SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dölet Giribi, hilal ayning ong teripide toqquz we sol teripide toqquz dane noqta bolup, bu noqtilarning, hilal ayning eng töwen qismidiki uchliri bughuch bilen baghlan’ghan. Hilal ayning otturisida hösnixet bilen yezilghan “Bismillahhirrahmanirrahim”, hilal ayning ikki uchining uchrishidighan yeride üch dane yultuzdin teshkil tapqan bir shekildin ibarettur. (Qoshumche B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 
Advertisements

Almutada Sabiq Milliy Armiye Ofitséri, Alim we Yazghuchi Batur Ershidinof Alemdin Ötti

2018-07-13
Batur-ershidinof (axirqi qatarda ongdin birinchi) Uyghurshunas alimlar bilen birge. 1970-80-Yillar.

Batur-ershidinof (axirqi qatarda ongdin birinchi) Uyghurshunas alimlar bilen birge. 1970-80-Yillar.

 RFA/Oyghan

Batur ershidinofning yéqin sepdishi, tarixchi munir yérzin bolupmu 1960-yillardin buyan merhum bilen yéqin arilashqanliqini, uning qazaqistandiki pütkül hayatining Uyghurshunasliq ilmige béghishlan’ghanliqini otturigha qoydi.

13-Iyul küni almuta shehiride sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining milliy armiye ofitsérliridin biri, eyni waqitta herbiy septe we andin milliy armiye ofitsérlirini teyyarlash mektipide bir nechche yil ishligen, alim we yazghuchi batur ershidinof 92 yéshida alemdin ötti.

Shu küni sa’et 2 de almuta shehiridiki Uyghurlar zich olturaqlashqan sultan qorghan mehellisi meschitide jüme namizi waqtida merhumning namizi chüshürülüp, shu rayondiki qebristanliqqa depne qilindi.

Süléyménof namidiki sherqshunasliq instituti Uyghurshunasliq merkizining bash ilmiy xadimi, tarixchi doktor ablet kamalofning éytishiche, batur ershidinof ötken esirning 40-yilliri Uyghur élide partlighan milliy-azadliq heriketke qatniship, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining muhim lawazimlirida emgek qilghan qazaqistandiki tonulghan shexslerni biri bolghan iken. U batur ershidinofning Uyghur élide ötken hayati heqqide toxtilip, mundaq dédi: “Batur ershidinof 1926-yili qazaqistanning panfilof nahiyisige qarashliq yarkent shehiride dunyagha kelgen. Sowét hakimiyitining yettisu teweside yürgüzgen 30-yillardiki kolléktiplashturush siyasiti aqiwitidin uning a’ilisi Uyghur élining ili wilayitige köchüp kétishke mejbur bolghan idi. Batur ershidinof deslepte ghulja shehiridiki ‘roshen’ mektipide, andin beytulla medrisiside bilim tehsil qilghan. U 1944-yili ürümchi shehiridiki pédagogika institutining til we edebiyat fakultétini tamamlighandin kéyin, bir az waqit roshen mektipide ustazliq qilghan. Üch wilayet milliy-azadliq qozghilingi partlighandin kéyin, 1946-yili batur ershidinof herbiy xizmetke chaqirtilidu. U milliy armiye bash shtabi qarmiqida échilghan bayanday herbiy mektipide, ghuljidiki bash shtabta bir yil, andin bayanday herbiy mektipide oqutquchi bolup ikki yil ishlidi”

Ablet kamalof batur ershidinofning milliy armiyediki xizmetliri yuqiri bahalinip, bir nechche ordén we médallar bilen teqdirlen’genlikini körsitip, yene mundaq dédi. “1949-Yili Uyghur élini kommunistik xitay hakimiyiti bésiwélip, milliy armiye xitay xelq-azadliq armiyisining 5-korpusigha özgertilgendin kéyin, batur ershidinof 1950 we 1952-yillar ariliqida shu korpusning qeshqerdiki 13-déwiziyesining qomandani memtimin iminofning shtabida ish bashqurghuchi-shexsiy katipliq lawazimini atqurghan. Andin kéyin u ürümchidiki ölkilik partiye mektipige ikki yilliq oqushqa ewetilip, uni 1954-yili tamamlaydu we ölkilik démokratik yashlar komitéti teshwiqat bölüm bashliqining orunbasari bolup ishleydu. Batur ershidinof 1958 we 1960-yilliri béyjingdiki aliy partiye mektipide oqup, kommunistik yashlar komitétining ikkinchi sékrétari lawazimigha belgilen’gen idi. Emma shu yilliri pütkül elde ewj alghan teqiblesh siyasiti sewebidin 1961-yili qazaqistan’gha köchüp chiqishqa mejbur bolghan.”

Batur ershidinof ötken esirning 80-yilliri, yeni qazaqistan penler akadémiyesi yénida Uyghurshunasliq instituti qurulghandin kéyin, bir nechche yil mabeynide uning Uyghur edebiyati we sen’iti bölümide ishligen idi. Shu bölümde uning bilen bille ishligen alime, filologiye penlirining doktor namzati, hazir abay namidiki qazaq pédagogika uniwérsitétida oqutquchiliq qiliwatqan gülnare awutowa merhumning Uyghur edebiyati we folklor tarixi boyiche köpligen emgeklerni yazghanliqini ilgiri sürdi. Uning éytishiche, ötken esirning bolupmu 50 we 60-yilliri xitayning Uyghur élide élip barghan siyasiti netijiside qoshna sowét ittipaqigha köchüp chiqishqa mejbur bolghanlar ichide köpligen Uyghur ziyaliyliri, sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitining ezaliri, milliy armiye ofitsérliri hem jengchiliri bolghan iken. Batur ershidinofmu shular qatarida almuta shehirige kélip orunliship, edebiy ijadiyettin tashqiri yene ilmiy pa’aliyet bilenmu shughullan’ghan iken.

U mundaq dédi: “Batur aka aldi bilen muxter ewézof namidiki edebiyat we sen’et institutining edebiyatlar ara munasiwetler bölümide uzun waqit ishlidi. Andin 1986-yili Uyghurshunasliq institutigha yötkilip, u yerde besh-alte yil ishlidi. Batur aka hörmetlik dem élishqa chiqqandimu ilimdin qol üzmey, ilgiri yürgüzgen tetqiqatlirini toluqlash, sistémilashturush we neshr qilish, shundaqla Uyghur mektepliri üchün edebiyat dersliklirini yézish bilen shughullandi. Batur akining yene bir alahidiliki, u peqet qazaqistanla emes, belki ottura asiya we shinjang-Uyghur aptonom rayoni da’irisidimu dastanshunas, edebiyatshunas we muqamshunas süpitide keng tonulghan idi. U Uyghur xelq éghiz ijadiyiti we klassik edebiyati, shundaqla Uyghurning on ikki muqami mesililiri boyiche shughullinip, bu jeryanda köpligen emgeklerni yaratti. Batur aka bolupmu xelq dastanlirini toplash, élan qilish we tetqiq qilish ishlirigha alahide köngül böldi”

Gülnare awutowaning tekitlishiche batur ershidinof yene 19-esirning birinchi yérimida yashap ijad etken abduréhim nizari, noruzaxun ziya’i we turdi gheribiylerning sherq edebiyati en’eniside yézilghan “Muhebbet dastanliri” toplimigha kirgen eserlirining alahidiliklirini tepsiliy tetqiq qilghan iken. U shundaqla 2003-yili “Dastanlar dunyasigha sayahet” namliq yene bir monografiyesini neshr qilghan.

