SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dewlet Giribi: Üstige ay-yultuzluq dewlet bayriqini tutup turghan, Sherqiy Türkistan xelqining simiwoli bolghan tengritagh bürküti, bürkütning ong we sol teripide tinichliq, adalet we bexitning simiwoli bolghan akatsiye yopurmiqi chüshürilgen nur chéchip turghan qoyash, quyashning etrapida Sherqiy Türkistanyashawatqan  qerindash xeliqlerge temsil qilinghan ilahiy bürelerning shekli chüshürülgen qutsal tashpütükdur.  (Qoshumche resim B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 
Advertisements

Gérman Yazghuchisi Ingréd Xanimning Uyghurlar Heqqidiki Tötinchi Kitabi Neshrdin Chiqti

25152311_2264005753625004_7084310150842662389_n

Uyghurlar diyari heqqide lilla mewqede turup eser yéziwatqan chetellikler arisida gérmaniyelik ingrid widyarto xanim alahide orun tutidu. Yéqinda uning «uyghurning hékayiliri» namliq yéngi kitabi éngliz we gérman tillirida gérmaniyede neshr qilindi.

Mezkur eserdiki hékayilar uyghurlarning zamanimizdiki omumi hayatini ayrim-Ayrim shexslerning qismetliri heqqidiki hékayilar sheklide bayan qilidu hemde uyghurlarning xitay kompartiyesining qattiq qolluq siyasiy kontrolluqida qaysi derijide yenchiliwatqanliqini körsitip béridu.

Kitabning bash qismigha bérilgen «muqeddime» de aptor 1949-Yligha qeder bolghan uyghurlarning omumi tarixini qisqiche bayan qilidu. Uningda köpligen chetelliklerning «yipek yoli» dégen atalghudin xewerdar bolghan bilen uyghurlar yaki ularning «sherqiy türkistan» dep atilidighan wetini heqqide köp nerse bilip ketmeydighanliqini alahide tekitleydu.

Aptor bu esiridiki hékayilar üchün on nechche uyghur pérsunazhni tallighan. Bolupmu ghalip we hamut qatarliqlarning kechmishliri arqiliq ürümchi «5-Iyul weqesi» ning tashqi dunyagha pütünley namelum bolghan bir qisim tepsilatlirini bayan qilip bergen. Hékayilarning weqeliki tolimu janliq we tesirlik bolup, oqurmenlerni tézla özige jelp qiliwalidiken. Mezkur kitab nöwette herqaysi torbetlerde sétilmaqta iken.eziz

«Xitay Saqchisi» ning Türkiyediki Uyghur Oqughuchilardin Nep Élishqa Urunghanliqi Ashkarlandi

Xitay saqchilirining türkiyediki oqughuchilargha tehdit salghan dialogi.

Xitay saqchilirining türkiyediki oqughuchilargha tehdit salghan dialogi.

Türkiyediki oqughuchi teminligen

Ündidarda, özini «xitay saqchisi» yaki «terbiyelesh merkizining saqchisi» dewalghan biri chetellerdiki uyghur oqughuchilargha alaqe ewetip, «ata-Anang sanga kérek bolsa, méni ündidar topunggha qosh,» dep tehdit ishletkenliki melum bolghan idi. Yéqinqi künlerde yene bu heqte fésibok qatarliq bir qisim ijtimaiy alaqe wastiliridimu dialog xatirliri, süretlik we pakitliq melumatlar ashkarlanmaqta.

Radiyomizgha kelgen bu xil uchurlarda hetta «xitay saqchisi» uyghur oqughuchilarni qaytip kelmigiche ata-Anisining «terbiyelesh merkezliri» din qoyup bérilmeydighanliqi heqqide tehdidler salghan. Ular yene «egerde melum miqdarda pul ewetip berse ularning ata-Anilirining qoyup bérilishige yardimi tégidighanliqinimu pesh qilghan.

Bu heqte bir uyghur oqughuchi bizge özining xitayche «zugu», yeni «weten» tegatliq biri bilen ündidarda qilishqan söhbet xatirisini teminlidi. Türkiyediki melum aliy bilim yurtida oquwatqan bir qiz oqughuchi mundaq dédi: «men bir oqughuchi, saqchilar öydikilerge ‹qizingni ekilip ber› dep künde kirip aware qilip turuwatqan idi, axiri dadamni 2-Ayning aldida terbiyeleshke ekirip kétiptu. Apamdin mejburlap ündidar nomurumni aptu. Bir aydek boldi, u yerdiki saqchilar manga ikki künde bir uchur yollap, ‹nedilikingni, adirisngni yolla› dep qorqutiwatidu. Dadamni ekirip ketkendin buyan, hazir ölük yaki tirikligini bilmeymen. Jenubiy shinjangning weziyti bekla murekkep, bashqa yerge oxshimaydu. Bekla eski, özümdin emes, yashinip qalghan ata-Anamni oylap puchlinimen. Ular méni qayturup kétish üchün ailemni kuzur qiliwaldi. Ata-Anamni görüge élip, méning put-Qolumni chüshep qoydi. Eger dadamni qoyup béridighan ish bolsa kétishke men teyyar idim, lékin ular undaq qilmaydu, qaytip barsam, ménimu tutidu. . . U chaghda bichare aghriqchan apam téximu elemde qalidu. Ularning uchurlirigha jawab bérey désem, ghalchilar apamghimu yamanliq qalarmikin dep qorqimen. Hazirche chirayliq geplerni qilishqa mejburmen.»

