SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliweridu. Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, sotsiyal, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dölet Giribi, hilal ayning ong teripide toqquz we sol teripide toqquz dane noqta bolup, bu noqtilarning, hilal ayning eng töwen qismidiki uchliri bughuch bilen baghlan’ghan. Hilal ayning otturisida hösnixet bilen yezilghan “Bismillahhirrahmanirrahim”, hilal ayning ikki uchining uchrishidighan yeride üch dane yultuzdin teshkil tapqan bir shekildin ibarettur. (Qoshumche B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur. Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy Türkistan Jumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp, Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Sherqiy Türkistanda yashighan herqandaq kishi Sherqiy Türkistanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri  

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti  wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Sherqiy Türkistan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Sherqiy Türkistanning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy Türkistan Parlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.
 
Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.     
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 
Alahiyde Eskertish: SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNINING AKTIWAL NUSXISINI BU YERDIN OQUNG!
 

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Waqitliq Saylam Pirinsipliri

(Sinaq Nusxa, Pikir, Teklip we Tenqitlerge Ochuq Bolup, Aliy Kengeshimizning Testiqidin Ötkendin Kiyin Küchke Ige Bolidu!)

1) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki parlaméntining aliy qurultiyi asasiy qanunimizning rohigha asasen her 4 yilda bir qetim xelqimizni seperwer qilghan halda xelqaraliq demokratik ölchemler asasida élip bérilidu.
2)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin, herqaysi dewlet we rayonlarda xeliq seperwer qilinghan yerlilik saylam paaliyiti saylam tertiwige uyghun we qanunluq shekilde teshkillinidu.
3) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultayda xeliq demokrattik ölchemler asasida saylap chiqqan, kona we yengi qurultay wekilliridin terkip tapqan shexisler arqiliq, yengi bir nöwetlik kandidat millet wekilliri barliqqa keltürülidu.
4) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen kandidat millet wekilleri ilgiri hökümet ezasi bolghan we bolmighanliqigha asasen, kona kandidat millet wekilleri we yengi kandidat millet wekilleridin terkip tapidu. 
5) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri asasiy qanun we qararlarning rohigha asasen mawjut parlamentimiz teripidin tekshürülip, hökümitimizning aliy kengishi teripidin qanuniy, siyasiy we ijtimayi jehetlerdin layaqetlik, dep qaralghanlar resmiy millet wekili süpitide étirap qilinidu. 
6)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri terkiwidiki kona millet wekilliri özining parlament ezasiliq salahiyiti bilen aliy qurultay resmiy bashlanghanda wezipisidin istipa bergen waqitqiche hökümet xizmetlirini dawamlashturidu.
7) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda kona we yengi ezalardin bashqidin saylap chiqilghan millet wekilleri qurultayda qesem berip, parlamentqa eza bolup, yengi parlament resmiy shekillengendin keyin wezipisidin istipa bergen aldinqi bir qarar millet wekillerning yeni parlament ezalirining ornida hökümet xizmetlirini üstige élish salahiyitige ige bolghan bolidu.
8) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin aliy qurultay bashlinishtin awal Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti qurup chiqilidu. 
9) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti ezaliri hökümitimizning munasiwetlik tarmaqliri teripidin tekshürep chiqilip, aliy kingeshning resmiy testiqidin ötkendin keyin, qurultaygha yitekchilik qilidighan resmiy qanuniy organgha aylinidu.
10) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti saylamning qanuniy we demokrattik ölchemler asasida muwepeqiyetlik élip berilishigha hökümitimizge wakaliten kapaletlik qilidu.
11) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti özining reyisining yetekchilikide qurultaygha riyasetchilik qilidu. Saylam mexpiy awaz berish sheklide bilet tashlap elip berilidu.
12) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti, hökümetke we parlamentqa wakaliten, saylam hoquqini waqitliq ötküziwalidu we qanuniy tertiplerge asasen kona bir nöwetlik hökümet we parlametning rehberliri we ezalirini wezipisidin istipa bergüzidu.
13) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti, hökümetke wakaliten, hoquqni waqitliq ötküziwalidu we qanuniy tertiplerge asasen kona bir nöwetlik hökümet we parlametning rehberliri we ezalirini wezipisidin istipa bergüzüp, herqaysi jaylardin bashqidin millet wekili bolup saylinip parlament ezasiliqigha sherti toshqanlardin yengi bir nöwetlik Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaméntini wujutqa chiqiridu.
14) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti Parlament ezalirini seperwer qilish arwiliq, mexpiy awaz bérip saylash shekli bilen, awal özini parlamentimizning parlamet reyislikige namzat körsetken 1-3 giche wekiller ichidin özining parlament reyisini, andin özini parlamentimizning muawin parlament reyisilikige namzat körsetken 1-3 giche millet wekilleri ichidin muawin parlament reyisini, andin özini parlamentning bash katipliqigha körsetken 1-3 giche namzatlar ichidin, parlamentimizning bash katibini saylap chiqidu. 
15) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti yengidin saylanghan sürgündiki parlament wujutqa chiqqandin keyin, rehberlik ornini parlamentqa automatik ötküzüp beridu we yengi nöwetlik parlamentning orunlashturishigha asasen saylamgha yitekchilik qilidu.
16) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti Aliy Qurultay Saylamigha Yitekchilik Qilish Kommetiti bilen hemkarlashqan halda Parlamet ezalirini seperwer qilip, asasiy qanunimizning rohigha asasen toluq demokrattik we milliy dawa pirinsiplirigha uyghun shekilde Özini Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Jumhur Reyislikige körsetken 1-3 giche namzatlargha, ular pilan we pirogrammilirini otturgha qayghandin keyin mexpiy awaz berish arqiliq, hökümitimizning yengi nöwetlik pirezidentini saylap chiqidu we arqidinla yene özini hökümitimizning muawin jumhur reyislikige namzat qilip körsetken 1-3 giche wekiller arisidin, ular özining pilan we pirogrammilirini qisqiche ortigha qoyghandin keyin asasiy qanunimizning rohigha asasen hökümitimizning bir neper muawin pirezedintini saylap chiqidu.
17) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining rehberliri Pirezidentning rehberliki we Aliy Qurultay Saylam Kommetitining hemkarliqida qurultaygha yetekchilik qilidu we Bash menistirlik, Qanun Chiqirish kommetiti, Edeliye, Sot we Teptish qatarliq organlarni wojutqa chiqiridu.
18) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Prezidenti parlamet ezaliri teripidin bash menistirlik kabintigha namzat körsütülgen üch wekil ichidin, ularning pilan we programmilirini qisqiche anglap bolghandin keyin asasiy qanunimizning rohigha asasen birni bash menistirlikke, ikkinchisini birinchi bash menistir yardemchilikige, üchünchisini ikkinchi bash menistir yardemchilikige békitip chiqidu. 
19) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining reyisi parlamet ezaliri teripidin körsütülgen üch namzatning pilan we pirogrammisini anglap bolghandin keyin birinchisini Jumhuriyetlik Qanun Chiqirish Kommetitining pirezidentliqigha , ikkinchisini Jumhuriyetlik Aliy Sot Mehkimisining Wezirlikige, üchünchisini Jumhuriyetlik Teptish Mehkimisining Wezirlikige mesul qilip belgüleydu.
20) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti aliy qurultayning yoqarqi jeryanlirini bashtin kechürgendin keyin resmiy shekilde deweletning xizmetlerni ötküziwalidu.
21) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti Milliy Armiye ichidiki abroyluq bir zatni milliy armiyening qomandani qilip teyinleydu.
22) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti milliy dawaning ihtiyajigha asasen Hökümitimizde uzaqtin beri jan köydürüp xizmet qilghan, tejiribilik, bilimlik we qabiliyetlik zatlardin, her qitege birdin kishini hökümet wakaletchisi qilip belgüleydu. Hökümet wakaletchiliri biwaste pirezident bilen birlikte xizmet qilidu we jaylarning xizmetlirige pirezidentqa wakaliten nazaretchilik qilidu.
23)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti yene bash menistirgha menistirlar kabentini teshkillesh heqqide buyruq chüshüridu we bash menistir awal dewlet mudapiye menistirini, tashqiy ishlar menistirini, maliye menistirini, ichkiy ishlar menistirini, maarip menistirini, diniy ishlar menistiri, alie hem köchmenler menistirini, pen-texnika hem tereqqiyat menistirini, teshwiqat menistirini, maarip menistirlikini, neshriyat we axbarat menistirini, Insan heqliri we kishlik hoquq kommetiti we hökümet sözchilikini bekitish elip baridu.
24) ) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde qurulup, Jumhur reyisining testiqini alghandin keyin xizmetlirini Aliy kengeshning yetekchilikide resmiy bashlap ketish üchün qanuniy salahiyetke ige bolghan bolidu.
25) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde qurulup, Jumhur reyisining testiqini alghandin keyin xizmetlirini Aliy kengeshning yetekchilikide resmiy bashlap ketish üchün qanuniy salahiyetke ige bolghandin keyin dewlitimizning Aliy Qurultay Saylam Kommetiti automatik küchtin qalidu.
Qoshumche madda:
26) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining aliy derijilik rehberliridin teshkil tapqan 7 kishlik aliy kengesh hökümitimizning eng hoquqluq orgini bolup, bu kengeshning bezi alahiyde dep qaralghan pewqulade yighinlirigha, kespiy ehtiyajgha qarap bash qomandan, dewlet mudapiye menistiri, parlamentning bash katibi, Bash Sotchi, Edeliye weziri, Bash Teptish qatarliqlardin zörül dep qaralghan ikki kishi alahiyde teklip bilen qatnashturilidu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti

