’s powerful politburo, even as he seeks a deal with Beijing to end a trade war buffeting the global economy.

Just last week, Trump signed into law legislation supporting anti-government protesters in Hong Kong despite angry objections from China.

The Uyghur bill, which passed by 407-1 in the Democratic-controlled House, requires the U.S. president to condemn abuses against Muslims and call for the closure of mass detention camps in the northwestern region of Xinjiang.

It calls for sanctions against senior Chinese officials who it says are responsible and specifically names Xinjiang Communist Party Secretary Chen Quanguo, who, as a politburo member, is in the upper echelons of China’s leadership.

The revised bill still has to be approved by the Republican-controlled Senate before being sent to Trump. The White House has yet to say whether Trump would sign or veto the bill, which contains a provision allowing the president to waive sanctions if he determines that to be in the national interest.

In a statement on Wednesday, China’s Foreign Ministry called the bill a malicious attack against China and a serious interference in the country’s internal affairs.

“We urge the U.S. to immediately correct its mistake, to stop the above bill on Xinjiang from becoming law, to stop using Xinjiang as a way to interfere in China’s domestic affairs,” said the statement, attributed to the ministry’s spokeswoman, Hua Chunying.

China has consistently denied any mistreatment of Uyghurs and says the camps are providing vocational training. It has warned of retaliation “in proportion” if Chen were targeted.

The White House and the Chinese Embassy in Washington did not immediately respond to requests for comment.

STORY CONTINUES BELOW ADVERTISEMENT

China responded on Monday to the Hong Kong legislation by saying U.S. military ships and aircraft would not be allowed to visit Hong Kong, and announced sanctions against several U.S. non-government organizations.

Analysts say China’s reaction to passage of the Uyghur bill could be stronger, although some doubted it would go so far as imposing visa bans on the likes of Secretary of State Mike Pompeo, who has called China’s treatment of Uyghurs “the stain of the century” and has been repeatedly denounced by Beijing.

Global Times, a tabloid published by the official People’s Daily newspaper of China’s ruling Communist Party, tweeted on Tuesday that Beijing would soon release a so-called unreliable entities list imposing sanctions against those who harm China’s interests.

It reported that China was expediting the process for the list because the U.S. House bill would “harm Chinese firms’ interests,” and that “relevant” U.S. entities would be part of Beijing’s list.

’MODERN-DAY CONCENTRATION CAMPS’

Republican U.S. Representative Chris Smith called China’s actions in “modern-day concentration camps” in Xinjiang “audaciously repressive,” involving “mass internment of millions on a scale not seen since the Holocaust.”

“We cannot be silent. We must demand an end to these barbaric practices,” Smith said, adding that Chinese officials must be held accountable for “crimes against humanity.”

Democratic House Speaker Nancy Pelosi called China’s treatment of the Uyghurs “an outrage to the collective conscience of the world,” adding that “America is watching.”

Chris Johnson, a China expert at Washington’s Center for Strategic and International Studies, said passage of the bill could lead to a further blurring of lines between the trade issue and the broader deteriorating China-U.S. relationship, which Beijing in the past has tended to keep separate.

“I think there’s a sort of piling-on factor here that the Chinese are concerned about,” he said.

Trump said on Monday the Hong Kong legislation did not make trade negotiations with China easier, but he still believed Beijing wanted a deal.

He said on Tuesday, however, that an agreement might have to wait until after the November 2020 U.S. presidential election in which he is seeking a second term.

Johnson said he did not think passage of the Uyghur act would cause the delay, but added: “It would be another dousing of kindling with fuel.”

The House bill requires the president to submit to Congress within 120 days a list of officials responsible for the abuses and to impose sanctions on them under the Global Magnitsky Act, which provides for visa bans and asset freezes.

The bill also requires the secretary of state to submit a report on abuses in Xinjiang, to include assessments of the numbers held in re-education and forced labour camps. United Nations experts and activists say at least 1 million Uyghurs and members of other largely Muslim minority groups have been detained in the camps.

It also effectively bans the export to China of items that can be used for surveillance of individuals, including facial and voice-recognition technology.

Our Morning Update and Evening Update newsletters are written by Globe editors, giving you a concise summary of the day’s most important headlines. Sign up today.

RELATED TOPICS

RELATED

Trump says U.S.-China trade deal close as negotiations continue Subscriber contentXi and Trump show optimism for ‘phase one’ trade deal Subscriber contentTrump considering exempting Apple from China tariffs REPORT AN ERROR7 COMMENTSSHOW COMMENTSMORE FROM WORLD 

https://www.theglobeandmail.com/world/article-us-house-approves-uyghur-bill-demanding-sanctions-on-senior-chinese/?fbclid=IwAR16gAcWZ4xcQPUgi-xB_zsdk76QYf-1km9SEycor2ypiL2XQKumL9pENdY