SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dewlet Giribi: Üstige ay-yultuzluq dewlet bayriqini tutup turghan, Sherqiy Türkistan xelqining simiwoli bolghan tengritagh bürküti, bürkütning ong we sol teripide tinichliq, adalet we bexitning simiwoli bolghan akatsiye yopurmiqi chüshürilgen nur chéchip turghan qoyash, quyashning etrapida Sherqiy Türkistanyashawatqan  qerindash xeliqlerge temsil qilinghan ilahiy bürelerning shekli chüshürülgen qutsal tashpütükdur.  (Qoshumche resim B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 
Advertisements

Uyghur Meshhurlirining Portrét Süretliri Körgezme Qilindi

Uyghur élide uyghur milliy kimliki éghir tehditke uchrawatqan bu künlerde bishkek shehiride uyghur tarixiy meshhurlirining portrét süretlirining körgezmisi échildi.

«Meshhurlarning séymasi» dep atalghan mezkur körgezme 14- Séntebirdin 1- Öktebirgiche dawam qilidu. Körgezmide 85 parchidin artuq resim tamashibinlarning huzurigha sunuldi.

Mezkur körgezmini péshqedem ressam sabitjan babajanof qirghizistanda élan qilinghan «edep-Exlaq yili»gha béghishlidi.

U, qirghizistan senitige qoshqan hessiliri üchün 1993 yili, qirghizistan hökümiti teripidin «emgek singdürgen ressam» dégen aliy mukapatqa érishken idi.

Ressamning éytishiche, körgezmining asasiy meqsiti uyghur xelqining alim, mutepekkur we tarixiy qehrimanlirini eslesh we yash-Ösmürlerge uyghur milliy medeniyitini tonutush iken.

Ressam sabitjan aka 2002 – Yili, mushu mezmundiki bir körgezmini uyushturghan bolup, eyni yili körgezmige peqet 20-25 Parche resim qoyulghan idi. Emma, nöwette dawamlishiwatqan körgezmige u, ötken 15 yil jeryanida ijad qilghan eserlerni öz ichige alghan 85 parche tarixiy shexsning portréti qoyuldi.

Uyghur éli, ana-Weten témiliri ressamning ijadiyitide muhim orun tutup kelgen bolsimu, emma bu qétimqi körgezmide uyghur meshhurlirining resimliri alahide salmaqni igileydu.

Ularning ichide yüsüp xas hajip, mexmut qeshqeri, elishir nawayi, lutpulla mutellip, exmetjan qasimi, sadir palwan qatarliqlar körürmenlerni jelp qilidu.

Körgezmini körgen «ittipaq» gézitining muawin bash muherriri, siyasiy penlerning magistir namzati rehimjan hapizning éytishiche, uyghur élide uyghurlarning milliy kimliki depsende qiliniwatqan waqitta, meshhur uyghur tarixiy shexslirining portrétlirining qirghizistanda körgezme qilinishi intayin muhim ehmiyetke ige bolupla qalmay, belki bu dölette uyghur medeniyet-Senitige orun bériliwatqanliqini körsitidiken.

Rehimjan hapizning éytishiche, xewerlerge qarighanda, xitay dairiliri yéqinqi bir nechche yildin buyan uyghurlarning milliy kimlik, diniy étiqad we til ishlitish hoquqlirigha éghir derijide buzghunchiliq qilghan. Bu xil buzghunchiliq ötken bir yildin buyan téximu qattiq kücheytilgen. Uyghur aptonom rayonluq maarip tarmaqliri yéqinda bir uqturush chiqirip, uyghur tilini maarip sahesidin pütünley siqip chiqarghan.

Közetküchilerning éytishiche, uyghur élidiki mekteplerde uyghur til-Edebiyati ders qilip ötülmigen sharaitta, uyghur perzentliri öz tarixiy meshhurlirini bilish we ulardin öginish pursitidin mehrum qaldurulidiken.

Körgezmini ziyaret qilghan senet söyerler sabitjan babajanofning ijadiyitige yuqiri bahalarni berdi we uning bilen pexirlinidighanliqini bildürüshti.

Sabitjan kamal oghli babajanof 2016- Yili moskwa shehiride ötküzülgen xelqaraliq körgezmige qatnashqan we rus xelqige uyghur dewasini medeniyet arqiliq tonushturghan idi.

Sabitjan ependi qirghizistan uyghurlirining senet bayriqi bolup, uning uyghur xelqining medeniyet bayliqi we edep-Exlaq enenisini ilgiri sürüshke qoshqan töhpiliri üchün qirghizistan uyghurliri «ittipaq» jemiyiti teripidin «éhsan» médali bilen mukapatlanghan idi.Firuze

Kishilik Hoquq Teshkilatliri Ilham Toxti Heqqide Bayanat Élan Qildi

Sürette, ilham toxti léksiye sözlewatqan sinipqa kaméra ornitip qoyulghanliqi körsitilgen. 2010-Yili 12-Iyun, béyjing.

Sürette, ilham toxti léksiye sözlewatqan sinipqa kaméra ornitip qoyulghanliqi körsitilgen. 2010-Yili 12-Iyun, béyjing.

 AFP

22-Séntebirdin bashlap, «xitaydiki özgirish» torining sahibi saw yashö xanim, «xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati» ning xitay ishliri diréktori sofiy richardson xanim qatarliqlar arqa-Arqidin bayanat élan qilip, 3 yildin buyan xitay türmiside ömürlük jaza mudditi ötewatqan uyghur ziyaliysi ilham toxtini xatirilidi.

Xitay türmisidiki ilham toxtining muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinghanliqining üch yilliqi munasiwiti bilen «xitaydiki özgirish», «xelqara kechürüm teshkilati» qatarliq xelqara kishilik hoquq teshkilatliri bayanat élan qilip, ilham toxti mesilisige köngül bölüshning zörürlükini oxshimighan nuqtilardin tekitlidi.

«Xitaydiki özgirish» torida élan qilinghan «uyghur ziyaliysi ilham toxtigha jaza höküm qilinghan 3 yildin buyan u heqqidiki xewerler qamal qilindi» serlewhilik doklatta xitay türmisidiki ilham toxti, uning bilen birlikte qamaq jazasigha höküm qilinghan 7 neper oqughuchi we ilham toxtining béyjingdiki ailisige ait uchurlarning xitay dairiliri teripidin qattiq qamal qilinghanliqi otturigha qoyulghan.

Mezkur maqalining aptori saw yashö xanim, ilham toxti ependi 2014-Yili 22-Séntebir xitay dairiliri teripidin muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilinghandin buyan, ilham toxti mesilisini üzlüksiz otturigha qoyup kéliwatqan aktip kishilik hoquq paaliyetchiliridin biri.

Bügün radiyomiz ziyaritini qobul qilghan saw yashö xanim, xitay hökümitidin ilham toxtini qoyup bérishni telep qilishta ilham toxtining idiyisini we közqarashlirini xelqaragha dawamliq tonutushning muhimliqini tekitlidi.

U mundaq dédi: «‹xitayda özgirish› tor békitimizning eng deslep qilghan ishimiz, ilham toxti ependining yazmilirini inglizchigha terjime qilish xizmiti boldi. Biz ilham toxti ependining xitay hökümitining ‹shinjang siyasiti› heqqidiki teklip-Pikirlirini, yeni uning dairilerning rayonda yürgüzüwatqan siyasiy, iqtisadiy we diniy siyasetliri heqqidiki analizliri otturigha qoyulghan uzun bir maqalisini ingliz tiligha terjime qilduq. Chünki bu maqale ilham toxtining idiyesini eng roshen eks ettürgen maqale. Bu maqale emeliyette xitay saqchilirining ilham toxtigha yetküzgen hawalisi yeni xitay hökümitining yuqiri qatlimidiki melum emeldarining ilham toxtining ‹shinjang mesilisi› heqqidiki qarishini otturigha qoyush telipi bilen yézilghan iken. Emma xitay hökümiti bu uyghur ziyaliysining awazigha étibar bermeyla qalmastin uni jazalap türmige tashlidi. Méningche, bu xil maqale-Eserlerni terjime qilip tonushturush xitay hökümitining ilham toxtini ‹bölgünchilik›bilen eyiblep, muddetsiz qamaq jazasigha höküm qilishining tamamen asassiz ikenliki ispatlashta muhim delil déyishke bolidu.»

Saw yashö xanim sözini dawamlashturup mundaq dédi: «dunya ilham toxti mesilisige üzlüksiz köngül bölüp kéliwatidu. Yawropa parlaménti, amérika hökümiti qatarliqlarning her yili xitay bilen ötküzidighan kishilik hoquq dialoglirida ilham toxti mesilisi dawamliq eng muhim mesile qatarida tilgha élinip kéliwatidu. Emma xitay hökümiti nöwette xelqaraning awazini nezerge almaydighanliqini ipadilewatidu. Bundaq ehwalda ilham toxti mesilisini dawamliq otturigha qoyush téximu muhim we zörür.»