Parlamet Reyisi: Korash Omar Atahan

24.07.2019

Xitayning Aq Tashliq Kitabigha Qarshi Kök Tashliq Kitabimiz!

Uyghurlarning Mawiy Tashliq Kitabi

1. Sherqiy Türkitan Xitay mustemlikisidiki Uyghur qatarliq birbirige qandash kelidighan Türkiy xeliqlerning ata miras wetinidur!
2.Sherqiy Türkitan Ezeldin Xitay Teritoriyesining bir parchisi emes bolup, Xuddi Xitay tupraqlirigha oxshashla, oxshimighan dewirde bir qanche qétim tajawuzchilarning mustemlikisi astida qalghan!
3.Sherqiy Türkistan digen söz Atalmish “Xin Jiang” gha oxshash yengi bir atalghu emes, belki qanche ming yillardin beri Türkistan dep atalghan büyük jughrapiyening Sherqiy teripidiki parchisidur!
4.Uyghur milliiti özining qan qerindashliri bilen birge hazirqi Sherqiy Türkistanghan jughrapiyesige Xitaylardek yengidin köchüp kelgen bir xeliq bolmastin, belki 10 ming yillardin beri Tengritagh wadisini makan tutup kelgen qedimiy Turaniy qan sistemisidiki yiltizi chongqur xeliqtur!
5.Uyghur xelqi Awropa qan sistimisidiki Turaniy bir xeliq bolup, Xitay qan sistimisidiki bir xeliq emes.
6.Uyghur medeniyiti Misir, Babilon, Hindistan we Xitay medeniyitige oxshashlar qedimiy bir medeniyet bolup, bu medeniyetning bashqa medeniyetler bilen jiddiy munasiwetliri bar bolghanni hesapqa almighanda, Xitay medeniyiti bilen hichqandaq munasiwiti yoqtur!
7.Sherqiy Türkistan xelqi Uyghurlar bashta bolush bilen birge ming yilliq islamiy bir xeliq bolup, ahalisi bashqa tillargha ishenmeydu!

Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümiti

22.07.2019

Isobél yang: Yeslide Yekshenbidimu Balilarning Barliqidin Perishan Bolduq


2019-07-12

Ways axbarat agéntliqining muxbiri isobél yang. 2019-Yili iyul.

Ways axbarat agéntliqining muxbiri isobél yang. 2019-Yili iyul.

Photo: RFA00:00/09:28 

Awazni köchürüsh

Uyghur diyarining eng yéngi ehwali süretlen’gen, “Xitaydiki yoqiliwatqan musulmanlar” namliq bir höjjetlik filim bir nechche kündin béri tarqilip ijtima’iy taratqularda zor gholghila qozghidi.

Filimni yutubtila körgen adem sani bir yérim milyon’gha yéqinlashti. Bu filimni ways axbarat agéntliqining talantliq muxbiri isobél yang Uyghur diyarigha xupiyane bérip ishlen’gen.

U, radi’omiz ziyaritini qobul qilip rayonda kirgenliri we bu filim ishleshke seweb bolghan amillar üstide toxtaldi. U, Uyghurlargha qaritilghan lagér siyasitini 2-dunya urushidin kéyinki eng keng kölemlik tutqun qilish herikiti, dep atidi. 

Uyghur rayonida körgen, anglighanliringiz sözlep bergen bolsingiz?

Men xelq’ara we xitayda shinjang dep atilidighan Uyghur rayonigha 5 ay ichide ikki qétim, yeni bu yil yanwarda bir qétim we mayda bir qétim bardim. 

Xewiringiz bolghinidek, u yerde meyli qeyerge béring keyningizge adem chüshüwélip bashqilarni ochuq-ashkara ziyaret qilip muxbir süpitide xewer ishlesh intayin qéyin. Shunga biz sayahetchi siyaqida xupiyane barduq. 

Ular bashlap barghan yerge barsingiz sizge körsitilidighini xuddi bbch, roytérs we npr larda xewer qilin’ghinidek sehnileshtürülgen teshwiqat oyunliri.

Shunga biz bashqichirek usul bilen u yerde hazir ijra qiliniwatqan mutleq teqib dölitining heqiqiy ehwalini igilesh, yerlik Uyghurlarning inkaslarni élish hemde bu ré’alliqlarning arqisida balilarning béshigha kelgen qismetlerni bilip béqish ümidide u yerge barghan iduq.

Bu yanwarda bir qétim we mayda bir qétim bardim dédingiz. Bu arida némilerning özgergenlikini bayqidingiz? 

Her ikki qétimda oxshimaydighan rayonlargha bardim. Birinchi qétim ürümchi we qeshqerge bardim. Ikkinchi qétim xoten’ge bardim.

Ikkinchi qétim barghinimda bixeterlik tedbirliri téximu kücheygendek tuyuldi we sel teshwish hés qildim. Köp qétim tosulduq. Meyli negila barayli süret tartish we ziyaret qilish her jehettin qéyin boldi.

Siz özingizning twittér yollanmingizda buning ikkinchi dunya urushidin kéyinki eng zor kölemlik qamash qilmishi ikenlikini depsiz, buni sherhlep bergen bolsingiz?

