SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dewlet Giribi: Üstige ay-yultuzluq dewlet bayriqini tutup turghan, Sherqiy Türkistan xelqining simiwoli bolghan tengritagh bürküti, bürkütning ong we sol teripide tinichliq, adalet we bexitning simiwoli bolghan akatsiye yopurmiqi chüshürilgen nur chéchip turghan qoyash, quyashning etrapida Sherqiy Türkistanyashawatqan  qerindash xeliqlerge temsil qilinghan ilahiy bürelerning shekli chüshürülgen qutsal tashpütükdur.  (Qoshumche resim B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 

Xitay Atum Sinaqliri Ziyankeshlikini Yunéskoning Es Mirasi Qilayli …


eastturkestan 19641016

Japan

18. AUG. 2016 — “Xitay atum sinaqliri ziyankeshlikini yunéskoning es mirasi qilayli” “10-Ayning 16-künini xitay atum sinaqliri ziyankeshlikining musibet küni qilip belgileyli”

1964-Yili 10-ayning 16-kunidin bashlap 1996-yilghiche bolghan 32 yilda, xitay höküméti sherqiy türkistan(hazirqi atalmish shinjang uyghur aptonum rayoni)ning lopnurda atum sinaqliri élip bardi. Xitay höküméti 46 qétim sinaq qilduq dep resmiy élan qilghan bolsimu,kichik tiptiki sinaqlarnimu qoshqanda atum sinaqlirining sani 50 qétimdin ashidu.

Xitay höküméti, atum sinaqliri élip kelgen muhit bulghinish we sherqiy türkistanliqlarning salametlikige bolghan ziyankeshlikni inkar qilidu. Shundaqla etraptiki ahaliler bilen kari bolmighan ehwal astida atum sinaqlirini dawamlashturidu. Sherqiy turkistanliqlargha hetta bu atum sinaqliri we atum sinaqlirining özlirining salametlikige qandaq tesiri barliqi toghriliqmu héchqandaq melumat berilmigen.

1980-Yili 10-ayning 16-küni eng axirqi hawa boshluqidiki atum siniqi, 1996-yili 7-ayning 29-küni eng axirqi yer asti siniqi ötküzüldi. Xitayning atum siniqining buzghunchiliq küchi yaponiye héroshimadiki 120000 din 140000 gha qeder ademning jénigha zamin boldi dep qarilidighan atumning buzghunchiliq küchidin 1300 din 1400 hesse artuq.
1994-Yili uyghur doxtur enwer toxti özi ishleydighan doxturxanida uyghurlar we uyghurlar olturaqlashqan rayonlarda turidighan xitay köchmenliridiki yaman xaraktérliq ösme yeni rakning intayin köplini bayqap tekshurushke bashlaydu.

Undin kéyin, engiliyening höjjetlik filim etriti bilen hemkarliship atum sinaqlirining ziyanklkeshlikige uchrighanlarni biwaste tekshüreydu. “Yipek yolidiki ölüm ilahi” dégen höjjetlik filim 1998-yili engiliyening “chanél 4” te qoyulup dunya xelqige xitay atum sinaqlirining buzghunchiliqlirini tonutidu.

Insan qélipidin chiqqan jinayetlik sinaqlar bedilige atum qoraligha ige bolghan xitay höküméti pakistan,shimaliy koriye we iran qatarliq döletlerni atum téxnikisi bilen teminlimekte.
Hazir iqtisadi tereqqiyatqa érishken xitayning herbiy küchi we atum tehditining arqa körünishidin uning yéqin etraptiki dölet we zéminlarni bésiwélish oyining barliqini körgili bolidu. Uning yéqinqi bir yürüsh heriketliri dunya we asiyaning ténchliqigha tehdit salidu.

Xitay höküméti élip barghan atum sinaqlirining heqiqiy epti-beshirisini échip bérish we yadro qoralliridin xali ténch dunyagha dewet qilish üchün ikki imza toplash pa’aliyitini xelqarada qanat yaydurmaqchi:

“Xitay atum sinaqliri ziyankeshlikini yunéskoning es mirasi qilayli”
“10-Ayning 16-künini xitay atum sinaqliri ziyankeshlikining musibet küni qilip belgileyli”

Imza toplashqa chaqiriq qilghuchilar:
Doktor enwer toxti
Sherqiy türkistan sürgün höküméti prézidénti exmetjan osman
2016-Yili 8-ayning 14-küni imza toplash resmiy bashlandi.
2016-Yili 10-ayning 16-küni yaponiye tokyoda “xitayning atum tehditi”
Ilmiy muhakime yighini échilidu.

Uyghur Arabic
http://eastturkestan19641016.com/19641016_uyghur.pdf

Enlist Chinese Nuclear Test Damage to UNESCO Memory List …

eastturkestan 19641016

Japan

18. AUG. 2016 — Enlist Chinese Nuclear Test Damage to UNESCO Memory List
Announce October 16 as a Chinese Nuclear Test Damage Day

The Chinese government launched nuclear testing experiments in Lopnor, East Turkistan for 32 years from October 16, 1964 to 1996. Although the Chinese government officially estimated that the nuclear tests were experimented 46 times in Lopnor, in reality it exceeded 50 times including small scale experiments. Last atmospheric nuclear testing was done on October 16, 1980 and the last underground nuclear testing took place on July 29, 1996.