«Özini xitayche ‹zugu› dewalghan saqchi bashta ‹dadang qolimizda, derhal qaytip kelmiseng bolmaydu,› dep uchur yollap tehdit saldi. Oqushni tügetmey kételmeymen dédim. Kéyin u ‹qaytip kelmiseng ailengdikiler sen üchün bedel tölishi kérek, yuqiridin shundaq uqturush bar,› deydu. Az dégendimu ular 6 aydin 1yilghiche terbilinidiken.»

«Dadam undaq yerde yatsa, bichare aghriqchan apam qandaq qilidu, dep yalwurdum. . U saqchi bu hepte özichila ‹men yardem qilip dadangni chiqirip bérey, lékin uninggha pul kétidu,› dégili turdi. Ashkara halda ‹besh yüz dollar ewet,› dep pul sorighandin kéyin, gumanlinip zadi qandaq qilishimni bilmey, belkim bezi qara niyetler manga oxshash qiyin ehwalda qalghan oqughuchilarni aldap pul ündiriwatqan bolishi mumkin depmu guman qildim. Qandaq qilishimni bilmey, axiri silerge éytishni toghra kördüm.»

Bu qiz oqughuchining uyghur élining jenubidiki melum nahiyide yalghuz qalghan anisi bilen alaqiliship uning éytqanlirini delilleshke we tepsili uchur élishqa tirishtuq. Yéshi atmishtin éship qalghan bu ayal, qizining ündidarda melum bir xitay saqchisining tehdit uchuri alghanliqi we hetta dadisini «terbiyelesh merkizi» din chiqirip bérish üchün besh yüz dollar ewetip bérishini éytqanliqliridin xewiri barliqini, emma oquwatqan qizini exmeq emes, buni yaxshi bir terep qilalaydu dep ishinidighanliqini bildürdi.

Bu ayal érining tutup kétilgendin kéyin xewiri bolmighanliqini, terbiyiliniwatqan «mektep» ke bir aydin buyan künde bérip körüshüshni telep qiliwatqan bolsimu körsetmigenlikini, öziningmu hazir tutup solinip qélishidin ensirep turuwatqanliqini éytti.

Türkiyediki oqughuchilarning köpinchisining ata-Anisining «terbiyilesh merkezliri» de ikenlikidek qiyin bir ehwalidin paydilinip bir qisim kishilerning «xitay saqchisi» salahiyiti bilen ulargha bésim, tehdit qilishqa, hetta ulardin pul ündürüshke uruniwatqanliqi heqqidiki uchur we inkaslarni delillesh we bu xil heddidin ashqan yolsizliqning kimler teripidin élip bériliwatqanliqini énqlash üchün uyghur diyaridiki saqchi orunliri bilen alaqilashtuq.

Qeshqer héytkat saqchixanisidin ziyaritimizni qobul qilghan bir uyghur saqchi türkiyide oquwatqanlarning choqum qaytip kélip «terbiyelesh» ke qatnishishi kérekliki yaki ailisidikilerning teweliktiki saqchixanilar teridin chaqirilghan haman özini melum qilishi shert ikenlikini delillidi emma, oqughuchilarning ündidarda tehdit uchurini tapshshuruwélishidin xewiri yoqliqini bildürdi.

Ürümchi tengritagh rayonluq saqchixanining bir uyghur saqchisi her qandaq bir saqchining ündidarda chetellerdiki uyghur oqughuchilargha tehdit ishlitishi yaki ulardin pul undürüshke urunushining qanunsizliq bolidighanliqini, biz éytqan ehwallardin délo turghuzilidighanliqi we énqlaydighanliqini bildürdi. U yene bundaq ehwallargha yoluqqan oqughuchilarning derhal shu jaydiki xitay konsuli yaki özini mudapie qilidighan munasiwetlik orunlargha ehwal melum qilishi kéreklikini éytti.

Lékin bu saqchi yene xitay dairilirining chetellerde oquwatqan oqughuchilarning ata-Anilirining mejburiy «terbiyelesh» ke élip kétilishini «normal ehwal» dep chüshendürüshke urundi. U, xitay hökümitining «terbiyelesh» namida chong-Kichik démey uyghurlarni mekteplerge yighip keng-Kölemlik, pilanliq «terbiyelesh» élip bériwatqanliqini ashkarilidi. U kéyinki soallirimizgha tehdit arilash jawab qayturdi.

Ijtimaiy alaqe wastilirida chetellerdiki uyghur oqughuchilar uchrawatqan yuqurqi mesililerge inkas qayturghan közetküchiler hemde dunya uyghur qurultiyi qatarliq uyghur teshkilatliri yéqinqi künlerde chetellerde ilim tehsil qiliwatqan oqughuchilargha ata-Anisi görüge élinghan teqdirdimu her xil tehditlerdin qorqup wetenge qaytip ketmeslikini we aldamchilarning tozaqliridin agah bolushni tewsiye qilip kelmekte. gülchéhre

Ilham Toxtigha Bérilgen «Waymar Xelqaraliq Kishilik Hoquq Mukapati» ni Tarqitish Murasimi Ötküzüldi

(1)

Ilham toxti guruppisining mesuli, firansiyelik proféssor mari xolizman xanim «waymarning sherep qamusi» gha béghishlima yazmaqta. 2017-Yili 10-Dékabir, waymar, gérmaniye.