Bu, yehudiylar uchrighan chong qirghinchiliqtin buyanqi her qandaq bir irq we diniy guruppining eng zor kölemge tutqun qilinishi bolup hésablinidu. Buning kölimige ademning ishen’güsi kelmeydu. B d t tutulghanlar sanining bir milyon ikenlikini perez qildi. Yéqinqi texminlerde bir yérim milyondin artuq ademning Uyghur rayonning her qaysi jayliridiki tutup turush lagérlirigha qamalghanliqi ilgiri sürülidu. Buning payani yoq. Bu hazir dunyadiki eng éghir jinayetlerning biri.

Siz filimda tilgha alghan héliqi dostane xitay déhqan ayal. Siz uningdin xitayning Uyghurlargha qaratqan siyasetlirige qandaq qaraydighanliqni sorighan idingiz. U hetta xitayche ortaq tilnimu yaxshi sözliyelmeydiken. Shundaq turupmu u, shu lagérlargha qamalghan, doktor we dunyagha tonulghan alimlarningmu qalaq ikenlikige ishinidiken. U özining hökümetning Uyghurlargha qaratqan mu’amilisini qollaydighanliqi we ularning terbiyilinip, héch bolmighanda shu ayaldek sewiyesige yétishi kéreklikini bildürgende qandaq oylidingiz? 

Xitay kompartiyisi shinjangda xewpsizlik tehditi bar, u choqum dölet bixeterlik siyasiti we pilanining merkiziy nuqtisida bolushi kérek, dégen obrazni yaritishta özining teshwiqat apparatliridin bek ünümlük paydilandi. Uningdin bashqa ötken on yil mabeynide rayonining bashqa jaylirida bir qisim zorawanliq weqeliri yüz berdi, bir qisim Uyghurlar bashqa döletlerdiki térror teshkilatlirigha qatnashti. 

Emme, méningche xitay peqet we peqet buningdiki tehdit amiligha bekrek ésiliwélip, bu siyasetlerni yolgha qoydi. , méningche bu, bunchiwala jiq ademning atalmish qayta terbiyilesh lagérlirigha qamilishigha seweb bolalmaydu. Lékin ular bu tehditni yoghinitip körsitip, netije qazandi. Chünki bir partiyelik dölette uchur alidighan bashqa menbe bolmighanliqi üchün, hemmeylen emes, emma nurghunlighan xitaylar bu xildiki teshwiqatlargha ishinip qaldi, dep qaraymen.

Sizge oxshash muxbirlarning erkin, cheklimisiz xewer ishlishishi tosqunluqqa uchrawatqan shara’itta, nurghunlighan ékskursiyelerning teshkilligenlikini körduq. Sizningche xitay néme üchün shundaq qilidu? sizningche xitay bu chitliq simlar, tosulghan kochilarning arqisida bir nersilerni yoshurmaqchi boluwatamdu?

Elwette. Xitay u rayondin uchurlarning chiqip ketmeslikini kontrol qilish üchün intayin küchlük tedbirlerni alghan. Bu jay hazir xitayda xewer ishlesh eng sezgür bolghan rayondur. Chünki, u yerdiki uchur-melumatlarning ashkarilinip kétishi xitayni bekmu bi’aram qilidighan bolghachqa, arqingizgha bashtin-ayaq adem chüshiwalidu. Shunga men sözleshken zhurnalistlarning hemmisi u yerge bérip toghra uchur igileshning intayin müshkül ikenlikini dep berdi.

Men u yerdin yene qandaq uchurlarning chiqidighanliqigha bir nerse déyelmeymen. Silermu u rayondin uchurlarni ashkarilap bek yaxshi qiliwatisiler. U yerdin chiqiwatqan uchur mesilige kelgende xitay hökümiti uningdiki hékayini kontrol qilishqa bekrek ehmiyet béridu. 

Siz u yerge dostingiz bilen bérip nurghun xeterge tewekkül qildingiz. U yerde béshingizgha herqandaq bir bala kélishi mumkin idi. Bextke yarisha siz u yerge saq-salamet bérip keldingiz. ? néme üchün shunche köp xeterge tewekkül qilip, bu témida xewer ishleshni layiq kördingiz?

Men burun tekitlep ötkendek, bu hazir dunyadiki eng éghir kishilik hoquq jinayetlirining biri. Hazir u yerge bérip kéleleydighan ademlermu köp emes. Men sözleshken nurghun xitay muxbirlar buni xewer qilishini xalaydighanliqi, emma özlirining xitayda uruq-tughqanliri barliqi, a’ile-tawabi’atlirini balagha tiqishni xalimaydighanliqini éytishti. Chünki yéqindin buyan xitay hökümiti kishilerni tutup we ularni yoq qiliwétish mumkinchilikini ashurdi. U yerde yéqin tughqanlirim bolmighanliqi üchün shunga men özümni u yerge baralaydighan ehwalda dep qaridim. Uningdin bashqa menche bu téma u yerde boluwatqan ishlar we uning kölimige qarimastin özi layiq bolghan dunyawi diqqetke érishelmidi, dep oylidim. Échinishliq yéri, siz kishilerdin Uyghurlar heqqide sorisingiz, ular héch nerse dep bérelmeydu hemde u yerde némilerning boluwatqanliqinimu xewersiz. Zhurnalist bolushi süpitimiz bilen u yerdiki weziyetke bolghan tonushini östürüshte mes’uliyitimiz bar.

Balilar yeslisi, siz filimingizda bezi balilarning yekshenbe künlirimu öyige qaytmaydighanliqini dep öttingiz, ularni körginingizde qandaq tuyghuda boldingiz? 

Istanbul, qazaqistan we amérikida yashawatqan köpligen Uyghurlar bilen sözlishi jeryanida, nurghunlighan ata-anilarning öz perzentlirining hökümet bashqurushidiki orunlargha qamalghanliq dep perez qilidighanliqini bilduq. Biz shuninggha asasen, u balilarning qamilishi mumkinchiliki bolghan jaylarning ornini békitip chiqtuq. Bular asasen ötken bir nechche yildin buyan yasalghan her xil yesliler idi. Shuninggha oxshash waqitta yene yüzligen, minglighan chong Uyghurlar yighiwélinishqa bashlidi. Shunga biz, bu orunlarda ata-aniliri tutup turush merkezlirige élip kétilgen balilarning bar-yoqluqini éniqlashqa urunduq. 

Shundaq qilip biz shu yeslilerge barduq, bularning bir nechchisi xotenning sheher etrapigha jaylashqan. Biz u yeslilerde ghelite ishlarni körduq. Biz u yerde yekshenbe künidimu balilarning yürüwatqinini bayqiduq. Elwette bu normal meshghulat waqti emes idi. 

Biz yene bashqa bir yeslige barduq. U yerdin mektep tügigen sa’etlerdimu birmu balining qaytiwatqanliqini körmiduq. Bu binalarning köpinchisi weyrane mehellilerge yasalghan bolup, shundaq yerlerge bundaq chong tiptiki yeslilerning sélinishi méni heyran qaldurdi. Bu ademning könglini ghesh qilidighan bir ish. Bizning perzimizche buning kölimi nahayiti zor. Bu, ularni peqet ata-aniliridinla emes belki ularni kimliki, medeniyiti, tilidin ayriwétip kelgüsi ewladni assimilyatsiye qilishtur. Elwette bularni körüsh ademning könglini heqiqeten perishan qilidu. 

Uyghur rayonida turup ishligen bu ésil programmingiz seweblik siz qara tizimlikke élinip xitaygha yene baralmasliqingiz mumkin. Buningdin pushayman qilamsiz? 