Gülnare awutowa batur ershidinofning yenimu köpligen emgeklerni neshr qilghanliqini, shularning ichide “On ikki muqam heqqide”, “20-Esir Uyghuristan namayendiliri”, üch tomluq “Uyghur bedi’iy tepekkur tarixi” namliq monografiyelirining tetqiqatchilarda, kitabxanlarda zor qiziqish hasil qilghanliqini, buningdin tashqiri yene musteqilliq, azadliq mawzulirida bir qatar shé’irlirining ammiwi axbarat wasitiliride pat-pat élan qilinip turghanliqini otturigha qoydi.

Batur ershidinofning yéqin sepdishi, tarixchi munir yérzin bolupmu 1960-yillardin buyan merhum bilen yéqin arilashqanliqini, uning qazaqistandiki pütkül hayatining Uyghurshunasliq ilmige béghishlan’ghanliqini otturigha qoydi.

oyghan

The New Geopolitics of the Uyghur Movement

“So far, China’s policy towards the Uyghurs has been designed to integrate Xinjiang into its economy, as well as establishing shared security and economic relations with the neighboring countries of the Uyghur region.” Prof. Giancarlo Elia Valori discusses the strategic moves made by key actors such as China, Turkey, and Russia in dealing with the Uyghur issue

An Uyghur boy waves a flag of East Turkestan, the term separatist Uyghurs use to refer to the Uyghurs homeland in China’s Xinjiang region (Photo: AP)

Recently, the Uyghur organizations are increasing pressures to convey the image of China as a “state of torture.”

We do no certainly want to deny that the Muslim population in Xinjiang, which at the time of Mao’s Long March was simply called “the Western Region,” does not tolerate some restrictions, but it is anyway true that the Islamist and jihadist networks are largely present in the region and that, as always happens in these cases, they have visible structures covering the invisible ones.

And the visible ones are not necessarily bigger than the invisible ones.

The amount of “invisible agents” in the case of a terrorist and jihadist organization is far greater than you can think of.

Finally, while Greece recently vetoed the EU’s condemnation of China for its “repression of human rights,” it is equally true that the congerie of human rights is a cornucopia where you can put everything and the opposite of everything.

Moreover, it is hard to establish a subjective and natural “law” without an equally universal and shared order placing it into a framework of binding rules.

Unfortunately, the strict nature of Roman law – the perennial sphere of every sound legal reasoning – is not so widespread as it would be currently needed.

Instead of the Latin Ratio, there is a new “right of feelings” or even of “impulses and drives,” which now characterizes the EU position – a law heir to the one represented by the drunken leaders of the Germanic tribes under their oak.

A commercial, devised by the now endless private agencies safeguarding said “human rights,” has even created an artificial link between the mass migration from Africa to the EU (but above all to Italy ruled by foolish leaders) and torture.

Not to mention the implementation of the human rights ideology to the LGBT minorities in the West, as well as the use of this theory of human rights for the now huge masses of immigrants from Africa to Europe, or even to minorities that although existing for centuries, are used against Asia’s development projects, such as the Baloch people in Pakistan against the “Sino-Pakistani Corridor” and the Sindh and Punjabi ethnic groups between Pakistan and India, as well as the Kachin people between China and Myanmar, a region where China is also investing massively.

In short, the non-state areas among the largest nations are used as clockwork mechanisms to destabilize or regionalize major economies in a phase of economic growth.

And this is already a clue. Obviously, this applies also to the Uyghur issue.

It is also worth recalling that, according to the Turkish police, the bomber of New Year’s Eve attack in Istanbul was an Uyghur – and ISIS mostly uses Uyghurs for its actions in Turkey.

Central Asia, Afghanistan, Pakistan and Western China are all areas belonging to the region that has been identified as “Khorasan” by the Caliphate.

In fact, the terrorist of the “Reina” nightclub attack in Istanbul was identified as an Uyghur, but with the significant name of Abu Mohammed Khorasani.

An Uyghur who had been trained in Syria, then returned to Xinjiang and later moved to Kyrgyzstan with his family. From there he had arrived in Istanbul approximately one month before the attack.

According to the Chinese and Turkish security forces, at least 300 Uyghurs have become members of the Syrian-Iraqi Caliphate.

If we consider that, apart from training, every jihadist needs a protection and cover network of at least 40-50 people, we can calculate that there is a not negligible number of jihadists in Xinjiang.

Moreover, criminal gangs also regularly sell fake Kyrgyz passports to the Uyghurs fleeing Xinjiang to join the jihad.

There is already collaboration between Taiwanese and Uyghurs for actions against China, including non-military ones, while Rabija Kader, the founder of the World Uyghur Congress, would already like to proclaim the “East Turkestan Republic” against which, last March, Xi Jinping called for the construction of a “big steel wall” to control and isolate Xinjiang.

So far, China’s policy towards the Uyghurs has been designed to integrate Xinjiang into the phase of fast economic expansion that has taken place throughout the country, as well as establishing shared security and economic relations with the neighboring countries of the Uyghur region.

In the “New Silk Road” project, Xinjiang is seen as the primary corridor for energy and trade between mainland China, Central Asia, and the Middle East.

Furthermore, we must also consider that one of the reasons that led to the war in Syria was the proposal made in 2009 by Qatar – an Emirate which is currently de facto at war with Saudi Arabia and many of its allies – for a gas pipeline from its North Field, at the border with the Iranian field, crossing Saudi Arabia, Jordan, and Syria up to Turkey, to finally supply the European market.

The following year, however, Bashar al-Assad decided to support the Iran-Iraq-Syria line, the so-called “Islamic pipeline” which would have been an alternative to Gazprom.

Therefore, while this happened in Syria, with a careful management of internal chaos, of destabilization and of Gene Sharp’s technique of “nonviolent action,” that would be nothing compared to what may occur in Xinjiang to slow down, block and destroy China’s energy and economic project with the “New Silk Road.”

This is the second clue.

China will shortly invest 25 billion US dollars in the streets of the region characterized by the old Turkmen ethnic group.

The Sino-Pakistani Corridor, another key Chinese project, starts with a 900 billion US dollar infrastructure investment for the Tashkurgan-Gwadar line – and once again the starting basis for the line, as well as most of its immediate borders, are at risk of jihadist terrorist infiltration which, however, will always have its natural platform in Xinjiang.