Ilham toxti guruppisining mesuli, firansiyelik proféssor mari xolizman xanim «waymarning sherep qamusi» gha béghishlima yazmaqta. 2017-Yili 10-Dékabir, waymar, gérmaniye.

 RFA/Ekrem

2017-Yilliq «waymar kishilik hoquq mukapati» ni tarqitish murasimi, bügün, yeni 12-Ayning 10-Küni gérmaniyening waymar shehiride daghdughiliq ötküzüldi. Murasimgha waymar sheherlik hökümetning muhim erbabliri we xelqara kishilik hoquq sahesidiki tonulghan kishiler qatnashti.

«Dunya kishilik hoquq küni» ge toghra kelgen bu murasim gérmaniyening türingen shtatidiki «yawropaning medeniyet shehiri» dep atalghan waymar shehirining hökümet binasida ötküzüldi. Murasimgha waymar sheherlik hökümetning reisi stéfan wulf bashchiliqidiki hökümet xadimliri, «waymar kishilik hoquq mukapati» ishxanisining mesulliridin doktor annégrét nikél, gérmaniye parlaméntining ezaliridin gundula gauzé, margarétta bauzé we yüzligen her sahe kishiliri ishtirak qildi.

Mukapat tarqitish murasimgha yene d u q ning reisi dolqun eysa bashliqidiki 20 din artuq uyghur wekiller myunxén, karlsrux, frankfurt qatarliq sheherlerdin kélip qatnashti. Murasimda «tehdit astidiki milletlerni qoghdash teshkilati» din ulrix déliyus bashliq bir bölek xadimlar, «ilham toxti guruppisi» din enwerjan, proféssor mari xolizman, we uyghur témisida kitab yézish bilen tonulghan yazghuchi ingérd xanimlarmu bar idi.

Bu murasim, bu yil 6-Ayning 29-Küni ilham toxtigha bérilgen «waymar kishilik hoquq mukapati» ni tarqitish murasimi bolup, murasim resmiy bashlinishtin ilgiri muxbirlarni kütüwélish yighini uyushturuldi.

Mukapat tarqitish murasim aldi bilen ilham toxtining türme hayatigha béghishlanghan tesirlik muzika bilen bashlandi. Andin waymar sheherlik hökümetning bayanatchisi ulrix délman ependi söz élip, «waymar kishilik hoquq mukapati» ning néme üchün xitay türmisidiki uyghur ziyaliysi ilham toxtigha layiq körülgenliki heqqide izahat bérip ötti. A u sözide: «ilham toxti tinchliq yoli bilen zulum astidiki uyghurlarning kishilik heq-Hoquqlirini qolgha keltürüsh yolida körsetken xizmetliri we bu yolda töligen bedelliri üchün bu mukapatqa layiq idi,» dégenlerni tilgha aldi.

Murasimda kishilerde chungqur tesir qaldurghan bir ish shu boldiki, gérmaniye parlaméntining ezasi, meshhur siyasetchi gundula xanimning ilham toxti heqqide sözligen uzun nutqi boldi. Gundula xanim ilham toxti heqqide u qeder chungqur izdengenki, ilham toxtining shexsiy iqtisadining tonglitilip, ailisining weyran bolghanliqi we ailisining hazirqi qiyin hayati, ailisidikilerning ilham toxti bilen türmige bérip körüshelmeywatqanliqi, ilham toxtining ten salametlikining barghanséri nacharlishiwatqanliqi qatarliqlarni nahayiti inchike teswirlep körsetti. U yene ilham toxtining erkin chaghlirida xitayning türlük tehditlirige, qanche qétimlap tutup turup tekshürüshlirige pisent qilmay, zulum astidiki uyghurlarning heq-Hoquqi üchün küresh qilishni dawamlashturghanliqini etrapliq bayan qildi.

Bu murasimda «ilham toxti guruppisi» ning reisi enwerjan, proféssor mari xolizman xanimlarmu nutuqlar sözlep, ilham toxtining hayati heqqide chüshenchiler berdi we waymar shehirining bu mukapatni ilham toxtigha layiq körgenlikige rehmet éytti.

D u q ning reisi dolqun eysa ependi bu murasim heqqide toxtalghanda, bu mukapatning yalghuz ilham toxtighila emes, belki pütün uyghur millitige bérilgen bir sherep ikenlikini alahide eskertti.

24900158_2261976113827968_1759180249937307863_n

Xitay türmisidiki uyghur öktichi ziyaliysi ilham toxtigha «waymar kishilik hoquq mukapati» bérishni tewsiye qilghanlar «tehdit astidiki milletlerni qoghdash teshkilati» bilen «ilham toxti guruppisi» bolup, sheher bashliqi stéfan wolf ependi mukapat longqisini ulrix déliyus we enwerjan ependilerge teqdim qilghanda zal ichide güldüras alqish sadaliri yangridi.