The destructive power of the Chinese nuclear tests in East Turkistan is 1300 to 1400 times higher than that of the Hiroshima atomic bomb that claimed the lives of approximately 120000 to 140000 people in Japan.

The Chinese government has denied health effects and environmental damage of Lopnor nuclear tests to the local Uyghurs. The devastating effects of the nuclear tests in Lopnor remained unknown.

In 1994, Uyghur doctor Enwer Tohti noticed malignant cancer tumors even among Han people who were living in the Uyghur region. Thus, he started his own investigation in Uyghur regional hospital. Later, he co-operated with film makers in the UK and interviewed Uyghur victims of nuclear tests in Lopnor. As a result, a documentary titled “Death on the Silk Road” has been broadcasted on Channel 4 in the UK in 1998 and accused the Chinese of nuclear damage.

China is offering nuclear technology to war prone countries such as Pakistan, North Korea and Iran. Therefore, it became a main player of nuclear threat on world peace. China’s dangerous nuclear threat followed by its economic and military power is not something that we can neglect.

We call on the international world community to support the following two signature campaigns for the utmost importance of a nuclear free world:

Enlist Chinese Nuclear Test Damage to UNESCO Memory List
Announce October 16 as a Chinese Nuclear Test Damage Day
8/14/2016

National Advisory Board:

Enver Tohti
Uyghur doctor of medicine

Ahmatjan Osman
President of East Turkisan Government-in-Exile

https://www.change.org/p/%E4%B8%AD%E8%8F%AF%E4%BA%BA%E6%B0%91%E5%85%B1%E5%92%8C%E5%9B%BD-%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E6%A0%B8%E5%AE%9F%E9%A8%93%E8%A2%AB%E5%AE%B3%E3%82%92%E3%83%A6%E3%83%8D%E3%82%B9%E3%82%B3%E8%A8%98%E6%86%B6%E9%81%BA%E7%94%A3%E3%81%AB-10%E6%9C%8816%E6%97%A5%E3%82%92%E4%B8%AD%E5%9B%BD%E6%A0%B8%E5%AE%9F%E9%A8%93%E8%A2%AB%E5%AE%B3%E8%A8%98%E5%BF%B5%E6%97%A5%E3%81%AB/u/17600513

Hunlar Qurultiyi D U Q Muawin Reisi Ümid Agahini Altun Midal Bilen Teqdirlidi

umit-agahi-honlar-qurultiyi-altun-medal.jpg

Hunlar qurultiyi d u q muawin reisi ümid agahini altun midalgha érishti

RFA/Ekrem

Wéngiriye paytexti budapéstta 7-Nöwetlik hunlar qurultiyigha qatnishiwatqan d u q muawin reisi ümid agahi ependining bügün chüshtin kéyin bergen melumatlirigha asaslanghanda, hunlar qurultiyi uninggha hun – Uyghur munasiwetliri yolida yaratqan töhpisini teqdirlesh üchün, hunlar qurultiyining reisi patrubaniy miklosning imzasi bilen bir altun midal we bir sherepname teqdim qilghan.

Midal we sherepnamilerge dunya hunlar qurultiyining nami bérilgen. Sherepnamige «hun – Uyghur qérindashliqi üchün qimmetlik töhpiler qoshqan uyghur perzentige teqdim» dégendek sözler yézilghan.

Melumki, 7 – Nöwetlik hunlar qurultiyi 15 – Awghust bashlanghan idi. 6 – Nöwetlik turan qurultiyining axirlishishigha ulapla bashlanghan bu qurultaygha 40 etrapidiki dölet we rayondin kelgen 980 neperdin artuq wekil qatnashqan. D u q muawin reisi ümid agahi ependimu bu qurultaygha qatniship, hunlar qurultiyining eng aliy midali we aliy sherepnamisige érishken. Hunlar qurultiyi 20 – Awghust axirlishidiken.

Bu yil dunya hunlar qurultiyining 70 yilliq xatire dewri bolup, wéngiriye döliti 2 – Dunya urushidin kéyin sabiq sowétler ittipaqining mustemlikisige aylinip qalghach, taki 1989 – Yilighiche bolghan uzun bir muddet qurultay chaqirish pursitidin mehrum qalghan.

umit-agahi-honlar-qurultiyi-altun-medal-2.jpg
Hunlar qurultiyi d u q muawin reisi ümid agahi ependi érishken altun médal

Bu qétimqi 7 – Nöwetlik qurultay teshkilatning nizamnamisidiki belgilimilerge binaen, teshkilatning rehberlik qatlimini saylam arqiliq belgilep chiqqan. Patrubaniy miklos yene bir qétim qurultayning reisi bolup saylanghan. U, ümid agahini sehnige teklip qilip, ümid agahining 12 yildin béri uyghur – Hun munasiwetlirini eslige keltürüsh we bu ikki millet otturisidiki qan béghini chéngitish yolida körsetken térishchanliqlirigha yuqiri baha bergen hemde sherepname we midalni öz qoli bilen teqdim qilghan.