2008-Yili «saxarof mukapati» gha érishken xitay kishilik hoquq paaliyetchisi xu jya ependi ilham toxti türmige kirishtin ilgiri uning bilen yéqin dostluq ornatqan xitay paaliyetchiliridin biri. Nöwette ilham toxtining béyjingdiki ailisi we atushtiki uruq-Tughqanliri bilen alaqilishish mumkin bolmighachqa, radiyomiz xu jya qatarliq xitay paaliyetchiliri arqiliq ilham toxti we uning ailisining ehwalini igilep kelgen idi. Bu yil qurban héyt mezgilide xu ja ependi radiyomiz ziyaritini qobul qilip, ilham toxtining béyjingdiki ailisining ehwalini anglatqan idi. Emma bügün xu jya ependige téléfon qilip ilham ependining béyjingdiki ailisining yéqinqi ehwalini bilishke tirishqan bolsaqmu, emma uning téléfoni ulanmidi.

Saw yashö xanim bu heqte izahat bérip, xitay hökümiti ilham toxtigha ait uchurlarni téximu qattiq qamal qilish üchün uning béyjingdiki ailisi we ilham toxti bilen ilgiri yéqin alaqide bolup kéliwatqan béyjingdiki bir qisim xitay ziyaliyliri hemde kishilik hoquq paaliyetchilirini dawamliq nazaret we teqib astigha alidighanliqini bildürdi.

«Xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati» ning xitay ishliri bölümi diréktori soféy réchardson xanimmu radiyomiz ziyaritini qobul qilip, xitay hökümitining ilham toxtini atalmish «bölgünchilik we milliy qutratquluq» jinayiti bilen eyiblep, türmige tashlishining asassiz ikenlikini bildürdi. U mundaq dédi:

«Normalda ilham toxtidek bir kishi bashqa bir démokratik dölette maliyege, yaki maaripqa we yaki milletler ishlirigha mesul ministir bolghan bolatti. Bizning qarishimizche, u merkizi hökümet bilen az sanliq milletler arisida dialog ötküzüsh üchün kem bolsa bolmaydighan tinchliqperwer hem mesililer üstide chongqur oylinidighan bir tenqidchi idi. Emma xitay hökümiti uni ömürlük qamaq jazasigha höküm qildi. Biz mushuningdin xitay hökümitining tenqidiy pikirlerge qanchilik derijide düshmenlik neziri bilen muamile qilidighanliqini körüwalalaymiz.»

Sofiy réghardson xanim yene xitay hökümitidin ilham toxtini shertsiz qoyup bérishni dawamliq telep qilishning muhimliqini tekitlidi «menche, hemme kishi uning shertsiz qoyup bérilishini qetiy telep qilishi kérek. Uning mesilisini dawamliq türde kötürüp chiqish intayin muhim. Bolupmu uni xitaydiki milletler mesilisini tinch usulda bes-Munazire we öz-Ara chüshinish arqiliq hel qilishning bir misali süpitide körsitish lazim. Shundaq qilghandila andin xitayning uni ‹jinayetchi› yaki ‹térrorchi› qilip körsitiwatqan hékayilirige reddiye bergili bolidu.»

Chetellerdiki uyghurlardin amérikidiki tonulghan uyghur ziyaliysi, doktor erkin sidiq ependimu radiyomiz ziyaritini qobul qildi.

Erkin sidiq ependi, xitay hökümitining nöwette ilham toxtigha oxshash heqqaniyet tuyghusigha ige uyghur ziyaliylirini türküm-Türkümlep tutqun qiliwatqanliqini, pütkül uyghur millitining xitay hökümitining qattiq basturushigha uchrawatqanliqini bildürüp, bundaq bir weziyette ilham toxti mesilisini dawamliq otturigha qoyushning téximu zörür we texirsizlikini tekitlidi.Mehriban

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (1)

2016-Yili 12-, 14- Awghust künliri wéngiriyening paytexti budapéshttin 150 kilométir yiraqliqtiki bipayan yaylaqta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyigha 20 etrapida uyghur qatniship, özlirining milliy hem tarixiy kimlikidin iptixarlinish, ghururlinish pursetlirige érishti.

D u q wekilliri, qazaqistandin kelgen uyghur senetkarliri, engliye, gollandiye, shiwétsiyedin kelgen uyghurlarni hemmidinmu bekrek hayajangha salghini, bu qétimqi turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqning pütkül hun-Türk bayraqlirining béshigha tiklinishi boldi.

Turan qurultiyi sehnisi we maharet meydanining kirish éghizigha tiklengen 1-Bayraq, ayyultuzluq kökbayraq idi. Hetta wéngiriyening dölet bayriqimu kökbayraqning arqigha qadalghan. Ayyultuzluq kökbayraq goya turan qurultiyining simwoli kebi bu yerdiki yüzminglighan insanning tunji qétim nezirige chüshetti. 30 Din artuq dölet we milletning bayraqlirining béshigha ayyultuzluq kökbayraqning tiklinishi tasadipiyliq emes idi.

Öz bayraqlirining pütkül bayraqlarning béshida lepildep turghanliqini körgen uyghurlar hayajanda kökbayraqni arqa körünüsh qilip bes-Beste resimlerge chüshüshti. D u q muawin reisi ümid agahi ependimu bu halettin köp söyündi. Chünki, ilgiriki bir qétimliq turan qurultiyida ayyultuzluq kökbayraq seweblik qozghalghan majiragha u shahit bolghan idi.

Qazaqistandin kelgen uyghur senetkarliri qurghan chédirning ichi-Téshighimu ayyultuzluq kökbayraq ésildi. Kishiler uyghurlarni xéli yiraqtinla ashu bayraq arqiliq tonuytti. Uyghur senetkarlirigha xas kiyingen uyghur qizliri bu yerde honlar we bashqa türkiy milletlerning kökbayraqni arqa körünüsh qilip resimge chüshidighan nishanigha aylinip qaldi.

12-Awghust 6-Nöwetlik turan qurultiyining échilish murasimida, barliq türk-Hun nesillik milletler tonushturuldi we her bir milletning ismi atalghanda, uning bayriqini kötürgen atliq bir hun jengchisi sehne aldidin ötüp, pütün meydanni ikki qétim aylinip chiqti. Uyghur ismi atilishi bilenla ayyultuzluq kökbayraqni égiz kötürgen bir hun jengchisi meydanni atliq aylanghanda, hemme yerdin güldüras alqish sadaliri kötürüldi.

Ayyultuzluq kökbayraqning bu yerde bu qeder hörmetlinishi uyghurlarni heqiqetenmu hayajangha chömdüretti. Ayyultuzluq kökbayraqning bu sheripi yene d u q bash katipi dolqun eysa ependinimu köp memnun qildi.

Biraq, uyghurlar 2006-Yilidin buyan her qétimliq turan qurultiyigha qatniship kéliwatqan bolsimu we wéngiriyediki hun-Majar nesillik xelqlerning qizghin baghrigha bésishigha ériship kelgen bolsimu, turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqning hun-Türk nesillik milletler bayraqlirining qataridin orun élishi, uyghur chédirining bu mubarek sorungha qurulushi undaq asangha toxtighan ish emes. Buningmu özige chushluq derdi, bedili ötülgen.

Wéngiriyediki uyghur mestanisi yanush ependi we uyghur-Hun munasiwet réshtini qurghan ümid agahining bildürüshiche, turan qurultiyi bashlanghan 2006-Yilidin 2010-Yilighiche ötküzülgen 3 qétimliq qurultayda uyghurlar we kökbayraqqa qarshi bir weqe-Hadise körülmigen. Emma 2012-Yili ötküzülgen 4-Nöwetlik turan qurultiyida ayyultuzluq kökbayraqning sehnige tiklinishi, ayyultuzluq kökbayraqning parattin ötüshi, d u q wekillirining qurultaygha qatnishishi tosalghugha uchrighan.

Yanush we ümid agahining éytishiche, shu yili xitay hökümiti wéngiriye hökümitige bésim ishlitip, d u q wekillirining turan qurultiyigha qatnishishini chekleshni telep qilghan. Buning bilenla qalmay, xitay hökümiti yene qazaqistan wekillirini ündekke keltürüp, uyghur bayriqining turan qurultiyida sehnige qadilishini qazaqlarning qoli arqiliq tosushni ishqa ashurmaqchi bolghan.

Wéngiriye hökümiti xitay bilen boluwatqan iqtisadiy menpeetni nezerge élip, turan qurultiyini teshkillewatqan turan teshkilatigha d u q wekillirining bundin kéyinki turan qurultiyigha kélishini chekleshke we teklip qilmasliqqa buyrughan. Turan teshkilatining reisi andirias döletning bésimi bilen resmiy rewishte d u q wekillirini teklip qélishqa amalsiz qalghan. Chünki, her qétimliq turan qurultiyini dölet medeniyet ministirliqi 3 milyon yawrodin artuq pul bilen qollap kéliwatqan bolup, bu puldin quruq qélish, yüzminglarche insan qatnishidighan turan qurultiyini aqsitishtin dérek béretti.

Netijide, 2012-Yili d u q wekilliri turan qurultiyigha resmiy rewishte teklip qilinmighan. Shundaq bolushigha qarimay, ümid agahi ependi myunxén shehiridin bir senet ömikini teshkillep, bu qétimqi turan qurultiyigha qatnashqan we sehnilerde chang chiqarghan.

