SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dölet Giribi, hilal ayning ong teripide toqquz we sol teripide toqquz dane noqta bolup, bu noqtilarning, hilal ayning eng töwen qismidiki uchliri bughuch bilen baghlan’ghan. Hilal ayning otturisida hösnixet bilen yezilghan “Bismillahhirrahmanirrahim”, hilal ayning ikki uchining uchrishidighan yeride üch dane yultuzdin teshkil tapqan bir shekildin ibarettur. (Qoshumche B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 
Advertisements

Proféssor Sultan Mexmutning “Ömrümning Teqdir-Qismet Xatiriliri” Namliq Kitabi Neshirdin Chiqti

2018-04-13
Proféssor sultan mexmutning "Ömrümning teqdir-qismet xatiriliri" namliq kitabining muqawisi.

Proféssor Sultan Mexmut Qeshqiriyning “Ömrümning teqdir-qismet xatiriliri” namliq kitabining muqawisi.

RFA/Erkin Tarim

Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi yazghan “Ömrümning teqdir-qismet xatiriliri” namliq eser türkiyede oqurmenler bilen yüz körüshti.

Istanbuldiki “Teklimakan Uyghur neshriyati” teripidin neshr qilin’ghan eser jem’iy 8 bab, 823 bettin terkib tapqan bolup, eserde aptor özining Uyghurlar wetinide ötken hayati bilen 1980-yillardin kéyin muhajirette yashighan hayat kechmishlirini bayan qilghan. Bolupmu mezkur kitabning kéyinki qismi, yeni aptorning chet’elge chiqqandin kéyin eysa yüsüp alptékin we général mehmet riza békin ependiler bilen birlikte türkiyede élip barghan 30 yilliq siyasiy we ilmiy xizmetliri alahide diqqetke sazawerdur.

Mezkur kitabta aptor özining türkiyege chiqip kétishtin burunqi hayat musapisini teswirlesh arqiliq Uyghur diyarining ötken esirdiki siyasiy we ijtima’iy weziyitini yorutup béridu we oqurmenlerni muhajirettiki Uyghurlarning 30 yilliq weten dewasidin xewerdar qilidu.

Melumki, mu’ellip Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi 80-yillarning béshida türkiyege kelgendin buyan türkiyediki Uyghurlarning siyasiy pa’aliyetlerge aktip qatnishidu hemde weten dewasi yolida az bolmighan xizmetlerni körsitidu.

Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi kitab toghrisidiki ziyaritimizni qobul qilip, yéshi 80 yashqa tolghanda kéyinki ewladlarning paydilinishi üchün “Ömrümning teqdir-qismet xatiriliri” namliq bi’ografik eser yézishni pilanlighanliqini we 2 yil emgek serp qilip bu eserni yézip tamamlighanliqini bayan qildi.

Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi 1936-yili qeshqerde tughulghan bolup, u hayatida 3 hakimiyetning dewrini béshidin ötküzgen. Uning bayan qilishiche, bularning birinchisi shéng shisey we gomindang dewri, ikkinchisi sherqiy türkistan jumhuriyiti dewri, üchinchisi bolsa kommunist xitay hakimiyiti dewridin ibaret iken. Proféssor sultan mexmut ependi özi béshidin ötküzgen bu dewrlerde nurghun hadisilerge shahit bolghanliqini, kitabida bu kechmishlirini tepsiliy bayan qilghanliqini bildürdi.

Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi bashlan’ghuch mektepni qeshqerde püttürgendin kéyin, ottura mektepni ghuljida oqughan. 1956-Yili shinjang darilfununining til-edebiyat kespini püttürgendin kéyin taki 1982-yilighiche mezkur mektepning dawami bolghan shinjang uniwérsitétida oqutquchiliq qilghan. 1982-Yili türkiyege kélip istanbul uniwérsitéti, kéyinche tirakya uniwérsitétida oqutquchiliq qilghan shundaqla türkiyediki Uyghur dewasigha aktip awaz qoshqan. U kitabida bu mezgillerde béshidin ötküzgen weqelerni tepsiliy bayan qilghanliqini éytti.

Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi türkiyege kelgendin kéyin Uyghurlarning muhajirettiki lidéri eysa yüsüp alptékin we général mehmet riza békin ependiler bilen birlikte küresh qilghanliqini, 1992-yili istanbulda chaqirilghan “Sherqiy türkistan milliy qurultiyi” échilishidimu aktip rol oynighanliqini bayan qildi.

Proféssor, Dr. Sultan Mexmut Qeshqiriy Ependi “Ömrümning teqdir-qismet xatiriliri” namliq bi’ografik esirining Uyghurlarning muhajirette élip barghan ötken 30 yilliq küresh musapisini tetqiq qilish üchünmu bezi qimmetlik matériyallar bilen temin étidighanliqini tekitlidi.

Izmirdiki ége uniwérsitétining proféssori Alimjan Inayet ependi, sha’ir we edebiyatchi sultan mexmut ependining Uyghur edebiyatining türkiyede tonulushigha zor töhpe qoshqan kishi ikenlikini, uning yéngidin yoruq körgen bi’ografik esirining yash ewladlarning muhajirettiki Uyghur dewasining tarixini bilishide muhim ehmiyetke ige ikenlikini bayan qildi.

“Ömrümning teqdir-qismet xatiriliri” namliq kitab hazir istanbul zeytinburnu rayonidiki “Teklimakan kitabxanisi” bilen “Satuq bughraxan kitabxanisida” sétilmaqta.

Musapirliq Seperliridiki: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Jengchiliri

(1)

2018-04-12
Milliy armiyining bir qisim yuqiri derijilik emeldarliri. 1950-Yillar.

Milliy armiyining bir qisim yuqiri derijilik emeldarliri. 1950-Yillar.

 RFA/Oyghan

Uyghur diyarining siyasiy teqdiri 20-esirning 40-yillirida zor we hel qilghuch özgirish dewrige kirdi. U, bolsimu, 1944-yili qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitining ebediy dölet süpitide saqlinip qélinishi yaki xitay kompartiyesi hakimiyiti astigha chüshüshtin ibaret idi. Lékin, qismet ikkinchisige duch keldi. Ene shu xitay kompartiyesi hakimiyitining deslipidila merkizi asiya tarixida bir qétimliq chong köchüsh weqesi yüz bergen bolup, bu 1955-1962-yilliri arisidiki Uyghur qatarliq xelqlerning Uyghur diyaridin sabiq sowét ittipaqigha köchüsh dolquni idi.

Tarixiy matériyallar boyiche bu köchüshning arqa körünüshige nezer salghanda, 1944-yili, 8-ayda Uyghur diyarining ili wilayitidiki nilqa nahiyesi teweside Uyghur, qazaqlarni asas qilghan qozghilang partlidi. 1944-Yili, 7-noyabir küni ghulja shehiride qozghilang partlap, 5 kündin kéyin qozghilangchilar sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümitini qurdi we 1945-yili 8-aprélda milliy armiye quruldi. Sherqiy türkistan jumhuriyiti 1945-yili, 10-aygha kelgende ili, tarbaghatay we altay wilayetlirini azad qildi. Ikkinchi dunya urushining axirlishishi bilen sherqiy türkistan jumhuriyiti hökümiti gomindang xitay hökümiti bilen söhbet ötküzüp, netijide 1946-yil, 7-ayda birleshme hökümet qurulup, bir yildin kéyin buzuldi. Shuningdin kéyin manas deryasi yene pasil qilinip, gomindang hökümiti bilen taki 1949-yili 10-ayghiche tirkiship mewjut bolup turush weziyiti shekillendi, emma shu yili, stalin bilen mawning hemkarliqi netijiside Uyghurlar diyari xitay kommunistlirining qoligha ötüp, 5 yil mewjut bolghan ili hökümiti we 1944-yili bashlan’ghan milliy azadliq herikiti toxtidi. 1950-Yili, milliy armiye xitay azadliq armiyesining 5-korpusigha özgertilip, 1954-yiligha kelgende pütünley emeldin qalduruldi.