Yaq, pushayman qilmaymen. Méni perishan qilidighan ishlar bu emes. Méning bir yérim xitaygha tutishidu, méning bezi a’ile ezalirim yenila xitayda. Men xitayda bir nechche yil turghan. Men ömrümning yérimini xitayni tetqiq qilish we xitay tilini öginishke serp qildim. Bu elwette méni perishan qilidu. Bu dölette nurghun ésil nersiler bar, men u tupraqqa hergiz öch emes. Emma, oxshash waqitta bir zhurnalist bolush süpitim bilen hoquqdarlarni soraqqa tartimen we dunyaning her qaysi jaylirida yüz bériwatqan jinayetlerge diqqet jelp qilimen. Shunga bularni qilalighanliqimdin hergiz pushayman qilmaymen. Chünki men bularni qilalighanliqimdin özümni teleylik hésablaymen. jüme 

Munasiwetlik xewerler

Yawropa elliride “5-Iyul qirghinchiliqi” keng kölemde xatirilendi

Ixtiyariy muxbirimiz ekrem
2019-07-08


00:00/06:25 

Awazni köchürüsh

Gallery could not load.

5-Iyul küni gérmaniye, norwégiye, bélgiye, shiwétsiye qatarliq döletlerdimu “5-Iyul qirghinchiliqi” ning 10 yilliqi keng kölemde xatirilendi.

D u q ning chaqiriqi bilen 7-ayning 5-küni dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghurlar topliship olturaqlashqan 14 dölet, 22 sheherde “5-Iyul qirghinchiliqi” ning 10 yilliqini keng kölemde xatirilesh pa’aliyetliri élip bérilghanidi. Yawropadiki birqisim döletlerdimu bu pa’aliyet oxshimighan kölemde ötküzüldi. 

5-Iyul küni gérmaniyening myunxén shehiride “5-Iyul qirghinchiliqi” ni xatirilesh namayishi ötküzülüpla qalmay, shu küni yene gérmaniyening karlsruhe shehiridimu namayish élip bérildi. 

Bu qétimqi namayishqa ishtirak qilghan d u q ayallar komitétining mudiri aman’gül xanimning bildürüshiche, karlsruhediki namayishni “Karlsruhe kishilik hoquq teshkilati”, “Xeter astidiki xelqler teshkilati” qatarliq teshkilatlar birlikte uyushturghan. 

Néluper xanimning bayan qilishiche, bu qétimqi namayishta nuqtiliq halda jaza lagérliri mesilisi tonushturulghan. 

7-Ayning 6-küni karlsruhe shehiride yene jaza lagérliri mesilisini tonutush üchün gérmaniyede yalghuz kishilik namayishni bashlighan abdulla bilen d u q tetqiqat merkizi mudiri enwer ehmet ependiler resim körgezme pa’aliyiti ötküzgen. Abdulla ependi bu heqte öz qarashlirini bayan qilip ötti. Enwer ehmet ependimu bu pa’aliyetning nahayiti yaxshi ötkenlikini tekitlidi.

5-Iyul küni norwégiyedimu “Norwégiye kishilik hoquq komitéti” ning uyushturushida keng kölemde namayish élip bérilghan. Norwégiyede turushluq d u q teptishi perhat yaqup ependining eskertishiche, bu namayish nahayiti daghdughiliq ötküzülgen. Namayishqa qatnashqan rena xanim bu qétimqi namayishning xitay elchixanisi aldida ötküzülgenlikini qeyt qildi.

Bélgiyening paytexti biryussél shehiridimu “Bélgiye Uyghur jem’iyiti” ning teshkillishi bilen 5-iyul küni hayajanliq bir namayish bolup ötken. Bélgiye Uyghur jem’iyitining re’isi yashar ependi bu heqte toxtalghanda, bu qétimqi namayishning yawropa parlaménti aldidiki luksimburg meydanida ötküzülgenlikini eskertti. 

“5-Iyul qirghinchiliqi” ni xatirilesh namayishi yene shiwétsiyening sitokholm shehiridimu ötküzülgen. Shiwétsiyediki “Sherqiy türkistan ma’arip jem’iyiti” ning rehberliridin abdullam ependi bizni bu heqte melumatlar bilen teminlidi. 

5-6-Iyul künliri yawropadiki firansiye, gollandiye, shiwéyitsariye qatarliq döletlerdimu “5-Iyul qirghinchiliqi” ni xatirilesh pa’aliyetliri oxshimighan shekillerde ötküzülgen.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/5-iyul-07082019121117.html?encoding=latin

Bir shahitning “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” heqqidiki bayani

Muxbirimiz sada
2019-07-05

Xitay qoralliq küchliri 5-iyuldiki tinchliq namayishini qoralliq basturghandin kéyin, erliri we balilirining iz-dérikini bilelmey yigha-zar qiliwatqan ayallar. 2009-Yili 9-iyul, ürümchi.

Xitay qoralliq küchliri 5-iyuldiki tinchliq namayishini qoralliq basturghandin kéyin, erliri we balilirining iz-dérikini bilelmey yigha-zar qiliwatqan ayallar. 2009-Yili 9-iyul, ürümchi.

 AP00:00/08:57 

Awazni köchürüsh

2009-Yili 25-iyun kéchisi gu’angdung ölkisi shawgu’en shehiri shüri oyunchuq zawutida ishlewatqan Uyghur ishchilar shu jaydiki xitaylarning kolléktip hujumigha uchraydu. Weqedin kéyin xitay hökümitining bu weqede ölgen Uyghurlarning sanini yoshurushi, birmu xitayning jinayi jawabkarliqi sürüshtürülmesliki seweblik 5 ‏-iyul küni ürümchidiki aliy mektep oqughuchiliri xelq meydanigha yighilip aptonom rayonluq hökümetning bu mesilige chüshendürüsh bérishini tinchliq bilen telep qilidu.

Halbuki, xitay hökümiti ularning qanunluq teleplirini anglashning ornigha ulargha zorawanliq qollinip, namayishchilargha oq chiqirishqa bashlaydu.

Namayishchilar her terepke qéchishqa mejbur bolidu. Saqchilar xelq meydanigha yighilghan Uyghurlarnila emes, belki közge körün’gen barliq Uyghurlarni nishanlighanliqi üchün bashqa Uyghurlarmu qéchishqa mejbur bolidu. Bezi Uyghurlar xitay saqchilirining bigunah Uyghurlarni oqqa tutqanliqigha chidimay, udul kelgen xitay puqralirigha hujum qilidu.

Guwahchilarning bildürüshiche, shu küni kechte ürümchining Uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlirida tok öchürülidu. Xitay saqchi we qoralliq saqchilirining Uyghurlarni qoghlap étishi dawamlishidu. Xitay axbarati shu küni ölgenlerning 190 din, tutulghanlarning ikki mingdin ashidighanliqini, ölgenlerning köpinchisining xitaylar ikenlikini xewer qilidu.

Xitay hökümiti axbarat we sanliq melumatlarni qattiq kontrol qilghanliqi, Uyghur diyaridiki téléfon we intérnét alaqisini pütünley üzüp tashlighanliqi üchün 5-iyul kéchisi bigunah étip öltürülgen, tutulghan, késilgen we türmide qaza qilghan Uyghurlargha a’it melumatlar hazirghiche sir bolup kelmekte. Emma chet’ellerdiki Uyghur közetküchiler shu küni bir nechche ming Uyghurning étip öltürülgenliki, 10 mingdin artuq ademning tutqun qilghanliqini ilgiri sürüp kelmekte. Mana bu weqe bügünki zaman Uyghur tarixidiki untulmas qanliq weqe- “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” dur.