Let us not consider the do-gooding rhetoric of the European Parliament, which on June 22 last, with its EU-China Human Rights Dialogue, called for greater attention by the Chinese government to “civil society” (a concept fully alien to China’s old and modern political culture), as well as to the protection of “activists,” who are often agents of the enemy soft power, with a view to drafting or revising useless treaties.

Europe is a continent which cannot distinguish between friends and foes, neither its own nor its allies’.

A continent that will not last.

Moreover, the Uyghur region also has as many as 122 minerals, often with the largest reserves throughout China.

Even rare metal reserves, which are currently decisive for developing new information technologies.

Not to mention precious stones, gold, jade, and salty materials which are needed for the production of glass and paints.

The same holds true for the 25 billion cubic meters of water, which are essential in the rest of China, with glaciers having a surface of 24,000 square kilometers, which could provide 2,580 million cubic meters of additional water.

It would be the solution to China’s huge water problem.

The Xinjiang coal reserves account for 38% of total Chinese reserves.

Currently, oil and natural gas in the Uyghur region account for 25% of the total Chinese reserves.

And it is hard to believe that this region, which serves as a base and primary land corridor for the great Chinese Road and Belt project, cannot become the starting point triggering off a new “chaos strategy” in the near future.

This is the third clue.

Initially, the Uyghur terrorists of the Bishkek bombing and of the Urumqi revolt were largely trained in Pakistan.

Moreover, al-Qaeda trained Uyghurs in Afghanistan so as to send them back to their areas of origin to carry out terrorist attacks.

Furthermore, with a view to differentiating their energy sources from the increasingly dangerous Middle East, both China and Japan look to Central Asia’s oil and gas with great interest. China, in particular, needs a safe corridor for the Azeri, Kazakh, Uzbek and Kyrgyz oil and gas.

Blocking the Xinjiang line or making it unsafe is the best way to force China to the prices, political tensions and military crisis of the Middle East countries.

Hence, incidentally, this is the reason underlying the farsighted Chinese policy towards Israel.

At a geopolitical level, for the new Central Asia’s “big game,” the United States can rely on the only projection force of the Armed Forces, while the Russian Federation has the strategic advantage of its position and its long relations with many countries in the region. China has the chance of being the most capitalized country in Asia and also having Armed Forces capable of controlling the territory and projecting its power onto the Pacific and the South China Sea, as well as onto the South.

But it has a weak point, namely the great ethnic differences which, unfortunately, materialize above all on its borders.

At this juncture, we could consider for China a Horatii- and Curiatii-style policy.

Separating the ethnic groups, making some of them friendly, while hitting the target minority with the necessary harshness.

Certainly, the participation of ethnic minorities in current China’s rapid economic development – as is currently already happening – is a further good strategy.

However, this creates a class of new wealthy people linked to the government, while the new impoverishment will inevitably create new insurgency areas.

Instead of believing in some “human rights” militants, paid by who knows who, it would be useful for Europe to tackle the geostrategic problem of supporting Central Asia’ stabilization, by cooperating with the Sino-Russian axis to avoid the jihadist contagion and, above all, the contagion of the powers that support or use it.

http://www.israeldefense.co.il/en/node/30205

Qazaqistanliq Mutexessisler: “Xitaydin Alghan Zor Sommiliq Qerz – Qazaqistan Xelqining Yelkisige Chüshidu”

2018-07-12
Süret, qazaqistan - xitay néfit turubisi pütüp ishqa chüshkendiki körünüsh.

Süret, qazaqistan – xitay néfit turubisi pütüp ishqa chüshkendiki körünüsh.

AFP Photo

Ammiwi axbarat wasitiliridin melum bolushiche, qazaqistan we xitay otturisidiki hemkarliq munasiwetliri her sahelerde rawajlanmaqtiken.

“Qazaq axbarat agéntliqi” da élan qilin’ghan “Nazarbayéf we shi jinpingning uchrishishida qazaqistan we xitay toqquz höjjet imzalidi” namliq maqalida éytilishiche, 7-iyunda béyjingda bolghan bu uchrishishta nursultan nazarbayéf ikki memliket otturisidiki dostluq alaqilirining yenimu küchiyishini ümid qilghan. Shi jinping shu qétimliq uchrishishta qazaqistanning yéza-égilik mehsulatlirini xitay bazarigha kirgüzüsh hemde énérgiye, néfit, tebi’iy gaz shundaqla medeniy alaqiler, yéngi téxnologiye we reqemleshtürüsh saheliri boyiche öz-ara menpe’et yetküzüshni otturigha qoyghan. Shi jinping yene “Bir belwagh, bir yol” qurulushi da’irisidimu ikki dölet hemkarliqining téximu küchiyishini ümid qilghan.

Maqalida ötken yili ikki memliket otturisidiki tawar oborotining 10 milyard 500 milyon amérika dolliri bolghanliqini, buning 2016-yilidin 32 pirsent ashqanliqi tekitlen’gen idi.

Halbuki, qazaqistan hökümiti qarmiqidiki bezi axbarat wasitiliri bu hemkarliqning ikki memliket menpe’etlirini közleydighanliqini ilgiri sürüwatqan bolsimu, emma bezi maqalilerde bu hemkarliqqa köprek xitayning menpe’etdar ikenliki, xitayning qazaqistan’gha séliwatqan köp milyardliq mebleghlirining paydisini qazaqistan xelqi emes, belki hakimiyet béshidikilerning, ayrim guruhlarning we shexslerning körüwatqanliqi otturigha qoyulmaqta.

“365 Qazaqistan axbarati” agéntliqida élan qilin’ghan “Xitay mebleghliri qazaqistan iqtisadini yutmaqta” dégen maqalining aptori andréy korolyof xitayning qazaqistan iqtisadigha qiziqiwatqanliqida melum bir xewpning bar ikenlikini bildürüp mundaq dégen: “Xitaylar heqiqetenmu qazaqistan iqtisadi bilen, shuning ichide peqet jumhuriyetning yer asti qézilmiliri bilenla emes, belki qerzdar karxanilarni eslige keltürüsh bilen shughullinishnimu közlimekte. Shundaq bolushimu mumkinki, 30 yildin kéyin zawutlarning mutleq köp qismi xitay tijaretchilirining kontrolluqi astida bolup qalidu.”

Andréy korolyof xitay shirketlirining qazaqistandiki aktipliqining yildin-yilgha ösüwatqanliqini otturigha qoyup, bügün’ge qeder 7 milyard dollarliq 11 hemkarliq layihesining emelge éshiwatqanliqini bildürgen. Uning éytishiche, xitayning qazaqistan iqtisadigha séliwatqan meblegh miqdari barghanséri éshiwatqan bolup, 2005-yildin 2017-yilning bashlirighiche 13 milyard 900 milyon dollarni teshkil qilghan iken. Omumen xitayning qazaqistan’gha salghan meblegh miqdari 42 milyard 800 milyon dollardin, bergen qerz miqdari 50 milyard dollardin éship ketken. Maqale aptori xitay meblighining “Aqtöpe munay gaz”, “Qarajan bas munay gaz”, “Pawlodar alyumin zawuti”, “Moynaq hidro éléktr istansiyisi”, “Qorghas xelq’ara chégra hemkarliqi merkizi” qatarliq ondin oshuq achquchluq layihelerge séliwatqanliqini ilgiri sürgen. U yene qazaqistanning xitay üchün xam eshya merkizi bolushtin tashqiri, xitay shirketliri we ishchiliri üchün ishlepchiqirish meydani we ish orni boluwatqanliqini, buning qazaqistan’gha nisbete qimmetke toxtash mumkilikini otturigha qoyidu.