Waymar sheherlik hökümetning bayanatchisi ulrix délman ependi bu heqte ziyaritimizni qobul qilghanda, «bu mukapatni ilham toxtigha bérip toghra qilghanliqimiz ispatlandi,» dédi.

U munularni tilgha aldi: «waymar sheherlik hökümet bu mukapatqa ilham toxtini namzat tallap nahayiti toghra qilghan. Bügün bu yerde ilham toxti heqqide bolunghan sözler, ilham toxtining türme hayati, uning uyghurlarning erkinliki, kishilik heq-Hoquqi yolida qilghan küreshliri, xitayning uninggha qilghan heqsizliqi bu mukapatning uninggha bérilip toghra qilinghanliqini ispatlidi. Bizge bu mukapatni ilham toxtigha bérishni saye qilghan ‹ilham toxti guruppisi› gha we ‹tehdit astidiki milletlerni qoghdash teshkilati› gha rehmitimni bildürimen.»

«Ilham toxti guruppisi» ning reisi enwerjan ependige mikrofonimizni uzatqinimizda, u özining bügünki bu murasimdin köp hayajanlanghanliqini eskertti.

Gérmaniye parlamént ezasi margarétta bauzé xanimmu ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: «bügün qaltis bir kün boldi. Ilham toxti üchünmu, uyghur xelqi üchünmu, uyghur xelqining heqqaniy dewasini qollawatqan kishiler üchünmu hemde ‹tehdit astidiki milletlerni qoghdash teshkilati› we ‹ilham toxti guruppisi› üchünmu qaltis kün boldi. Biz xitay türmisidiki ilham toxtini dunyaning unutmighanliqini, untumaydighanliqini, heqsizliqning eyiblinip, heqqaniyetning qollashqa érishidighanliqini pütün alemge jakarliduq.»

24991307_2261128060579440_3279020001701168974_n

Frankfurtta yashawatqan «Uyghuristan Kultur merkizi» ning reisi, uyghur ziyaliysi küresh atahan ependimu bügünki bu menziridin bekla tesirlengenlikini tilgha aldi.

Bügünki bu murasimda uyghurlarni hayajangha chömdüridighan köpligen tesirlik nutuqlar, paaliyetler bolup ötti. Bu heqte kéyinki programmilirimizda dawamliq toxtilimiz.ekrem

«Xelqara Kishilik Hoquq Küni» de Uyghurlarning Kishilik Hoquqini Kapaletke Ige Qilish Telep Qilindi

B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-Séntebir.

B d t belgisi chüshürülgen sehne arqa körünüshi. B d t bash shtabi. 2013-Yili 3-Séntebir.

 AP Photo/Bebeto Matthews

10-Dékabir küni birleshken döletler teshkilati teripidin «xelqara kishilik hoquq küni» qilip belgilengen. Bu kün munasiwiti bilen élan qilinghan bayanatlarda uyghur élidiki kishilik hoquq depsendichilikining tarixtiki eng éghir bir weziyette turuwatqanliqi we bu ehwalgha xatime bérish üchün xelqara jamaetning öz mesuliyitini ada qilishi kérekliki tekitlendi.

1948-Yili 10-Dékabir küni birleshken döletler teshkilati «uniwérsal kishilik hoquq xitabnamisi» ni resmiy qobul qilip, herbir insanning tughulushidinla erkin ikenliki we ularning kishilik hoquqining dexli-Teruzsiz ikenlikini jakarlighan idi. Bu xitabnamige qol qoyghan döletlerning öz puqralirining kishilik hoquqini kapaletke ige qilish mesuliyiti barliqi éniq belgilengen xitabnamide barliq xelqlerning öz qedir-Qimmiti we ghururi bilen yashash, öz teqdirini özi belgilesh hoquqi barliqi eskertilgen idi.

«Uniwérsal kishilik hoquq xitabnamisi» qobul qilinghan 10-Dékabir küni shundin buyan «dunya kishilik hoquq küni» süpitide xatirilinip kelmekte. Xitay hökümiti bu xitabnamige 1971-Yili qol qoyghan bolsimu, biraq uning kishilik hoquq xatirisi hélihem nachar döletler qatarida bahalinip kelmekte. Bolupmu xitaydiki uyghur, tibet qatarliq milletlerning kishilik hoquq ehwali xelqarada küchlük endishe peyda qilmaqta.

Dunya uyghur qurultiyining aliy rehbiri rabiye qadir xanim bügün radiyomizning ziyaritini qobul qilip, «dunya kishilik hoquq küni» de uyghurlar weziyitining diqqetke élinishi kéreklikini tekitlidi.

8-Dékabir küni yene yawropa ittipaqining xitayda turushluq wekiller heyiti xitayning kishilik hoquq weziyiti heqqide bir parche bayanat élan qildi. Bu bayanatta uyghur ziyaliysi ilham toxti alahide tilgha élinghan. Bayanatta mundaq déyilgen: «yawropa ittipaqining xitayda turushluq wekiller heyiti nobél tinchliq mukapati sahibi lyushawboning türmidiki ölümidin qattiq epsuslinish bilen bir waqitta, jiyang tyenyung we uyghur ziyaliysi ilham toxtigha oxshash kishilik hoquq qoghdighuchilirining derhal qoyup bérilishini telep qilimiz.»

