SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dewlet Giribi: Üstige ay-yultuzluq dewlet bayriqini tutup turghan, Sherqiy Türkistan xelqining simiwoli bolghan tengritagh bürküti, bürkütning ong we sol teripide tinichliq, adalet we bexitning simiwoli bolghan akatsiye yopurmiqi chüshürilgen nur chéchip turghan qoyash, quyashning etrapida Sherqiy Türkistanyashawatqan  qerindash xeliqlerge temsil qilinghan ilahiy bürelerning shekli chüshürülgen qutsal tashpütükdur.  (Qoshumche resim B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 

Ötkür Ependining «Ili sulari» Namliq Shéiri we Manas Deryasi Boyidiki Tarixiy Milliy Tragédiye

Shair we yazghuchi merhum abdurehim ötkür. 1948-Yili (orni éniq emes)

Shair we yazghuchi merhum abdurehim ötkür. 1948-Yili (orni éniq emes)

RFA/Qutlan

Merhum ötkür ependining aile arxipida saqliniwatqan xet-Chekler, qolyazmilar we hazirghiche élan qilinmighan eserliri ichide «ili sulari» namliq bir shéir alahide diqqet qozghaydu.

1949-Yilining yanwar aylirida yézilip hazirghiche metbuatta élan qilinmighan bu shéir merhum ötkür ependining buningdin 68 yil ilgiri, yeni 20-Esir tarixining hel qilghuch deqiqiliride turuwatqan uyghur xelqining öz kélechiki heqqidiki azabliq soallirigha béghishlanghan.

Ili sulari tash yene, biraq –
Manas köwrüki bolmighay tosaq,
Yetmise emdi bu achchiq sawaq,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar!

Norwégiyede yashawatqan uyghur awaz artisi qaraxanning déklamatsiyesidiki bu misralar merhum ötkür ependining «ili sulari» namliq shéirining eng axirqi bir kuplétidur.

«Ili sulari» namliq bu shéirning yézilghan dewri we tarixiy arqa körünüshi heqqide toxtalghan yaponiye kyu-Shiyo uniwérsitétining tetqiqatchisi, pelsepe penliri doktori muxter abdurahman munularni tekitleydu: «ötkür ependining bu shéiri milliy armiye manas deryasi boyigha yétip kélip, u yerde töt yillap turup qalghan bir pewquladde dewrde yézilghan. Ilida sherqiy türkistan jumhuriyiti qurulup, xelq toluq azadliqqa teshna bolup turghan bir zamanda milliy armiyining manas deryasi boyida toxtap qélishi minglighan uyghur ziyaliylirini, awam xelqni qattiq ökündürgen idi. Bu shéirda xelqimizning ene ashu ökünüshliri we soalliri ajayip misralarning pasahiti bilen ipade qilinghan.»

Ötkür ependi alemdin ötkinige bu yil 22 yil boldi, emma uning yalqunluq shéiriy misraliri bilen millet rohiyitining eng chongqur qatlamlirini eks ettürgen bediiy eserliri yillar ötkenséri téximu zor qimmetke we söyüp oqulushqa muyesser bolmaqta.

Hülya xanim 1990-Yillarning bashlirida ötkür ependining shéiriy ijadiyiti heqqide tetqiqat élip bérip doktorluq ilmiy unwanigha érishken tunji chetellik tetqiqatchi. Nöwette türkiyening ghazi uniwérsitétida türkiy xelqler edebiyati boyiche proféssor bolup ishlewatqan hülya qassapoghli enqerediki ishxanisida turup radiyomiz ziyaritini qobul qilghinida ötkür ependining bediiy ijadiyet yoli heqqide toxtilip ötti.

Proféssor hülya xanim ötkür ependining deslepki shéiriy ijadiyet pellisining 1940-Yillarda yaritilghanliqini, kommunist xitayning uyghur diyaridiki hökümranliqi éghirlashqan yillarda, yeni 1950-Yillardin taki 1970-Yillarning axirlirighiche shairning dewr shamallirigha egeshmestin bediiy ijadiyette süküt qilghanliqini alahide tekitleydu.

Hülya xanim yene, abdurehim ötkürning shéiriy ijadiyetliridiki eng muhim témining hürriyet we weten témisi ikenlikini tilgha alidu. U ötkür ependi bir milliy shair bolush süpiti bilen özining bediiy ijadiyetliridiki ilham menbesini xelqining ümidliridin, hayajanliridin we arzu-Armanliridin alghan, dep qaraydu.

Doktor muxter abdurahman «ili sulari» namliq bu shéir heqqide analiz yürgüzginide, ötkür ependining shéirda simwolluq wasitilerni qollinip, küchlük chaqiriq tüsige ige ritorik xitablar arqiliq tarixning éghir sinaqlirigha duch kelgen uyghur xelqining eyni chaghdiki milliy tragédiye éngini ipade qilghanliqini ilgiri süridu.