Bu yil “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” ning 10 yilliq xatirisidur. Mushu munasiwet bilen muhajirette yashawatqan bezi Uyghur shahitlar buningdin 10 yil ilgiriki shü küni öz-közi bilen körgen-bilgenlirini ashkarilimaqta. Nöwette gollandiyede yashawatqan Uyghur közetküchi asiye xanimmu del shularning biridur. 

Yuqiriqi awaz ulinishidin muxbirimiz sadaning asiye xanim bilen élip barghan söhbitining tepsilatini anglighaysiler.

Munasiwetlik xewerler

Qazaqistan Uyghurliri Uyghur élidiki xitay siyasitige qarshi naraziliqlirini bildürmekte

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-07-08

00:00/09:09 

Awazni köchürüsh

Gallery could not load.

2009-Yili 5-iyulda Uyghur élining ürümchi shehiride yüz bergen “5-Iyul qirghinchiliqi” ning 10 yilliqi munasiwiti bilen qazaqistandiki Uyghurlar xatirilesh pa’aliyetlirini ötküzüp, özlirining xitayning bolupmu Uyghurlargha qaratqan milliy, medeniy, diniy qirghinchiliq siyasitige naraziliqini bildürmekte. 

Yéqinda, yeni 3-iyulda almuta shehiri we nahiyelerdiki Uyghurlar sheherdiki “Qorghan” réstoranigha jem bolup, Uyghur élining ürümchi shehiride yüz bergen “5-Iyul qirghinchiliqi” ning 10 yilliqini xatiriligenidi. Igilishimizche, mundaq xatirilesh pa’aliyetliri bashqimu yéza we mehellilerde ötküzülgen bolup, ularni uyushturushqa bolupmu yurt-jama’etchilik ishtirak qilghan. 

5-Iyulda ene shundaq murasimlarning biri almuta wilayitining jambul nahiyesige qarashliq uzunaghash yézisida bolup ötken. 

Qazaqistandiki Uyghur pa’aliyetchiliridin biri tursun hajim arziyéfning éytishiche, uzunaghash yézisining yurt-jama’etchiliki yigit bashlirining rehberlikide bu küni bashqimu yéza we mehellilerdin wekillerni, ziyaliylarni, jem’iyetler wekillirini teklip qilip, Uyghur élide yüz bériwatqan xitayning qirghinchiliq siyasitidin qurban bolghanlargha atap du’a-tilawet qilghan. 

Tursun hajim arziyéf radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: “Bu hem siyasiy, hem diniy murasim boldi. Chong taxta qilip, shu yerde wetende qamilip ketken, jaza lagérlirida olturghan tughqanlarning resimlirini ésip, uning sirtigha ay-yultuzluq bayriqimizni tiklep, u yerde chong we yaxshi murasim ötti. Andin sa’et 3 te sherqiy türkistan baturlirining biri ghéni baturning qebrisige bérip, du’a-tekbir boldi.”

U yene almuta shehirining Uyghurlar zich olturaqlashqan gorniy gigant mehellisidiki yurt-jama’etchilikningmu 7-iyul küni ürümchi qanliq weqesige béghishlap chong murasim ötküzgenlikini tekitlidi. Tursun hajim arziyéfning éytishiche, ilgiri bu mehellini bashqurghan sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining milliy armiye jengchilirining biri jamalidin qemirdinof hemde milletperwer insan abduréshit mexsutof bashqurghan bolup, ularning rehberlikide köpligen pa’aliyetler ötken iken. Hazir bolsa bu mehellini yash yigit béshi tarim tayirof bashquruwatmaqtiken. 


Biz shu munasiwet bilen gorniy gigant mehellisining “Dilnaz” réstoranida ötken murasimni uyushturghuchilarning biri telet hemrayéf ependini ziyaret qilduq, uning éytishiche, murasimgha gorniy gigant we bashqimu yéza-mehellilerdin qatnashqanlar bolup 400 etrapida adem yighilghan iken. U mundaq dédi: “Bügün qehriman ghojamberdi, shéripjan nadirof oxshash alimlar bügünki weqeler heqqide sözlidi. Murasimgha her türlük étno-medeniyet merkezlirining wekilliri kélip, bizge köngül éytti we teziye bildürdi. Bashqilar qatarida menmu sözge chiqip, on yil burun namayish, nezir ötküzüsh üchün qanchilik heriketlerni qilghanliqimizni sözlidim.”

Gorniy gigant mehelliside ötken murasimdin melum bolushiche, uningda siyasetshunas qehriman ghojamberdi, Uyghurlarning milliy birleshmisining re’isi hakim memetof, jumhuriyetlik Uyghur étno-medeniyet merkizining almuta sheherlik shöbisining re’isi ebeydulla japparof we bashqilar sözge chiqqan. Ular özlirining Uyghur élidiki ehwal, xelq’ara weziyet, xitay siyasiti, Uyghur milliy herikiti, ürümchi qirghinchiliqi we bashqimu mesililer heqqide öz pikirlirini otturigha qoyghan.

Sözligenler ichide “Atayurt pida’iyliri” teshkilatining hazirqi re’isi yérbol da’ulétbék mundaq dégen: “Barliqimiz bilimiz, bügün sherqiy türkistanda azablar yüz bériwatidu. Insan hoquqining saqlinishining eng töwenki derijisi orun éliwatidu. Sherqiy türkistandiki qérindashlirimiz ene shu eng töwenki derijide bolmaqta. Allata’ala bizge ene shundaq éghir sinaqlarni bériwatidu. U yerdikiler tirik yürelmeydu. Bizge allata’ala mushundaq éghir sinaqlarni bériwatidu. Bizning ‘atayurt pida’iyliri’ oghlanimiz sérikjan bilashoghlining yétekchilikide üch yilgha yéqin waqittin buyan köpligen pakitlarni yighdi. Bu dewr axbarat dewri. Axbarati küchlük elning idé’ologiyesi küchlük boldi. Idé’ologiyesi küchlük elni héch kim istila qilalmaydu. Bizning ayrim teshkilatlardin, memliketlerdin yardem soraydighan heqqimiz bar. Sewebi özimizning chamisi yetmeydu. Mana mushundaq waqitta biz bashqilardin yardem sorashqa mejburmiz” 

Igilishimizche, qazaqistandiki Uyghurlar Uyghur élidiki qirghinchiliq siyasiti aqiwitidin, shundaqla jaza lagérlirida, türmilerde qurban bolghanlargha atap xatirilesh murasimliridin bashqimu pa’aliyetlerni ötküzüsh üchün heriketler qilghan iken. Bu heqte tursun hajim arziyéf mundaq dédi: “Bultur biz almutadiki 3-5 ming adem patidighan meydanni élip, chong tinchliq namayishi ötküzimiz dep teyyarliq qilghan iduq. Uninggha Uyghur milliy birleshmisi igidarchiliq qilghan. Biz hakimiyet aldigha kirip, iltimas qilghan iduq. Ular yaq démidi, lékin mushu kün’giche arqigha tartiwatidu. Shuning üchün biz xetme qur’an qilduq. Biz wetinimizde millitimizge kelgen zulum héch qandaq bir milletke kelmigen. Asasen musulman döletler we bashqilarmu sükütte turidu. Biz bolsaq qirilip tügewatimiz.”

Tursun arziyéf Uyghurlarning béshigha kelgen zulumning éghir bolushigha qarimay, yenila musteqilliqqa, azadliqqa bolghan ümid-ishenchisini yoqatmighanliqini tekitlep, Uyghur xelqige birlik, ittipaqliq tilidi. 