Mezkur heyet bayanatida ötken bir yil mabeynide, xitayda pikir we uchur erkinliki hem shundaqla intérnétqa qaritilghan qamalning zor derijide küchiyip ketkenlikini eskertip, xitaydiki puqralarning eng négizlik hoquqliriningmu kapaletke ige qilinmasliqining özlirini qattiq epsuslandurghanliqini bayan qilghan.

Firansiye agéntliqining xewer qilishiche, gérmaniyening xitayda turushluq elchisi maykil klaus öz aldigha bayanat bérip, xitaydiki diniy bésim siyasiti we shundaqla uning ijtimaiy guruhlargha keltürgen riyazetlirini tenqid qilghan.

Dunya uyghur qurultiyining reisi dolqun eysa ependi bügün radiyomizgha qilghan sözide, «xitay iqtisadiy küchini pesh qilip dunyadiki démokratik awazlarni boghushqa urunuwatqan bir sharaitta xelqara jamaetchilikning ortaq heriket qilip, ortaq qarshiliq körsitishining ehmiyiti zor,» dep körsetti.

Bügün, xelqara kechürüm teshkilatimu kishilik hoquq küni munasiwiti bilen élan qilghan bayanatida, xitaydiki kishilik hoquq weziyitini yaxshilash üchün xelqara jemiyetlerning ortaq heriket qilishi we xitaygha ortaq bésim ishlitishi kéreklikini bildürdi. Mezkur teshkilatmu öz bayanatida xitay hökümitini türmidiki uyghur ziyaliysi ilham toxti qatarliq barliq siyasiy mehbuslarni azad qilishqa chaqirdi.

Amérikidiki «uyghur kishilik hoquq qurulushi» mu peyshenbe küni élan qilghan bayanatida, xitay hökümitining özi qol qoyghan kishilik hoquq xitabnamisidiki maddilargha xilap halda, uyghurlarning milliy, diniy hoquqliri, pikir-Uchur erkinliki, yighilish erkinlikini qattiq qamal qilip kelgenlikini bayan qilghan. Bayanatta dunya jamaetchilikidin uyghurlarning kishilik hoquq we bashqa insaniy teleplirini qollash shundaqla b d t tor bétide échilghan mexsus munberge söz qaldurush arqiliq xitay hökümitige bésim peyda qilip, ulargha uyghurlar uchrawatqan zulumning untulmaydighanliqini bildürüshke dewet qilghan.

Melum bolushiche, xelqara kechürüm teshkilatining engliyediki shöbisi 10-Dékabir küni xitayning londonda turushluq elchixanisi aldida namayish qilidiken.irade

Xitayning Gérmaniyedin Jasus Qobul Qilishqa Uruniwatqanliqi Ashkarlandi

Xitay xelqaraliq ijtimaiy taratqularni özining jasusluq ishlirida aktip qollinip kéliwatqanliqi toghrisidiki maqalidin süretke élinghan.

Xitay xelqaraliq ijtimaiy taratqularni özining jasusluq ishlirida aktip qollinip kéliwatqanliqi toghrisidiki maqalidin süretke élinghan.

Photo: RFA

Gérmaniyening ichki istighbarat organi bolghan «asasi qanunni qoghdash idarisi» yekshenbe küni doklat élan qilip, gérmaniye hökümet emeldarlirini we siyasetchilirini xitay jasusluq organlirining xelqara ijtimaiy taratqulardiki jasusluq herketliridin hushyar bolushqa agahlandurghan.

Gérmaniye axbarat wastilirining xewer qilishiche, gérmaniye «asasi qanunni qoghdash idarisi» ning doklatida xitay jasusluq organlirining linkidin qatarliq ijtimaiy taratqularda saxta isim bilen hésap échip, gérmaniye hökümitige singip kirishke, gérmaniyelik siyasetchiler we emeldarlar bilen alaqe ornitishqa urunup kelgenlikini tekitligen. Bu gérmaniye istighbarat organlirining tunji qétim xitayning tor jasusluq herkitige dair etrapliq we tepsiliy doklat élan qilip, xitayning ijtimaiy taratqulardiki bezi saxta tor hisaplirini ashkarlishidur.

Doklatta körsitishiche, gérmaniye ichki istighbarat idarisi 9 ay tekshürüsh élip bérish arqiliq xitay jasusluq xadimlirining linkid‏in, namliq ijtimaiy taratqu arqiliq 10 mingdin artuq gérmnaiye grazhdani bilen alaqe qurghanliqini éniqlighan. Doklatta, xitay jasusluq xadimlirining özlirini xitaydiki melum tetqiqat ornining bashliqi, meslihetchi, tetqiqatchi yaki melum bir ishning péshidiki jahansaz, dep tonushturup, ulargha xitayni ziyaret qildurush, ataqliq kishiler bilen tonushturush dégen tekliplerni sunidighanliqi, shu arqiliq ularngning ishenchisige érishishke tirishidighanliqini bildürgen.

Doklatta körsitishiche, «xitay istighbarat organlirining paaliyiti linkidingha oxshash ijtimaiy taratqularda nahayiti aktip bolup, bu xil taratqular ularning uchur yighish we istighbarat toplash, tor qollanghuchilarning mijez-Xulqi, xaraktiri, siyasiy qiziqishigha dair sanliq melumatlargha érishishtiki qanili bolup kelgen.»