Hülya xanimmu ötkür ependining 1940-Yillardiki shéiriy ijadiyetliride simwolluq, lirikiliq we diramatik bediiy ipadilerning mahirliq bilen qollinilghanliqini tilgha alidu.

Milliy armiye manas deryasi boyida toxtashqa mejbur bolghan ashu 4 yilliq hel qilghuch tarixiy jeryanda, uyghur xelqi öz kélechiki heqqide némilerni oylidi? öz tarixidiki eng ökünüshlük yillargha qandaq inkaslarda boldi? doktor muxter abdurahman, ötkür ependining «ili sulari» namliq bu shéiri del uyghur xelqining ashu tarixiy basquchtiki soalliri, ökünüshliri, arzu-Armanliri we siyasiy ghayisining yarqin ipadisi, dep qaraydu.

Proféssor hülya xanim axirida munularni tekitleydu: «ötkür ependi néme üchün untulmaydu? u shuning üchün untulmaydiki, ötkür xelqning shairi. U öz xelqining yighisini yighlap, külkisini külgen bir milliy shair. U öz xelqining ümidlirini, ghayisini, hayajinini, erkinlikke bolghan teshnaliqini we ularning némini kütidighanliqini bilgen shair. Bundaq shair qandaqmu untulsun? u shu qeder beriketlik bir shairki, uning ölümidin kéyin uyghur xelqide yüzligen shairlar tughuldi.»

Anglarmen dostlar!

Abdurehim ötkürning «ili sulari» namliq bu shéirining toluq tékisti uyghur awaz artisliridin qaraxan ependining déklamatsiyeside diqqitinglargha sunuldi:

Chüshse yadimgha ili sulari,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.
Yetse qulaqqa ahu-Mungliri,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Qéni u séning azad yerliring,
Xan leylun éytqan meghrur erliring?
Qumgha singdimu qanu-Terliring,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Qéni kochangdin tolghunup axsham –
Ötkende éytqan ewrishim naxsham?
Shuni eslisem her bir seher-Sham,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Qéni rizwangül köksidin aqqan,
Qashning süyidek shox, pakize qan?
Qéni shu qanlar, jenggiwar dastan,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Malxay qirlighan yigitler qéni؛
Qéni alqishqa kömülgen ghéni?
Shumidi elning changqap kütkini,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Qérip qaptimu ghénikam batur,
Hélitinla-He, shunchilik baldur?
Héy saba tézrek bir xeber keltür,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Tinimsiz sayram chayqalmamdikin,
Telkidin tuman tarqalmamdikin,
Nilqa atliri chapalmamdikin?
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Nilqa étigha yoqmikin taqa,
Meylimu shunche yirtilsa yaqa?
Zumret kölümni bulghidi paqa,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Atlar dukuri, miltiq awazi,
Estin chiqtimu bürküt perwazi,
Yoqmu shéhitqa dewager ghazi?
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Ili sulari dolqunliringni,
Xoymu séghindim upqunliringni,
Qachan anglarmen shox ünliringni,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar.

Ili sulari tash yene, biraq –
Manas köwrüki bolmighay tosaq,
Yetmise emdi bu achchiq sawaq,
Köz yashlirimdin qaynar bulaqlar!

1949-Yil yanwar, ürümchi

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/medeniyet-tarix/otkur-ependi-sheir-05182017142022.html/story_main?encoding=latin

2-Nöwetlik «Sherqiy Türkistan Istratégiye Muhakime Yighini» Axirlashti

2-Nöwetlik «sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini» din körünüsh. 2017-Yili 19-May, bérlin.

2-Nöwetlik «sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini» din körünüsh. 2017-Yili 19-May, bérlin.

RFA/Ekrem

19-May bérlinda bashlanghan 2-Nöwetlik «sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini» 21-May netijilik axirlashti.

Gérmaniye paytexti bérlinda 3 kün dawam qilghan 2-Nöwetlik «sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini» 21-May küni yighin axbaratini élan qilish bilen axirlashti.

Yighinning axirqi künide, ottura sherqtiki uyghurlar mesilisi, türkiyediki uyghur musapirliri mesilisi, xitay hökümitining cheteldiki uyghurlarni qayturup kétip türmilerge bend qilish we pasportlirini musadire qiliwélish mesilisi, xitayning islami isimlarni cheklesh mesilisi qatarliqlar üstide mulahiziler yürgüzüsh we qararlar qobul qilish bilen birge, «sherqiy türkistan mesilisini hel qilishning yolliri we siyasetliri» dégen asasiy téma üstide etrapliq toxtilip, muhim bolghan istratégiyilik küresh xeritisini sizip chiqip, tewsiye qararliri qobul qilish bilen tügellendi.

Bir uyghur siyasiy paaliyetchisi süpitide bu qétimqi yighin‘gha qatnashqan d u q bayanatchisi dilshat réshit ependi ziyaritimizni qobul qilghanda, yighinning nahayiti ehmiyetlik bolghanliqini eskertti.