“Qazaq üni” tor bétide élan qilin’ghan “Xitayning ottura asiyadiki meblighining töhpe salmiqi” namliq maqalida éytilishiche, xitay “Bir belwagh, bir yol” qurulushi da’iriside qazaqistan’gha milyardlap meblegh sélishtin tashqiri yene qazaqistan yéride 51 xitay zawutini sélishni bashlighan we yene yüzligen hemkarliqtiki karxanilarni qurup ishlimektiken.

Maqalida xitayning qerz bérish shertlirimu körsitilgen bolup, xitay bashqa memliketler bilen sélishturghanda bashqa yolni tutqan iken. Yeni béyjingning siyasiti boyiche dunyaning qaysi bulungida bolmisun, bu mebleghni xitay shirketliri we ishchiliri éshilishi lazim iken. “Bir söz bilen éytiqanda, – déyilidu maqalida, – xitay özi bergen xirajetni özi igilep, xitay shirketliri arqiliq paydini qayturup élishni közleydu. Xitaydin qerz alghan el eng axirida xitay qerzige sélin’ghan yol yaki zawutqa ége bolidu we milyardlighan qerzni töleshke mejbur bolidu.” maqalida yene xitay bilen birer kélishimge kélishtin burun “Yette ölchep, bir qétim kes” dégen atilar sözini oylap körüshni tewsiye qilghan.

“Séntir-1” layihiside bérilgen “Xitay qerzlirining qazaqistan üchün siyasiy xewpliri” dégen maqalining aptori sérgéy duwanofmu qazaqistanning xitaydin éliwatqan qerzlirining memliket bixeterlikige chong xewp tughdurush mumkinlikini ilgiri süridu. Sérgéy duwanof qazaqistanning musteqilliq alghandin buyan özining zawut sélip, birer mehsulat ishlep chiqalmighanliqini otturigha qoyup, mundaq dep xitab qilidu: “Aq ordidikiler bügünki iqtisadiy mesililerni béyjingning yardimi bilen hel qiliwérip, qazaqistanning kélechiki astigha chong bir siyasiy bombini kömüwatqanliqini chüshinemdu?”

Sérgéy duwanof xitaydin éliwatqan qerzning shundaqla qazaqistanda xitay sana’et karxanilirini sélish toghriliq kélishimlerning birinchi nöwette aq’ordigha özining iqtisadiy siyasettiki xataliqlirini yoshurush üchün kérek boluwatqanliqini, buning siyasiy aqiwétining zor bolup, xitaygha bolghan iqtisadiy béqindiliqining siyasiy musteqilliqni yoqitishqa élip kélish mumkinlikini otturigha qoyghan.

Qazaqistanliq tonulghan siyasetshunas dost köshimning éytishiche, qazaqistan hazir köpligen memliketlerge qerz iken. Shularning ichide gollandiyege 40 milyard dollar, xitaygha 12 milyard 800 milyon dollar qerz iken. U mundaq dédi: “Elwette, siyasette mundaq bir söz bar. ‘qerizni alghan hökümet özi qayturushi kérek. Ölgenler üchün tirikler qerzni qayturmasliqi kérek’. Shuning üchün qerzni qaysi hökümet alghan bolsa, shu qayturushi kérek. Démek, qerz ikki-üch yildin ashmasliqi kérek. Heqiqetni éytsaq, bizde shu qerzni tiriklerning qayturushi lazim bolmaqta. Qerzni 20 yillap élishqa bolmaydu. Gep peqet xitaydila emes. Biz hazir barliq mesilini xitaygha taqap qoyidighan bolduq. Mebleghni bashqa döletlermu séliwatidu. Shunglashqa özining iqtisadiy musteqilliqini saqlap qélish her qandaq bir hökümetning wezipisidur.”

Siyasetshunas resul jumali qazaqistan alghan her qandaq qerizni shu memliketni tutup turghan shexsning emes, belki shu memliketning we shu memlikette yashawatqan qazaq xelqining boyidiki qerz bolidighanliqini ilgiri sürüp, mundaq dédi: “Qerz dégen elwette qazaqistan üchün muhim mawzularning biri. Sewebi jan béshigha chachqanda her bir qazaqistanliqning 9-10 ming dollar tashqi qerzi bar. Bu peqet musteqil döletler hemkarliqi teshkilati boyichila emes, belki sherqiy yawropa elliri ichidimu chong körsetküch bolup hésablinidu. Munchilik qerz rusiyedimu, özbékistandimu, qirghizistandimu, bashqa onlighan döletlerdimu yoq. Uning ichide xitaydin alghan qerzimiz toghriliq éniq melumat yoq. Bu heqte bezide 20-30 yaki 30-50 milyard dollar etrapida qerz bar dégen melumatlar mewjut. Biraq bizni bir chüchütidighan ehwal xitaydin qerzlerni éliwerginimiz, qerzge pétiwatqinimiz éniq. Bu xitayning békargha bériwatqan qerzi emes. Uni beribir qayturush kérek. Gep shu qerzni qandaq qayturushta. Uni kim qayturidu? hazirqi hakimiyet uninggha qanchilik derijide jawab béreleydu? qazaqistan bay memliket bolup turup, munchilik qerzge pétishi shexsen méning eqlimge sighmaydu.”

Resul jumalining éytishiche, qazaqistan xitaydin we bashqimu memliketlerdin qerz éliwatqan bolsimu, lékin buning qazaqistan xelqidin yoshurun tutulushi guman tughduridiken. U qazaqistan da’irilirining qerz élishining, shundaqla bashqa memliketler, teshkilatlar bilen tüzülüwatqan her qandaq kélishimlirining aldi bilen ammiwi axbarat wasitiliride élan qilinmaywatqanliqini, buning bolsa qazaqistanning asasiy qanunigha zit kélidighanliqini bildürdi.

Siyasetshunas jasaral qu’anishalinning éytishiche, xitay qerzi qazaq xelqi üchün murekkep mesililerning biri bolup, “Qerz qazaq yérini sétish bilen qayturuluwatidu” dégen xewerler 2016-yili küchiyip, ahale arisida küchlük ghulghula we naraziliqlar hasil qilghan iken. Mundaq naraziliqlar birinchi bolup atiraw shehiride bashlan’ghan iken. U mundaq dédi: “Xelq exmeq emes. Buning qanchilik xewp ikenlikini hem körüp, hem bilip turidu. Xitay heqiqetnemu ejdiha. Etrapigha ot chéchip, hemmini yutup qurtiwétidighan. Bu adettiki memliket emes, belki bir yérim milyard xelqi bar chong xewptur”.