1955-Yili, xitay hökümiti “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” ni qurush bilen bir waqitta 1957-1958-yilliri élip barghan “Yerlik milletchilik” ke zerbe bérish herikiti jeryanida milliy inqilabqa qatnashqan köpligen rehbiriy shexsler, ziyaliylar, sabiq milliy armiye jengchi- ofitsérliri zerbige uchridi. Omumen, 1950-yillarda élip bérilghan “Üchke qarshi”, “Beshke qarshi”, “Yerlik milletchilikke zerbe bérish”, “Istil tüzitish”, “Chong sekrep ilgirilesh”, kommunalishish we bashqa türlük namlardiki heriketler Uyghur qatarliq yerlik ahalilerge qarita éghir siyasiy bésimlarni peyda qilghan idi.

Bularning netijiside 1955-yilidin 1962-yilighiche bolghan ariliqta Uyghur diyaridin omumyüzlük sowét ittipaqigha kétish we 1962-yili bolsa, ammiwi yosunda sowét ittipaqigha qéchish weqeliri yüz bérip, bu jeryanda zor sanda ahale sowét ittipaqining ottura asiya jumhuriyetlirige bérip yerleshti. Ene shularning arisida 1944-1949-yilliri, sherqiy türkistan jumhuriyiti dewride milliy armiyege qatnashqan köpligen Uyghur, qazaq, qirghiz, özbék, tatar we rus qatarliq millet wekillirimu bar bolup, bu emeliyette sabiq sherqiy türkistan milliy armiyesi ofitsér-jengchiliri we kadirlirining keng kölemde sowét ittipaqigha kétip yerlishish weqesidur.

Ene shu qétimliq öz wetinini tashlap sowét ittipaqigha köchüp ketken ahalilerning biri, jümlidin sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti milliy armiyesining jengchisi nurmuhemmed sadiqoftur. U hazir almuta shehirining yénidiki türgin yézisida yashawatqan bolup, bu yil 90 yashqa kirgen. U 1945-yili, sherqiy türkistan milliy armiyesining mirzigul nasirof komandirliqidiki ayrim atliq diwiziyonining jengchisi süpitide aqsu tewesidiki urushlargha qatnashqan we taki 1946-yili 7-ayghiche herbiy xizmet ötigen idi. Nurmuhemmed sadiqof 1951-1955-yillirighiche yer islahati xizmetlirige qatnashqan we eyni waqittiki ölkilik jama’et xewpsizlik kadirlar mektipini püttürüp, taki 1958-yilighiche ili oblastliq jama’et xewpsizlik idariside mes’ul kadir bolup xizmet qilghandin kéyin shu yili özining xizmitini we wetinini tashlap sowét ittipaqigha köchüp kétip qazaqistan’gha yerliship, addiy déhqanchiliq bilen turmush kechürüsh qismet yolini talliwalghan.

Nurmuhemmed sadiqofning éytishiche, sowét ittipaqigha ammiwi köchüsh, yeni sowét ittipaqi puqraliqiliq resmiyetliri bilen köchüsh 1955-yilidin bashlinip taki 1962-yilighiche dawamlishiwerdi. Köchüp kelgenlerni sowét ittipaqi yaxshi qarshi élip her bir a’ilige makanlishishi puli, ishlesh orunliri berdi.

1950-1960-Yillarda sowét ittipaqigha ketkenler arisida 1945-1949- yilliri milliy armiyening polkownik unwanidiki qomandanliri bolghan we 1955-yili, xitay azadliq armiyesining général mayoriluq herbiy unwanigha érishken ikki neper général -zunun téyipof we merghup is’haqof, milliy armiye polkowniki we 1950-yillardiki Uyghur aptonom rayonining medeniyet naziri ziya semedi, sherqiy türkistan inqilabi dewridiki xelq qehrimanliri ghéni batur, fatix batur, sherqiy türkistan jumhuriyiti bash katipi abdurewup mexsum ibrahimi, maliye ministiri enwer musabayof we bashqa nechche onlighan yuqiri derijilik erbablar bar idi. Ular öz wetinini tashlap sowét ittipaqigha kétish yolini tallidi. Ziya semedining oghli, hazir almutada yashawatqan 81 yashliq péshqedem zhurnalist riza semedimu dadisi bilen birge 1961-yili qazaqistan’gha köchüp kelgen. U dadisi ziya semedige xitay da’iriliri teripidin 1957-1958-yilliri “Yerlik milletchi” qalpiqi kiydürülüp, emgek lagérigha ewetilip jazalan’ghanliqi, netijide uning axiri sowét ittipaqigha, yeni qazaqistan’gha kétish yolini tallighanliqini qeyt qildi. ümidwar

Tepislatini yuqiridiki awaz ulinishidin anglighaysiz.

Wal Strét Zhurnili: “Shinjangdiki 12 Kün: Xitaydiki Teqib Sistémisining Kündilik Hayatni Weyran Qilishi”

2017-12-20
Xitay saqchiliri pichan weqeside muxbirlarning qolidiki resim tartish apparatini tartiwéliwatqan körünüsh. 2013-Yili 28-iyun.

Xitay saqchiliri pichan weqeside muxbirlarning qolidiki resim tartish apparatini tartiwéliwatqan körünüsh. 2013-Yili 28-iyun.

 AFP

Yéqinda amérikidiki “Bazfid” we “Birleshme agéntliq” qatarliq dangliq taratqular muxbirlirining Uyghur élidiki biwasite ziyariti asasida Uyghur élining hazirqi éghir weziyiti yorutup bérilgen maqaliler élan qilinip, küchlük tesir peyda qilghan idi. 19-Dékabir küni bu xil maqalilerdin yene biri amérikidiki nopuzluq zhurnallardin “Wal sitrit zhurnili” da élan qilindi.

“Shinjangdiki 12 kün: xitaydiki teqib sistémisining kündilik hayatni weyran qilishi” dep mawzu qoyulghan bu maqale we uning tor bétige qoyulghan qisqa filimda Uyghur élining hazirqi jiddiy weziyiti tepsiliy yorutup bérilgen.