Yighinda «sherqiy türkistan mesilisini hel qilishning yolliri we siyasetliri» dégen témigha ait köpligen muhim teklip-Pikirler otturigha qoyuldi. Mesilen؛ «sherqiy türkistan milliy azadliq herikitining 3 basquchluq istratégiyilik pilanining 1-Basquchidiki bésishqa tégishlik qedemler heqqidiki yéngi toluqlima mezmunlar we özgirishlerning ijrasini emelge ashurush. Xitay élan qiliwatqan qanun-Tüzümler we yerlik nizamlardiki kishilik hoquq depsendichilikige ait mezmunlarni herqaysi döletler hökümetliri, b d t, yawropa parlaméntida ghulghula qozghaydighan témigha aylandurush we buning yolliri» dégendek.

Yaponiyede aktip paaliyet qiliwatqan uyghur ziyaliysi ilham mahmut ependimu yighin esnasida ziyaritimizni qobul qilip, bu yighingha yuqiri baha berdi.

21-Maydiki yighinda yene, amérika tashqi ishlar ministirliqi we amérika dölet mejlisi bilen alaqe ornitish we buning yolliri. B d t, yawropa parlaméntida emelge ashurush pilan qilinghan siyasetlerning ijrasini tizlitish. Muhajirettiki teshkilatlarni tizginleydighan, yétekleydighan, ishqa salidighan merkizi qurulmini berpa qilish we teshkilatlar idéologiyisini turghuzush dégendek mezmunlardimu muhakimiler bolup ötti.

Kanadadin kélip yighingha qatnashqan uyghur ziyaliysi tuyghun ependimu bu qétimqi yighingha bolghan memnuniyitini bildürdi.

Mezkur yighinning axirida yene, pilanliq teshwiqat muessesiliri qurup chiqish we kespiyleshtürüp ishqa kirishtürüsh, maliye kapalitini turghuzush, milliy kimlikni qoghdashning konkrét yolliri qatarliq keng sahelerdiki jiddiy mesililerde her türlük yol xeritiliri sizildi.

Bu 3 künlük muhakime yighini toghrisidiki tesiratlirini bayan qilip ötken shiwétsiyediki uyghur ziyaliysi nijat turghun ependi yighinning muhajirettiki uyghur milliy dewasi üchün zor ehmiyetlik bolghanliqini tilgha aldi.

22-May küni 2-Nöwetlik «sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini»gha kelgen bir qisim wekiller gérmaniye bash ministir mehkimiside gérmaniyening bir qisim yuqiri derijilik rehberliri bilen ayrim söhbet élip bardi.(EKREM)

Suudi Arabistan’ın Başkenti Riyad’da Düzenlenen ABD-Arap Ve İslam Ülkeleri Zirvesi Sona Erdi

Suudi Arabistan’ın başkenti Riyad’da ABD Başkanı Donald Trump ile 55 Arap ve İslam ülkesi lideri ve heyetinin katıldığı ‘ABD-Arap ve İslam Ülkeleri Zirvesi’ yayınlanan Riyad Deklarasyonu ile sona erdi.

210520172319253023439_2-41

Kral Abdulaziz Uluslararası Fuar ve Kongre Merkezi’nde gerçekleştirilen ve Türkiye’den Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu’nun katıldığı zirvenin sonunda, bir dizi kararların yer aldığı “Riyad Deklarasyonu” yayınlandı.

Deklarasyonda, terör ile mücadelede yapılarak güven, istikrar ve barışın sağlanması için Arap ve İslam ülkelerinin ABD ile köklü bir koordinasyon içinde olması, bilgi ve deneyim transferi başta olmak üzere birçok alanda ortak hareket etme kararı alındığı belirtildi.

– Stratejik Ortadoğu İttifakı

Deklarasyonda, Ortadoğu ve dünyada barış ve güven sağlanması için 2018’e kadar kuruluş çalışmalarının tamamlanması beklenen “Stratejik Ortadoğu İttifakı” kurulması ile ilgili çabalara sıcak bakıldığı, Riyad’da kurulan “İtidal” Uluslararası Radikal Düşünceyle Mücadele Merkezi’nin faaliyetlere başlaması ve 34 bin kişilik askeri gücü bünyesinde barındıran, Suriye ve Irak’ta ihtiyaç halinde terör ile mücadele için sahada aktif bir şekilde kullanılabilecek olan “Teröre Karşı İslam İttifakı” adlı kuruluşun tamamlanarak göreve hazır hale gelmesinin desteklendiği ve sevinçle karşılandığı aktarıldı.

İran’ın bölge ülkelerinin içişlerine müdahalesi ve düşmanca tavırlarının kesin bir dille reddedildiği deklarasyonda, İran’ın balistik füze programının tehlikeli olduğu, diplomatların ve büyükelçiliklerin korunmasını güvence altına alan Viyana Sözleşmesi’nin İran tarafından ihlal edilmesi ise kınandı.