Tonulghan yazghuchi abduxaliq mehmudofning pikriche, omumen Uyghurlar xitayning qandaq quw-hiyliger bir memliket ikenlikini burundin yaxshi bilip kelgen iken. U xitayning hazirmu shundaq siyaset yürgüzüwatqanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: “Xitay hazir qoshna memliketlerni, shu jümlidin biz yashawatqan qazaqistannimu qerzge paturdi. Qerzni alghan yaxshi, biraq uni bérishmu kérek. Kim béridu uni? shu nerse melumki, xitay bergen pulini qayturup almaydu. U milyonlap béridu, biraq ete bir yerdin bir nerse tapidu-de, qol qoyup bergin, xelqimizni qobul qil deydu, shu arqiliq qerizni üzimen dégen oyi bar. Biraq xelq xitayning qiliwatqan bu ishigha qattiq narazi. ”

Abduxaliq mehmudof bu qerzning xelqning béshigha chüshken bir derd ikenlikini, kélechekte buning qandaq hel bolidighanliqi heqqide birer pikir qilishning qiyin ikenlikini bildürdi.oyghan

Tarixchi, Edip we Siyasiyon Batur Rashiddin Akaning Wapati Heqqide Teziyename!

36992535_2095379924048974_7019592659073236992_n

Töhpikar Ustaz Batur Rashiddin Aka Qazaqistanning Medeniyet Merkizi Almatada Wapat Etken Bolsimu, Uning Ediologiyimizde Muhim Orun Tutqan Iddiysi Uyghuristan Xelqining Qelbide Menggü Yashaydu!

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Milliy Armiyesining Ofitseri, Tarixchi, Edip we Siyasiyon Batur Rashiddin Aka 2018-yili 07-Ayning 13-Küni Qazaqistanning Almata Sheheride Allahning Rehmitige Nayil Boldi!

Tarixchi, Edip we Siyasiyon Batur Rashiddin Aka Muhajirettiki Milliy Inqilap Sépidiki Gholluq Shexislerning Biri Bolupla Qalmay, Mol Hosulluq Alimlirimizning Biri Idi.

Tarixchi, Edip we Siyasiyon Batur Rashiddin Aka Hayatida 20 Artuq Kitap we 500 Parchidin Ertuq Ilmiy Maqala we 1000 Parchige Yéqin Her Xil Janirdiki Edebiy Eserlerni Yézip, Milliy Medeniyitimizde Diqqetni Jelip Qilidighan Tigishlik Izlarni Qaldurdi!

Tarixchi, Edip we Siyasiyon Batur Rashiddin Akaning Ilimiy, Siyasiy We Inqilawiy Hayati Bügünki Dewir Kishillirimizning Ügünishi Üchün Nadir Derisliklerning Biri Bolup, Uni Tetqiq Qlish We Milliy Medeniyitimizni Tereqqiy Qildurush Üchün Xizmet Qildurush Intayin Muhim Xizmetlerning Biridur!

Millitimizge, Milliy Inqilawimizgha We Milliy Medeniyitimizge Qoshqan Alahiyde Töhpiliri Bilen Shöhret Qazanghan Ustaz Batur Rashiddin Akani Achchiq Musubet Ichide Esleymiz!Batur Rashiddin Aka Wapat Etti, Emma Uning Töhpikar Hayati Xelqimiz Teripidin Menggü Yad Étilidu!

Salam Batur Rashiddin aka, Allahdin siz arqiliq ilgiri milliy musteqilliq yolida köpligen pidakarliqlarni körsetken, emma u alemdiki yene bashqa qérindashlarimizgha otluq salam yollaymiz we silerning hür we azat iradenglargha menggü warisliq qilidighanliqimizni ipadileymiz! Biz hür dunyadiki dewirdashlar hürmetlik Batur Rashiddin akaning wapatidin intayin qayghurduq. Batur Rashiddin aka milletning siyasiy, sotsiyal we kultural wezipillirini zimmisige yükligen zatlirimizning biri idi.

Men Küresh Atahan ene mushu témada bash qehriman boliwatqan Batur Rashiddin akadin milliy medeniyitimiz, milliy tariximiz we milliy inqilawimiz heqqide köp nersilerni ügengen birimen. Batur Rashiddin aka uyghur milliy maaripigha köp küch chiqardi, jumhuriyet dewride milliy ofisirlerge siyasettin deris berdi, qazaqistangha köchüp chiqqandin keyin, hür dunyaning derisliklirining wetenge, wetendiki oqughuchilarning erkin dunyagha ulishishi üchün körinerlik xizmetlerni ishlidi.

8ef01efb-d0e4-481f-bfc2-59664cab7b60 (1)

Milliy Armiyening siyasiy kommesari we herbiy mektepning siyasiy ilmi oqutquchisi Batur Rashiddin aka milliy herkitimizning tereqqiyatigha köp köngül böldi, wekil süpitide xelqaraliq siyasiy yighinlargha qatniship ejdatlarning milliy iradisini yash ewlatlargha aqturdi! Batur Rashiddin aka bir ömür milliy heriket ichide yashap, tetqiq qilip, pikirini tawlap axirida milliy herkitimizde Uyghurizimliq éqimgha asas saldi we kélichekte hazir Sherqiy Türkistan dep atiliwatqan bu rayonda Uyghuristan Demokratik Jumhuriyiti, digen bir dewletning qurulidighanliqini, dunyagha dadil jakarlidi!

Batur Rashiddin akaning yénida ötken yerim yilliq hayat mening milliy inqilawimizni tarixqa, wetenning nöwettiki weziyitige we chetellerdiki milliy inqilapqa baghlap chüshünüshüm üchün dewir bölgüch ehmiyetke ige muhim bir ügünish basquchi bolup qalghan! 2001-yilning axiri we 2002ning bashlirida merhumning ilim jehettin intayin köp yardimige erishken birsi bolush süpitim bilen yüreklirim para-pare halda shu tapta qan yighlawatimen. Qazaqistan xelqini, bolupmu Qazaqistan Uyghurlirinini oylisam Batur Rashiddin aka bashta esimge kelidu! Batur Rashiddin aka özining güzel exlaqi, tirishchanliqi, emgekchanliqi, we ijatchanliqi bilen qazaqistan uyghurlirining obrazini yarqinlashturghan aldinqi qatardiki ustazlirimizning biri, idi. Tarixchi, edip we siyasiyon Batur Rashiddin akaning wapati milliy medeniyitimiz we muhajirettiki inqilawimiz üchün chong yoqutush boluptu! Alla millitimizning béshini saq-salamet qilsun! Hemminglargha sebir we tinchliq-amanliq tileymiz! Biz Ustazining Wapatidin Chongqur Qayghurduq, Allah Uning Yatqan Yérini Jennet Qilsun! Amen!