Turan teshkilati 2012-Yilidin bashlap, charisiz qazaqistandiki uyghurlarni uyghurlarning resmiy wekili süpitide teklip qilish yolini tutqan. Qazaqistandiki uyghur mötiwerliridin waqqas ependi bashchiliqidiki uyghur wekiller shundin étibaren uyghurlarning wekili bolmasliqtek boshluqni toldurup mangghan.

Emma 2012-Yilidiki turan qurultiyida qazaqistandin kelgen qazaq wekiller xitayning ümidige binaen, ayyultuzluq kökbayraqning turan qurultiyida közge chéliqishigha qarshi chiqqan. Ular «uyghuristan deydighan dölet yoq, uning bayriqimu yoq» dégen. Tiklinip bolghan bayraqni alduriwétishke urunghan. Bu teshwiqat uyghurlarda endishe peyda qilghan. Ayyultuzluq kökbayraqning hun-Türk nesillik milletler bayraqliri qataridin orun alalmasliq, parat meydanidin ötküzülmeslik endishisi peyda bolghan.

Ümid agahi we myunxén hem qazaqistandin kelgen uyghur wekilliri qattiq étiraz bildürgen. «Turan qurultiyida ayyultuzluq kökbayraq bolmaydiken, uyghurlarmu bolmaydu» dep qattiq shert qoyghan. Turan teshkilati tenglikte qalghan. Chünki, qazaqistanmu turan teshkilati we turan qurultiyini iqtisadiy jehettin qollap kéliwatqan bir dölet idi. Talash tartish shuning bilen bashlanghan. «Uyghur dégen kim? uyghurlarning turan qurultiyigha qatnishish hoquqi barmu-Yoq? ay yultuzluq kökbayqning bu yerde qed kötürüp turush heqqi barmu-Yoq? turan qurultiyining meqsiti zadi néme?».

Turan qurultiyining qurghuchiliridin biri, wéngiriye aqsöngekler jemiyitining reisi, honlarning axirqi padishahining ewladi bolghan uyghur mestanisi yanush ependining bildürüshiche, turan qurultiyining ghayisini belgiligüchiler «turan»ning esli makani, esli ejdadi uyghur bolghanliqini, uyghursiz turan qurultiyini tesewwur qilghili bolmasliqtek réalliqni bilishetti. Ular derhal bir qarargha kélip, turan qurultiyidin ayyultuzluq kökbayraqni ayrip tashlashning, turan qurultiyigha ziyankeshlik qilish bilen barawer ikenlikini ilgiri sürgen hemde kökbayraqning paaliyetlirini eslige keltürgen.

Lékin ümid agahi ependining tekitlishiche, iqtisadiy jehette ajiz orunda turuwatqan wéngiriye dölitining öz menpeetliri üchün xitayning shertlirige könüsh éhtimali her zaman mewjut iken. Biraq öz hakimiyitidin dawamliq narazi halette yashawatqan wéngiriye xelqi, uyghurlarni bashqiche bir méhri-Muhebbet bilen baghrigha basidiken.

2014-Yili uyghurlarning wéngriyediki paaliyetliri yene bir qétim qattiq tosqunluqqa uchrapla qalmay, wéngiriye metbuatlirini lerzige keltürgen bir weqe yüz berdi. Ümid agahi ependi «térrorist» betnami bilen tutup kétildi. Dunyaning her yéridin kelgen 30 gha yéqin uyghur yash atilla méhmanxanisida qorshawgha élindi.

 

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chidirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (2)

Ay yultuzluq kökbayraq 6-Nöwetlik turan qurultiyida tégishlik hörmetke sazawer bolush bilen birge, uyghur wekillirimu alahide ezizlendi.

Biraq, 2014-Yili 5-Nöwetlik turan qurultiyi échilishtin 3 ay ilgiri wéngiriyede yüz bergen köngülsiz bir weqe nezerge élinghanda, 2016-Yili 12-14-Awghust künliri budapéshitta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyida uyghurlarning alahide izzetlinishini we ay yultuzluq kökbayraqning bu qeder qedirlinishini tesewwurmu qilghili bolmaytti.

D u q muawin reisi ümid agahining éytishiche, 2014-Yili 5-Ayning 23-Künliri, d u q yashlar komitétining yighinigha qatnishish üchün dunyaning her yéridin budapéshitqa toplanghan 16 dölettin kelgen 35 etrapidiki uyghur yashlirini «atilla méhmanxanisi» ning xojayini bardoshi qizghin kütüwalidu. Wéngiriyediki uyghur mestaniliridin biri sanalghan bardoshi bu 3 künlük yighin üchün méhmanxana yataqlirini uyghurlar üchün heqsiz échip béridu we 3 künlük tamaqni üstige alidu.

Bu qétimqi yighinni d u q gha wakaliten muawin reisi ümid agahi ependi qurultay yashlar komitéti bilen birge teshkilligen, honlar qurultiyi sahipxanliqni üstige alghan hemde yighinni honlar qurultiyining xizmet binasigha orunlashturghan. Birqanche ammiwi teshkilatmu yighinni maddiy, meniwi tereplerdin qollighan.

Ümid agahining bildürüshiche, yighin her qaysi ellerde yashawatqan uyghur yashlirini milliy dewaning yaramliq warislirigha aylandurush, uyghur yashlirining xelqaraliq paaliyetlirini janlandurush, d u q üchün izbasar yétishtürüshni meqset qilghan. Téximu muhim bir meqset bolsa, uyghur yashliri bilen wéngiriye yashlirini hemde dunyaning her qaysi elliridin kéliwatqan hon yashlirini tonushturush, uyghur-Hon munasiwet rishtini baghlash bolghan.

Shuning bilen birge, bu yighinning muhim küntertipliridin biri, paytext budapéshittin 50 kilométir yiraqliqtiki bir yézining namini «uyghur mehellisi» dep atash, bu yézigha ay yultuzluq kökbayraqni tiklep, «uyghur mehellisi» ning qurulush murasimini ötküzüsh bolghan. Mezkur yéza xelqi bu tupraqni uyghurlargha heqsiz hediye qilmaqchi bolghan.

Bu qétimqi yighingha yene myunxén shehiridin xalise xanim yétekchilikidiki senet ömikimu birge barghan. Amérika, kanada, ruminiye qatarliq ellerdinmu hon yashliri we senetkarlar kelgen. Bu qétimqi yashlar yighinining honlar qurultiyining heshemetlik zalida debdebilik ötküzülüsh hazirliqi pütken. Yighinning échilish murasimigha 500 etrapida majar siyasiyonliri, tarixchiliri, ammiwi teshkilatlarning mesulliri, wéngiriye tashqi ishlar ministiri we her sahe ziyaliylar teklip qilinghan. Yighinning 2-Küni yene yawropagha meshhur bolghan hon parlaménti ziyaret qilinip, tashqi ishlar ministiri uyghur wekillirini kütüwalmaqchi bolghan.

Emma, 24-May küni seherde, ümid agahi wéngiriye bixeterlik küchliri teripidin tuyuqsiz tutup kétilidu. 16 Saetkiche namelum bir orungha qamap qoyulidu. U özining tutulushidiki sewebni sorighinida dairiler «térror tehditige dair melumat alduq» dep jawab bérishidu. Ümid agahi shu yerde turupla gérmaniye tashqi ishlar ministirliqi we gérmaniyening wéngiriyediki bash elchixanisigha téléfon urup, weqeni bildüridu. Gérmaniye terep mesilige jiddiy qarap, wéngiriye tashqi ishlar ministirliqi bilen alaqilishidu. Otturida bolup ötken dialog namelum.

Del shu küni seherde, wéngiriye bixeterlik küchliri, qoralliq saqchilar bilen birge «atilla méhmanxanisi» gha basturup kiridu. Méhmanxanigha orunlashqan 35 neper uyghur yashlirini sirtqa chiqirip nazaret qorshawigha élip, «atilla méhmanxanisi» ni péchetleydu. «Atilla méhmanxanisi» ning aldida nazaret astida tutup turulghan uyghur yashliri néme weqeler boluwatqanliqini bilelmey ganggiraydu.

Oxshash waqitning özide yene, yashlar komitétining yighini chaqirilmaqchi bolghan orun «honlar qurultiyi»ning xizmet binasimu péchetlinidu. Saqchilar bina etrapini nazaret astigha élip, kirip-Chiqishni chekleydu.
Ümid agahining wéngiriye bixeterlik küchliri teripidin tutup kétilgenliki, «atilla méhmanxanisi»gha orunlashqan uyghurlarning nazaret astigha élinghanliqi we méhmanxanining péchetlengenliki, honlar qurultiyi binasining péchetlengenliki hesh-Pesh dégüche pütün budapéshtqa pur kétidu.

Honlar qurultiyining rehberliri, majar xelqi, nurghunlighan muxbirlar «atilla méhmanxanisi»gha qarap aqidu. Bu yerde qoralliq qisimning nazariti astida turuwatqan uyghurlargha yémeklik, ussuluq sunidu. Wéngiriye xelqi saqchi terepni qattiq sökidu. «Siler hon-Majar xelqini nomusqa qoydunglar! wéngiriye dölitining sheripige qara dagh sürttinglar, majar xelqi wéngiriye hökümitini hergiz kechürmeydu!…» Dep eyibleydu. Ijtimaiy taratqular bu weqeni bir demdila pütkül wéngiriyege yéyiwétidu.