Terörle mücadele konusunda uluslararası ve ikili anlaşmaların aktif bir şekilde devam edeceği ve ilgili kurumların mücadeleyi etkin bir şekilde yürütmesi için kendilerini geliştirmesi gerektiği belirtilen deklarasyonda, terörün finansmanı ve teröristlerin nakit transferlerinin belirlenip engellenmesini öngören Körfez ülkeleri ile ABD arasındaki anlaşmaya zirveye katılan liderlerin de taraf olması çağrısında bulunuldu.

Deklarasyonda ayrıca ABD-Arap ve İslam Ülkeleri Zirvesi’ne katılanların, hiçbir terör eylemi veya teröristi, herhangi bir din, kültür veya gelenek ile bağdaştırmayacağı, ülkelerindeki farklı din, kültür, ve etnik gruplar arasında birlikte yaşama ve yardımlaşma kültürünü yayacağı, toplumdaki bireylerin bunları özümsemesi için çalışma yürütmesi gerektiği ifade edildi.

Suudi Arabistan tarafından daha önce kurulan ve aktif bir şekilde çalışmalarını yürüten “Din Mensupları Arası Diyalog Merkezi” girişiminin çok verimli bir girişim olduğuna işaret edilen deklarasyonda, buna benzer deneyimlerin arttırılarak toplumların gelişmesine katkı sunmak gerektiği kaydedildi.

 

http://www.star.com.tr/dunya/suudi-arabistanin-baskenti-riyadda-duzenlenen-abdarap-ve-islam-ulkeleri-zirvesi-sona-erdi-haber-1219799/

Sherqiy Türkistanliqlarning Ikkinchi Nöwetlik Istratégiye Muhakime Yighini Échiliwatidu

 

«Sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini» din bir körünüsh

«Sherqiy türkistan istratégiye muhakime yighini» din bir körünüsh

RFA/Ekrem

19-May bashlanghan istratégiye muhakime yighinida uyghurlarning teqdirige munasiwetlik muhim témilar muzakire qilindi. Gérmaniye paytexti bérlinda 19-May bashlanghan 2-Nöwetlik sherqiy türkistanliqlar istratégiye muhakime yighinida uyghurlarning bügüni we kelgüsige ait muhim mezmunlar muzakire témisi boldi.

20-May chüshtin burun, 11-Séntebir weqesidin kéyin xitay hökümitining uyghurlarni xelqaragha térrorist qilip körsitish üchün qollanghan pütün hiyle-Neyrengliri, uyghurlar mesilisining xelqara sehnidin orun élishi, xelqarada yüz bergen özgirishlerning uyghurlar mesilisige körsitidighan ijabiy yaki selbiy tesirliri, yüksiliwatqan xitay we dunyagha kélish éhtimali bolghan ichki-Tashqi weqeler, xitayning xelqara tüzüm we sistémigha tesir körsitishke urunushi, xitayning amérika, yawropa birliki, rusiye, yaponiye, hindistan, türkiye hem qoshna döletler bilen bolghan munasiwiti we buning uyghurlarning kélechikige körsitidighan tesiri, uyghurlar qollinishqa tégishlik tedbirler, kélechek üchün izdeshke tégishlik yollar qatarliqlar heqqide uzun-Bes munaziriler boldi.

Shuning bilen birge, uyghur éli duch kélidighan mesililer, muhajirettiki uyghur teshkilatlirining muresselishishi, uyghur siyasetchilerning kespiylishishi, maliye we xelqara jamaetchilik, uyghurlarning idéologiye mesilisi qatarliqlar asasliq söz témisigha aylandi.

Bu qétimqi yighingha türkiyedin kélip qatnashqan alimjan boghda ependi ziyaritimizni qobul qilghanda, yighinning dunya we uyghurlargha munasiwetlik sahelerde köp ilmiy izdinishlerde bolghanliqini eskertti. Amérikidin kelgen roshen abbas xanimmu yighinda otturigha qoyulghan bezi témilar toghrisida toxtaldi. U yene özining bu qétimqi yighindin alghan tesiratlirini bayan qilip ötti.
germaniye-uyghur-sherqiy-turkistan-istratigiye-muhakime-yighini-2017-2.png
20-Maydiki yighinda yene uyghurlarning kélechekte rusiye, yaponiye, hindistanda qolgha keltürüsh éhtimali bolghan siyasiy menpeetliri üstide uzun talash-Tartishlar bolundi.

Bügün bu döletler xitay bilen dost ötüwatqan bolsimu, emma kelgüside bu dostluqining buzulush mumkinlikini nezerge alghan asasta istratégiye belgileshning zörürlükide pikir birliki hasil qilindi.

Türkiyening dölet menpeeti seweblik xéli uzun bir mezgilgiche uyghurlarni xitay bilen bolghan munasiwette qurban qilishni dawamlashturidighanliqi mulahize qilindi.

Gollandiyedin kelgen abduraxman haji ependimu, bu yighindin köp nep alghanliqini, yighin mezmunlirining nezer dairisini kéngeytkenlikini tekitlidi.

Kanadadin kelgen ruqiye turdush xanimmu bu heqte öz tesiratlirini bildürüp ötti.