Melum bolushiche, 2009-yilidiki 5-iyul ürümchi paji’esi munasiwiti bilen qazaqistanliq Uyghurlar buningdin on yil ilgiri, yeni 2009-yili 19-iyulda almuta shehiridiki eng chong imaretlerning biri jumhuriyet sariyida chong murasim ötküzgen. Bezi melumatlar boyiche uninggha 8 minggha yéqin adem yighilghan iken. 


Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan dunya Uyghur qurultiyining meslihetchisi, siyasetshunas qehriman ghojamberdi bu heqte mundaq dédi: “Qazaqistan hökümiti namayishqa ruxset béridu. Bu ruxsetni sheherlik hakimiyettin élish kérek. Sheherlik hakimiyet héch qachan ruxset bermeydu. Gep mushu yerde. Asasiy qanunda namayish qilishqa ruxset déyilgen. Mesilen, tünügün bezi sheherlerde kochigha chiqqanlar boldi. Ular hemmisi tutulup, bügün jazaliniwatidu. 2009-Yilqini biz namayish deymiz, lékin u namayish emes. U jumhuriyet sariyi ichide bolghan yighin.”

Qazaqistandiki Uyghurlar Uyghur élide yüz bériwatqan weqelerdin qandaq qilip axbarat alidu?

Qehriman ghojamberdining éytishiche, Uyghur élide yüz bériwatqan weqelerdin qazaqistandiki Uyghurlar, birinchidin, shexsen uning özi chiqiriwatqan axbaratnamilerdin, ikkinchidin, Uyghurlarning nezir-chiragh we toy-tökünliride we bashqimu her qandaq pa’aliyetliride sözligen nutuqliridin alidiken. Üchinchidin, “Erkin asiya” radiyosidin bu heqte melumatlar alidighanlarmu yoq emes iken. Qehriman ghojamberdi öz sözide yene Uyghur élidiki weqelerning yerlik ammiwi axbarat wasitiliride, shu jümlidin Uyghur tilliq metbu’atlarda yorutulmay kéliwatqanliqigha qattiq epsuslinidighanliqini bildürdi.

Munasiwetlik xewerler

“5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” ning 10 yilliq xatiriside

BASH BET | TEPSILIY XEWER

(2)

Muxbirimiz méhriban
2019-07-09

5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.

5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.

 AP00:00/00:00 

Awazni köchürüsh
5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.

5-Iyul namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay eskerliri. 2009-Yili 6-iyul.AP

7-Ayning 5-küni ürümchide Uyghurlarning naraziliq namayishi yüz bergendin kéyin, xitay da’iriliri 5-iyul küni kéchisidin bashlap ürümchide herbiy halet yürgüzülgenlikini élan qildi. Da’iriler weqe heqqidiki xewerlerni qamal qilghan bolsimu, emma da’irilerning 5-iyul kéchidin bashlap, qoralliq saqchi we eskerlerni ishqa sélip namayishqa qatnashqanlarni tutqun qilishi hemde qanliq basturush élip barghanliqi heqqidiki deslepki melumatlar 5-iyul künining özide radiyomiz Uyghur bölümi we bashqa xelq’aradiki chong taratqular teripidin ashkarilan’ghan idi.

Eyni chaghdiki Uyghur aptonom rayonining re’isi nur bekri 7-ayning 6-küni seherde téléwiziye nutqi élan qilip, weqening 26-iyun shawgu’ende yüz bergen qanliq weqe sewebidin kélip chiqqanliqini étirap qilghan. Emma u bu weqeni rabiye qadir bashchiliqidiki dunya Uyghur qurultiyining shawgu’en weqesidin paydilinip, weten ichidiki Uyghurlargha qutratquluq qilghanliqi sewebidin bolghan dégen hemde dunya Uyghur qurultiyi we chet’ellerdiki teshkilatlargha hujum qilghan. Nurbekri yene ürümchi ghulja, qeshqer qatarliq sheherlerde herbiy halet yürgüzülgenlikini, weqening kéngiyip kétishining aldini élish kéreklikini tekitligen. 

Xitay hökümiti rayonda herbiy halet yürgüzüp uchurlarni kontrol qilghan bolsimu, emma shu künki xelq’ara taratqularning xewerliride ürümchide élip bérilghan Uyghurlarning naraziliq namayishining xitay hökümiti teripidin qanliq basturulghanliqi we namayishtin kéyin keng-kölemlik tutqun élip bérilghanliqi ilgiri sürülgen. 

2009-Yili 6-iyul künidiki erkin asiya radiyosi, amérika awazi, CNA, birleshme agéntliq, roytérs, b b s agéntliqi, nyuyork waqti géziti xelq’ara taratqularning xewerliride xitay hökümiti élan qilghan reqemlerning peqetla deslepki sanliq melumatlar ikenliki eskertilgen. Xewerlerde weqede ölgüchilerning sanining yenimu köp bolushi mumkinliki tilgha élin’ghan. Xewerlerde yene xitay hökümitining uchurlarni qamal qiliwatqanliqi tekitlinip, 6-iyul küni bir qisim chet’el muxbirliri teripidin süretke éliwélin’ghan ürümchide yüz bergen Uyghur ayallirining naraziliq namayishi heqqidiki melumatlar ashkarilan’ghan. Chet’el xewerliride namayish qilghan ayallarning erliri we baliliri namayishqa qatnashqan dégen bahane bilen tutqun qilin’ghanliqi, emma xitay hökümet da’irilirining bu heqte uchur bermigenliki tilgha élin’ghan. 

CNA Muxbirining 6-iyul xongkongdin bergen xewiride dunya Uyghur qurultiyining bayanatchisi dilshat réshit teminligen melumati neqil élinip, 5-iyul küni ürümchide yüz bergen qanliq basturushta 150 tin artuq Uyghurning xitay saqchiliri teripidin étip öltürülgenliki, 900 din artuq ademning yaridar bolghanliqi, 1000 din artuq Uyghurning tutqun qilin’ghanliqi xewer qilin’ghan. Qolgha élin’ghanlar ichide oqughuchilar, tijaretchiler hetta ayallarningmu barliqi eskertilgen. 

Erkin asiya radiyosi Uyghur bölümi muxbirlirining 2009-yili 5-iyuldin bashlap ürümchi qeshqer, ghulja qatarliq jaylargha téléfon qilip igiligen uchurlirida mezkur qanliq weqedin kéyin Uyghur élide omumyüzlük herbiy halet yürgüzülgenliki heqqidiki bezi tepsilatlar melum bolghan.

5-Iyul namayish yüz bériwatqanda ürümchi shehiridin ziyaritimizni qobul qilghan bir ayal 5-iyul künidiki ehwal heqqide melumat bérip, “Namayishqa özi barmighan bolsimu, ürümchi shehirining jenubiy qowuq (nenmin) etrapidiki jaylar, xantengri meschiti bilen rabiye qadir soda sariyi otturisidiki jaylarda namayish bolghanliqini bildürgen idi. U xanim yene zor köpchiliki oqughuchilar bolghan namayish rayonini saqchilarning qamal qiliwalghanliqini bildürgen idi.