D u q muawin reisi ümid agahi ependi sehnide, uyghur millitining otluq salamlirini yetküzüsh bilen birge, uyghur diyarining nöwettiki weziyitidin melumatlar bergen. U bu qétimqi mukapat toghrisida toxtalghanda, xitayning uyghurlarni qérindashliri hunlardin ayrip tashlash, hunlar qurultiyi we turan qurultiyigha qatnashturmasliq qatarliq süyiqest we ziyankeshliklirining meghlup bolghanliqini, 40 tin artuq dölette tarmaq teshkilatliri we ishxaniliri bolghan wéngiriyediki eng chong teshkilat hunlar qurultiyining hun xelqining iradisini dunyagha jakarlighanliqini ilgiri sürdi.

umit-agahi-honlar-qurultiyi-altun-medal-kinishke.jpg
Hunlar qurultiyi d u q muawin reisi ümid agahi ependi érishken mukapatname

Wéngiriye aqsöngekler jemiyitining reisi, hunlar qurultiyining qurghuchi ezasi, uyghur mestanisi yanush ependimu bu heqte toxtilip, uyghur – Hun munasiwet réshtini hichkimning buzalmaydighanliqini tilgha aldi. U mundaq deydu: «uyghurlar hun – Türk nesillik milletler ichidiki eng qedimiy, eng medeniyetlik, eng seltenetlik bir millet idi. Hala bügünki künge kelgende, uzun tarixlarda özlirige béqinip, özlirige tiz püküp yashighan bir milletke mustemlike bolup qaldi. Uyghurlar dölet qurup, medeniyetlik sheherlerni berpa qilip yashighan u dewirlerde, nurghun milletler yawayiliq tebiitidin téxi ayrilmighan. Hun bilen uyghurning menggü ayrilmaydighan bir qelb rishti bar, ortaq bir hékayisi we ortaq bir tarixi bar. Bügün hunlar qurultiyining aliy midaligha érishken uyghur oghlani ümid agahi, ayrilip ming yildin kéyinki bügünki künde bu hékaye we tarixning betlirini waraqlashqa, türkiy milletlerning ejdadi bolghan hun – Uyghur milletlirining qelb réshtini qaytidin chingitishqa zor hesse qoshti. Uningdin yalghuz uyghurlarla emes, biz majarlarmu pexirlinimiz.»

Ümid agahining bildürüshiche, u 2004 – Yilidin bashlapla hunlar bilen alaqe ornitishqa bashlighan bolup, hetta uyghurlar bilen qan béghi bolghan saklar, changgolar qatarliq ruminiye, moldawiye elleride yashaydighan nesildash milletlernimu izdep tépish yolida zor ejir serp qilghan.

Melum bolghinidek, bu yil awghust aylirining 12 – 14 – Künliri wéngiriye paytexti budapéshitta chaqirilghan 6 – Nöwetlik turan qurultiyida uyghurlar majar xelqining chungqur hörmitige nail bolghan idi. Ümid agahining bugün wéngiriyediki eng nopuzluq teshkilat bolghan hunlar qurultiyining altun midaligha érishishi, uyghurlarni tebiiy halda söyündüridu.

Almatada Uyghurlarning Milliy Birleshmisi Reisi Tamara Memetowa Alemdin Ötti

13938358_484470338419582_5309179085590187578_n

3 – Awghustta qazaqistan uyghur jamaetchiliki éghir judaliqqa uchridi. Bu küni uyghurlarning milliy birleshmisining reisi, 2004 – We 2006 – Yillar dunya uyghur qurultiyining qatnashquchisi tamara memetowa 69 yéshida alemdin ötti. Shu munasiwet bilen 4 – Awghust küni amata shehiride uning bilen widalishish murasimi bolup ötti. Uninggha qazaqistandiki uyghur teshkilatliri wekilliri, köp sanda ziyaliylar, qazaq, rus we bashqimu millet wekilliri, yashlar, sheher we nahiyelerdin kelgen jamaetchilik qatnashti.

T. Memetowa bilen xoshlishish murasimining riyasetchisi qazaqistan uyghurlirining jumhuriyetlik étno – Medeniyet merkizi yénidiki yigit bashliri kéngishining reisi abduréshit mexsütof peqet qazaqistanla emes, belki qoshna memliketlerdiki uyghurlarningmu éghir musibetke uchrighanliqini, merhumning bolupmu qazaqistan uyghurlirining medeniy hayatigha chong töhpe qoshqanliqini alahide tekitlidi.

Murasimda sözge chiqqanlar t. Memetowa hem u teshkilligen «uyghurlarning milliy birleshmisi» ning hemde uning orgini «axbarat» zhurnalning ish – Paaliyetlirige, merhumning uyghur milliy herikiti we uyghurlarning omumen tereqqiyatigha qoshqan töhpisige öz bahalirini berdi.

«Jibék b» namliq hessidarliq shirkitining reisi waqqas memedinof: «tamaraning biz üchün ishiki daim ochuq bolup, u özining könglini, niyitini peqet yaxshi ishqa béghishlighan insan idi. U qurghan uyghurlarning milliy birleshmisining chirighini yashlar öchürmeydu, dep oylaymen» dédi.