Hürmet bilen: Korash Atahan

Uyghuristan Kultur Merkizi

13.07.2018 Gérmaniye

Méxa Rajagopalan: “Biz Üchün Ishpiyonluq Qil, Bolmisa A’ileng Bilen Ikkinchilep Sözlishelmeysen”

Méxa Rajagopalan: “Biz Üchün Ishpiyonluq Qil, Bolmisa A’ileng Bilen Ikkinchilep Sözlishelmeysen” (1)

2018-07-09
Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.

Kochida posta turuwatqan xitay qoralliq eskerliri we aptomobilliri. 2014-Yili 4-awghust, qeshqer.

 AP Photo/David Wivell

Amérikiliq zhurnalist méxa rajagopalan ötken yili özining Uyghur élige qilghan biwasite ziyariti asasida “21-Esirdiki saqchi döliti mana mushundaq bolidu” mawzuluq bir parche chong hejimlik maqale élan qilghan idi. U maqaliside Uyghur élidiki yuqiri téxnikiliq nazaret sistémiliri, “Yépiq terbiyelesh merkezliri” qatarliq barliq kontrolluq apparatlirini tepsiliy tonushturghan bolup, u bu maqalisi arqiliq Uyghur élide yüz bériwatqanlargha qarita bir tonush we küchlük ghulghula peyda qilghan. Méxa rajagopalan bügün yeni 9-iyul küni, amérikidiki tonulghan tor zhurnalliridin “Bazfid” ta mana shuningdek muhim tekshürüsh xaraktérlik yene bir parche muhim maqale élan qildi. “Biz üchün ishpiyonluq qil, bolmisa a’ileng bilen ikkinchilep sözlishelmeysen” mawzusida élan qilin’ghan bu maqale qisqighine waqit ichide tiwittér qatarliq ijtima’iy tor betlerde nurghun qétim hembehirlinip, Uyghur éli weziyitige diqqet qiliwatqan közetküchilerning küchlük diqqitini qozghidi.

Aptor maqalisini shiwétsiyede yashaydighan we ismini qisqartip “O” dep tonushturghan bir Uyghurning qismiti bilen mundaq bashlighan: “Xitay üchün ishpiyonluq qilish ‘o’ ishinidighan barliq qimmet qarashlirigha xilap idi. U özi minglighan kilométir uzaqliqta shiwétsiyening xaliy bir shehiride yashisimu, emma uning yurtidiki saqchining qolida uni her némige mejburlaydighan bir nerse barliqi uning könglige ayan idi – u bolsimu uning oghlining erkinliki idi. ‘o’: ‘manga néme amal, men ulargha méning oghlum silerning qolunglarda. U méning barliqim. Néme désenglar shuni qilay, dédim’ dédi.

‘o’ we uning oghli Uyghur millitidin bolup, ular xitayning gherbidiki shinjangning nopusining yérimi teshkil qilidighan bir az sanliq millet hésablinidu. Bu yerde xitay hökümiti dunyadiki eng mukemmel nazaret döliti sistémisini qurup chiqti. Bu yerde ishlitiliwatqan téxnikilar bolsa d n a uchurini yighish, köz qarichuqini skan qilish, qol téléfonni tekshürüsh qatarliqlarni öz ichige alidu. Uning üstige bu téxnikilar asasliqi az sanliq milletlerni nishan qilghan. Yüz minglighan Uyghur ikki yildin béri mexpiy halda yolgha qoyulup kelgen ‘qayta terbiye merkezliri’ de tutup turulmaqta. Ularning héchqaysisi bir jinayet bilen resmiy halda qarilanmighan. Emma siz bir Uyghur ikensiz, u halda dölettin qéchip chiqip ketkenlikingiz, sizning ularning nazaret sistémisidin qéchip qutulghanliqingizdin dérek bermeydu”.

Méxa xanimning öz maqaliside éytishiche, u bu maqalisini yézish üchün chet’ellerde yashaydighan we xitayning mushu xildiki bésimlirigha duch kelgen 10 kishini ziyaret qilghan. Ular, dölet kadiri, sodiger we yaki yel-yémish satquchi qatarliq oxshimaydighan sahelerdin kelgen kishiler bolup, maqalide ularning yurtliridiki uruq-tughqanlirining bixeterliki üchün ularning köpinchilirining isim-familisi ashkarilanmighan. Méxa xanim xitay hökümitining chet’ellerdiki Uyghurlargha qaratqan bu xildiki bésim siyasiti 1990-yillardin tartipla mewjut bir ish bolsimu, emma yéqinqi yillardin béri bu bésimning intayin küchiyip ketkenlikini bildürgen. Aptor maqalisini mundaq dawam qilghan :
“Men ziyaret qilghan her bir kishi dölet bixeterlik apparatliri xadimlirining özliri bilen alaqiliship, ulargha eger özliri bilen hemkarlashmisa tughqanlirini yépiq terbiye lagérigha ewetiwétidighanliqi yaki u yerdin chiqarmaydighanliqini éytqan. Ularning éytishiche, xitay hökümitining buningdiki meqsiti peqetla chet’ellerdiki Uyghurlar heqqide uchur igilesh emes belki ular arisigha öz-ara ishenmeslik, ittipaqsizliq uruqi chéchish hem Uyghurlarni xitay hökümitige qarshi sözleshtin tosushni meqset qilidiken”.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulush mudiri ömer qanat ependi radiyomizgha qilghan sözide, xitay hökümitining yéqinqi yillardin béri chet’ellerdiki Uyghurlargha qaratqan bu herikitini yenimu kücheytkenlikini bildürüp, xitay hökümitining bu arqiliq chet’ellerde yashawatqan Uyghurlarnimu xuddi Uyghur élidikidek kontrol qilishqa urunuwatqanliqini bildürdi.

Maqale aptori méxa awstraliye latrob uniwérsitétining proféssori jeymis léyboldni ziyaret qilghan bolup, proféssor jeymis léybold ependi bu heqte: “Xitayning hazir chégra halqip bashqilarning herikitige tesir körsitish üchün hem iqtidari hem arzusi bar. Ular bu arqiliq chet’ellerdiki xitay bolghanlarning könglini utushni arzu qilsa, Uyghurlargha qaratqini ulargha zerbe bérish üchündur. Ilgiri xitay buni yoshurun qilghan, emma hazir ochuq-ashkara qiliwatidu” dégen.