Gérmanie dairilirining mezkur doklatni ashkara élan qilip, xitayni tenqid qilishi gérmaniye kishilik hoquq teshkilatlirini heyran qaldurghan. «Tehdit astidiki milletler teshkilati» ning reisi ulrix déliyus mundaq deydu: «tünügün axsham bu xewerni anglap heqiqeten heyran qaldim. Gérmaniyede xitaygha qaritilghan bundaq agahlandurushni ashkara élan qilish ishi burun körülüp baqmighan. Gérmaniye burun xitayning jasusluq heriketliride uni bundaq ashkara tenqid qilip baqmighan idi. Bu gérmaniye üchün yéngi bashlinish boldi. Ular tehditning küchiyiwatqanliqini burundin bilsimu, biraq hazir heriketke kélip, gérmaniye karxanilirini we gérmaniye puqralirini ashkara agahlandurush zörürlikini, buni yoshurmasliq kéreklikini hés qilghan.»

Ulrix déliyusning ilgiri sürüshiche, gérmaniye istighbarati burundinla xitay jasusluq organlirining gérmaniyediki uyghur mesilisige köngül bölüp kéliwatqan kishilik hoquq teshkilatlirini teqip qilidighanliqini bilsimu, lékin hazirgha qeder uninggha ashkara inkas bildürmey kelgen iken. erkin

Ulrux délius, bu qétim gérmaniyening xitayni ashkara tenqid qilishi «ijabiy bir qedem,» dep körsetti. Déliyus mundaq deydu: «ular hazirgha qeder biz we bizge oxshash uyghur weziyitige köngöl bölüp kéliwatqan bashqa ammiwiy teshkilatlarnimu teqip qilip kelgen idi. Ular bizning herkitimiz toghrisida téximu köp tepsilatlargha érishishni arzu qilatti. Yéqinqi yillarda gérmaniyede xitaygha jasusluq qilidighan bir qanche kishi qolgha élindi. Bu nahayiti zor weqe. Gérmaniye dairilirining emdi hushini yighip, xitayning jasusluq heriketlirini ashkarlishi we tenqid qilishi bizni nahayiti memnun qildi. Ular burun xitayning herketlirini bilsimu, lékin ashkarlimaytti. Mana hazir ashkara tenqid qildi. Bu bir yéngi bashlinish, biz buni ijabiy bir qedem, dep qaraymiz.»

Gérmaniye ichki istighbarat organi doklatida linkidin ijtimaiy alaqe toridiki saxta isimlarni ashkarlap, xitay jasusluq xadimlirining her xil salahiyetler bilen létisiye chén, jéyson wang, réchél li, elén lyu, aléks li, éwa xen, lo yana, lili wu dégen isimlarni qollanghanliqini bildürgen.

«Nyu-York waqti géziti» bügün tarqatqan bu heqtiki xewiride gérmaniye istighbarat idarisining bashliqi xanz géorgé masénning sözini neqil keltürüp, xitayning herkiti «gérmanuiye parlamnénti, ministirliqlar we hökümetke soqunup kirishtin ibaret zor heriket,» dégen.

Amérikida turushluq tor erkinliki paaliyetchisi li xongkuenning bildürüshiche, linkid‏in xitayda tor mulazimitige yol qoyulghan az sandiki bir qanche chetel ijtimaiy taratqulirining biri iken. U, xitay bixeterlik organlirining linkid‏inning xitaydiki tor abuntlirining shexsi uchurigha érisheleydighanliqini bildürüp, buning xeterlik ikenliki bildürdi.

Li xongküen mundaq deydu: «linkidinning ehwali bir qeder murekkep. Chünki linkid‏in bilen xitay hökümitining kélishimi bardek qilidu. Bu shirketning torini xitayda iishlketkili bolidu. Xitay hökümitining bu shirketke yol qoyushidiki birdin-Bir seweb uning arqa sönggüchini kontrol qilishigha yol qoyghanliqidur. Mana bu nahayiti xeterlik. Bu démeklik linkidinning arqa sönggüchidiki pütün uchurlar xitay hökümitige ashkara dégenliktur. Démek, xitay hökümiti uning arqa sönggüchidiki uchurlarni élip her xil analizlargha ishliteleydu. Bu uning tor abuntlirining shexsiy uchurlirini öz ichige alidu. Shunga buning xitay istighbarat organlirigha pütünley échiwétilgen bolushi turghan gep. Chünki, xitay kompartiyesi bu shirketning xitayda tijaret qilishigha yol qoyushidiki aldinqi sherti uning mexpiyetliki bolmasliqtur. Shunga, gérmaniyening doklatida otturigha qoyulghan pikirlerning melum asasi bar.»

Li xongküen ependining qeyt qilishiche, xitay ijtimaiy alaqe wastiliridiki jasusluq herkiti chetellerdiki uyghur, tibet, teywen musteqilchilirige we falungongchilargha melum tehdit peyda qilsimu, emma uning toplighan sanliq melumatlarni emeliy qimmiti bar istighbarat uchurigha aylandurush iqtidarining qanchilik ikenliki ayrim bir mesile iken.