Jumhuriyetlik «uyghur awazi» gézitining bash muherriri yérshat esmetof: «heqiqetenmu tamara hede uyghurlarning barliq milliy qedriyetlirini saqlashqa özining munasip hessisini qoshqan ayal. Uni men eng milletperwer shexslerning biri dep bilimen. U saghlam pikir qilidighan, toghra paaliyet élip baralaydighan shexs idi» dédi.

image

Dunya uyghur qurultiyining siyasiy kéngishi ezasi, siyasetshunas qehriman ghojamberdi: «tamara xanim dölet xizmetliride ishligen bolsimu, kéyinki waqitlarda özining hayatini milletke xizmet qilish oxshash ulugh ishqa béghishlidi. Dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir we péshqedem siyasetchimiz erkin aliptékin pütkül qazaqistan uyghurlirigha teziye bildürdi. Biz tamara xanim oxshash milletperwer shexslirimizni daim untumasliqimiz kérek» dédi.

Alim rabik ismayilof: «biz millitimiz ichidin chiqqan ajayip qizimizni axirqi seperge uzattuq. Insan balisi milletke xizmet qilish üchün bu dunyagha kélidu. Bizning tamara ene shu milletni dep öz jénini qurban qildi. Biz mushundaq ademlerni qedirleshni bilishimiz kérek» dédi.

Amata sheherlik meslihet kéngishining ezasi shawket ömerof: «biz heqiqeten öz ishini yaxshi köridighan, millitini söyidighan hedimizdin ayrilduq. U daim xelqimizning teqdirige köyünüp, uyghur mekteplirining tereqqiyatigha öz ülüshini qoshqan shexslirimizning biri. U yene yashighan bolsa, buningdinmu köp ishlarni qilghan bolatti» dédi.

Qazaqistan uyghurlirining jumhuriyetlik étno – Medeniyet merkizining ijraiye mudiri zuhrullam qurwanbaqiyéf:«tamara qasim qizi bolupmu özining bay meslihetliri bilen uyghur yashlirini durus yolgha bashlaydighan hedilirimizning biri idi. U pütkül angliq hayatini milliti üchün, qazaqistan dölitining musteqilliqi üchün, qazaqistan xelqining dostluqi üchün serp qildi» dédi.

«Inayet» birleshmisining bashqarma ezasi turghanjan sopiyéf: «tamara jumhuriyitimiz we dunyada boluwatqan weqelerdin yaxshi xewerdar, bilimlik insan idi. Uning qérindashliri, uruq – Tughqanliri, dostliri bar. Ular hemmisi birliship tamaragha yadikarliqlar ornitip, uning ismini öchürmeydu, dep ishinimen» dédi.

Amata shehiri türksib nahiyilik xanim – Qizlar kéngishining reisi mahinur israyilowa: «xelqimiz bir ulugh perzentidin ayrildi. Men tamara qasim qizidek heqiqetenmu uyghurning ghémini qilidighan adem yoq, dep oylaymen. Men uni ‹axbarat› zhurnili chiqqandin béri yaxshi bilimen. U daim özining kichik péilliqi, chongqur oylaydighanliqi bilen perqlinetti» dédi.

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan siyasetshunas qehriman ghojamberdi t. Memetowaning bolupmu uyghur milliy herikitidiki rolini tekitlep, mundaq dédi: «tamara xanim qazaqistan uyghurlirining medeniy – Maarip ishliridin bashqa, biwasite weten dewasigha xizmet qilghan shexs. Eng muhimi 1997 – Yil 5 – Féwral ghulja qanliq weqesidin kéyin, köpligen qachaqlar qazaqistan, ottura asiyagha qachqanda tamara xanim edliye xadimliri bilen birlikte shulargha yardem bérip, üchinchi döletlerge kétishke köp küch chiqarghan.»

Murasimda dunya uyghur qurultiyining reisi rabiye qadir xanimning teziye xéti oquldi, shundaqla qirghizistan uyghur jamaetchilikidinmu teziyelerning kelgenliki éytildi. Uningda shundaqla t. Memetowaning kesipdashliri, sawaqdashliri, dostliri, qérindashliri we bashqilarmu öz eslimilirini, niyet – Tileklirini bildürüp, merhumning ish – Paaliyetlirini, insaniy xisletlirini alahide tekitlidi.

Ziyaritimizni qobul qilghan sulayman demirel uniwérsitétining oqutquchisi, tilshunas doktor dilnur qasimowa t. Memetowaning bolupmu yashlargha köp yardem bergenlikini eslep, mundaq dédi: «tamara xanimning yashlargha, wetendin chiqqan puqralargha qilghan yardimi cheksiz. Bizning ijadiyette, ilim – Pende qiliwatqan ishlirimizgha tamar xanim pütün dili bilen ariliship, yolyoruqlar körsitip béretti. Mesilen, ‹uyghuriye› kitabimning tonushturush murasimini ötküzüshke qolidin kélishiche yardem berdi. Tamara xanimning teshebbusi bilen u kitab töt tilgha terjime qilindi. Uni bilmeydighan adem yoqqu deymen, chünki hemmisige chin dilidin yardem qildi. Bügün hemmisi özlirining rehmiti bilen uning rohigha tezim qildi.»