“Wal sitrit zhurnili” da élan qilin’ghan bu maqale mundaq bashlinidu: “Xitayning ottura asiya chégrasi bolghan bu sheher belkim yer shari üstidiki eng qattiq nazaret qilinidighan yer bolsa kérek. . . Xitay hökümitining bezi Uyghurlar shiddet wasitisini qollinip turup élip barghan musteqilliq kürishini ujuqturush üchün éliwatqan tedbirliri shinjang Uyghur aptonom rayonining merkizi ürümchi shehirini xuddi bir yuqiri téxnika bilen jem’iyetni idare qilishning tejribixanisigha aylandurup qoyuptu. Bezi erkinlik pa’aliyetchiliri xitay hökümitining bu sistémini pütün dölet miqyasida omumlashturushni niyet qiliwatqanliqinimu ilgiri sürmekte”

Muxbir josh chin xewiride, ürümchide poyiz istansiliridin tartip, kocha-koylarghiche, soda-sétiq merkezliridin doxturxana-bankilarghiche hemmila yerde tekshürüsh ponkitliri barliqini, adem yüzini taraydighan üsküniler arqiliq méhmanxanilargha kirip-chiqqan hemme kishining yüzining resimge élinidighanliqi, saqchilarning bir xil üsküne arqiliq kishilerning qol téléfonlirida siyasiy mezmundiki widiyolar yaki gumanliq mezmunlar bar-yoqlighini tekshüridighanliqi hetta aptomobilgha gaz qachilash üchünmu shopurlarning kimlik kartisi tekshürüshi we yüz resimining tartilidighanliqini, qisqisi, insanlarning kündilik turmushidiki bir qediminingmu hökümetning nezer da’irisidin chiqip kételmeydighanliqini bayan qilghan.

Muxbir maqaliside mundaq dégen: “Gu’angjuda ötküzülgen bir xewpsizlik üsküniliri körgezmiside ilgiri Uyghur éli da’irilirige yüz taraydighan üsküne satqan gu’angjudiki ‘klawdwalk’ téxnika shirkitining bashliqi jang jün ‘Uyghur éli dunyadiki eng qattiq nazaret qilinidighan jay’ dédi. Uning sözidin qarighanda, Uyghur élida saqchi qisimliri her yüz ming ademni nazaret qilish üchün ishlitiliwatqan üsküniler bilen ichkiri ölkilerdiki saqchilar milyonlarche kishini nazaret qilidiken.”

Mezkur maqale élan qilin’ghandin kéyin twittér we féysbok qatarliq tor betlerde nurghun qétim hembehirlinip, küchlük inkas qozghidi. Twittér toridiki inkaslarda bu maqalining Uyghur élide yüz bériwatqanlarni chüshinish üchün intayin muhim ehmiyetke ige ikenliki qayta qayta tilgha élindi. Beziler inkaslirida bundaq éghir bixeterlik tedbirlirini körüp heyran qalghanliqini ipade qilishti. Amérika erkinlik sariyi tetqiqatchisi sarah kuk xanimmu bügün bizge yazghan élxétide buning ehmiyitini tekitlidi. U sözide “Yuqiridiki xewer maqalisidiki weqeler kishining könglini intayin ghesh qilidu elwette. Emma ‘wal sitrit zhurnili’ ning Uyghur élida yüz bériwatqanlar heqqide bundaq etrapliq melumat bérishi emeliyetning xelq’ara jama’etchilikke tonulushi jehettin intayin muhim ehmiyetke ige, shunga men buningdin bek xursen boldum,” dédi.

Mezkur xewer maqaliside bayan qilinishiche, “Wal strét zhurnili” ning muxbirliri Uyghur élige qilghan sepiri jeryanida nurghun qiyinchiliqlargha uchrighan. Ularning aptomobili taki arayultuzdin tartip pütkül Uyghur éli sepiri boyiche on nechche qétimlap saqchilar teripidin toxtitilghan, yüzi we kimliki tekshürülgen, Uyghur élige kélish sewebi soralghan. Hetta pichan’gha kelgende bir top saqchilarning qorshawida qalghan. Saqchilar muxbirlargha buning sewebini “Silerning aptomobillarning nomur taxtisining bashqa ölkige a’it iken. Shunga kaméra bizge signal berdi” dégen. Muxbirlar béyjinggha qaytish üchün ayropilan’gha chiqqandimu ayropilandiki kütküchi xadim ularni adette ularni saqchilar ishlitidighan kaméra bilen süretke alghan. Muxbirlarning buning sewebini sorighinida u buning ayropilanning bixeterliki üchün dawamliq shundaq qilidighanliqini éytqan.

Amérikidiki washin’gton shtatliq uniwérsitétining doktor aspiranti derrin baylér “Wal sitrit zhurnili” gha qilghan sözide, Uyghurlarning weziyitini pelestinliklerge sélishturup “Uyghur élini sélishturush toghra kelse, isra’iliye pelestinliklerni ashundaq axturup tekshüridighan i’ordan deryasining gherbiy qirghiqi bilen gaza rayonini Uyghur élige oxshap qalidu déyish mumkin,” dégen.

Maqalide yene munular bayan qilin’ghan: “Ötken yili shi jinping tibetni bashqurghan chén chüen’goni yötkep kelgen. . . . Chén kelgendin buyan shinjangdiki saqchi sani asman pelektek örligenliki melum. Yerlik saqchi organliri ötken yildin béri üch hejimlik yüz resimini chiqirish iqtidarigha ige kaméralar we d n a uchuri, awaz ewrishkisi bir terep qilish üskünilirini zakaz qilghan iken. Xitaydiki sana’et bixeterliki wasitichilik heqqi shirkiti teripidin élip bérilghan bir istatéskigha qarighanda 2017-yilining aldinqi yérimida hökümetning Uyghur élidiki bixeterlik sahesige salghan meblighi 2015-yilidiki 27 milyon dollardin biraqla bir milyard dollargha örligen”.

Muxbir yene, xitaydiki “Méyya piko” deydighan bir téxnika shirkitidin söz achqan bolup, melum bolushiche bu shirket ilgiri ürümchi, saqchi tarmaqlirigha qol téléfonlardiki mezmunlarni süzüp tekshüridighan eswab satqan iken. U shirketning jang shöféng isimlik xadimi muxbirgha bu üskünilerning qol téléfon ichidiki höjjetlerning 90 pirsentini körsitip béreleydighanliqi saqchi izdewatqan térrorluq mezmunidiki nersilerni asasliq awaz we widiyolarni tekshürüsh iqtidarigha ige ikenlikini éytip bergen.

Maqalide mundaq dep bayan qilin’ghan: “Shinjang uniwérsitéti derwazisigha yéqin jayda saqchi bir üstel qoyup olturup, ötken-kechkenlerdin bezilirini téléfonini bérishke buyruydiken. Bir saqchi manga yuqiridiki shirketningkige oxshap qalidighan bir eswabni körsitip turup ‘buni téléfon’gha shundaqla ulisang u sanga téléfondiki hemme nersini körsitip béridu’ dédi. Emma men uningdin qandaq mezmunlarni tekshüridighanliqini sorisam u méning so’alimgha jawab bérishni ret qildi. . . . Korladiki bir xitay dukandar manga bundaq tekshürüshler bixeterlik üchün lazim emma bu soda üchün peqet yaxshi bolmidi. Talagha chiqsaqla ular kimlik tekshüridu, dédi.”

“Wal strét zhurnili” muxbirliri qeshqerge barghanda qeshqerdiki xitay da’iriliri “Qayta özgertip terbiyelesh merkizi” dep atawatqan merkezlerdin birining körünüshini tartqan bolup, uning widiyoluq körünüshimu wal strét zhurnili tor bétige qoyulghan. Bu jayning etrapliri tikenlik sim bilen oralghan shundaqla uning ichide yene ikki közitish munari bar bolup muxbirning éytishiche, yerlikler bu yerni “Qamaqxana” dep ataydiken emma muxbirlar derwazigha yéqinlashqanda derwaza aldidiki kishi ulargha bu yer dégen mektep dégen we ulargha bu yerdin kétinglar, dégen. Qeshqer sheherlik hökümet da’iriliri muxbirlarning so’allirigha jawab bérishni ret qilghan. Muxbirlar yene aqsuda bir pichaq satidighan xitaynimu ziyaret qilghan. Jiyang chyenkün isimlik bu dukandar muxbirgha bu yerde pichaq sétiwalghanda pichaq üstige kimlik melumatlirining oyulidighanliqi éytip bergen we özining pichaqqa kimlik melumati oyidighan üskünini sétiwélish üchün nechche ming amérika dolliri xejligenlikini éytqan.