Li xongküen mundaq deydu: «buning elwette melum xewipi bolidu. U öktichiler, uyghur, tibet, teywen musteqilchiliri we falungongchilarning uchurlirini toplashni héchqachan toxtitip qoymidi. Uning üstige ijtimay alaqe wastilirining tereqqiyatigha egship, uning bu xizmiti téximu asanlashti. Lékin u nurghun sanliq melumat toplighan teqdirdimu, lékin buni istighbaratqa aylandurush eqil telep qilidighan bir jeryan. Buni chong sanliq melumatning yardimisiz qilghili bolmaydu. Uning toplighan sanliq melumati qanchilik köp bolsa, buni pishshiqlap ishleshke shunchilik küch kétidu.»

Gérmaniye ichki istighbarat idarisining doklati bügün xitayning derhal ret qilishigha uchridi. Xitay tashqi ishlar mninistirliqining bayanatchisi lü kang bügünki axbarat élan qilish yighinida gérmaniyening doklati «asassiz» dep tenqidligen.

Fransiye agéntliqining xewiride qeyt qilishiche, lü kang, «biz gérmaniyediki alaqidar organlarning, bolupmu hökümet organlirining söz we herkitide téximu mesuliyetchan bolushini, ikki terepning ortaq menpeetige paydiliq bolmighan sözlerni qilmasliqini ümid qilimiz,» dégen.

ÜLKÜ OCAKLARI BAŞKANI KILAVUZ:ÇİN,İNSAN HAKLARINA SAYGI VE İŞGALE SON VERMELİDİR !

Olcay Kılavuz Resimleri ile ilgili görsel sonucu

Uygur Haber ve Araştırma Merkezi(UYHAM)

Ülkemizin en güçlü,  en çok şube ve üyesi bulunan ve Türk gençliğine yönelik çalışmaları ile öne çıkan Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı Genel Başkanı Sayın Olcay Kılavuz Çin yönetimine çağrıda bulunarak ” Çin, insan haklarına saygı göstermeli  ve işgale bir an önce son vermelidir. ” dedi
Özgür Asya radayosunda yer alan bilgilere göre Ülkü Ocakları Genel Başkanı Sayın Kılavuz bu konuşmayı 06Aralık 2017 günü kendisini ziyaret eden Dünya Uygur Kurultayı Heyeti ile görüşmesi sırasında  sarfettiği açıklandı.
10-13 Kasım 2017 tarihlerinde Almanya’nın Münih kenti’nede yapılan Dünya Uygur Kurultayı 6.Genel Kurulunda DUK Genel Başakan Yardımcısı olarak seçilen Dr.Erkin Ekrem ile DUK İcra Kurulu Sekreterliğine getirilen  Dr.Erkin Emet ve Doğu Türkistanlı aktivistlerden  M.Ali Cantürk’ten oluşan DUK.Heyetinin kendisine yaptığı ziyaret sırasında, Ülkü Ocaklarının dünyanın en büyük gençlik teşkilatlarından biri olduğunu belirtti ve Ülkü Ocaklarının Doğu Türkistan davasını sürekli gündemde tutacağını ve bunu kendileri için bir görev addettiklerini belirterek şöyle koruştu ; “ Öncelikle Dünya Uygur Kurultayının 6.genel Kurulunun başarılı bir şekilde  tamamlanması  ile  yeni seçilen yöneticileri kutluyor ve  başarılar diliyorum. Hayırlı ve uğurlu olmasını niyaz ediyorum.Bize düşen her türlü taleplerinizi görev olarak kabul addeyor ve talepleri    yerine getirmek için her  zaman hazır olduğumuzu ifade ediyorum.  Biz dünyanın en büyük bir gençlik teşkilatı olmamız hesabiyle Türk dünyası ve özellikle mazlum Doğu Türkistan için her türlü çalışma ve faaliyetlere şimdiye kadar olduğu gibi  bundan sonra da hazırız.Doğu Türkistan’daki baskı,zulüm , dini ve ırkı soykırım uygulamalarına karşı her zaman tepkimizi en güçlü bir biçimde ifade ettik. İdam,müebbed ve uzun süreli hapis cezasına çarptırılan Soydaşlarımız ile fiziki baskı ve işkencelere maruz kalan Kardeşlerimizin durumlarını  dile getiriyoruz.Bu kardeşlerimize verilen bu aşırı ve hukuksuz  bu cezaların ortadan kaldırılmasını sağlamaya yönelik tanıtım ve tepkisel bir çok eylemler gerçekleştirdik.Bundan sonra da bu tür faaliyetlerimizi sürdüreceğiz. Bizim Doğu Türkistan’a ve bu ata topraklarımızda varlık mücadelesi vermekte olan kahraman kardeşlerimize olan sevgi ve muhabbetimiz çok derin ve sonsuzdur. Doğu Türkistanlı kardeşlerimizin çekmekte olduğu baskı ve insanlık dışı zulmü Türk-İslam alemine ve tüm dünya’ya anlatmak ve bu kutsal Doğu Türkistan davasına hizmet etmek bizim için insanı bir borç ve bir kardeşlik görevidir.”dedi.