Tamara qasim qizi memetowa 1947 – Yili amata wilayitining kégen nahiyisige qarashliq jalangash yézisida dunyagha kelgen bolup, ottura mektepni tamamlighandin kéyin, nahiyilik yashlar komitétida ishlidi. 1973 – Yildin 2000 – Yillarning bashlirigha qeder milliy bixeterlik organlirida her xil lawazimlarda ishlidi.

Igilishimizche, uning teshebbusi bilen 2002 – Yili qurulghan «uyghurlarning milliy birleshmisi» qazaqistan uyghurlirining milliy medeniyitige, maaripigha zor hesse qoshqan. Birleshmining orgini bolghan «axbarat» zhurnili bolsa, uyghurlardin chiqqan meshhur shexslerni, uyghurlarning ana tili we edebiyatini terghib qilishta muhim rol oynidi.

T. Memetowa qazaqistan jumhuriyiti prézidénti yénidiki insan heqliri boyiche komissiye, qazaqistan xelqi assambléyisi hem shundaqla yawropa hemkarliq we bixeterlik teshkilatining bir nechche mejlislirige ishtirak qildi. U shundaqla yerlik ahale we qachaqlar hoquqlirini qoghdash boyichimu paaliyet élip bardi.

Uyghurlar Toplashqan Mehelle-Koylarni Rishatka Qurup Bashqurush Kéngeytilmekte

meschit-nazaret-tekshurush-aparat.jpg

Uyghur élida kocha, mehelle we meschitlerni közitish üchün bulung puchqaqlargha ornitilghan közitish apparatlirining biri.

AFP

Xitay dairilirining 5-Iyul weqesidin kéyin ürümchi shehirining at beyge meydani we yamaliq téghi rayoni qatarliq bashqa yurtlardin ürümchige kélip tirikchilik qiliwatqan uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarda chéqip-Tüzleshtin sirt yene, mexsus, tam qopurup, réshatkiliq mehelle qurush charisi qollanghan idi.

Yéqinda chetelge chiqqan bir uyghur nam-Sheripini ashkarilimasliq sherti bilen uchur bérip, xitay dairilirining bu xil uyghur mehelle rayonlirini réshatkiliq qorshawgha élip bashqurushning uyghur élining jenub, shimallirighiche kéngeytip «uyghurlarni téximu qattiq teqib astigha éliwatidu» dep melum qildi.

Yerlik dairilerdin igiligen uchurlirimizmu buning muqimliq mesilisi üchün éliwatqan tedbir ikenliki delillidi.

Yéqindin buyan radiomizgha uyghurlar heqqide kelgen uchurlardin xitay dairilirining uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarni teqib astigha éliwatqanliqi, yerlik mexsus yol yürüshni bashqurush nizamlirini élan qilip, mehelle komitétlirining éghizi, kent, nahiye sheherlerning kirish-Chiqish ponkitlirini qurup, mehellilerde tekshürüsh, teqib qilish kücheytilip, ötken-Kechken mashina-Aptomobillarni tekshürüsh, prawa, kimlik resmiyetlirini sürüshtürüsh yolgha qoyulghanliqi melum idi. Buning bilen uyghurlar chetelge chiqish,sheher atlash turmaq, öz mehellisidin yene bir mehellige, öz kentidin bashqa kentke bérishiningmu müshkül boluwatqanliqidin shikayet qilmaqta.

Bügün radiyomizgha bu heqte özining bilgenliri heqqide melumat yetküzgen, yéqinda ürümchidin chetelge chiqqan bir uyghur, chetelge chiqishtin ilgiri özining xizmet munasiwiti bilen uyghur élining jenub we shimaligha barghanliqi, bolupmu ghulja, qeshqer, aqsu, xoten qatarliq sheherler we ulargha qarashliq nahiyilerdimu uyghurlar topliship olturaqlashqan mehellilerning égiz réshatkiliq qorshawlargha élinghanliqi we éliniwatqanliqi, mexsus tekshürüsh ponkitlirining köpeytilgenliki, bezi «muqimsiz» rayon tizimlikige kirgüzülgen mehelle we rayon etrapigha bolsa, qoralliq saqchi qisimlarni orunlashturghanliqi, 24 saet charlash yolgha qoyulghanliqi, buning rayonni wehime we rahetsiz bir keypiyatqa kirgüzüwatqanliqi, uyghurlarning bundaq ishlargha narazi bolsimu sükütte turushqa mejbur boluwatqanliqi qatarliqlarni inkas qildi.

5-Iyul weqesidin kéyin, ürümchi shehirining at beyge meydani we yamaliq téghi rayoni qatarliq uyghurlar topliship olturaqlashqan rayonlarni bashqurush xitay dairilirining béshini aghritidighan mesilige aylanghan. Xewerlerdin dairiler rayondiki uyghurlarni 12 ahaliler rayonigha ayrip bashqurushqa bashlighanliqi, dairiler 2009-Yili 11-Aygha qeder uyghur aptonom rayonining merkizi ürümchidiki ammiwi sorunlar we puqralar zich olturaqlashqan rayonlargha az kem 47 ming dane bixeterlik közitish apparati orunlashturup bolghanliqi ashkarilanghan idi. Beyge meydani esli uyghur élining jenub-Shimalidin kélip ürümchide tirikchilik qiliwatqan uyghur ushshaq tijaretchiliri we hünerwenler topliship olturaqlashqan rayonlarning biri bolup, 2009-Yili yüz bergen 5-Iyul ürümchi weqeside bu jayda olturaqlashqan uyghurlar asasliq hujum nishani qilinghan idi.