3 Kün dawamlishidighan bu yighinning bügünki programmisida, xitayning kelgüside halak bolush éhtimali barliqi we uyghurlarning azadliqi üchün bu pursettin qandaq paydilinish mesililirimu küntertipke keldi. Bu téma köp mulahize qilindi.

Yüz bérish éhtimali bolghan barliq mesililer nezerge élindi. Uyghurlar öz hakimiyitini qolgha keltürüshte kérekke kélidighan chare-Tedbirler heqqide köplep teklip pikirliri otturigha qoyuldi.

Qeshqerdiki Ataqliq Ölima Ablimit Damolla Hajim Tutqun Qilinghan

Qeshqer shehridiki tutqun qilinghan diniy zat ablimit damollar hajim (waqti we orni éniq emes)

Qeshqer shehridiki tutqun qilinghan diniy zat ablimit damollar hajim (waqti we orni éniq emes)

RFA/Qutluq

Her qaysi ellerde muhajirette yashawatqan uyghurlardin bir qismi bügün ziyaritimizni qobul qilip, özining mol penniy we diniy bilimliri bilen qeshqer xelqining hörmitige sazawer bolghan, 1980-Yillarning axirida meripetperwer sodigerlerning iqtisadiy yardimi bilen xelqning bashqurushidiki «qeshqer til-Téxnika mektipi» ni qurghan, qeshqer shehiridiki toqquztash meschitining xatipi, 78 yashtin halqighan ataqliq ölima ablimit damolla hajimning bir ay ilgiri qeshqer sheherlik jamaet xewpsizlik idarisi birinchi bashqarmisi teripidin tutqun qilinghanliqini ilgiri sürdi.

Aldi bilen téléfon ziyaritimizni qobul qilghan, hazir ereb birleshme xelipilikide tijaret bilen shughulliniwatqan uyghur tijaretchi batur, yéqinda xitay ölkilirige tijaretke barghanda shu yerdiki uyghurlardin ablimit damolla hajimning xitay qanun organliri teripidin bir ay ilgiri qolgha élinghanliqi toghrisidiki anglighanlirini bayan qildi.

Téléfon ziyaritimizni qobul qilghan, yéqinda qeshqerge tughqan yoqlashqa bérip kelgen, hazir yawropadiki melum bir dölette yashawatqan tomaris xanim özining qeshqerdiki uruq-Tughqan, dost-Yarenliridin bu heqte anglighanlirini bildürdi.

Biz yuqiriqi muhajirette yashawatqan ikki neper uyghurning qeshqerdiki ablimit damolla hajimning qolgha élinghanliqi toghrisidiki uchurlirigha asasen, qeshqer sheherlik jamaet xewpsizlik idarisige téléfon qilip bu heqte uchur igileshke tirishqan bolsaqmu, biraq téléfonimizni qobul qilghan ikki neper uyghur saqchi bu ishtin özlirining xewersiz ikenlikini ilgiri sürüp, bu heqtiki soalimizgha jawab bérishtin özlirini qachurdi.

Biz bu heqte téximu ilgiriligen halda toluq melumatqa érishish üchün, hazir türkiyede hijrette yashawatqan, nam-Sheripini ashkarilashni xalimighan, ablimit damolla hajimning tughqanliridin biri bilen bu heqte téléfon söhbiti élip barghinimizda, bu kishi ablimit damolla hajimning we ailisidikilerning tutqun qilinghanliqini bildürdi.

Ilgiri qeshqerde ablimit damolla hajim bilen hemsöhbetlerde bolghan türkiyediki uyghurlardin hamut hajim téléfon ziyaritimizni qobul qilip, bir qanche aylar ilgiri türkiyege sayahetke kelgen uyghurlarning ablimit damolla hajimning uzundin buyan ailisige nezerbend qilinghanliqi heqqide éytqanliri toghrisida toxtaldi.

Igilishimizche, ablimit damolla hajim 1939-Yili qeshqerning opal yézisi bulaqbéshi mehelliside dunyagha kelgen bolup, qeshqerdiki ataqliq ölimalardin abduréshit qarihajim we atushtiki bir qisim diniy ölimalarda ilim tehsil qilghan, ereb, pars, ordo we türk tillirigha mukemmel bolghan, islam we uyghur tarixiy toghrisida belgilik bilimge ige meripetperwer diniy zatlardin biri hésablinidiken.(haji qutluq qadiri)

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Ürümchidin Kelgen Xet:  Bir Uyghur Pirofesorning Töwenamisi

 

 

Woman-at-computer-with-light-on-wall

 

Qolumda qelem, üstelde kompiyotur . Töwename yézish üchün olturiwatimen. Yazidighinim ilmiy maqale emes, ”ikki yüzlimichilikim“ ning itirapnamisi. Bu kéche yézip ete ettigen uniwérsititimizning rehberlikige tapshurmisam, Piropesorlighimdin, mu’ashimdin mehrum qalimen. Kommenistik partiyedin qoghlap chiqirilimen.Hetta qolumgha koyza sélinip qarangghu kamérlargha solinishim mumkin. Yalghuz men emes, pütün a’ile epradim weyran bolidu. Késel azabi tartiwatqani 30 yilliq qedirdan ayalimni, jan- jiger balilirimni, omaq newrilirimini körelmeymen. Gundipaylarning aldida ittin xar bolimen.