Salahiyitini ashkarilashni xalimighan bir wéngiriyelik erbab 6-Nöwetlik turan qurultiyida bu weqe heqqide sorighan soalimizgha mundaq jawab berdi: «uyghurlargha qarshi herqandaq selbiy muamile majar xelqining iradisi bilen sighishalmaydu. Biz öz hakimiyitimizdin razi emes. Wéngiriye döliti xitay bilen bolghan iqtisadiy hemkarliqni hon nesillik milletlerning qérindashliqidin üstün orungha qoyuwatidu. Shu sewebtin uyghurlarning yighilishigha tosqunluq qilishtek nomussiz bir weqe tariximizda bolup ötti. Bu biz üchün haqaret. Wéngiriye xelqi buni hergiz kechürmeydu. Biz bir künliri, tarixta bolup ötkinidek musteqil uyghur döliti bilen honlar dölitining barawer yashaydighanliqigha mutleq ishinishimiz lazim…».

Honlar qurultiyining rehberliri, wéngiriyediki ammiwi teshkilatlarning mesulliri we wéngiriye aqsöngekler jemiyitining reisi janush ependiler parlamént binasigha bérip, hökümetni qattiq eyibleydu we uyghurlarni tutqun qilish ishi heqqide qanaetlengüdek chüshenche bérishni telep qilidu. Nurghunlighan hökümet xadimliri bundaq bir weqedin xewiri yoqluqini bildüridu. Hetta wéngiriye tashqi ishlar ministirimu weqedin xewersizlikini, buni qisqa waqit ichide sürüshtürüp, chirayliq hel qilidighanliqini bildüridu.

Izdinishler netijiside, d u q muawin reisi ümid agahining «térrorchi» ikenliki, bu qétimqi yighingha kelgen 35 neper uyghur wekillirining «térror gumandari» ikenliki, mesilining jiddiy tekshürülüwatqanliqi, kéchikkende 24 saet ichide bir terep qilinidighanliqi melum bolidu.

Axbarat wasitiliri shu saettin bashlap qaynap kétidu. «Uyghurlar wéngiriyede tutqun qilindi», «wéngiriye dölitining yüz qarisi», «uyghur siyasiy aktipliridin ümid agahi qolgha élindi» dégendek xewerler hemme yerni qaplaydu. Bu weqe bolup 3 kün ichide, mexsus mushu weqege alaqidar 900 parchidin artuq xewer we maqale téléwizorlarda, metbuatlarda élan qilinidu. Bir menidin, bu weqe uyghurlarning wéngiriyede yenimu tonulushigha ghayet zor türtke bolidu.

Biraq, 16 saetlik nazarettin kéyin, d u q muawin reisi ümid agahi ependi «derhal wéngiriyeni terk étish» hemde «bir yilghiche wéngiriye tupraqlirigha dessimeslik» sherti bilen qoyup bérilidu. Nazaret astidiki uyghurlarmu derhal wéngiriye chégrasidin chiqip kétishke buyrulidu. 35 Neper uyghur wéngiriyeni terk étidu. Ümid agahi eyni chaghda wéngiriyening yawropa parlaméntidiki wekili tomas ependini adwokat tutup, wéngiriye hökümiti üstidin aliy sotqa erz sunidu.

Ayrilip ming yildin kéyin emdila eslige kelgen hon-Uyghur munasiwetlirining yüzige ene shundaq bir qara dagh sürtülidu. Undaqta, wéngiriye xelqi teripidin shu qeder söyülüwatqan uyghurlar, qandaq bolup bundaq bir qismetke yoluqti?

Mezkur weqe yüz bérip bir qanche aydin kéyin, wéngiriye parlaméntidiki bir millet wekili ishning arqa yüzini ashkarilaydu. (Dawami bar)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/turan-qurultiyi-08172016151805.html?searchterm%3Autf8%3Austring=TURAN+QURULTIYI&encoding=latin

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (3)

6-Nöwetlik turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqni égiz kötürgen chewendaz pütün meydanni ikki qétim pirqirap chiqqan hemde qurultay sehnisining 1-Bayriqi bolup tiklengendin sirt, yene üch ammiwi orungha qadilip, kishilerning alahide diqqet-Étibarini tartqan. 2016-Yili 12-Awghust, budapésht wéngiriye.

6-Nöwetlik turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraqni égiz kötürgen chewendaz pütün meydanni ikki qétim pirqirap chiqqan hemde qurultay sehnisining 1-Bayriqi bolup tiklengendin sirt, yene üch ammiwi orungha qadilip, kishilerning alahide diqqet-Étibarini tartqan. 2016-Yili 12-Awghust, budapésht wéngiriye.

 RFA/Ekrem

Ay yultuzluq kökbayraq 6-Nöwetlik turan qurultiyi sehnisining 1-Bayriqi bolup tiklengendin sirt, yene üch ammiwi orungha qadilip, kishilerning alahide diqqet-Étibarigha ulashti.

8-Ayning 12-14-Künliri wéngiriyede ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyida d u q rehberliridin ümid agahi, dolqun eysa hemde qazaqistan, engliye, gollandiye, shiwétsiye elliridin kelgen uyghurlar bu yerdiki qandash milletler teripidin zor hörmet we izzet bilen qarshi élindi. Uyghurlar mesilisimu kökbayraq arqiliq we oxshash bolmighan sorunlarda uyghurlarning teshwiqatini qilish usuli bilen keng tonutuldi.

Emma 5-Nöwetlik turan qurultiyidin ilgiriki weziyet bashqiche idi. 2014-Yili 24-May küni wéngiriye paytexti budapéshtta 16 dölettin kelgen 35 neper uyghurlar saqchilar teripidin «térror gumandari» atilip nazaret astigha élinghan, yighinni teshkilligen d u q muawin reisi ümid agahi ependi wéngiriye bixeterlik küchliri teripidin «térrorchi» gumani bilen tutqun qilinip, 16 saet solap qoyulghan hemde bir yilghiche wéngiriyege qedem basmasliq sherti bilen chégrasidin chiqiriwétilgen idi.

Wéngiriye xelqi teripidin turan qurultiyi bashlanghan 2006-Yilidin buyan qizghin qarshi élishlargha ériship kelgen uyghurlar, néme sewebtin tosattin tutqun qilishlargha uchraydu?

Wéngiriye parlaméntidiki bir millet wekili weqe yüz bérip bir qanche aydin kéyin, ümid agahigha ishning arqa yüzini ashkarilaydu. Ümid agahining éytishiche, bu kishi uninggha mundaq melumat béridu: «2014-Yilining bashlirida, uyghur aptonom rayonining hazirqi reisi shöhret zakir bashchiliqidiki bir wekiller ömiki wéngiriyede ziyarette bolidu. 3 Neper uyghur we köpligen xitaylardin teshkil tapqan bu wekiller ömiki ziyariti esnasida dunya uyghur qurultiyi bolsa bir térrorchi teshkilat. Bu teshkilatning xadimliri uyghurlargha wekil bolalmaydu. Uyghurlarning heqiqiy wekilliri biz. Uyghurlar shinjang uyghur aptonom rayonida yashaydu. Chetellerdiki bir qisim milliy bölgünchiler özlirini uyghurlarning wekili atiwéliship, junggogha qarshi siyasiy suyiqestlerde bolmaqta. Uyghur xelqini térrorchiliq heriketlirige küshkürtüp, uyghur-Xenzu milletlirining ittipaqliqini buzmaqta, xenzularni öltürüp, döletni parchilash gherizide bolmaqta. Turan we honlar qurultiyining bu milliy bölgünchilerge quchaq échishi we ularni siyasiy sehniler bilen teminlishi, junggo-Wéngiriye munasiwetlirige éghir ziyan élip kélidu» deydu hemde wéngiriye hökümitidin cheteldiki uyghurlarni turan, hon qurultaylirigha qatnishishtin chekleshni telep qilidu.

Ümid agahining bildürüshiche, bu qétimqi diplomatik suyiqest, xitay hökümitining 2012-Yili d u q rehberliri we uyghurlarni turan qurultiyidin chetleshtürüsh üchün qollanghan tedbirliri kargha kelmigendin kéyin qollanghan ikkinchi charisi idi.

Ümid agahining bildürüshiche, wéngiriye ichki ishlar ministirliqining yuqiri derijilik bir xadimi, weqe bolup bir qanche aydin kéyin ümid agahigha shularni bildüridu: «2014-Yili 24-May budapéshtta honlar qurultiyi binasida ötküzülmekchi bolghan uyghur yashlirining yighilishidin aldin xewer tapqan xitay jasusluq organliri, wéngiriyediki xitay elchixanisi arqiliq «ümid agahi isimlik bir térrorchining bir top térrorchi unsurlarni bashlap budapéshtqa kelgenliki, atilla méhmanxanisigha orunlashqanliqi, ularning wéngiriye dölitining paytextide wehimilik bir térrorluq herikiti peyda qilmaqchi bolghanliqi» heqqide wéngiriye bixeterlik organlirigha jiddiy melumat yollaydu. Netijide, wéngiriye bixeterlik idarisi, saqchi, qoralliq saqchilar derhal heriketke ötüp, atalmish «térrorchilarning kattiwéshi ümid agahi»ni qolgha alidu we yighingha kelgen uyghurlarni teqib astigha élip, «atilla méhmanxanisi» ni tepsiliy tekshürüp, péchetlep, uyghurlarni nazaret astida tutidu.