Ürümchidiki namayishni öz közi bilen körgen bir Uyghur yigiti namayish ehwali heqqide melumat bérip, “Namayish boluwatqanda, yeni sa’et 5 lerde men jenubiy qowuqtiki junggo bankisi yénida idim. Banka yénida adem bekla jiq, döngköwrüktin nenmin (jenubiy qowuq) ghiche bolghan ariliqni saqchilar qorshiwaptu. Saqchilar hem qoralliq saqchilar bar iken, ular toluq qoralliniptu, béshida polat qapaqlirimu bar iken. Bankining aldida bireylen nutuq sözlewétiptu, kishiler uninggha alqish yangritiwétiptu, warqirashqan ademlermu jiq, asasliqi oqughuchilar iken. Saqchilar ularni qatmu-qat qorshiwaptu, biz ichige kirelmiduq, yolda kétiwatsam bezi qiz oqughuchilar gu’angdung shawgu’ende bizning nurghun yashlirimizni öltürüwetti, buninggha chidighili bolattimu dep yighlishiwétiptu. 1000 Din artuq adem bar iken, u yerde adem bekla jiq,” dégen idi.

Ürümchidiki namayish heqqide 5-iyul küni radiyomiz ziyaritini qobul qilghan xitay xitay saqchisimu 5-iyul künidiki naraziliq namayishi heqqidiki so’allargha jawab bérip, “Döngköwrük 2-doxturxanining aldida topilang yüz berdi. U yerde hazir herbiy halet yürgüzüldi, adem yarilinip, hetta ölüm weqesi yüz berdi. Buni choqum yaman niyetlik ademler pilanlap qilghan bölishi mumkin” dégen idi.

“5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” yüz bérip 10 yildin kéyinmu chet’ellerde muhajirette yashawatqan bezi Uyghurlar öz eslimilirini feysbok twittér qatarliq ijtima’iy taratqularda ortaqlashmaqta.

Muhajirettiki Uyghurlardin beziler yene erkin asiya radi’osi, amérika awazi, b b s agéntliqi qatarliqlarning ziyaritini qobul qilip eyni chaghda özliri körgen ehwallarni bayan qilip, Uyghurlarning tinchliq sheklide bashlighan namayishining shu kéchisi xitay da’iriliri teripidin qanliq basturulghanliqi heqqidiki bezi ehwallarni ashkarilidi. 

Hazir amérikada yashawatqan, 2009-yili 5-iyul küni kéchisi 2‏-doxturxanida dawalashqa qatnashqan tumaris almas xanim eyni chaghdiki ehwalni eslep, özlirige peqet xitay yaridarlarnila qutquzushqa ruxset qilinip, Uyghur yaridarlarning köz aldida ölüp ketkenlikini bayan qilidu.

2009-Yili 5-iyul küni erkin asiya radiyosi ghuljidin ehwal igiligende ghuljidiki bir sheher ahalisi muxbirning ghulja weziyiti heqqidiki so’allirigha jawab bérip, ghulja sheher kochilirida toluq qorallan’ghan, polat qalpaq kiygen qoralliq saqchi qisimlirining qaplap ketkenliki, ghulja kochilirida saqchi mashiniliri we bronéwiklar charlash élip bériwatqanliqini bildürgen idi.

2009-Yil 5-iyul küni qeshqerdin ziyaritimizni qobul qilghan bir Uyghurning ashkarilishiche qeshqer shehiridimu 5-iyul küni 300 din artuq amma qeshqerning héytgah, güze, xelq meydani qatarliq jaylargha yighilip namayish qilghan bolsimu, emma namayish nahayiti tézlikte basturuwétilgen. 6-Iyuldin bashlap qeshqer shehiridimu saqchilar öy-öyge kirip, axturush élip barghan.

2009-Yildiki 5-iyul weqesidin kéyin, chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliri weqe heqqide musteqil taratqularning rayon’gha kirip ehwal igilishini telep qilghan we dunyaning herqaysi jayliridiki Uyghurlarning xitay hökümitige qarshi keng-kölemlik naraziliq namayishliri yüz bergen idi.

Chet’ellerdiki Uyghur pa’aliyetchiliridin, amérika Uyghur birleshmisining re’isi élshat hesen ependining qarishiche, gerche 2009-yildiki “5-Iyul ürümchi weqesi” ge 10 yil bolghan bolsimu, emma bu 10 yilda xitay hökümitining Uyghurlargha qaratqan basturushi barghanche kücheygen hetta bügünki kün’ge kelgende rayonda milyondin artuq Uyghurning lagérlargha qamilish weziyiti barliqqa kelgen bolup, bu xil yüzlinish eyni chaghda Uyghur diyarida yüz bergen “5-Iyul qetli’amigha nisbeten xelq’araning yéterlik inkas qayturmighanliqi seweb bolghan déyish mumkin.” 

Hörmetlik anglighuchilar, “5-Iyul ürümchi weqesining 10 yilliq xatiriside” namliq yürüshlük programmimizning kéyinki sanlirida mezkur weqe heqqidiki tepsilatlar dawamliq diqqitinglargha sunulidu.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/5-iyul-07092019235413.html?encoding=latin

Muxbirimiz méhriban
2019-07-10

Uyghurlarning tinchliq namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay qoralliq eskerliri. 2009-Yili 8-iyul, ürümchi.

Uyghurlarning tinchliq namayishini basturush üchün ürümchige kirgen xitay qoralliq eskerliri. 2009-Yili 8-iyul, ürümchi.

 AP00:00/09:27 

Awazni köchürüsh

2009-Yili 7-ayning 5-küni ürümchide yüz bergen Uyghur yashlirining naraziliq namayishi we xitay da’irilirining namayishni qanliq basturushi Uyghur hazirqi zaman tarixidiki untulmas bir weqe. “5-Iyul ürümchi qirghinchiliqi” gha 10 yil tolghan bügünki künde eyni chaghdiki arxiplar qaytidin waraqlandi. Uyghur shahitlar 5-iyul qirghinchiliqida körgenlirini qaytidin eslep ötti. Diqqitinglar muxbirimiz méhriban teyyarlighan mezkur programmining 3-qismida bolsun.

Radiyomiz Uyghur élidin biwasite alghan uchurlargha asaslan’ghanda, 5-iyul künidiki Uyghurlarning naraziliq namayishi 2009-yili 5-iyul yekshenbe küni chüshtin kéyin sa’et 5 lerde bashlan’ghan. Uyghur yashliri deslep ürümchi shehirining döngköwrük, jenubiy qowuq, xelq meydani qatarliq jaylarda toplinip namayish qilghan. Uyghur diyaridin téléfon qilip igiligen ehwallargha qarighanda, namayish deslepte 1000 din artuq adem bilen bashlan’ghan bolsa, kech sa’et 9 larda texminen nechche minggha yetken.

Radiyomiz Uyghur bölümi 2009-yili 5-iyul ürümchidin igiligen melumatlargha qarighanda, xelq meydanida texminen 3000 din artuq kishi, döngköwrük etrapida texminen 5000 etrapida xelq deslep tinch halette namayish qilghan, kech sa’et 9 lar etrapida namayish toqunushqa aylan’ghan. Saqchilar bilen namayishchilar otturisida toqunush yüz bergen, saqchilar namayish qiliwatqan xelqqe qaritip oq chiqarghan.

Uchi bergüchiler, xitay da’irilirining döngköwrük, jenubiy qowuq, yen’en yoli, ürümchi xelq meydani qatarliq rayonlarda jiddiy herbiy halet yürgüzgenliki, hetta bronéwiklarnimu ishqa sélip, namayishchilarni tarqiwétish üchün yash aqturush bombisi ishletkenliki radiyomizgha inkas qilin’ghan idi. 