Néme dégen qorqunuchluq…. Men heqiqeten jonggu kommonistik partiyisige, xenzu xelqige ikki yüzlük qildimmu? Men bir tuzkormu? Yaq. Hayatimda hich qachan partiyige ikki yüzlük qilishni könglümge keltürüp baqmidim. Nimishke méni ikki yüzlimechilik rohi dunyasimni qézip chiqip étirapname yézishqa mejburlaydu?

 

Oyla, hey hayatini xitayning arghamchisida ensiz mangidighan darwazgha oxshash ensizlik we éhtiyat ichide ötküzüp kelgen Pirofesor!… Men oylap, oylap axiri özemning bir, heqiqi ikki yüzlimichi ikenlikimni tonup yettim. Men rastinla ikki yüzlimichi. Men ömrüm boyiche öz millitimge ikki yüzlimichilik qilip yashidim.  Men bir qanun Pirofesori turup, oqughuchilirimgha millitimning qanundiki heq-hoquqliri toghrisida bir qétimmu ders sözlimidim. Bu heqte sorighanlarni qattiq azarlidim. Oqughuchilirimgha ”singgen néninglarni yenglar“ dep nesihet qildim.

Dadam öldi, anam öldi. Jama’et meschitte namizini chüshürgende men meschit aldida saqlap turdum. Hetta ata- anamning jinaza namizidimu jama’et bilen bir septe turmidim. Saqchilar men ders sözlewatqan sinipqa oqughuchilirimning qoligha koyza sélip élip chiqip ketkende, bu oqughuchilarning gunahi nime?! Qolinglarda tutush ruxsiti barmu?- dep sorashqa jür’et qilalmidim. Fakolit partiye yachéykisi ”tutulghan oqughuchilarda milliy bölgünchilik idiyisi bolghan“ dise, men siniptiki oqughuchilargha eynen yetküzdüm. Oqughuchilirimdin beziler “ Tutup kétilgenlerning qanun’gha xilap jinayiti heqqide nex pakit barmu?“ dep sorighanida. ”ulugh partiyemiz, partiye rehberlikidiki bixeterlik organlirimiz xata ish qilmaydu“ dep jawap berdim.

Bir oghlumni chet’elge oqushqa chiqiriwettim. Chet’elde bölgünchiler bilen arilashmasliq toghrisida dayim tapilap turdum. Junggo rehberliri u döletke ziyaretke barghanda oghlumgha téléfun qilip “ Xitay yoldashlar bilen bille qolunggha qizil bayraqni élip chiqip rehberlirimizni qarshi élishqa qatnash” dédim. Balam chet’elde uyghurlarning til, haqaritige uchrighan bolsimu déginimni qildi. Men türkiyige sayahetke bardim. Uniwérsitétta bir sinipta oqughan sawaqdishim istanbulda yashayti. Körüshküm bolsimu körüshmidim. Hetta bashqilardin ismini sorap qoymidim. Bashqa sepdashlirimgha “ Istanbulda tonimighan uyghur gep sorisa jawap bermenglar. Milliy bölgünchilerning teshwiqat torlirigha chirmiship qalmanglar!“ dep agahlandurup turdum.

Türkiyening Aqsaray dégen yéride bir binaning üstige ay yultuzluq kök bayraq ésighliq iken, biz sayahetchilerge yol bashlawatqan bir uyghur bala “qaranglar! u bizning musteqil bolghan waxtimizdiki dölet bayriqi“ dep körsetti. Hemmeylen qaridi. Bayraqni körüp közlirimge lömmide yash keldi. Yénimdiki birsi, minishke yighlaysiz?, dep soridi. ”shu bayraqni élip yértip tashliwitelmiginimge échindim“ dédim

 

Bu yilqi doppa bayrimi yéqinlashqanséri oqughuchilirim ”muellim, xelqara doppa bayramlirida hemmimiz doppakiyip, qizlar etles köynek, oghul balilar, kanway köynek kiyip, milliy qiyapet bilen yasinip bayrimimizni tebrikleymiz. Siz bir qétimmu doppa kéyip biz bilen bille bolmidingiz. Bu bayramda doppa kéying bille turup bir xatire resimge chüshüwalsaq qandaq deysizkin“ déyishti.

Shuning bilen ömrümde tunji qétim doppa, kanway köynek kiyip bayramni oqughuchilirim bilen bille tebiriklidim.Xatire resimge chüshtuq. Oqughuchilirim mendin bek razi bolushti. Ular ”Muellim, milliyche kiyim-kéchekler sizge bekla yarishidiken.“ déyishti. Men hayajandin” men bir uyghur. Uyghurlighim bilen pexirlinimen. Silermu pexirlininglar“ dep saptimen. Mana emdi asanla ”ikki yüzlimichi“ bolup qaldim.