«Shinjang»gézitining 2013-Yili 3-Iyuldiki xewiridimu at beyge meydanidiki herqaysi ahaliler rayonida 24 saetlik aptomobil bilen kocha aylinip charlash élip bérilidu. Charlash etriti kündüzlük we kéchilik nöwet bilen ahalilerning öylirige kirip tekshürüsh élip bériwatidu» dep körsitilgen idi, aridin 7 yil ötken bolsimu, beyge meydani ahaliler bashqurush komitéti muqimliq közitish sistémisi yenila ching ikenliki, tengritagh rayonluq melum mehelle komitéti kadirining sözliridin melum boldi.

Dairilerning muqimliq tedbiri süpitide uyghurlar topliship olturaqlashqan at beyge meydanini öz ichige alghan qismen rayonlarni rishatkiliq qorshawgha élip qattiq kontrol astigha alghanliqini delilligen bu yash kadir yene, xitay dairilirining bu xil réshatkiliq rayon qurup bashqurush tedbirining jenub, shimaldiki bashqa sheherlerdimu élip bérilghan-Bérilmighanliqi heqqidiki soalimizgha «u jaylarda téximu ching bolushi mumkin» dep jawab berdi.

Ilgiri radiyomizgha oxshimighan jaylardin inkas qilghan uyghurlar, xitay dairilirining sheher qurulushini kéngeytish, muhit tüzesh, xeterlik öylerdin köchürüsh dégendeklerni bahane qilip, xitaylarni köchürüsh üchün yerlik xelqning sheher merkizidiki qora-Jaylirini, öylirini chéqip, ularni sheher sirtidiki yiraq rayonlargha köchüshke mejburlawatqanliqini bayan qilghan idi.

Bolupmu yéqinqi yillarda xitay hökümiti térrorluqqa qarshi her xil qattiq tedbirlerni yolgha qoyup, uyghurlarning herikitini nazaret astigha élip, yötkilish erkinlikini kontrol qilmaqta iken.

Qeshqer yawagh saqchixanigha qaratqan téléfon ziyaritimizde, bir uyghur saqchi uyghur mehellilirini rishatkiliq rayonlargha bölüp bashqurush ishliri heqqide sorighan soalimizgha qopalliq bilen reddiye bérip «undaq ish yoq» dédi.

Emma, del shu mehellidin ziyaritimizni qobul qilghan bir uyghur bolsa, özining öyining héytgah meschitining yan ishikidiki rishatkiliq rayonda ikenlikini bildürdi, emma tepsiliy toxtilishtin özini qachurdi.

Washingtondiki uyghur paaliyetchilerdin nurmemet musabay ependi ziyaritimizni qobul qilip, xitayning uyghurlar zich olturaqlashqan rayonlardiki uyghur mehellilirini qattiq nazaret qilip bashqurush bilen rayonda uzun muddetlik eminlikini emelge ashurmaqchi boluwatqanliqini tenqid qilip, xitayning bu xil uyghurlarning kündilik normal yashash hoquqi we hayatigha qeder dexli-Teruz qilidighan tedbirliri xitayning öz qanunlirigha, insan heqlirigimu xilap dep körsetti we yene xitay hökümitining siyasetliride köchmen xitaylargha étibar bérip, uyghurlarni chetke qéqishi ikki millet otturisida éghir ijtimaiy, iqtisadi tengpungsizliq peyda qilip, milliy toqunush we naraziliqlargha seweb boluwatqanliqini agahlandurdi.( gülchéhre 2016-08-03)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/siyaset/mehelle-bashqurush-08032016150346.html/story_main?encoding=latin

Uyghurlar Gherb Elliridin Panahliq Tileshning Yollirini Zadi Qanchilik Bilidu?

Gollandiye-panahliq-Lagiri.JPG

Gollandiyidiki panahlinish lagéridiki uyghurlardin bir körünüsh. 2013-Yili yanwar.

RFA/Pidaiy

Gherb ellirige xitay zulumdin qéchip chiqip panahliq tiligen nurghun uyghurlarning siyasiy panahliqtin bashqa panahliq yollirini bilmeydighanliqi melum bolmaqta.

Hemmige ayan bolghinidek, öz wetinide xitayning türlük bésimlirigha uchrighan uyghurlarning gherb elliridin panahliq tilesh ishliri 90-Yillardin kéyin ewj élip, onminglighan uyghurlar herqaysi döletlerde siyasiy panahlanghuchi bolup yashimaqta. 2000-Yillardin kéyin, bolupmu 2009-Yilidiki «5-Iyul ürümchi weqesi»din buyan, öz wetinini terk étip gherb elliridin siyasiy panahliq tileydighanlarning sani téximu yükseldi. Tayland, malayshiya qatarliq ellerge qéchip chiqip éghir eziyet chekken, hetta xitaygha qayturulup bérilip türlük jazalargha uchrighan uyghurlarning sanimu az emes.