Mezkur weqe bolup ötkendin kéyin, wéngiriyediki uyghushunaslar, uyghur mestaniliri, ammiwi teshkilatlar uyghurlarning teripini tutup, hökümetni eyibleshni izchil dawamlashturidu. Ümid agahi yollighan erzge binaen, wéngiriye aliy sot mehkimisi sot échip, mezkur délo üstidin 2015-Yili axirqi hökümni chiqiridu we wéngiriye bixeterlik küchlirining uyghurlargha heqsizliq qilghanliqini, ümid agahining térror bilen alaqidar héchqandaq mesilisi yoqluqini, uning pütünley gunahsiz bir insan ikenlikini békitidu. Saqchi terepning bir yilghiche ümid agahining wéngiriyege qedem bésishini cheklesh permanining inawetsiz ikenlikini jakarlaydu.

Sotning hökümi élan qilinghandin kéyin, wéngiriye metbuatlirida «ümid agahi 1:0 netije bilen utti», «ümid agahi térror töhmitidin aqlandi», «uyghurlarning gunahsizliqi ispatlandi» dégendek xewer, maqaliler élan qilinidu. Uyghurlar mesilisi wéngiriyede yene bir qétim qiziq téma bolidu.

Ümid agahi 2015-Yili wéngiriyege kelgende, köpligen ammiwi teshkilatlarning wekilliri uni qarshi élip, öz hökümetlirining uninggha qilghan heqsizliqliri üchün epu soraydu. Honlar qurultiyi, wéngiriye aqsöngekler jemiyiti qatarliq chong teshkilatlar uyghur qérindashliri uchrighan heqsizliqlar seweblik wéngiriye hökümitini dawamliq tenqidlepla qalmay, uyghurlarning teshwiqatini qanat yayduridu. Turan qurultiyining reisi andériasmu uyghurlarni qarshi élishni dawamlashturidu.

2014-Yili bolup ötken bu weqe d u q rehberlirining könglini zidiligen bolsimu, bu weqedin kütmigen bir ijabiy netije kélip chiqqan. Ümid agahining bildürüshiche, ilgiriki zamanlargha sélishturghanda wéngiriyede uyghurlarni bilidighan, uyghurlargha qiziqidighan, uyghurlarni baghrigha basidighanlarning sani hessilep köpeygen. Xitayning tosqunluqi eksiche tesir yaritip, wéngiriye tupraqlirida uyghur mestanilirining sanini zor derijide yükseltken. Bu qétim awghust aylirida ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyi bu nuqtini ispatlidi.

D u q rehberliridin ümid agahi, dolqun eysa qatarliq uyghurlarni majar xelqliri qizghin baghrigha basti. Uyghurche kiyingen qiz-Oghullarni körgen haman, kishiler «siler uyghurmu?» dep sorishatti we «resimge chüshiwalsaq bolamdu?» dep iltimas qilishatti. D u q teripidin tikilgen uyghur chédiri, qazaqistandin kelgen uyghurlar teripidin tikilgen chédirlardin ziyaretchilerning ayighi üzülmeytti. Hetta ruminiye, silowakiye, sérbiye qatarliq ellerdin kelgen saklar, changgolar alayiten uyghur chédirini izdep tépip «uyghurlargha salam bergili kelduq, xatire süretke chüshiwalayli» déyishetti. Dunyaning her yéridin kelgen türkler bolsa, tamaqta bille bolushni, nashtiliqta bille bolushni iltimas qilishatti.

Ruminiyede yashaydighan sak nesillik, mélina isimlik bir xanim 13-Awghust özining ikki oghlini egeshtürüp, uyghur chédirigha ziyaretke kelgende «uyghurlar heqqide 10 yildin buyan anglap we izdinip kéliwatimen. 2014-Yili uyghurlarning wéngiriye dairiliri teripidin tutqun qilinghanliq weqesini metbuatlardin anglap, bekmu könglüm yérim bolghan idi. Uyghurlar emdi turan qurultiyigha kelmise kérek, dep oylaptikenmen. Qurultay sehnisige ésilghan kökbayraqni körüp, silerning kelgenlikinglarni bildim we shunchilik söyündüm. Ikki oghlumgha uyghurlarni körsitish üchün, silerning chédiringlarni izdep tépip keldim. Biz saklar ruminiyede yashaymiz. 2 Milyongha yéqin nopusimiz bar. Biz yashawatqan tupraqlar eslide honlar zéminigha tewe idi. 1-Dunya urushidin kéyin ruminiyege bölüp bérilgen. Bizmu hörlük üchün intilimiz. Biraq, bizning derdimizdin silerning derdinglarning bekla éghirliqini bilimiz. Siler hetta özünglarning mewjutluqini saqlap qélish gérdabigha chüshüp qapsiler. Üstünglardiki zulum bek éghirken. Emma ümidsizlenmeslik kérek. Turan qurultiyigha oxshash, hon-Türk nesillik milletler haman bir küni bir yaqidin bash chiqirip, bu mustemlikichilikke xatime béridighan künler choqum kélidu. Men büyük turanni xiyal dep qarimaymen. U, yéqin kelgüsidiki réalliq» dégenlerni tilgha aldi.

Qisqiche éytqanda, 2016-Yili 12-14-Awghust künliri wéngiriye paytexti budapéshtta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyi uyghurlar üchün heqiqetenmu xeyrlik boldi. 2014-Yili yüz bergen u weqening jarahetlirini méhmandost, qan béghigha sadiq majar xelqi we türkiy milletler özlirining mihribanliqliri bilen yuyup tashlidi. Ay yultuzluq kökbayraqning orni, uyghurlarning türk-Hun dunyasidiki ornigha shahit bolghandek, qurultay sehnisining béshigha, seynaning etrapigha, uyghur chidirlirigha tikilip, bu qétimqi turan qurultiyining uyghurlargha bolghan tarixi ehmiyitini dunyagha jakarlidi.

 

Ay Yultuzluq Kökbayraq We Uyghur Chédirining Turan Qurultiyidiki Hékayisi (4)

Uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgen chédirini oz qoli bilen tikip, uyghurlargha hediye qildi. 2016-Yili 12-Awghust, wéngiriye.

Uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgen chédirini oz qoli bilen tikip, uyghurlargha hediye qildi. 2016-Yili 12-Awghust, wéngiriye.

 RFA/Ekrem

2016-Yili 12-, 14-Awghust künliri wéngiriyening paytexti budapéshttin 150 kilométir yiraqliqtiki bipayan yaylaqta ötküzülgen 6-Nöwetlik turan qurultiyigha 20 etrapida uyghur qatnashqan idi.

12-Awghust etigende qurultay bashlinishtin burun uyghurlargha atap ikki chédir tikilgen. Bularning biri qazaqistanliq uyghurlar teripidin tikilgen bolsa, yene biri uyghurlargha uzundin buyan diqqet qilip kéliwatqan silowakiyelik hon yash atilla teripidin hediye qilinghan.

Atilla ependi, bu chédirni 500 kilométir yol yürüp, silowakiyedin élip kelgendin sirt, uni öz qoli bilen tikip bergen. Uning bu xalisane yardimi yighingha qatnashqan uyghurlarni hayajangha salghan.

6-Nöwetlik turan qurultiyida ay yultuzluq kökbayraq qimmetlik bir kechmishke shahit bolupla qalmay, uyghur chédirimu tesirlik bir hékaye yaratti.

11-Awghust wéngiriye paytexti budapéshtqa yétip kelgen d u q rehberliridin ümid agahi we dolqun eysa qatarliq 5 neper uyghurni uyghur mestanisi yanush ependi aldigha chiqip kütüwélip, özining aqsöngekler rayonidiki heshemetlik dachisigha orunlashturghan idi. Biraq, bu uyghur méhmanlar kéchini bu aramxuda sarayda emes, shawqun-Sürenler bilen tolghan kengri yaylaqta, yeni qanche 10 minglighan adem chédir qurup tüneydighan turan qurultiyi meydanida ötküzüshni ixtiyar qildi. Yanush ependi méhmanlirining arzulirigha hörmet qildi.

Wéngiriye aqsöngekler jemiyitining reisi yanush ependi derhal turan qurultiyi teshkilatigha téléfon qilip, gérmaniyedin kelgen uyghur wekillirige merkezdin bir chédir qurup bérishni éytti.

Qurulidighan chédirlar nahayiti köp bolghach, turan qurultiyining paaliyetlirige dexli yetmesliki üchün, eslide chédirlarni meydanning sirtigha orunlashturush belgilengen iken. Dunyaning her yéridin kelgen qanche onminglighan insan bu yerdiki atliq paaliyetler, senetler, milliy namayendilerni toluq körüsh üchün, mumkin qeder chédirlirini meydangha yéqin jaygha qurushni oylaydiken. Merkezdin yiraqlap ketkende, bu yaylaqta kicheyu kündüz dawamlishidighan türlük paaliyetlerdin behr élishqa qulaysizliq tughulidiken. Peqet alahide méhmanlarghila merkez etrapida chédir qurushqa ijazet qilinidiken. Turan qurultiyining reisi andérias uyghurlargha alahide étibar közi bilen qarap, uyghur chédirini merkezde qurushqa ijazet bergen.