Maqalide bayan qilinishiche, “O” we uning oghli 2014-yili chet’elge chiqip, türkiyede orunlashqan. “O” ning 14 yashliq oghli nahayiti tézla istanbuldiki yéngi hayatigha özliship, derslerde tiriship oqughan. Yaponche we in’glizche ögen’gen. 2016-Yili 1-ayda bu bala yurtida qalghan apisi we momisini körüsh istiki bilen Uyghur élige barmaqchi bolghan. Eyni chaghda “O” mu buningda bir xeter hés qilmighanliqi üchün buninggha ruxset qilghan. Biraq bala Uyghur élige bara-barmayla ghayib bolup ketken. “O” sürüshtürüp yürüp axiri balisining xitay saqchiliri teripidin tutqun qilin’ghanliqidin xewer tapqan. Gerche, ikki aydin kéyin bu bala qoyup bérilgen bolsimu, emma u türkiyege qaytip kélelmigen. “O” mu shu yili shiwétsiyege kélip panahliq tiligen. Arida ötken waqit ichide “O” oghli bilen alaqe qilalmighan. Emma oghlining ündidargha chiqarghan yollanmiliridin, resimliridin uning saqliqidin xewerdar bolup turghan. Biraq, bu yil 3-aygha kelgende balisi yene tutqun qilinip, terbiyelesh lagérigha élip kétilgen. 3 Kündin kéyin ündidarda bir Uyghur tilida sözleydighan xitay dölet bixeterliki xadimi alaqe qilishqa bashlighan we axiri uningdin türkiyediki Uyghur jama’iti heqqide melumat bérishni telep qilghan. “O” uningdin oghlining ehwalini sorighan. U xadim bolsa “Chet’elge chiqip kirgen balilarning hemmisi wetenperwerlik terbiyesi élishi kéreklikini éytqan. Emma u xadim yene eger “O” telep qilghan wezipini orundighan teqdirde, ayda birer qétim oghli bilen sözlishishge ruxset qilidighanliqini éytqan.

Aptor maqalisini mundaq dawamlashturidu:
“Kéyin, ‘o’ özi türkiyede tonuydighan ikki Uyghurning uchuri we resimini ündidarda özi bilen alaqe qiliwatqan u bixeterlik xadimigha ewetishni qarar qilghan, könglide bu ikkisi beribir siyasetke arilashmaydighan, ‘wetenperwer’ kishilerghu dégenlerni kallisidin ötküzgen. Emma ‘o’ ‘ewet’ dégen kunupkini basar-basmayla wijdan azabi bilen azablinishqa bashlighan. U manga: ‘men özümning mushu halgha chüshüp qalghanliqimgha ishinelmeywatimen, men xitay üchün jasusluq qildim’ dédi. Xitay hakimiyitining qanchilik derijide zalimliqi ‘o’ gha besh qoldek ayan. Chünki u yurtidiki mezgilide 20 nechche yash mezgilide saqchi bolup ishligen. U chaghlarda umu bir idiyalist, ümidwar bir yash idi. Xuddi xitayning bashqa yéridikidek, umu shinjangliqlar bay boluwatidu, dégen’ge ishen’gen we hökümetning Uyghurlargha téximu köp paraghet we muqimliq élip kélishini arzu qilghan. Halbuki, u saqchi bolup bir qanche yil ishligendin kéyin bu ümidlirini pütünley yoqatqan”.

Aptorning bayan qilishiche, “O” saqchi bolush jeryanida Uyghur saqchilarning xitay bolmighanliqi üchünla her jehettin kemsitilishke uchraydighanliqini, hetta bezi saqchilarning Uyghurlarni qarilash üchün yalghan ispatlarni oydurup chiqiwatqanliqini öz közi bilen körgen. U muxbirgha “Men shunga azablandim. Men qilghinimning xataliqini bilimen. Xitayda qanun dégen nersining yoqlighini bilimen” dégen.

Maqale aptori méxa xanim Uyghur élidiki yépiq terbiye lagérliri yüz minglighan Uyghurni qanunsiz tutup turush bilen birge yene xitay hökümitining chet’ellerdiki Uyghurlarnimu ularning wetinidiki a’ililirining bixeterliki we erkinlikini destek qilip turup qorqutushigha zor derijide asanliq yaritip bergenlikini bayan qilghan.

Ömer qanat ependi bolsa radiyomizgha qilghan sözide, Uyghurlar bundaq ehwalgha yoluqqan teqdirde buninggha soghuqqanliq bilen mu’amile qilishi we derhal ehwalni özliri turushluq döletlerdiki alaqidar organlargha xewer qilishi kéreklikini eskertti.

Biz yuqiridiki “Biz üchün ishpiyonluq qil, bolmisa a’ileng bilen ikkinchilep sözlishelmeysen” mawzusidiki bu maqalidiki mezmunlarning dawamini kéyinki programmimizda dawamliq diqqitinglargha sunimiz. irade

Rising Risk of State-Led Mass Killing in East Türkistan/China’s Uyghur Autonomy Region Xinjiang 

Thomas Nelson is a writer based in Washington, DC. He runs the Uyghur Update newsletter.


East Türkistan/Xinjiang is China’s westernmost region, far removed from Beijing and officially known as the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR). Most residents of the XUAR are Uyghurs, who are Turkic, speak their own language, and are largely Muslim. While the region has periodically been under Chinese rule for centuries, the people are culturally more similar to their Central Asian neighbors. Separatist activity and ethnic tension is not uncommon, but historically there have only been a few incidents of mass violence.

Map via Radio Free AsiaUntil recently, the most recent of those incidents had occurred in 2009, when riots erupted in Urumqi, the political capital of the XUAR. Following the deaths of two Uyghur workers during a violent riot in the southeastern city of Shaoguan, Uyghurs in Urumqi took to the streets in protest. Clashes between the Uyghurs and police led to numerous deaths, injuries, and disappearances of Uyghurs, as well as increased surveillance of Uyghur communities.

Since 2009, violence in East Türkistan/Xinjiang has largely been limited to small attacks carried out by independent groups against symbols of the Chinese government and Han Chinese. This year, however, East Türkistan/Xinjiang has seen a dramatic increase in violence and with it the potential for, if not the occurrence of, an episode of state-led mass killing.

On April 30, 2014, Urumqi’s main train station was attacked. According to reports, a group of people used knives to slash people leaving the station, and several bombs disguised as suitcases were detonated in the area. Three people were killed and 79 were injured. Three weeks later, two sport utility vehicles drove through a crowded outdoor market in Urumqi. The drivers swerved to hit as many people as possible, while others in the cars threw explosives out the windows. Some 43 people died, including four men that were in the cars, and more than 90 were injured. The market attack took place in a largely Han neighborhood of Urumqi, and many of the victims were Han as well.

The Early Warning Project’s expert opinion pool appears to have responded to these two violent days, even if only marginally. In late 2013, EWP asked its forecasters, “Before 1 January 2015, will an episode of state-led mass killing targeting Uighurs occur in China?” Between the weeks of April 21 and April 28, the crowd’s estimated probability of that event increased from 14.6% to 15.0%. In May, following news of the market bombing, it rose again, to 15.5%, nearly a full percentage point increase over the course of one month.

Expert Opinion Pool Consensus Estimate of the Probability of a State-Led Mass Killing Targeting Uyghurs in China Before 2015

Expert Opinion Pool Consensus Estimate of the Probability of a State-Led Mass Killing Targeting Uyghurs in China Before 2015

In response to the April attacks, the Chinese government declared a country-wide counterterrorism campaign. Aspects of that campaign include a monetary reward for information about “terrorist activity,” limits on the purchase of petrol by Uyghurs, demonstrations of counter-terrorism training, mass public trials in sports stadiums, and advertisements instructing on what to do in case of an attack. A number of news reports from the region since have noted the rising tension and distrust between Han authorities and Uyghurs, no doubt informed by the memory of violence in 2009.