Biraq, gherb ellirige ming musheqqette yétip kélip siyasiy iltijada bolunghan uyghurlarning hemmisiningla telipi undaq asan qobul körülgen emes. Gérmaniyede hetta bügünge qeder, 20 yildin buyan panahliq mesilisi hel bolmay kéliwatqan uyghurlarmu bar. Öz béshigha kelgen külpetlerni layiqida ipadilep bérelmey gherb elliride awarichilik tartiwatqan bu uyghurlarning panahliq tileshning dairisi we yolliri heqqide yéterlik melumati bolmighach, ular xitay zulumdin qutulghan bolsimu, yatel siyasitining türlük bésimlirigha muptila bolghan.

Yuqiriqi pikirni otturigha qoyghan d u q bash katipi dolqun eysa ependi, yawropa döletlirige kelgen köpligen uyghurlarning siyasiy panahliq telepliri qobul körülgen bolsimu, yene bir qisim uyghurlarning jawab kütüwatqanliqini tilgha aldi.

B d t we gherb döletlirining siyasiy panahliq toghrisidiki kélishim, qanun we belgilimiliridiki shertlerge uyghun salahiyetke ige dep qariliwatqan uyghur musapirlarning iltimasi néme üchün undaq asan qobul qilinmaydu?

Gérmaniyening karlisruhi shehiride 10 yildin buyan hökümetning panahliq qobul qilish organlirida xizmet qilip kelgen uyghur ziyaliysi eniwer ehmet ependi soalimizgha mundaq jawab berdi: «gherb ellirige qéchip kélip panahliq tiligen uyghurlarning siyasiy panahliq telipining qobul körülüshige, uning uyghur bolghanliqila kupaye qilmaydu. Nurghun uyghurlar özlirining xitay zulumigha uchrighanliqini asasiy desmi qilidu. Uyghurlarning xitay hökümitining basturushlirigha uchrawatqanliqini hem hemme bilidu. Biraq, panahliq tiligüchi özi uchrighan zulumni konkrétni ispatlap bérelmise we sotchilarni öz dertlirige heqiqiy ishendürelmise, uning panahliq iltimasi ret qilinidu.»

Siyasiy panahliq saheside mutexessiske aylanghan eniwer ehmetning bildürüshiche, panahliq yalghuz siyasiy panahliqnila körsetmeydu. B d t we jenwe ehdinamisige köre, u yene urush musapirliri panahliqi, tebiiy apet panahliqi, diniy jehettiki panahliq, maarip jehettiki panahliq, késellik panahliqi, nikah erkinliki panahliqi qatarliqlarnimu öz ichige alidu. Bu programmining meqsiti, mana bu mezmunlar heqqide uchur bérish.

Gérmaniye axbarat wasitiliridiki melumatlargha asaslanghanda, 2015-Yili ottura sherq elliridin 1 milyondin artuq insan urush malimanchiliqidin qéchip, gherb ellirige kélip panahliq tilidi. Mutleq köp qisim süriyeliklerning «urush musapirliri panahliqi» iltimasi qobul körüldi. Yene onminglighan insan afriqa we balqan yérim arili döletliridin qéchip kélip «siyasiy panahliq» we «tebiiy apet panahliqi» iltimasida bolunmaqta. «Késellik panahliqi» telep qiliwatqanlarningmu sani az emes. Bulargha sélishturghanda, uyghur musapirlarning sanini yoq déyerlik hésablashqa bolidu.

Eniwer ehmet ependi köpligen uyghurlarning peqetla siyasiy panahliq tiligüchi ikenlikini, panahliq tileshning muhim sahesi bolghan diniy jehettiki panahliq, maarip jehettiki panahliq, késellik panahliqi, nikah erkinliki panahliqi dégendek chong mezmunlardin uyghurlarning asasen sawatsizliqini tilgha aldi.

U sözide, maaripta heqsizliqqe uchrawatqan, dawalinishqa qurbiti yetmeywatqan yaki mejburiy nikahqa qistiliwatqan uyghurlarning eslide, siyasiy panahlitin bashqa yene diniy, késellik we maarip panahliqini tilesh shertlirige toshidighanliqini eskertti.

Wehalenki, xitay hökümiti öz teshwiqatlirida «xitayda diniy erkinlik kapaletke ige, maarip tereqqiy qilghan, késellerge dawalinish sharaiti bar, nikah erkinlikige dexli-Teruz yoq» dégenlerni ilgiri süridu.

Eniwer ehmetning bildürüshiche, gérmaniyege kélip siyasiy panahliq tilewatqan xitaylarning sani yéqindin buyan hessilep köpeymekte iken. Ular panahliq tiligende, «diniy panahliq» iltimasida bolidiken. Diniy étiqad erkinliki éghir derijide depsende qiliniwatqan uyghurlar bolsa, diniy jehette uchrighan zulumlar heqqide zuwan sürmeydiken.

D u q bash katipi dolqun eysaning bildürüshiche, qurultay rehberliri xéli burunla uyghurlarning siyasiy panahliq mesilisige köngül bölüp, mexsus panahliq tilesh qollanmilirini tüzüp tarqitish ishlirinimu yolgha qoyghan.