Biraq, birazdin kéyin jawab turan qurultiyidin emes, honlar qurultiyi we «baranta guruhi» din keldi. Yanush ependining bildürüshiche, d u q wekillirige turan qurultiyi öz namidin bir chédir qurup bermekchi bolghan. Emma gérmaniyedin kelgen uyghur wekillirining chédirgha éhtiyaji barliqini bilgen honlar qurultiyi, bu xizmetni özliri üstige élishni, uyghur wekillirige xizmet qilishning bu pursitini honlar qurultiyigha ötünüp bérishni telep qilghan. Merkizi silowakiyede bolghan «baranta guruhi» mu bu ishtin xewer tapqandin kéyin, uyghur chédirini qurush ishini honlar qurultiyidin taliship éliwalghan.

Bash shtabi silowakiyede bolghan «baranta guruhi» silowakiye we wéngiriyede 6-7 Ming neper ezasi bolghan mushtlashchilar (yeni boks) teshkilati bolup, uning atamani atilla isimlik majar yash tipik hon milletchisi bolupla qalmay, yene «uyghur ashiqi» iken.

Atilla birazdin kéyin ümid agahigha téléfon qilip, uyghur chédirini «baranta guruhi» namidin özliri qurup béridighanliqini, turan teshkilati we honlar qurultiyining chédirini ret qilishni telep qildi. Alayiten silowakiyedin chédir ekélish müshkül ish bolghach, ümid agahi ularning riyazet chékidighanliqini nezerge élip, chédirni mushu yerdin hel qilishni muwapiq köridighanliqini bildürdi. Biraq atilla héch unimidi. Talash-Tartishtin kéyin, ümid agahi uyghur chédirini qurush ishini axiri «baranta guruhi»gha tapshurdi.

Silowakiye bilen wéngiriye chégridash döletler bolsimu, silowakiye paytexti biratislawa bilen budapéshttiki turan qurultiyi ötküzülidighan meydanning ariliqi 500 kilométirdin ashatti. Majar yigiti atilla uyghur chédirini özliri qurup bérish arqiliq, uyghurlargha bolghan söygü-Muhebbitini izhar qilishning bu pursitini turan qurultiyi we honlar qurultiyidin talashqan idi.

Derweqe, 12-Awghust küni turan qurultiyi resmiy bashlinishtin ilgiri, baranta guruhining atamani atilla chédir bilen 5 neper muridini élip, uzun bir musapini bésip turan qurultiyi meydanigha yétip keldi. Uyghur qérindashliri bilen quchaqliship körüshti we uyghur chédirini tikish ishini orunlashturdi. Chédir tikish bashlinish bilenla, etraptiki bir qisim majar milletchilirimu özlükidin yardemlerde boldi. Uyghur chédiri turan qurultiyi sehnisige yüz métir kélidighan yerge, yeni eng yéqin jaygha quruldi.

Biz uyghur chédiri quruluwatqan shu esnada, neq meydanda turup baranta guruhining atamani atillani ziyaret qilip, uning uyghurlargha körsetken bu merhemitining sewebini we uning uyghurlar heqqidiki chüshenchisini soriduq. Atilla mundaq deydu: «men silowakiyedin keldim. Ilgiri wéngiriyede yashayttim. Biz honlar bilen uyghurlar bir atining ewladliri. Uyghur tarixi bilen hon tarixi chemberchas baghlanghan. Méning uyghurlar bilen yaxshi alaqem bar. Biz qérindash millet bolupla qalmay, pütkül hon-Türk milletlirining ejdadi bolghanliqimizni ögendim. Méning uyghurlargha bolghan hörmitim yildin-Yilgha küchiyip bardi. Elwette, uyghurlarning hazirqi weziyiti bizni intayin biaram qilidu. Tarixtin buyan, hon-Uyghur millitidin qorqup seddichinni qurup özini mudapie qilishqa mejbur qalghan xitaylarning bügün uyghurlar üstidin hökümranliq qilishini eqlim qobul qilmaydu. Uyghurlar ezeldin xitay millitige boysunghan emes, belki boysundurghuchi bolup yashighaniken. Uyghurlarning bu künlerde béshigha kéliwatqan xitay zulumdin pütün majar xelqi, pütün hon-Türk ewladlirining perishan ikenlikini dawamliq anglap turimen. Men pütün hon-Türk milletlirining uyultashtek birlikke kélip, uyghur qatarliq bextsiz qérindashlirini asaret zulmitidin azad qilidighanliqigha ishinimen we arzu qilimen.»

D u q bash katipi dolqun eysa ependi atillaning bu gheyriti we yardimidin köp tesirlengenlikini tilgha aldi.

Uyghur chédiri quruluwatqanda neq meydanda su, yémeklik toshup xizmet qilghan sak qizi lawra ruminiyedin kelgen bolup, u ziyaritimizni qobul qilghanda «men uyghurlar bilen körüshkinimdin bekla xush boldum. Biz saklar tariximizni waraqlisaq, her qedemde uyghurlar közimizge chéliqidu. Saklar arisida ‹uyghurlar qandaq bir millettu? bir körgen bolsaq!› deydighanlar köp. Uyghurlar bilen saklarning qan-Qérindashliqi, tarixtiki kechmishliri heqqide yézilghan eserlerge qiziqidighanlarmu köp. Biraq, uyghurlar bilen saklar arisidiki alaqe bek az. Biz tereplergimu qedem teshrip qilishinglarni bek ümid qilimiz» dédi.

Uyghur chédirining qurulushigha yardem qilghanlar ichide yene türklermu bar idi. Gérmaniyening duyisburg shehiridin kélip turan qurultiyigha qatnashqan we uyghurlarni izdep tépip, uyghur chédirida birge turushni iltimas qilghan türk milletchisi abbas ependimu, uyghurlarning hon xelqliri arisidiki hörmitidin tesirlengenlikini, uyghur bayriqining bu qétimqi turan qurultiyida köp ezizlengenlikidin iptixar hés qilghanliqini, pütün dunya türklirining uyghurlargha yar-Yölekte bolush mejburiyiti barliqini tilgha aldi.

Uyghur chédiri xas uyghurlar üchün yasalghan bolsimu, bu chédirda uyghurlar, honlar, saklar we türkler birge turdi. Ularning nashtiliqi birge, künlük tamaqliri birge boldi. Chédir etrapigha ayyultuzluq kök bayraqtin bashqa yene, majarlarning xas bayriqi, budapésht rayonining yerlik bayraqliri, türk milletchilirining bayriqi, qedimki uyghur dölitining bayriqi qatarliqlar ésildi.

Uyghur chédiri qandash milletlerning uyghurlarning bügüni we kelgüsi heqqide söhbetler quridighan, pilan-Programmilar tüzidighan, ish birliki quridighan paaliyet meydanigha aylandi. (Ekrem)

Xotende Bir «Jinayetchi» 4 Yil, Uni Yoshurghan «Ikki Yüzlimichi» 17 Yil Késiwétilgen

Uyghurlarning réstoranlirida haraq sétish mejburliniwatqan mezgilde, melum meschitte namaz ötüwatqan uyghurlar. 2015-Yili 16-Aprél, xoten.

Uyghurlarning réstoranlirida haraq sétish mejburliniwatqan mezgilde, melum meschitte namaz ötüwatqan uyghurlar. 2015-Yili 16-Aprél, xoten.

 AFP

Ashkarilinishiche xitay dairiliri xoten shehirining ilchi yéza gazon kentide atalmish «qanunsiz diniy paaliyet» bilen shughullanghan memtimin mettursunni 4 yilliq, uni qanat astigha alghan kent amanliq mudiri jélil abdullani «ikki yüzlimichilik» bilen eyiblep 17 yilliq kesken.

Xitay dairilirining atalmish «jinayetchi» ge qarighanda «qanat astigha alghuchi» ni 4 hesse artuq jazalishi heqqide pikir bayan qilghan gérmaniyediki siyasiy közetküchi perhat yurungqash ependi, dairilerning bu xil jaza tedbirliri arqiliq uyghurlar arisidiki öz-Ara milliy méhir-Muhebbetni we insaniy mesuliyetchanliqini yoqitishqa urunuwatqanliqini ilgiri sürdi.

Biz ötkende xotenning ilchi yézisida 400 nechche aililik gazon kentide her ikki ailidin birdin mehbus barliqi heqqide xewer bergen iduq. Gazondiki kent kadirlirining bayan qilishiche, ene shu kenttiki mehbuslardin biri, uning üstige eng éghir késilgini, sabiq kent amanliq mudiri jélil abdulla؛ uning qilmishi «qanunsiz diniy paaliyet» bilen shughullanghan memtimin mettursunni qanat astigha élish؛ yeni qanun organliri tekshürüsh élip bérish üchün üchün kentke kelgende, yer asti diniy telim télip bériwatqan memtimin mettursunni qachuruwétish.

Ejeblinerliki, dairiler atalmish esli «jinayetchi» ni 2016-Yili 4 yilliq, uni «qanat astigha alghuchi» amanliq mudiri jélil abdullani 17 yilliq kesken.