 

Çin’in Doğu Türkistan’da yürütmekte olduğu baskı ve Zulüm insanlık Dışıdır
Ülkü Ocakları Eğitim ve Kültür Vakfı Genel başkanı Sayın Olcay kılavuz sözlerini şöyle sürdürdü ; “Çin yönetiminin Doğu Türkistanlı Kardeşlerimize karşı uyguladığı insanlık kalıbından çıkmış acımasız uygulamalarının çok iyi farkında ve bilincindeyiz.
Günümüzde insanların dini  inançları milli gelenek ve görenekleri, kimliklerini ortaya koyan her türlü maddi ve manevi değerlerini yasaklamak,insanların seyahat özgürlüklerini engellemek çok  sıra dışı ve anormal  uygulamalardır. Aynı zamanda  insanlık değerlerine aykırı günümüz dünyasında olmaması gereken  bir tutumdur. Doğu Türkistanlı Kardeşlerimize  kendi dillerini yasaklaması ve çocuklarını daha bebeklikten itibaren kendisinin olmayan başka bir yabancı dille Çince ile konuşmaya ve öğrenmeye zorlaması asla kabul edilemez büyük bir felaket ve bir insanlık suçudur.Bu insanlık dışı uygulamalar insanlık tarihinin bir kara sayfası ve insanlık sınırlarını aşan bir uygulama olarak tarihe geçecektir. Çin’in Doğu Türkistan’daki bu insanlık dışı uygulamalarını kabul etmemiz asla mümkün değildir.Ayrıca,insanlık onuru taşıyan hiçbir birey.topluluk veya Millet de bunu asla kabul etmez.Çin yönetimini Doğu Türkistan’daki bu hak ve hukuk ihlalleri ve baskı ve zulümlerinden dolayı en güçlü şekilde protesto ediyor ve kınıyoruz. 10 Aralık Evrensel İnsan hakları gününün arafesinde Çini yönetimini insan haklarına saygı göstermeye ve işgal ettiği Doğu Türkistan’dan derhal  çekilmesini talep  ediyoruz.” sözleri ile  açıklamalarını sonlandırdı.

http://www.uyghurnet.org/ulku-ocaklari-genel-baskani-kilavuz-cini-insan-haklarina-saygi-ve-isgale-son-vermelidir/

Exmet Islamgha Tebligh Sözligenliki Seweblik Ölüm Yaki Muddetsiz Qamaq Jazasi Bérilgenliki Ilgiri Sürülmekte

Xitayning térror we diniy ashqunluqqa zerbe bérish herikitidin körünüsh.

Xitayning térror we diniy ashqunluqqa zerbe bérish herikitidin körünüsh.

 CCTV

Muxbirimizning zangguy yézisidin ehwal igilishi dawamida mezkur yézida exmet islam isimlik bir tutqunning bolghanliqi delillendi. Saqchi we yerlik ahalilerning exmet islam heqqide bergen uchurliridin uninggha uninggha yénik bolghanda muddetsiz qamaq jazasi bérilgenliki melum boldi.

Melum bolushiche, bu yilqi «qattiq zerbe bérish dolquni» da késiwétilgenler arisida aktip we shiddetlik qarshiliq heriketlirige qétilghanlar yoq déyerlik. Tutqunlarning köp qismi yéqinqi 15 yil ichide bilip-Bilmey tebligh paaliyetlirige qétilip qalghan we téléfonidin mesile körülgenler iken. Hazirghiche igilengen melumatlarda bularning köpinchisining 10 yilliqtin artuq késilgenliki melum bolghan bolsimu, eng éghir jazalanghanlarning aqiwitining qandaq bolghanliqi éniqsiz idi. Ötken ayda guma nahiyisining piyalma yézisidiki bir kent sékrétari zangguy yézisidiki exmet islam isimlik bir tutqungha tebligh sözligenliki seweblik ölüm jazasi bérilgenlikini bayan qildi.

Yéqinqi 10 yil ichidiki jaza hökümliri ichide türlük qarshiliq heriketlirige chétilghanlargha, chétilish derijisining qanchilik bolushi we yaki weqede alghan rolining qanchilik bölishidin qetiynezer ölüm jazasi bérilgen délolar köp qétim körülgen bolsimu, emma shiddet heriketlirige chétilmighanlar arisida ölüm jazasi bérilgenler téxi ashkarilanmighan idi. Shunga biz mezkur uchurning toghra xataliqini aydinglashturush üchün zangguy yézisigha téléfon qilduq. Deslepte téléfonimizni qobul qilghan saqchi xadimi zangguyda exmet islam isimlik bir tutqunning bolghanliqini delillidi, emma déloning tepsilatidin melumat bérelmidi. Bashqa alaqidar xadimlarmu exmet islamgha ölüm jazasi bérilgenlikini delilligüdek uchur bermigen bolsimu, emma exmet islam délosini inkar qilmidi.

Ahalilerdin birining bayan qilishiche, exmet islam zangguy yézisining 6‏-Kent ezasi. Bu yil 40 yashning üstide bolghan exmet islam, 3 perzentning atisi؛ uning üstidin jaza hökümi chiqirilghanliqi heqqide, kent ahaliler komitéti yighinida melumat bérilgen.

Piyalimadiki bir kent sékrétari exmet islamgha muddetsiz qamaq jazasi bérilgenlik éhtimalliqini tilgha aldi./shöhret hoshur