Amérikidiki Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajafiski bügün radiyomizgha qilghan sözide “Wal sitrit zhurnili” diki bu xewerning Uyghur élidiki nazaret sistémisigha diqqet qozghash üchün intayin muhimliqini bildürdi. U mundaq dédi: “Bu xewer Uyghur élida teqib döliti sistémisining asasen dégüdek ornitilip bolghanliqini körsitip turuptu. Menche bu bizni oyghitishi kérek. Ilgiri ‘erkin asiya radiyosi’ mu bu maqalide tilgha élin’ghan mesililerni, mesilen, pichaqlargha kimlik kodi oyush, kishiler tolduridighan jedwel we aptomobillarning ornini belgileydighan üsküne ornitish qatarliqlarni xewer qilghan. Kéyin yéqinda amérikidiki ‘bazfid’ we ‘birleshme agéntliq’ muxbirliri Uyghur élige bérip yuqiridiki nazaret sistémilirini xewer qildi. Mana bular hemmisi bizni jiddiy oylandurushi kérek. Xitay hökümiti bundaq chékidin ashqan nazaret sistémilirini Uyghur rayoni, bolupmu Uyghurlargha awwal sinaq qilmaqta. Bu mesile jiddiy qozghishi kérek. Bundaq éghir teqibning esli meqsiti zadi néme? xitay hökümitidin bu so’al sorilishi we uninggha bésim ishlitilishi kérek.”irade

Xitayning Téléwizorlashturulghan Mejburiy Iqrar Qildurush Körünüshliri Eyibleshke Uchridi

2018-04-11
Uyghur ziyaliysi ilham toxtini qarilash üchün, uning oqughuchilirini téléwizorda iqrar qilduruwatqan körünüsh.

Uyghur ziyaliysi ilham toxtini qarilash üchün, uning oqughuchilirini téléwizorda iqrar qilduruwatqan körünüsh.

 CCTV

10‏-Aprél küni, xelq’ara “Qoghdighuchilar hamiysi teshkilati” namliq bir kishilik hoquq orgini xitaydiki “Sénariye we sehnileshtürülgen-xitayning téléwizorlashturulghan mejburiy iqrar körünüshlirining perde arqisi” mawzusida bir doklat élan qildi. 106 Bettin terkib tapqan bu doklatta xitayning merkizi téléwiziye istansisi qatarliq döletke qarashliq téléwiziyeliride ‏2013-yilidin 2018‏-yilining béshighiche bolghan ariliqta tarqitilghan jem’iy 45 iqrar filimi tekshürüp tetqiq qilin’ghan. Mezkur organ bu doklatni teyyarlash jeryanida téléwiziyege chiqirip iqrar qildurulghan bir qisim kishiler yaki ularning yéqinlirini ziyaret qilghan.

Doklatta körsitilishiche, téléwizorda iqrar qilghanlarning hemmisi saqchilarning mejburlishigha, tehdit sélip qorqutushigha uchrighan. Beziliri hetta téléwiziyege chiqirilishtin awwal dora bérilip, mest qilin’ghan. Ularning téléwizorda sözligen “Iqrarliri” pütünley shu saqchilar teripidin yézip bérilgendin bashqa, ularning téléwiziyege néme kiyip chiqidighanliqi, sözligende qandaq yosunda sözleydighanliqi, hetta qeyerde tiniq élip, qeyerde köz yéshi qilishi kéreklikidek détallarmu békitip bérilgen.

Mezkur organning doklatida körsitilishiche, téléwizorda élan qilin’ghan bu iqrar sehnilirining mezmuni we waqtidin qarighanda, buning asasen dölet ichi we sirtigha qaritilghan teshwiqat üchün ishlitilgenlikini éniq körüwélishqa bolidiken. Mesilen, bezi iqrarnamilerning téléwizorda tarqitilghan waqti xitayda “Intérnétqa ösek söz tarqitishqa qarshi turush”, “Zeherlik chékimlikke qarshi turush” dégendek heriketlerge toghra kelgen. Beziliri xitayda tutqun qilin’ghan bir kishi heqqide xelq’arada xitaygha qarshi tenqidler kücheygen mezgilde élan qilin’ghan. Bundaq “Iqrar” larni qilghanlar asasen chet’el puqraliri bolghan. Mesilen, xelq’ara jama’et shiwétsiye puqraliqidiki xitay yazghuchi güy mingxeyni xitay hökümitining taylandtin yoshurunche xitaygha élip ketkenlikini jiddiy tenqid qiliwatqan bir peytte, u xitayning dölet téléwiziyeside peyda bolup, özining pütünley öz ixtiyarliqi bilen xitaygha teslim bolup kelgenlikini ilgiri sürgen.

Bundaq mejburiy iqrar filimigha chiqirilghan asasen kishilik hoquq aktipliri, musteqil zhurnalistlar, Uyghurlar we shundaqla xitay kompartiyesini tenqid qilghuchilardin teshkil tapqan. Doklattiki éstétikidin qarighanda, 2013 ‏-yilidin 2018‏-yili féwralghiche jem’iy 45 téléwiziye iqrar programmisi tarqitilghan. Iqrar qilghuchilarning 60 pirsenti zhurnalist, intérnét yazghuchisi yaki kishilik hoquq qoghdighuchiliridin teshkil tapqan. Qalghan 40 pirsenti térrorluq, zeherlik chékimlik, chiriklik qatarliq délolardin teshkil tapqan bolup, térrorluq katégoriyesi ichidikining hemmisi Uyghur iken. Téléwiziyede mejburiy iqrar qildurulghanlarning 68 pirsenti xitay iken. Emma doklatta körsitilishiche, xitay omumiy nopusining bir pirsentigimu yetmeydighan Uyghurlar bolsa 12 pirsentni igiligen. Yuqiridiki iqrar filimliri eng köp tartilghan orunlarning béshidimu yene béyjing we Uyghur éli körsitilgen.

Amérika Uyghur kishilik hoquq qurulushi tetqiqatchisi hénriy shajéski yuqiridiki bu reqemning köp nersini ipadileydighanliqini bildürdi. U sözide: “Uyghurlarning nopusigha sélishturghanda intayin yuqiri bolghan bundaq nisbetlerdin yene ‘dölet bixeterlikige tehdit sélish’ we ‘térrorluq’ bilen eyiblen’gen Uyghurlarning köplükinimu körüwalghili bolidu. Bu, xitayning döletni qanun arqiliq idare qilidighanliqigha guman peyda qilish bilen birge, xitayning Uyghurlargha oxshash melum bir milletni, kishilik hoquq aktiplirini pütün bir gewde boyiche jinayetchi dep qaraydighanliqini éniq yorutup bermekte” dédi.

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti bu kishilerni téléwiziye programmisida sözleshke ularning jaza mudditining yéniklitilidighanliqi yaki qoyup bérilidighanliqini wede qilish yaki bolmisa a’ile ezalirigha ziyan yétidighanliqi bilen tehdit sélish we yaki ularni psixik hem jismaniy jehettin qiynash qatarliq wasitiler arqiliq mejbur qilidiken.