Közetküchilerning bayan qilishiche, uyghur aptonom rayonida nöwette dawam qiliwatqan tutqun we késimlerni qanuniy nuqtidin izahlash mumkin emes؛ undaqta, bu ijraatlarning siyasiy we ijtimaiy nuqtidiki körünüshi zadi qandaq? uning mahiyiti néme? bu soalimizgha gérmaniyede yashawatqan siyasiy közetküchi perhat yurungqash ependi mundaq jawab béridu: «xitay dairiliri dewrlerdin béri uyghurlarning teshkillesh we teshkillinish iqtidarini ajizlashturush we yoqitishqa urunup kéliwatidu؛ dairiler buni iqtisadiy jehette namrat qaldurush we maarip jehettin arqida qaldurushtin bashqa yene uyghurlar arisida özara milliy méhir-Muhebbetni ajizlashturush, öz-Ara bir-Biridin qéyidash, bextsizliklirini bir-Birige dönggesh psixikisini shekillendürüshke urunuwatidu؛ xitayning qanat astigha alghuchilarni jazalash, jazalighandimu éghir jazalash tedbiri xitayning rayonda yolgha qoyup kéliwatqan uyghurlar arisidiki milliy birlikni buzushtiki yüzlerche tedbiridin biri.»

Jélil abdullaning 17 yilliq késilishide, uninggha artilghan «ikki yüzlimichilik» jinayitiningmu muhim roli barliqini tekitligen perhat ependi, xitayning bu arqiliq uyghur kadirlarni milliy mesilide téximu éniq sep ayrishqa qistawatqanliqini, yeni uyghur kadirlarni öz millitidin ashkara halda yüz örüshke mejburlawatqanliqini bayan qildi.(Shöhret Hoshur)

Yuqiri Maashliq Xitay Oqutquchilar Uyghur Diyarini Qaplimaqta

Xoten wilayetlik maarip idarisi bu yil 6-Ayning 28-Küni chiqarghan bashlanghuch-Ottura mekteplerde uyghur tilini cheklesh heqqidiki höjjet.

Xoten wilayetlik maarip idarisi bu yil 6-Ayning 28-Küni chiqarghan bashlanghuch-Ottura mekteplerde uyghur tilini cheklesh heqqidiki höjjet.

 Social Media

Bu yil kirgendin buyan, xitay dairilirining atalmish «qosh til oqutquchisi», «alahide oqutquchi» dégen namlarda xitay köchmenlirini türkümlep uyghur diyarigha yerleshtürüliwatqanliqi melum bolmaqta. Közetküchiler, rayonda xitay köchmenlirige bériliwatqan alahide imtiyazlarning yerlik xelqte muqerrer halda naraziliq keypiyati qozghaydighanliqini tekitlimekte.

Xitay taratqulirining xewerliridin melum bolushiche, 2017-Yil xitay köchmenlirining «shinjanggha yardem» namida yuqiri maash we teminat bilen uyghur diyarigha memuriy xadimliqqa yaki oqutquchiliqqa eng köp chaqirtilghan bir yil bolghan.

Uyghur diyarida yéqinqi 10 yildin buyan, mejburiy yolgha qoyulup kelgen «qosh tilliq maarip» namidiki xitayche oqutush uyghur tilini mekteplerdin siqip chiqarghan idi. Bu yil 7-Ayda uyghur aptonom rayonluq maarip nazaritining yéngi oqush mewsumida xitayche dersliklerni ishlitish qarari rayonda uyghur oqutquchilarni ishsiz qaldurup, ularning xizmet ornini xitay oqutquchilar igileydighan weziyetni shekillendürgen.

Xitay hökümet taratqulirining bu yil 5-Ayda élan qilghan xewerliride 2017-Yili uyghur aptonom rayonigha yuqiri maash bérish sherti bilen pütün xitay miqyasidin 60 ming xizmetchi qobul qilinidighanliqi élan qilinghan idi. Xitay hökümet xizmetchiliri imtihan uchuri tor békitining 15-May künidiki tepsiliy xewerdin melum bolushiche, bu yil pütkül uyghur aptonom rayoni boyiche 19ming 182 neper alahide oqutquchi qobul qilish élani chiqirilghan.

«Xelq géziti» ning xewerliridin melum bolushiche, bu yil yazda peqet ghulja nahiyisigila 1331 neper alahide oqutquchi qobul qilinidighan. Aqsuning onsu nahiyisige 256 neper «qosh tilliq» yesli oqutquchisi, 160 neper ottura-Bashlanghuch mektep alahide oqutquchisi qobul qilinghan.

Mezkur xewerde xitay oqutquchilarni qobul qilishtiki sewebler heqqide toxtilip, 2017-Yili yéngi oqush mewsumida xitayche ders ötidighan oqutquchilarni toluqlash éhtiyaji sewebidin pütün memliket miqyasidin yéngidin bir türküm alahide oqutquchilarni qobul qilish éhtiyaji tughulghanliqi eskertilgen.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan ghulja sheherlik maarip idarisi xadimimu oxshash mezmundiki gepni tekrarlidi. U mundaq dédi: «bu yil yazliq tetilde pütün memliket boyiche oqutquchi qobul qilish xizmitining jiddiy élip bérilishigha aptonom rayonluq maarip nazaritining yéngi oqush mewsumida mekteplerde dölet boyiche bir tutash tarqitilghan xenzu tilidiki dersliklerni omumlashturush heqqidiki höjjiti seweb boldi, dések bolidu. Ghuljidiki mekteplerge dölet ortaq tilida ders öteleydighan oqutquchilar jiddiy éhtiyajliq bolghini üchün ichkiri ölkilerdin yéngidin bir türküm alahide oqutquchilar qobul qilindi.»

Ziyaritimizni qobul qilghan bu xitay xizmetchi xadim sözini dawamlashturup mundaq dédi: «9-Ayda bashlanghan 2017-Yilliq yéngi oqush mewsumida ghuljidiki barliq mekteplerde eslidiki uyghur oqutquchilar qayta tertipke sélindi. Xitay tili ötkilidin ötelmigen bir türküm uyghur oqutquchilar elwette shallashqa duch keldi. Shunga pütün memliket boyiche élan chiqirilip, ichkiri ölkilerdin 3000 somdin yuqiri maash we bir qisim alahide teminatlar bilen xenzu oqutquchilar qobul qiliniwatidu. Emma xitay tili derije imtihan ötkilidin ötken we xitayche ders bérish iqtidarigha ige bir qisim milliy oqutquchilarning ish orni yenila saqlinip qélindi», dédi.

Halbuki, uyghur diyarida uniwérsitétlarni tügetkendin kéyin yillar boyi ishqa orunlishalmay, eng töwen mulazimet orunlirida tirikchilik qilishqa mejbur bolghan uyghur yashliri dawamliq köpiyiwatqan bir sharaitta, rayondiki ish pursetlirining xitay köchmenlirige bérilishi uyghurlarning naraziliqini qozghawatqan yene bir muhim amilgha aylanghan.

Ilgiri radiyomiz ziyaritini qobul qilghinida, qaramaydiki ishsiz uyghur yashliri nechche mingdin ashqan ehwalda néfitliktiki ish pursetlirining yuqiri maash we teminat bilen türküm-Türküm xitay köchmenlirige bérilgenlikidin shikayet qilghan bir ana, hökümetning uyghurlargha qaratqan tengsiz siyasitige qarita öz naraziliqini ipadiligen idi.

Amérika uyghur birleshmisining reisi élshat hesen ependining qarishiche, uyghur diyarida uniwérsitétlarni tügitip yillar boyi ishsiz qéliwatqan uyghur yashliri köpeygen, uyghur déhqanliri qatmu-Qat qamallar arisigha élinip sirtlargha chiqip ishlesh pursitidin mehrum qaldurulghan bir mezgilde xitay ölkiliridin yuqiri maash we alahide teminat wedisi bilen xitay köchmenlirige bérilgen bu imtiyazlar yerliktiki naraziliq keypiyatining küchiyishige seweb bolidighan yene bir muhim amil iken.

Uyghur diyarigha yéngidin xizmetke qobul qilinghanlardin 7 ming xadim teklimakan boyigha jaylashqan üch wilayet, bir oblasttiki maarip sistémisigha «qosh til» oqutushi boyiche yardemge ewetilgenliki melum.(Mehriban)

URUMÇİ KATLİAMI VE İŞGALE KARŞI DİRENİŞİN SEMBOLÜ ” CESUR KIZ ” VE AİLESİ YOK EDİLDİ

mavi-t-lu-kokbore-kizi

Hamit Göktürk / Uygur Haber ve Araştırma Merkezi (UYHAM)
Çin işgal Ordusunun 05 Temmuz 2009 tarihinde Doğu Türkistan’ın başkenti Urumçi’de gerçekleştirdiği insanlık dışı katliamlarına karşı  yapılan barışçıl gösterileri  ve Doğu Türkistan Türklerinin Çinli işgalcilere karşı şanlı direnişinin sembolu haline gelen ve Uygur Türkleri tarafından Kök Maykılık Kökbörü Kızı = Mavi Tişörtlü Kökbürü kızıolarak adlandırılan adsız kahraman Türk kızı ile 6 kişilik tüm ailesinin toptan katledilerek yok edildiği bildirildi.  Doğu Türkistan’ın Yenihisar İlçesinden olduğu ve yıllar önce iş bulmak amacı ile Urumçi’ye gelerek yerleşen Kasap bir babanın 4 evladınrdan biri olduğu belirtildi. Mavi Tişörtlt Kökbörü kızının  ailesinin Urumçi’ye diğer bölgelerden iş bulmak ve geçinmek amacı ile gelen Fakir ve düşük gelirli Uygur Türkü ailelerin oturduğu Atbeygesi = At Yarışı Meydanı civarındaki  gecekondularda  yaşadıkları de açıklandı.