Démekki, xitay zulumdin qéchip gherb ellirige musapir bolup kelgen uyghurlar b d t we jenwe ehdinamiside tilgha élinghan «diniy jehettiki panahliq», «maarip jehettiki panahliq», «késellik panahliqi» we «nikah erkinliki panahliqi» dégenlernimu bilip qoyushi lazim iken.(ekrem
2016-07-28)

Türkiye Hökümiti, Türkiye ‏- Xitay Dostluq Fondi Bilen Türkiye-Xitay Sanaetchiler Hemkarliq Jemiyitini Taqiwetti

turkiye-xitay-dostluq-fondi.jpg

Türkiye hökümiti fethullah gülen xizmet herikiti bilen munasiwiti bar dep qarap taqiwetken köp sanda weqip, jemiyetlerning biri «türkiye-Xitay dostluq fondi». 2016-Yili 27-Iyul, türkiye.

RFA/Erkin Tarim

7-Ayning 15-Küni aqsham türkiye armiyisi ichidiki bir guruh armiye herbiy özgirishke urunüp, meghlup bolghandin kéyin, türkiye hökümiti buni «gülen herikiti» bilen munasiwiti bar kishiler teripidin élip bérilghanliqini ilgiri sürüp, bügüngiche 10 ming etrapida kishini tutqun qildi, 45 ming etrapida dölet xizmetchisini ishtin toxtitip qoydi. Türkiye hökümiti «fethullah gülen herikiti» bilen munasiwiti bar dep qaralghan doxturxana we shipaxanidin 35 ni, yesli, bashlanghuch, toluq we toluqsiz ottura mekteptin 934ni, oqughuchilar yataqxanisidin 109 ni, weqiptin 104, jemiyettin 1125 niwe 15 uniwérsitétni taqiwetti. Bularning ichide merkizi enqerede turushluq türkiye-Xitay dostluq fondi bilen merkizi istanbulda turushluq türkiye-Xitay sanaetchi we sodigerler jemiyitimu bar iken. Türkiye-Xitay dostluq weqpi 2009-Yili qurulghan bolup, xitayning enqerede turushluq bash elchiliki bilen hemkarliship nurghun paaliyetlerni élip barghan idi. Atalmish uyghur aptonom rayonluq hökümet teripidin türkiyede oquwatqan uyghur oqughuchilargha tarqitiliwatqan oqush yardem pulinimu mezkur fondining qoli bilen tarqatqan idi.

Biz bu heqte köz qarishini igilesh üchün türkiye istratégiyilik chüshenche instituti mutexessisi doktor erkin ekrem ependi, qehrimanmarash sütchi imam uniwérsitéti diniy ilimler fakultéti oqutquchisi alimjan bughda ependi we iqtisadshunas abduréshit abdulxemit ependiler bilen söhbet élip barduq.

Doktor erkin ekrem ependi türkiye-Xitay dostluq fondi bilen merkizi istanbulda turushluq türkiye-Xitay sanaetchi we sodigerler jemiyitini taqiwétishtiki sewebning «gülen herikiti» bilen munasiwiti barliqidin bolghanliqini bayan qildi.

Doktor erkin ekrem ependi xitayning enqere elchixanisining bu weqip arqiliq uyghur oqughuchilargha pul tarqitishining sewebliri toghrisida toxtaldi.

Qehrimanmarash sütchi imam uniwérsitéti diniy ilimler fakultéti oqutquchisi doktor alimjan bughda ependi burun türkiyede oquwatqan oqughuchilargha yardem qilish üchün bir komitét qurghanliqini, kéyin türkiye-Xitay weqpi qurulghandin kéyin uyghur oqughuchilarni her xil yollar bilen özlirige tartiwalghanliqini bayan qildi.

Doktor alimjan bughda ependi türk-Xitay dostluq weqpi bezi türklerni uyghur diyarigha ziyaret qildurush arqiliq, türk xelqige xitayning uyghurlargha bésim ishletmeywatqanliqini, xitayning uyghur siyasitining toghra ikenlikini teshwiq qilghanliqini ilgiri sürdi.

Iqtisadshunas abduréshit abdulxemit ependi türk-Xitay sanaetchiler we sodigerler hemkarliq teshkilatigha eza kishilerning, türkiye hökümitini aghdurushqa tirishqanliqi ilgiri sürülüwatqan «gülen herikiti»ge iqtisadiy jehettin yardem qilghanliqi üchün taqiwetken bolushi éhtimali barliqini ilgiri sürdi.

7-Ayning 15-Küni türkiyede herbiy özgirish élip bérishqa urunush weqesi yüz bergendin kéyin, hökümet 3 ayliq alahide weziyet élan qilip, bu heriket bilen munasiwetlik dep qaralghan kishilerni sotlimaqta, dölet kadirlirining chetelge we özi turushluq wilayetning sirtigha chiqishigha ruxset qilinmaywatqan bolsimu, xelqning kündilik turmushi normal dawamlashmaqta.(erkin tarim
2016-07-27)

 

 

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/xelqara-xewer/turkiye-weziyiti-07272016143800.html/story_main?encoding=latin

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 3,750 other followers