Tekshürüsh yéziwatimen. Men heqiqeten ikki yüzlimichi, asiymen. Kimge asiliq qildim? Öz ata- anamgha, öz xelqimge, öz millitimge, öz tariximgha, öz medeniyitimge asiyiq qilghan ikki yüzlimichimen. Shundaq qilipmu partiyege yarimighan, atalmish ulugh xitay millitige yarinalmighan ikki yüzlimichimen. Qanun oqup, qanun Pirofesori bolup turup xelqimni qanun bilen qoghdashni bilmigen, qanunni öz xelqimning put, qoligha salidighan koyza- kishen qilip ishlitishke sewebchi bolup bergen ikki yüzlimichimen.

Hayatim boyiche xenzulargha xizmet qilip, xenzu bolay dep bolalmidim. Xenzulargha yarinay dep yarinalmidim. Ular axirida méni yene ”ikki yüzlimichi“ dédi. Izzet –nepsimni, ghururumni depsende qildi. Zadi mende ghurur yoqti. Men izzet-nepsimni özem ayaq-asti qilip bolghan bir ziyalimen.

Axirida öz wetinimizde junggodiki qul négirlar bolup qalghanlighimizni chüshinip yetkinimde tégi yoq bir quduqning astidiki qarangghuluqqa chüshüp kétip ölümni kütüp yatqan nimjan ikenligimini hés qiliwatimen.

Ürümchi döngköwrüktiki yurtluqum kawapchi ustam köz aldimgha kiliwatidu. U, her qétim kochidin ötsem chaqirip, qolumdin tutuwélip bir qanche zix kawap yigüzetti. Pul alghili unimaytti. ” U, Epnidim sélidigen bizning ghururimiz. “ deytti. U kocha doqmishidiki samsipezchu téxi! ”ependim shu issiq samsidin ikkini yéwalsila deymen“ deytti. Shorpisi tökülüp turidighan lezzetlik samsini yettim. ”. U, séli millitimizning yüzini yuruq qilidighan ziyalilardin ependim.“ dep pul alghili unumaytti. 20 yil shu kawapchi, samsipez ustlargha oxshash köpligen töwen tebiqe manga hörmet qildi. Béshigha élip köterdi. Men, manga hörmet qilghanlargha emes, méni ezgenlerge hörmet qildim.

Oylisam mende shu yagh doppiliq kawapchi, samsapezlerchilik ghurur yoq iken. Ularni hichkim ”ikki yüzlimichi“ dep tekshurush yazduralmaydu. Nimishke? Chünki, ular öz emgigige tayinip jan baqidu. Ürümchidin qoghliwetse, qeshqerde  yaki Aqsudsa yene jan baqalaydu.

Menchu? Men muashimdin ayrilip qalsam kochilardiki igisiz ittin perqim qalmaydu. Qorqtum. Mashtin ayrilip qélishtin qurqtum. Ömür boyi qorqup yashidim. Kochidiki it bolup qalmay dep, boyni baghlanghan it bulup yashighanliqimni bilelmey qara yüzlerche yashidim. Isit, isit… xelqimge Pirofesor emes, zeherqusur bolghibimgha isit, deymen….!

Barliq wapasizliqlarni kechurüp kelgen ulugh xelqim. Mendek wapasiz bir ewladinglarning wapasizlighimni kechürünglar! méning silerge qilghan ikki yüzlimichilikimni kechürünglar! Men, méni xarlighanlardin emes, xarlanghan xelqimdin kechürüm soraymen. Méning xelqimning yüzige qarashqa yüzüm yoq. Sherepsizlerche yashashtin, shereplik olsem wijdan azabidin qutulimen. Xelqim men ölüp ketkendin kéyin méning gunahkar rohimni baghrigha bassa, méning ikki yüzllimichilikimni epu qilsa, men u dunyagha rahet kétimen.

Elwida éziz,wapadar, xarlan’ghan millitim!

 

2017.yili 5. Ayning 20. Küni.   Kéche  Ürümchi

Uyghurs Forced to Undergo Medical Exams, DNA Sampling

2017-05-19
A Uyghur man stands outside a mosque in Turpan, Xinjiang,in a file photo.

A Uyghur man stands outside a mosque in Turpan, Uyghuristan, in a file photo.

AFP

Ethnic Muslim Uyghurs in northwest Uyghuristan region are being given mandatory health examinations that include DNA collection, according to residents, causing concern among some observers who have called on Beijing to explain its motive behind the mass checkups.

According to reports by China’s state media, the “General People’s Health Examination Project” that began in September 2016 and ended in March this year provided checkups for 17.5 million people throughout the region, including 9.2 million in predominantly Uyghur-populated southern Uyghuristan.