İlgili resim
Tesadüfen  karşılaştığım ve Urumçi’den yeni gelen bir Doğu Türkistanlı Hanım’in anlattıkları şöyle “05 Temmuz 2009 günü ÇKP.genel sekreteri Vang Liquen, Çin İşgal Ordususunu sivil giydirerek ellerine soplar ve demir çubuklar vererek  Müslüman Uygur Türklerine karşı  etnik  temizlik yapma emri verdi. Urumçi’nin At Beygisi gecekondu bölgesi başta bütün yerleşim yermlerindeki Uygur erkekleri tutuklanarak bilinmeyen yerlere götürüldü. Ailelerinden ve evlatlarından habere alamayan Hanımlar ve kızlar toplanarak barışçıl gösteriler yaptılar ve  tutuklamaların durdurulmasını  ve Çin’in kayıp dedikleri yakınlarının ölü veya dirisinin kendilerine verilmesini talep ederek barışçıl gösteriler yaptılar. Genellikle hanım ve çocukların katıldığı bu gösterilerde 18-20 yaşlarında olduğu tahmin edilen bir mavi tişörtlü Uygur Türkü kız yumruklarını sıkarak İşgalcı Çinli askerlere Çince haykırarak  etnik Çin katliamalarını protesto etti ve milyonların takdir ve hayranlığını kazanmıştı. Bütün dünya televizyonlarında bir fenomen haline gelen ve Müslüman Uygur Türkü Hanım Kızlarımızın kahramanlık ve cesaretini sembolize eden bu adsız kahraman cesur kızı bir daha gören olmadı.

Avangard Kız
Uygur Hanım kızlarımızın cesaret,kahramanlık sembolü ve yüz akı olan bu kızın ne iş yaptığı ve isminin ne olduğunu bilmiyorum. Bunun öğrenmeye çalışmak de esasen Urumçi’de suçtur. Bu kahraman kız ve ailesi hakkında konuşmak yasaktır. Ancak,halkımız bu Cesur ve kahraman Uygur kızını asla unutmadı ve unutmayacaktır. Uygur Türkleri Kendisini Urumçi’de İşgalci Çin Askerlerine karşı yapılan gösterilerin sembolü olarak görüyorlar.Halkımız onu kalbinin derinliklerine gömmüştür.Onu asla unutmayız.Şairlerimiz onun hakkında destanlar yazdı.Halk gizliden gizliye elden ele dolaştırarak bu şiirleri göz yaşları içinde okuyorlar. Ancak,benim çok yakın ve güvenilir kişilerden  özel olarak  duyduğum şu, Mavi Tişörtlü kız gösteriler esnasında tutuklanmış ve bilinmeyen bir yere götürülmüştür.Daha sonra Anne,baba ve 6 kişilik ailesinin  bütün fertleri evlerinden alınarak tutuklanmıştır. Bu  aileden bir daha haber alınamamıştır. Şimdiye kadar  bu Kahraman kız ve ailesini gören olmadığı söyleniyor.Büyük bir ihtimalle Çin İşgal Ordusu  gizlice öldürerek cesetlerini yok ettikleri diğer Uygurlar gibi bu aileyi de bu şekilde  gizlice öldürerek yok etmiş olabileceği  ihtimalı çok kuvetlidir.”  Şeklinde konuştu.

Urumçi katliamı resimleri ile ilgili görsel sonucu

MAVİ TİŞÖRTLÜ KAHRAMAN UYGUR KIZINA AĞIT

( Kök Maykılık  Kökbörü   Kıznıng  Dastanı  – Mavi Tişörtlü Gök Börü Kızın Destanı )

İnmişti ruhun gökten Nur gibi
Atıldın Düşma’a  Kök Börü misal
Emmiş miydin sen Kök Börü Sütü ?
Mavi Tişörtlü   Gök Börü kızı
Erkinlik için   gerdin  göğsünü
Ceng’a atıldın  Muştunu  dürüp
Gökten mi  İNDİ ?  bu cesur yürek ?
Mavi Tişörtlü , Gök Börü Kızı
Aldın   Sen  bu gücü Mutlak Uluğ Tengrim’den !
Gösteri yapan dertlı   Analarla
Saf Tarttın Sen de Hakkı  Gözetip
Mavi Tişörtlü , Gök Börü Kızı

Elbisen masmavi ,kalbin Ap-ak
Milletin ağlarsa gözyaşı döküp
Sen göz  yaşını  sildin Gök yaprak ile
Mavi Tişörtlü  Kök Börü Kızı
Nerdesin şimdi, çok Özledik  Seni
Sen Uygur’un  gururu -Kıvançlı KIZI

http://www.uyghurnet.org/urumci-katliami-sonrasi-cin-isgal-ordusuna-karsi-direnisin-sembolu-mavi-tisortlu-kokboru-kizi-ve-ailesi-olduruldu/

Yéngisardiki Keng-Kölemlik Tutqunda Saqchi Xadimlirining Uruq-Tuqqanlirimu Chette Qalmidi

Kocha charlawatqan uyghur saqchi. 2015-Yili 17-Awghust, aqsu.

Kocha charlawatqan uyghur saqchi. 2015-Yili 17-Awghust, aqsu.

 AFP

Melum bolushiche, yéngisarda dawam qiliwatqan keng-Kölemlik tutqun we éghir késim jeryanida xitayning muqimliq xizmitide aldinqi septe wezipe ötewatqan saqchi, yardem saqchi we amanliq xadimlirining uruq-Tuqqanlirimu chette qalmighan. Yéngisarning saghan yézisidinla az dégende 4 neper saqchi we yardemchi saqchining aile ezaliri tutqun qilinghan؛ saqchi tursunjan emetning dadisi we ikki qérindishi tutulghandin bashqa özimu wezipisidin élip tashlanghan. «Diniy esebiylik» bilen eyiplinip 10 yilliq késilgen 21 yashliq mehkum hörigül nasirning akisi yüsüpjan nasir, yardemchi saqchiliqtin pilanliq tughutning amanliq xizmitige yötkiwétilgen.

Biz ötken hepte yéngisar saghandiki 21 yashliq hörigül nasirning «diniy esebiylik» bilen eyiplinip 10 yilliq késilgenlikini xewer qilghandin kéyin, ehwaldin xewerdar muhajirettiki uyghurlardin biri radiyomizgha uchur yollap hörigül nasirning saghan saqchixanisidiki yardemchi saqchi yüsüpjan nasirning singlisi ikenlikini melum qildi. Biz bu yip uchigha asasen yéngisarning saghan yézisidiki herqaysi saqchi ponkitlirigha téléfon qilduq. Téléfonimizdin qobul qilghan saqchilarning köpinchisi, alaqidar soalimizgha jawab bermigen bolsimu, emma bir türküm saqchilarning uruq-Tughqan we qérindashliriningmu tutqun qilinghanliqidek bir réalliqni inkar qilmidi.

Inkasta déyilishiche, yüsüpjan nasir singlisi késilgendin kéyin saghan saqchixanisidin uzaqlashturulghan. Éniqlashlirimiz dawamida uning nöwette saghan yéziliq pilanliq tughut komitétining amanliq xizmitide ishlewatqanliqi melum boldi. Xitayning ilgiriki yillardiki qattiq zerbe dolqunlirida xitaygha aktip xizmet qiliwatqan asas qatlam kadirliri, bolupmu muqimliq saheside xizmet qiliwatqan xadimliri etiwarlinip kelgen. Ularning uruq-Tughqan we yéqin dost-Buraderlirimu péshkelchiliktin uzaq turup kelgen. Emma bu yilqi dolqunda xitayning aktip xadimlirigha bu yüz-Xatire qilinmighan. Ularning qérindashlirimu tutulush, késilishtin xaliy bolalmighan.

Bu heqtiki ilgirilep éniqlashlirimiz dawamida yéngisarda qérindash we uruq-Tughqanliri tutulghanlarning yalghuz yüsüpjan emesliki delillendi. Melum bolushiche, saqchi tursunjan emet chégra saqchisi bolup aldinqi septe besh yildin buyan wezipe ötewatqan bolsimu, uning dadisi we ikki akisi, özining saqchixanidiki sepdashliri teripidin tutqun qilinghan. Özimu uzun ötmestin wezipisidin élip tashlanghan. Özining kéche-Kündüz 24 saetlep nöwette turuwatqanliqini bayan qilghan yéngisar topluqtiki bir amanliq xadimi, akisining tutqun qilinghanliqi we késilgenliki, xizmettiki aldirashchiliqi sewebidin akisining sot hökümini oqushqimu waqti bolmighanliqini éytti. Shöhret Osman