Téléwizorgha chiqirilghan kishiler bir bolsa özini we yaki sepdashlirini eyiblesh, xitay kompartiyesi we hökümitini maxtash yaki özini inkar qilishni mezmun qilghan sözlerni qilishqa mejburlinidiken. Buningdiki eyiblesh türige türmidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxtining qolgha élin’ghan 3 neper oqughuchisining téléwizorda oqutquchisi ilham toxtini eyibleshke, uni söküshke sélin’ghanliqi misal qilip körsitilgen. Ilham toxtining lo yüwéy isimlik oqughuchisi eyni chaghda oqutquchisi heqqide: “U bizge gépimni anglimisang, men séni qumluqqa apirip kömüwétimen, silerni héchkim tapalmaydu, deytti. U bir oqutquchi emes, bir qaraqchigha oxshaytti” déyishke mejbur bolghan iken.

Halbuki, gérmaniyediki ilham toxtini qollash guruppisining bashliqi enwerjan ependi ilham toxtining peqet öz millitige barawer hoquq telep qilghanliqi üchünla xitay hökümitining düshminige aylan’ghanliqini we hujum nishani bolghanliqini bildürdi.

Xitay merkiziy téléwiziye istansisi xewerler qanili ilham toxtining perhat xalmurat, shöhret nijat we lo yüwéy isimlik 3 neper oqughuchisining ilham toxtini qarilighan sözlirini 2014‏-yili téléwizorda élan qilghan we ilham toxtini sotlash yighinida yuqiriqi oqughuchilarning türmidiki mejburiy iqrari delil-ispat süpitide otturigha qoyghan idi.

Mezkur doklatta misal qilip körsitilgenler ichide yene, ‏-2014 yili 6-ayda xotende jihadizmning tesirige uchrap bir qimarxanigha hujum qilghanliqi ilgiri sürülgen mirzat, 2015-yili “Jihad qilish üchün mangghan” da malayshiyadin tutup kélin’genliki ilgiri sürülgen tursun, arzugül qadir, ablimit turghun we shundaqla ‏-2014 yili qeshqer héytgah meschiti imami jüme tahirni öltürüsh bilen eyiblinip qolgha élin’ghan nurmemet ablimitmu bar bolup, nurmemet ablimit iqrar körünüshide chéchi chüshürüwétilgen halda, türme kiyimi, tömür orunduqqa kishenlen’gen halda körsitilgen. Uning körünüshi 45 filim ichidiki weziyiti eng éghir bolghini iken.

Hénriy ependi yuqiridikidek atalmish “Iqrar” larning qandaq bir weziyette otturigha chiqqanliqining dunya jama’itige ashkarilinishining intayin muhimliqini we buninggha qarap turup Uyghur élining bixeterlik weziyitige baha bérilishi kéreklikini bildürdi. U sözide: “Téléwiziyede tarqitilghan bu iqrar körünüshliri heqiqeten bir jinayetning étirap qilinishi emes. U eslide kishilik hoquqning éghir derijide depsende qilinishining körünüshidur. Bu kishiler uchrighan éghir psixik we jismaniy bésim qattiq tenqid qilinishi kérek. Uyghur élining bixeterlik mesilisige baha bergende biz choqum yuqiridikige oxshash ‘jihad’ we ‘térrorluq’ heqqide yuqiridikidek oydurup chiqilghan pakitlarni nezerge élishimiz kérek” dédi.

“Qoghdighuchilar hamiysi teshkilati” doklatida mushu xil usulda téléwizorgha chiqirilghan we özining tejribisini bu teshkilatqa sözlep bérish shara’itidiki shiwétsiyelik kishilik hoquq pa’aliyetchisi pétér dahlin, en’gliyelik xususiy razwédchik pitér xamfériy we shundaqla wén qatarliqlarning tesiratlirigha orun bergen. Ular birdek halda, u waqitning özlirining hayatidiki eng éghir haqaretke uchrighan bir waqtiliqini, ghururining pütünley yer bilen yeksan qilin’ghanliqini, bu ehwalining özliride éghir psixik bésim peyda qilghanliqi we hetta psixik késellik peyda qilghanliqini éytqan. Pitér dahlin ependimu téléwizorgha chiqirilidighan kishilerning pütünley öz ixtiyarliqi bolmighan ehwal astida, bir qepeske solan’ghan hem etrapi bir munche saqchi we atalmish muxbirlar teripidin oralghan halda özi déyishni xalimighan nersilerni déyishke mejburlinidighanliqini, u yerdiki xorluqni til bilen teswirleshning intayin qéyinliqini, buni hazir oylisimu intayin nepretlinidighanliqini éytqan. Doklatta éytilishiche, bezi kishilik hoquq adwokatliri ashundaq téléwiziye iqraridin kéyin erkinlikke chiqqandin kéyin özlirining etrapidiki kishilerning gumanliq qarashlirigha uchrighan we axiri bérip özlirining qiliwatqan ishini tashlashqa mejbur bolghan.

“Qoghdighuchilar hamiysi teshkilati” doklatida buning del xitay hökümiti arzu qilghan netije ikenlikini bildürüp, buning üchün xitaydiki bundaq atalmish iqrarlarning perde arqisini bilishning intayin muhimliqini tekitligen. Yuqiridiki teshkilat doklatida, axirida xitay hökümitining bundaq insan qélipidin chiqqan usullar bilen sehnileshtürüp chiqqan iqrar programmilirining xitayning öz qanunliri we xelq’ara kishilik hoquq qanunlirigha xilapliqini tekitlesh bilen birge, xitayning dölet muxbirliri we merkizi xelq téléwiziye istansisini “Mezkur jinayetning eng asasliq yantayaqliri”, dep körsetken.

Bu teshkilat chet’el hökümetlirige chaqiriq qilip, xitayda qanun we qanuniy tertiplerge emel qilish, mejburiy téléwizorda iqrar qilduridighan programmilarni derhal ayaghlashturush we xelq’ara kishilik hoquq normilirigha xilapliq qilishning aqiwetliri heqqide agahlandurush heqqide xitaygha bolghan bésimni kücheytishni telep qilghan. Mezkur organ shundaqla bu jinayetke ortaq boluwatqan xitay merkizi téléwiziye istansisining CCTV1, CCTV4 , CGTN, CCTV13 qanallirini amérikida metbu’at orgini dep emes, belki xitayning dölet orgini qatarida tizimgha élish, yuqiridiki qanallarning bashliqlirining amérikigha sayahetke kélishini cheklesh we ularning amérikidiki mal-mülkini tonglitish, magnétiskiy qanuni we yaki shuninggha oxshash qanunlarni tüzesh arqiliq kompartiye igidarchiliqidiki merkizi téléwiziye istansisi hem bashqa axbarat organlirigha qanuniy jaza tertipi bérishni bashlash qatarliq tekliplerni sun’ghan. irade

Chairs Urge Ambassador Branstad to Prioritize Mass Detention of Uyghurs, Including Family Members of Radio Free Asia Employees

Chairs Together #1A

(Washington D.C.)–U.S. Senator Marco Rubio (R-FL) and U.S. Representative Chris Smith (R-NJ), chair and co-chair of the bipartisan Congressional-Executive Commission on China respectively, released today a letter sent to U.S. Ambassador to China Terry Branstad urging him to visit the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR), prioritize the issue of mass surveillance and detention of the Uyghur ethnic minority population, including the detention of family members of Radio Free Asia employees, and begin collecting information on the senior officials involved with implementing this policy for possible Global Magnitsky sanctions.