The examinations were carried out on more than 90 percent of the residents of the entire region, and more than 98 percent of the population of southern Uyghuristan, the reports said, adding that the project had been “100 percent implemented” in Hotan (in Chinese, Hetian)—a prefecture almost exclusively inhabited by Uyghurs.

Authorities in Uyghuristan appropriated 180,830,000 yuan (U.S. $26.2 million) for the General People’s Health Examination Project, initially deploying mobile health checkpoints to Hotan’s Guma (Pishan) county, Aksu (Akesu) prefecture’s Uchturpan (Wushi) county, and Ghulja (Yining), Nilqa (Nileke), and Qorghas (Huocheng) counties in Ili (Yili) Kazakh Autonomous prefecture, before rolling out the program to the rest of the region.

Official reports said patients were divided into categories by age—infants to six-year-olds, seven to 14-year-olds, 15 to 65-year-olds, and 65-year-olds and above—and given a battery of tests that included examinations of the heart, blood, DNA, urine, and blood sugar using electrocardiograms, x-rays, and ultrasounds.

Uyghur residents recently told RFA’s Uyghur Service that they were pressured and, in some cases, “forced” to undergo examinations, and that the results of their tests were stored on a computer system during the checkup.

A Uyghur official from southern Uyghuristan, who spoke to RFA on condition of anonymity, said all of the staff in her department were required to participate in the examination, while her husband’s examination was arranged by his work unit and her children’s checkups through their schools.

“When they filled out the forms for the checkup, our ethnicity had to be listed clearly, as well as our religious affiliation,” she said, adding that her work unit had completed the paperwork for her.

“However, they never showed us the results [of the tests]. I don’t know if people have been demanding the results or not.”

A female college student in Hotan, who also asked not to be named, said she was “required” to undergo an examination in December last year, along with all of the other students in her school.

“They conducted the examination, but didn’t give us the results—they just said ‘you are healthy’ and that was it,” she said.

“They took blood, checked our lungs and hearts. They took blood from our arms and said if there was anything wrong they would inform us, but they never did.”

The student said that four other members of her family eventually underwent examinations, including her father, mother, and two brothers.

A farmer from Payziwat (Gashi) county in Kashgar (Kashi) prefecture told RFA that county officials and medical personnel had set up a health checkpoint in front of the area hospital, and local cadres “urged” residents to get examined.

The farmer said that he and his wife and three children were happy to receive free checkups, but added that he was puzzled over what he called a “special focus on women” during the examination, without providing further details.

A nurse from the Central Hospital of Uchturpan’s Zawa township told RFA that a lack of medical personnel had kept her examining the area’s large number of residents non-stop through March to meet the project’s deadline.

When asked for the reason behind requiring all of the residents of the region to undergo health examinations, a Han Chinese official at the Party Committee of Guma county told RFA nobody at his level knew.

“Ask the county government,” he said. “All we did was implement the order that came from the top to examine everyone.”

Project questioned

Observers from the overseas Uyghur exile community told RFA that while free health examinations could benefit inhabitants of the region who might not otherwise have access to health care, the vast expenditure and mobilization of resources, as well as the forced nature of the checkups, raised serious questions about the program.

“The Uyghur people must pay special attention to these examinations,” said Enver Tohti, a U.K.-based Uyghur physician.

“Such a large-scale collection of Uyghur biological information by the Chinese government threatens the very security of the Uyghur people and the survival of the Uyghur race.”

Tohti called on the United Nations’ World Health Organization to request an explanation from the Chinese government regarding the reason behind its examination project.

Earlier this week, rights groups and academics said Chinese authorities in Uyghuristan are carrying out mass collection of DNA from individuals not suspected of any crime, with New York-based Human Rights Watch (HRW) noting that police had already gathered samples from 44 million individuals on a nationwide database, collected without oversight, transparency, or privacy protections.

“Authorities have stated that the DNA databases are used for solving crimes, including terrorism and child trafficking, as well as to identify bodies and vagrants,” the group said.

Chinese police in Xinjiang have required all passport applicants to submit DNA samples since November 2016, while police agencies have issued multimillion dollar tenders for the supply of gene sequencing equipment, HRW said.

Leaked tenders by regional governments have said biometric information is being gathered as part of China’s nationwide “stability maintenance” regime targeting peaceful critics of the ruling Chinese Communist Party.

Dilxat Raxit, spokesman for the exile group World Uyghur Congress, called the policy part of an overall policy of ethnic profiling of Uyghurs by the Chinese government.

China regularly conducts “strike hard” campaigns in Uyghuristan, including police raids on Uyghur households, restrictions on Islamic practices, and curbs on the culture and language of the Uyghur people, including videos and other material.

While China blames some Uyghurs for “terrorist” attacks, experts outside China say Beijing has exaggerated the threat from the Uyghurs and that repressive domestic policies are responsible for an upsurge in violence there that has left hundreds dead since 2009.

Reported by Eset Sulayman, Gulchehra Hoja, and Jilil Kashgary for RFA’s Uyghur Service. Translated by Alim Seytoff and Mamatjan Juma. Written in English by Joshua Lipes.