On July 28th, following the end of this year’s Ramadan, more violence broke out in Elikshu, a city in Yarkand county, not far from Kashgar. Because of the Chinese government’s strict controls on media access to Xinjiang, very little is known about what happened that day. Multiple accounts agree that there were street clashes between Uyghur rioters and police forces, with buildings being damaged and cars lit on fire. It is possible that the riots were retaliation for the government’s ban on fasting for certain groups during Ramadan. According to Chinese state media, 96 people were killed in the July riots—59 suspected terrorists and 37 civilians. Diaspora groups, however, place that number much higher. Rebiya Kadeer, president of the World Uyghur Congress (WUC), said that the death toll could be as high as 2,000. After that incident, the opinion pool forecast rebounded from a dip of 0.3% the week before to increase to almost 16%, where it has remained since.

The task of predicting or even verifying mass killings in East Türkistan/Xinjiang is made more difficult by the aforementioned strict media control over the region, and by that lack of transparency in exile groups’ reporting. Following recent events, several Western media outlets decried the lack of credible information from Xinjiang. Even so, if the truth lies somewhere between the claims of the Chinese government and the WUC, then hundreds of government-sanctioned killings may already have occurred this year in the name of counterterrorism. Considering the reports from Elikshu, it is even possible that a state-led mass killing involving more than 1,000 civilian deaths has already happened but remains hidden from the eyes of the world. A full understanding of what is transpiring in East Türkistan/Xinjiang right probably won’t emerge until there is a significant change within the Chinese government, and the floodgates of information are finally opened.

http://www.earlywarningproject.com/2014/10/17/rising-risk-of-state-led-mass-killing-in-china-s-xinjiang-region

Finlandiyediki Uyghurlar “5-Iyul Ürümchi Weqesi” ning 9 Yilliqi Munasiwiti Bilen Namayish Ötküzdi

2018-07-09
"5-Iyul ürümchi weqesi" ning 9 yilliqi munasiwiti bilen finlandiye paytexti xélsinki shehiride ötküzgen namayishidin körünüsh. 2018-Yili 7-iyul.

“5-Iyul ürümchi weqesi” ning 9 yilliqi munasiwiti bilen finlandiye paytexti xélsinki shehiride ötküzgen namayishidin körünüsh. 2018-Yili 7-iyul.

 RFA/Arslan

“5-Iyul ürümchi weqesi” ning 9 yilliqi munasiwiti bilen finlandiyede yashawatqan Uyghurlar 7-iyul küni finlandiye paytexti xélsinki shehiride namayish élip bardi.

Finlandiye sherqiy türkistan jem’iyitining uyushturushi bilen élip bérilghan bu namayishqa 100 din artuq kishi qatnashqan bolup, namayishchilar ay-yultuzluq kök bayraqni kötürgen halda finlandiye parlamént aldighiche yürüsh qilip, xitaygha qarshi her xil sho’arlarni towlidi.

Namayishchilar birdek “Uyghurlargha erkinlik”, “Sherqiy türkistan’gha erkinlik”, “Biz adalet telep qilimiz”, “Weten üchün jénim pida”, “Shi jinping térrorchi” dégendek sho’arlarni towlidi.

Namayishchilar qollirida yene amérika bayriqi bilen chong xetler yézilghan lozunkilar kötürgen idi. Chong xetlik lozunkilarda “Xitayning bigunah Uyghurlarni jazalishigha ruxset qilinmisun”, “Siyasiy mehbuslarning ichki ezalirini élishi toxtitilsun”, “Xitay jaza lagérliridiki 1 milyon Uyghurni qoyup bérishi kérek” dégen’ge oxshash sho’arlar yézilghan idi. Neq meydandin ziyaritimizni qobul qilghan Uyghurlar namayishchilarning xélsinki kochilirini lerzige keltürgenlikini, yerlik finlarning bu namayishning meqsiti sorap namayishchilargha hésdashliq qilghanliqini bildürdi.

Finlandiye sherqiy türkistan jem’iyitining mes’uli obulqasim se’id ependi téléfon ziyaritimizni qobul qilip, bu qétimliq namayishning ehwalini tonushturup ötti.

Finlandiyede yashawatqan Uyghur pa’aliyetchilerdin doktor muhemmed éli ependi bu namayish toxrisida toxtilip, 7-ayning 7-küni élip barghan namayishning hayajan qizghinliq ichide yaxshi ötkenlikini, namayishqa Uyghurlardin sirt yerlik finlar bilen bir qisim erebler bolup 150 etrapida kishining qatnashqanliqini, namayishchilarning jenggiwar sho’arliri bilen jewlan qilip turghan ay-yultuzluq kök bayraqlarning xélsinki kochilirini lerzige keltürgenlikini bildürdi.
Namayishqa aktip qatnashqan Uyghur pa’aliyetchi enwerjan bu namayishning meqsiti toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Bu qétim xélsinkida ötküzülgen bu namayish nahayiti daghdughiliq yaxshi ötti.

Bu namayishni uyushturushtiki asasiy meqset bolsa, 2009-yili ürümchi yüz bergen qanliq weqeni dunyagha anglitish, dunyaning diqqitini tartish hem özimizmu bu weqeni eslep turush üchündur.

Namayishning yene bir meqsiti bolsa hazir wetinimizde xitayning jaza lagérlirida bigunah yétiwatqan ata-anilirimiz, acha-singil, aka-inilirimizning échinishliq ehwalini dunyagha anglitip, bashqilarning ige chiqishini qolgha keltürüsh üchün boldi. Men shuni hés qildimki, eger biz küchimizning yétishiche ish qilsaq, bizni qollaydighanlar her zaman, her yerde tépilidiken.”

Finlandiyediki Uyghur pa’aliyetchilerdin yene abdulhepiz ependi bu namayishtin alghan tesiratini bildürüp mundaq dédi: “Uyghurlar birlikke kélip bir yaqidin bash chiqarsa, shu birliktin küch tughulidiken we bizning awazimiz dunyagha téximu yaxshi anglinidiken.”

Igilishimizche, finlandiyede 1990-yillarning axirliridin bashlap Uyghurlar olturaqlishishqa bashlighan bolup, hazir bu dölette nechche yüzligen Uyghurlar yashimaqtiken. Yéqinqi yillardin buyan finlandiyediki Uyghurlar teshkilatlargha uyushup jama’etlik pa’aliyetlerni élip bérishning muhimliqini, perzentlirini Uyghur milliy en’enisi we kimliki boyiche terbiyeleshning zörürlükini we shundaqla muhajirettiki Uyghur dawasigha aktipliq bilen qatnishishning teqezzaliqini tonup yetmektiken. arslan