Eyni chaghda saqlan’ghan arxiplardin 5-iyul küni kéchidin bashlap xitayning yuku qatarliq torlirigha yollan’ghan filimlar we erkin asiya radiyosigha kelgen téléfon inkasliridin ashkarilinishiche, 5-iyul küni kech sa’et 7:00 din bashlap xitay hökümiti namayishni basturush üchün deslep xelq meydanigha saqchilarni ewetip namayishchilarni qorshiwalghan. Sa’et 9:00 din kéyin ürümchi shehirining tokini öchürgen qoralliq saqchi we herbiy qoshunlarni yötkep kélip namayishchilarni tutqun qilishni bashlighan. 5-Iyul kéchisidiki deslepki tutqun ürümchi beyge meydani, dawan, tik quduq, bulaqbéshi, döngköwrük qatarliq Uyghurlar köp sanliq mehellilerde élip bérilghan.

Halbuki tutqundin kéyinmu yene ürümchide, 6-iyul Uyghur ayallirining naraziliq namayishi, 7-iyul xitay puqralirining zorawanliq weqesi, bir türküm Uyghur yashlirining 12-iyul jüme künidiki namayishi qatarliq bir yürüsh zenjirsiman weqeler arqa-arqidin yüz bergen. Emma xitay hökümet da’iriliri 6-iyuldiki ayallar namayishi we 7-iyuldiki xitay puqralirining kaltek kötürüp Uyghurlargha hujum qilish weqesi heqqidiki xewerler kontrol qildi.

6-Iyul ayallar namayishi heqtiki deslepki xewerler we sin körünüshliri ürümchige kirishke ruxset qilin’ghan xongkong we chet’el muxbirliri arqiliq dunyagha ashkarilandi.

2009-Yili 6-iyul küni ürümchide éri we balilirini telep qilip kochigha chiqqan Uyghur ayallirining namayishida tursun’gül isimlik Uyghur anining hasisi bilen xitay eskerliri we xitayning bronéwiklirini keynige chékindürgen körünüshi, xitay qoralliq saqchiliri aldida merdanilik bilen sözlewatqan natonush kök maykiliq Uyghur qizining jesur qiyapiti xelq’ara taratqulardiki sin körünüshliride tunji qétim dunyagha ashkarilan’ghan idi.

6-Iyul küni namayish meydanida chet’el taratqulirining ziyaritini qobul qilghan Uyghurlar xitay hökümitining Uyghurlargha adaletsiz siyaset yürgüzgenliki üstidin shikayet qilghan.

Nöwette amérikida yashawatqan bir Uyghur xanim 10 yil ilgiriki 5-iyul ürümchi qirghinchiliqini eslep, eyni chaghda bolghan tik quduq rayonidiki erlerni öz ichige alghan Uyghur yashlirining zor köp qismining tutqun qilin’ghanliqini bildürdi.

7-Iyuldiki xitaylarning kaltek kötürüp Uyghurlarni urush weqeside, xitay puqralirigha uchrap qalghan Uyghurlarning yaridar bolush hetta öltürülüsh weqeliri yüz bergenliki heqqidiki xewerler ashkarilan’ghan bolsimu, emma xitay da’iriliri mezkur hujum heqqidiki xewerlerni üzlüksiz kontrol qilip kelmekte.

Nöwette amérikida turuwatqan tumars almas xanim, 2009-yili 5-iyul qirghinchiliqi we 7-iyuldiki xitaylarning Uyghurlarni urush weqesini öz közi bilen körgenliki heqqide 10 yildin kéyin guwahliq bergen Uyghurlarning biri. 

Tumars almas xanim 2009-yili 5-iyul ürümchi qirghinchiliqi yüz bergen chaghda özining xelq doxturxanisida ishlewatqanliqini we 2-doxturxanining 12-qewitidin körgen ehwallarni eslep ötti.

Xitayning hökümet taratquliri 2009-yili 5-iyuldiki tutqunlar heqqide 13-iyuldin bashlap xewer bérishke bashlidi. Eyni chaghda xitayning shinxu’a agéntliqining xewiridin melum bolushiche, qolgha élin’ghan 40 neper kishining 3 nepirining 7-iyul künidiki xitaylar namayishida adem öltürüshke qatnashqan xitay ikenliki eskertilgendin bashqa qalghanlirining hemmisi Uyghur ikenliki ashkarilandi.

Xitay da’iriliri 2009-yil29-iyul küni yene 253 ademning qolgha élin’ghanliqini élan qilip, bu kishilerning “Ürümchi weqesi” ge qatnashqanliqini bildürdi. Da’iriler 31-iyul jüme küni yene ikki ayalni öz ichige alghan 14 neper Uyghur bilen bir xitay üstidin tutush buyruqi chiqardi.

2009-Yili 30-iyul küni xitay j x ministirliqi élan qilghan qara tizimlikte abduxélil memtimin, abduréshit ömer, roshen’gül telet we xeyrigül ömer qatarliq 14 neper Uyghur yash we jang jawpen isimlik bir xitay üstidin tutush buyruqi chiqardi. Xitay da’iriliri tutush buyruqi chiqarghan bu 14 kishining tizimliki chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliri we weziyettin xewerdar kishilerde jiddiy guman qozghidi. Bu heqtiki inkaslarda tizimliktiki bezi kishilerning tutush buyruqi chiqirilishtin ikki hepte burunla qolgha élin’ghanliqini, bu ehwal xitay tutush buyruqi chiqarghan kishilerning aqiwitige nisbeten shübhe peyda qilidighanliqi tekitlendi.

Xitay da’iriliri 5-iyul ürümchi qirghinchiliqida qolgha élin’ghan Uyghurlar üstidin 2009-yili awghustning otturilirida tunji qétimliq sotni achti. Eyni chaghda xitay merkizi téléwiziye istansisida mexsus xewer bérildi.

Xewerde abduqéyum abduwayit, ghéni yüsüp, abdulla mettoxti, adil rozi, nur’eli hoshur qatarliq 5 Uyghur 5-iyul ürümchi weqeside qesten adem öltürüsh, öt qoyup jama’et mülkige ziyan sélish bilen eyiblinip ölüm jazasigha höküm qilin’ghanliqi tilgha élindi.

Xitay da’irilirining kéyinki xewerliride, 2009-yildiki “5-Iyul ürümchi weqesige chétishliq 253 ademning qolgha élin’ghan” liqini élan qildi. Emma chet’ellerdiki Uyghur teshkilatliri “5-Iyul qirghinchiliqi” da 1000 din artuq Uyghurning tutqun qilin’ghanliqini, weqede ölgen ghayib bolghanlar heqqidiki uchurlarning qamal qilin’ghanliqini bildürdi we xitay hökümitidin heqiqiy sanliq melumatlarni élan qilishini we xelq’aradin musteqil organlarning tekshürüshi kéreklikini telep qildi.

“5-Iyul ürümchi qirghinchiliqida” oghli ghayib bolghanliqini dunya anglatqan jesur ana patigül ghulamgha oxshash Uyghurlardin igiligen uchurlargha asasen tutqundin kéyin iz-dériki bolmighan 30 din artuq kishining kimliki radiyomiz arqiliq dunyagha ashkarilandi.

Xitay da’iriliri yene 2009-yili 5-iyuldin étibaren ürümchini öz ichige alghan nurghun sheherlerde intérnét, téléfon alaqe qatarliq barliq uchur wasitilirini pütünley qamal qildi. Gerche xitay hökümiti 2009-yil 28-iyul küni xewer bérip, ürümchide intérnét we uchur wasitilirige bolghan kontrolluqning melum derijide boshitilghanliqini élan qilghan bolsimu, emma, intérnétni öz ichige alghan uchur alaqe wasitilirini kontrol qilish 2010-yilgha qeder 10 ay dawamlashti.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/5-iyul-07102019171958.html?encoding=latin