“Uyghurs and other ethnic minorities in the XUAR have been subjected to arbitrary arrest, egregious restrictions on religious practice and culture, and a digitized surveillance system so pervasive that every aspect of daily life is monitored…There are credible media reports that as many as 500,000 to a million people are or have been detained in what are being called “political education centers,” the largest mass incarceration of a minority population in the world today…The Chinese government and Communist Party’s crackdown in the XUAR touches on a range of interests critical to U.S. efforts to secure a free and open Indo-Pacific region.  We look forward to working with you to advance U.S. interests, address abuses of internationally recognized human rights and curtail government policies that risk serving as a catalyst for radicalization.”

The text of the letter can be found below.

April 3, 2018
Ambassador Terry Branstad
United State Embassy of Beijing, China
Beijing, China 100600
Dear Ambassador Branstad,
We write regarding the grave and deteriorating human rights situation in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR), particularly the Chinese government’s mass, arbitrary detentions of Uyghur Muslims and other ethnic minorities, and the detention of family members of six Radio Free Asia (RFA) employees (please see attached enclosure from RFA).  We urge you to visit the XUAR, including the “political education centers,” and to prioritize the situation in the XUAR in your interactions with Chinese government and Communist Party interlocutors, including the plight of the family members of these U.S.-based RFA journalists.
The bipartisan Congressional-Executive Commission on China (CECC), which we chair, highlighted in its 2017 Annual Report growing restrictions on religious freedom in China, particularly in the XUAR.  The situation has only worsened in recent months.  Uyghurs and other ethnic minorities in the XUAR have been subjected to arbitrary arrest, egregious restrictions on religious practice and culture, and a digitized surveillance system so pervasive that every aspect of daily life is monitored—through facial recognition cameras, mobile phone scans, DNA collection, and an extensive and intrusive police presence.
There are credible media reports that as many as 500,000 to a million people are or have been detained in what are being called “political education centers,” the largest mass incarceration of a minority population in the world today.  Thousands are being held for months at a time and subjected to political indoctrination sessions.  Many have reportedly been detained for praying, wearing “Islamic” clothing, or having foreign connections, such as previous travel abroad or relatives living in another country.  Reports have emerged of the deaths of detainees in these centers, including the death of a well-known Muslim religious scholar who may have been held in such a facility, and there are reports that torture and other human rights abuses are occurring in overcrowded centers secured by guard towers, barbed wire, and high walls.
Among those detained are dozens of family members of Radio Free Asia (RFA) Uyghur Service journalists. These detentions serve to intimidate the families of U.S. government employees and undermine some of the most effective reporting from within the XUAR, a region which is increasingly off limits to international reporters, members of civil society and diplomats.  We are also concerned by the detention and likely mistreatment of dozens of family members of U.S.-based Uyghur rights activist Rebiya Kadeer in apparent retribution for her human rights advocacy efforts.  These are unacceptable realities that necessitate a strong response from the Administration.
We are seeking a report on the Embassy’s efforts on these issues, both in terms of diplomatic engagement and the Chinese government’s response.  In the cases of the detention of the RFA reporters, we urge you to personally lead diplomatic efforts to prioritize these cases, seek clarity as to the whereabouts and well-being of these individuals, and press for their release.  If there is no immediate resolution to these cases, we ask that the State Department consider denying visas to executives or administrative staff of Chinese state-run media operating in the United States.
We further request that the Embassy begin to compile relevant information regarding specific XUAR officials responsible for the arbitrary mass detention and abuse of Uyghurs for possible sanctions under the Global Magnitsky Act.
The Chinese government and Communist Party’s crackdown in the XUAR touches on a range of interests critical to U.S. efforts to secure a free and open Indo-Pacific region.  We look forward to working with you to advance U.S. interests, address abuses of internationally recognized human rights and curtail government policies that risk serving as a catalyst for radicalization.
Sincerely,
Senator Marco Rubio
Chair
Representative Chris Smith
Cochair
 https://www.cecc.gov/media-center/press-releases/chairs-urge-ambassador-branstad-to-prioritize-mass-detention-of-uyghurs

Amérika Dewlet Mejlisidiki Guwahliq Bérish Yighinida Xitayning Awropa we Asiyadiki Tesirige Taqabil Turush Tekitlendi

2018-04-06
.Aqsaray axbarat komititining bashliqi mayk rojirz ependi xitay tehtidi toghrisida bayanat qilmaqta

.Aqsaray axbarat komititining bashliqi mayk rojirz ependi xitay tehtidi toghrisida bayanat qilmaqta

 AFP

Peyshenbe küni, amérika dölet mejliside “Xitayning amérikining yawropa we asiya-tinch okyan rayonidiki shérikliri bilen bolghan munasiwiti” namliq bir guwahliq bérish yighini ötküzüldi. Mezkur yighin xitayning dunya miqyasida özining siyasiy meqsetlirini ishqa ashurush üchün néme wasitilerni, qandaq usulda ishqa séliwatqanliqini tonush üchün uyushturulghan bolup, yighin’gha amérikidiki nopuzluq istratégiye tetqiqat orunlirining tetqiqatchiliri qatnashqan.

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, 5-aprél küni, amérika dölet mejliside ötküzülgen “Xitayning amérikining yawropa we asiya-tinch okyan rayonidiki shérikliri bilen bolghan munasiwiti” témisidiki guwahliq bérish yighinida amérika bruking instituti, xelq’ara istratégiyilik tetqiqatlar merkizi, amérika döletlik démokratiyini ilgiri sürüsh fondi we jéymis tawn fondi qatarliq organlardin kelgen tetqiqatchilar we dölet mejlis ezaliri qatnashqan. Yighinda, xitayning yawropa we asiya-tinch okyan rayonidiki tesiri üstide doklatlar bérilgen we bu heqte munaziriler élip bérilghan.

Yighinda aldi bilen amérika kéngesh palata ezasi talént échilish sözi qilip, bu guwahliq bérish yighini arqiliq xitayning tesir küchini ashurush üchün qandaq wasitilerni qolliniwatqanliqini téximu yaxshi chüshinish we bu heqte mutexessislerning köz qarishini élish ikenlikini bildürdi. U sözide “Xitay asiya-tinch okyan rayonidiki döletler bilen bolghan alaqisini küchlendürmekte. U iqtisadiy tereqqiyatnila meqset qilip qalmay, belki rayonning amérika bashchiliq qiliwatqan bixeterlik qurulmisinimu ajizlashturushni meqset qilghan. Xitay amérikining tinch okyandiki eng qudretlik küch bolushtek ornini élishning pursiti keldi, dep qarimaqta we bu meqsitini ishqa ashurush üchün shiddet bilen heriket qilmaqta” dédi.

Kéngesh palata talént xitayni asiya-ténch okyan rayonidin chékindürüsh we bu arqiliq rayonning muqimliqigha kapaletlik qilish üchün choqum amérikining asiya-ténch okyan rayonidiki herbiy mewjutluqini küchlendürüshi we rayon döletliri bilen bolghan iqtisadiy alaqini kücheytishke kapaletlik qilishi kérek, dep qaraydighanliqini éytti.

“Xelq’ara karnég tinchliqni ilgiri sürüsh fondi” ning yawropa ishliri bölüm mudiri érik bretbérg xitayning yawropa döletliridiki meblighi üstide nuqtiliq toxtaldi. U sözide, xitayning yawropa döletlirining intayin istratégiyilik türlirige meblegh sélishining diqqet qozghaydighanliqini eskertti. U mundaq dédi: “Xitay meblegh salghuchilar tallighan saheler intayin istratégiyilik. Meyli dölet igidarchiliqidiki karxaniliri bolsun yaki dölet bashqurushidiki karxaniliri bolsun ular hemmisi intayin sezgür orunlarni, mesilen yadro énirgiyesi, qatnash, asasiy eslihe we téléfon-alaqe sahelirini tallighan. Xitayning yawropa bilen yawro-asiya rayonining soda alaqisini kücheytishni meqset qilghan ‘bir belwagh bir yol istratégiyisi’ yenimu köp xitay meblighining yawropaning asasiy eslihe qurulushini igilishige yol échip bermekte.”

Bretbérg ependi sözide yene, xitayning yawropa ittipaqidiki 11 dölet we 6 balqan döliti bilen bolghan her türlük soda alaqisini kücheytish üchün qurulghan “16+1” istratégiyisinimu yawropa ittipaqining xitaygha qarita yürgüzüp kéliwatqan bir tutash siyasitige mutleq xewp peyda qilidu, dep eskertti we uninggha xitayning grétsiye we wén’giriye dölet hökümetlirining ret hoquqini qollinip turup, yawropa ittipaqida xitayning kishilik hoquq xatirisini eyiblesh qatarliq qararlarni bitchit qilghanliqini misal qilip körsetti. U amérika hökümitige teklip bérip, xitayning sherqiy we ottura yawropadiki tesirini azaytish üchün amérikining bu rayondiki döletler bilen bolghan iqtisadiy we siyasiy alaqilirini kücheytishi kérekliki, bu döletlerge “Bir belwagh bir yol qurulushi” istratégiyesige reqib bolalaydighan bashqa bir tallash sunushi kéreklikini éytti.

“Amérika döletlik démokratiyini ilgiri sürüsh fondi” ning mu’awin bashliqi kiristofér walkér ependi yighinda qilghan sözide bolsa asasliq xitayning dunyada démokratiyisige körsitiwatqan selbiy tesiri üstide toxtaldi. U sözide mundaq dédi: “Amérika we bashqa démokratik eller eyni chaghda xitayning iqtisadiy tereqqiy qilsa, tebi’iy halda démokratiyini qobul qilidu, dégen bir köz qarash bilen uni dunya soda chembirikige we qanuniy institutlargha bashlap kirgen idi, halbuki netije kütülgenning del eksiche bolup, xitay we bashqa diktator eller démokratiyige tehdit qilishqa bashlidi. Xitay islahat élip bérish ornigha özining hakimmutleq tüzümini yenimu mukemmelleshtürdi.”

Walkér ependi, xitay hökümitining dunyada ammiwi köz qarashni özgertish herikiti élip barghanliqi, jümlidin bashqa döletlerdiki ammiwi axbarat, kinochiliq qatarliq sahelerge milyardlighan dollar meblegh sélip, ammiwi köz qarashni özgertishte belgilik yol alghanliqini bildürdi. Uning éytishiche, xitay hökümiti bashqa döletlerning axbarat we pikir erkinliki qatarliq ammiwi chüshenche sahesige tesir körsitish üchün jiddiy heriket qilghan, “Kungzi institutliri” arqiliq uniwérsitétlarda xitayning jenubiy déngizdiki igilik hoquq talishishi we xitay ichidiki az sanliq milletlerge qaritilghan siyasetliri heqqidiki mezmunlarni chekligen. Xitay bolupmu sherqiy we ottura yawropadiki démokratiyini yéngi qobul qilghan döletlerni asasiy nishan qilip turup, ularning yéngi bixliniwatqan axbarat we pikir erkinlikige selbiy tesir peyda qilghan. Walkér ependi eskertip, amérikining derhal bu döletler bilen bolghan alaqini kücheytishi we ulargha xitay tehditi heqqide éniq melumat bérishi, xitayning dunyadiki teshwiqat qanallirining késip tashlinishi kéreklikini bildürdi.

Yuqiridiki tetqiqatchilar yighindiki munaziriliride, hazir amérika we yawropada xitay tehditining oxshash diqqet qozghawatqanliqini, amérikidiki xitay heqqide boluwatqan munazirilerning yawropa elliridimu oxshashla boluwatqanliqini bildürüp, “Bu amérika we yawropaning xitaygha qarshi ortaq heriket qilishi, birlik bolup tedbir élishi üchün yaxshi bir signal” dédi.

Tetqiqatchilar sözide yene, dunyagha xitay modéli tereqqiyatining körün’gendek parlaq bir tereqqiyat emeslikini chüshendürüshnimu xitayning tesirining aldini élishtiki muhim bir wasite, dep körsetti. Ularning qarishiche, dunya döletliri bolupmu iqtisadiy tereqqiy qilmighan yaki az tereqqiy qilghan döletler xitayning qisqighine 30 yil ichidiki zor iqtisadiy tereqqiyatigha hewes qilghachqa, xitay modélini qobul qilishni toghra, dep qaraydiken, shunga bumu xitayning ittikla bu döletlerge tesir körsitishige yol échip bergen. Shunga tetqiqatchilar teklipide, amérikining bu döletler hökümetlirining xitay heqqidiki köz qarishini özgertish üchün heriket qilishi, jümlidin, xitayning tereqqiyatining arqisida tölen’gen éghir bedellerni mesilen, dölettiki chiriklik, éghir muhit bulghinishi, ammiwi jem’iyetning basturulushi qatarliqlarni yaxshi tonutup, “Xitay modélining saghlam bir tereqqiyat yoli emeslikini bu döletlerge toluq körsitip bérishi kérek”, dédi.

Yighinda yene, xitay hökümitini heqiqeten özgertish, xitayda kishilik hoquqni küchlendürüsh üchün ilgiriki xata chüshenchilerdin waz kéchip, xitaygha qarita qattiq qol siyaset yürgüzülüshi kérekliki, démokratik döletlerning bu jehette öz ara birlik ichide heriket qilishining bolupmu amérika hökümitining buningda bashlamchiliq roli oynishining hel qilghuch rol oynaydighanliqi qatarliq muhim teklipler otturigha qoyuldi. irade

Istanbulda “Barin Weqesi” ning 28-Yilliqi Munasiwiti Bilen Xatirilesh Yighini Ötküzüldi

2018-04-06
Élxet Pikir Hembehr Print
Print Hembehr Pikir Élxet
Istanbulda ötküzülgen “Barin weqesi” ni xatirilesh yighinidin körünüsh. 2018-Yili 5-aprél. Istanbul, türkiye.
Istanbulda ötküzülgen “Barin weqesi” ni xatirilesh yighinidin körünüsh. 2018-Yili 5-aprél. Istanbul, türkiye.
RFA/Arslan
00:00/00:00
Anglash Awazni köchürüsh
•••••••••••••
“Barin weqesi” yüz bergenlikining 28-yilliqi munasiwiti bilen istanbulda barin shéhitlirini xatirilesh pa’aliyiti ötküzüldi. Bu pa’aliyet “Sherqiy türkistan teshkilatlar birliki” teripidin uyushturulghan bolup, murasimgha türkiyede pa’aliyet élip bériwatqan 10 din artuq teshkilatlarning mes’ulliri, ezaliri we istanbulda yashawatqan Uyghurlardin er-ayal bolup 500 din artuq kishi qatnashti.

Xatirilesh pa’aliyiti “Qur’an kerim” tilawet qilish, “Istiqlal marshi” oqush bilen bashlandi. Pa’aliyetke “Sherqiy türkistan teshkilatlar birliki” ning re’isi hidayetullah oghuzxan échilish sözi sözlep, “Barin inqilabi” ning ehmiyiti we bu herikettin alidighan tejribe-sawaqlar toghrisida toxtaldi.

Hidayetulla oghuzxan “Barin inqilabi” we bu yighinning meqsiti toghrisida toxtilip mundaq dédi: “Hörmetlik méhmanlar! , bügün shéhitlirimizni xatirilesh, ularning ish-izlirini, qehrimanliqlirini, jasaritini izbasar ewladlirimizning qelblirige neqish qilish üchün chaqirilghan bu yighinimizgha qedem teshrip qilghanliqinglar üchün rehmet éytimiz. Hemmimizge melum bolghandek, bügün barin inqilabining 28-yilliq xatire küni. 1990-Yili 5-aprél küni ramzan éyida sherqiy türkistanda xitayning zulumigha qarshi bu inqilab qozghalghan idi. Bügün biz 300 neper sherqiy türkistanliq shéhitlirimizni yad étip bu yerge yighilduq.”
Hidayetullah oghuzxan “Barin inqilabi” gerche öz dewride xitay armiyisi teripidin dehshetlik türde basturulghan bolsimu, emma bu weqening Uyghur diyarida xelqni ilhamlandurup azadliq yolidiki küreshlerge yol achqanliqini bildürdi.

Hidayetullah oghuzxanning bildürüshiche, eslide istanbuldiki Uyghurlar 5-aprél küni “Sherqiy türkistan teshkilatlar birliki” ning namida xitay konsulxanisi aldida namayish élip barmaqchi bolup, istanbul waliyliqidin resmiy ruxset alghan bolsimu, lékin axirqi küni kechte istanbul waliyliqi namayish testiqini bikar qilghan. Biraq istanbuldiki Uyghur teshkilatliri we jama’et derhal heriketke ötüp, 500 kishilik yighin zali hel qilghan we shu küni namayish qilmaqchi bolghan Uyghurlarni yighin zaligha dewet qilip, “Barin weqesi” ni xatirilesh pa’aliyiti uyushturghan.

Namayishning bikar qilinishining sewebi toghrisida türkiye saqchi da’iriliri héchqandaq chüshenche bermigen bolsimu, emma hidayetulla oghuzxan buningda xitayning qoli barliqini, chünki yéqindin buyan istanbulda élip bérilghan pa’aliyetlerning xitayni qattiq bi’aram qilghanliqini bildürdi.

Hidayetulla oghuzxan sözining axirida, Uyghurlarning xitayning tosqunluqlirigha boyun egmeydighanliqini, meyüslenmeydighanliqini, imkaniyetning yétishiche tirishidighanliqini ipadilidi we dunyadiki pütün Uyghur teshkilatlarni we Uyghurlarni birlikte pa’aliyet qilishqa chaqiriq qildi.

Yighinda “Barin weqesi” toghrisida teyyarlan’ghan höjjetlik filim körsitildi. Kéyin “Sherqiy türkistan wexpi” ning re’isi doktor muhiddin janUyghur söz qilip, “Barin weqesi” toghrisida nutuq sözlidi.

Arqidin “Eysa yüsüp aliptékin wexpi” ning re’isi, doktor ömer qul söz qilip, shéhitlarni esleydighanliqini ipadilidi we birlik toghrisida toxtilip, mundaq dédi: “Hazir biz nahayiti inchike bir qilning üstide kétiwatimiz, shuning üchün kéyinki mezgillerde herqandaq chaghdikidin téximu küchlük bolghan birlik we barawerlikke éhtiyajimiz bolidu. Buningdin kéyin milliy dawagha xizmet qilishtin bekrek milliy dawagha ziyan salmasliq üchün gheyret qilishimiz kérek bolidu. Shu sewebtin sezgürlükning bek muhim ikenlikini xatirlitimen, buningdin kéyinki jeryanlarda teshkilatlirimiz we mes’ullirimizmu öz-ara dawamliq alaqe ornitip turushini, her zamandikidin téximu hoshyar, téximu diqqetlik bolushini tewsiye qilimen.”

Kéyin “Sherqiy türkistan ölimalar birliki” ning mu’awin re’isi sirajidin ezizi ependi söz qilip, barin weqesi toghrisida toxtaldi.

Sirajidin ezizi ependi tarixni bilishning muhimliqini ipadilidi we barin inqilabining tarixini bilish, ewladlargha bildürüshning ehmiyitini alahide tekitlidi. U mundaq dédi: “Barin inqilabi bizning tariximizdiki eng muhim inqilablardin biri, uningdin ilgiriki 1933-yilidiki sherqiy türkistan islam jumhuriyitimu shundaq inqilab bilen bashlan’ghan. 1944-Yilidiki sherqiy türkistan jumhuriyitimu ili inqilabining netijisi süpitide otturigha chiqqan. 1949-Yilidin kéyinmu wetinimizde köp qétim inqilab we qozghilanglar dawam qilip keldi. Barin weqesi, ghulja weqesi, ürümchi weqesi, yeken weqesi qatarliq heriketler shuning jümlisidindur. Buningdin kéyinmu qarshiliq heriketliri yene qachan’ghiche dawam qilidu, uni allah özi bilidu. . .”
Yighinda yene ösmür balilar sehnige chiqip, “Sadda déhqan”, “Ulugh qehriman”, “Güzel yurtum türkistan”, “Bayriqim” dégendek her xil témilarda shé’ir déklamatsiye qildi.

Yighinda yene “Yawro-asiya türk jem’iyetler fédiratsiyoni” ning re’isi isma’il jén’giz söz qildi. Arqidin “Sherqiy türkistan yashlar jem’iyiti” ning pexri re’isi tibet yüjetürk, “Uyghur ilim-meripet wexpi” ning mu’awin re’isi hebibulla küseni, “Iman diyari telim-terbiye jem’iyiti” ning re’isi mexmut damollam, zeytinburnu sheher bashliqining bash meslihetchisi ilyas saka, sabiq parlamént ezasi, proféssor jalal erbay qatarliqlarmu söz qilip, “Barin weqesi” we Uyghurlarning hazirqi ehwali toghrisida pikir bayan qildi.arslan

Munasiwetlik xewerler
Gollandiye, norwégiye we shiwétsiyede “Barin weqesi” ning 28 yilliqi xatirilendi
Gollandiyediki Uyghurlar barin weqesining 27 yilliqini xatirilidi
“Yawropa sherqiy türkistan birliki” barin weqesining 26 yilliqini xatirilidi
Tokyodiki xitay elchixanisi aldida barin inqilabini xatirilesh namayishi élip bérildi
Barin weqesining 26-yilliqi türkiyede her xil usulda xatirilenmekte
Qurban weli: xitay “Bughraxanlar tezkirisi”ni barin qozghilingini idé’ologiye jehettin teminligen kitab dep békitishning aldi keynide
Türkiyede “Barin weqesi”ning 25 – yilliqi xatirilenmekte
Uyghur ziyaliyisi:barin inqilabi we inqilabchiliri Uyghur tarixida pexirlik orunda
Torontoda namayish: barin shéhitlirini hergiz unutmaymiz!
Awstraliyide “5 – April barin inqilabining 23 yilliqi” ni xatirilesh yéghini ichildi

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/xelqara-xewer/barin-weqesini-xatirlesh-istanbul-04062018235134.html?encoding=latin