SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dewlet Giribi: Üstige ay-yultuzluq dewlet bayriqini tutup turghan, Sherqiy Türkistan xelqining simiwoli bolghan tengritagh bürküti, bürkütning ong we sol teripide tinichliq, adalet we bexitning simiwoli bolghan akatsiye yopurmiqi chüshürilgen nur chéchip turghan qoyash, quyashning etrapida Sherqiy Türkistanyashawatqan  qerindash xeliqlerge temsil qilinghan ilahiy bürelerning shekli chüshürülgen qutsal tashpütükdur.  (Qoshumche resim B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 

China’s War on Islamist Extremism: Real or Subversive?

BY CODI ROBERTSON

Tue, November 29, 2016

New reports claim that Islamist extremism is moving into inland China. Are these reports to be believed?

New reports claim that Islamist extremism is moving into inland China. Are these reports to be believed?

china-uighurs-peter-parks-afp-getty-640

Two ethnic Uighur women pass Chinese paramilitary policemen (Photo: © Peter Parks/AFP/Getty Images)

Perhaps not widely known is the fact that Western China is home to millions of Muslim minority peoples, most identifying as Uighur.

Recently in China, officials stated that Islamic extremism is beginning to move out of Western China and into inland China where the overwhelming majority is Han Chinese.  Although the officials gave no details as to which provinces had extremist activity, Wang Zuoan, head of the State Administration for Religious Affairs, told the National Congress of the Chinese Islamic Association, “We should let Muslims know the boundaries between legal and illegal religious activities, to enable them to say no to illegal activities.”

China is officially an atheist country, allowing only certain recognized religions to be practiced — and those practices, of course, are being overseen by the state.  These limitations on religious practice have produced great tension between religious people and the Chinese government.

This tension has raised doubts regarding China’s claim of Islamist terrorism.  A recent interview with Ahmatjan Osman, a Uighur and the exiled president of the East Turkistan government, gave much credence to this doubt.

In the interview, Osman discussed the tension-laden history China has had with the Uighur and their autonomous territory of Xinjiang.  “The Chinese are conquerors. Our soil is oil rich. Seventy percent of Chinese oil is Uighur oil. China wants the land and the raw materials. They don’t need the people so they try to seize the land and break the people.

“They seek legal reasons to kill them…[The] Nineties saw the emergence of political Islam, with the Taliban and al-Qaeda. Everything the Uighur did was considered terror. China established a new anti-terrorism law and used the police and army to oppress us. Every small thing was considered terror.

“Today, China says it’s fighting Islamic terror rather than anything nationalistic. If you are under 18, you are not allowed to enter a mosque. If you are a civil servant, you can’t enter a mosque. They encourage Chinese families to move into our region. Seventy years ago, there were 300,000 Chinese, today they are 50% of the population,” said Osman.

Given China’s obvious distaste for religion in general and its attempts to mold certain religions into something that will not threaten atheist Communism, it is not a far stretch to wholeheartedly believe Osman’s side of the story.

Osman continued,“We have some extreme elements who went to Syria and Iraq to join ISIS, but they don’t represent us. The Chinese government turns a blind eye when the Uighur leave the country. From 2010 to 2015 more than 30,000 left because of persecution and pressure from the so-called imams.

“They ended up in Turkey and Syria. As the international community fights ISIS, they kill Uighur and that keeps China happy. China can also say that when it fights the Uighur, it fights international terror.”

This statement from Osman strongly suggests that not only is true extremist terrorism not present in China, but that China also, in a way, supports groups like ISIS because when Uighurs join the groups (perhaps due to the persecution they receive from the Chinese) they end up being killed.

While all of this make sense, even if we are to not believe Chinese officials when it comes to Islamic extremist terrorism, China could still be at risk for such activity.  Geographically speaking, Western China is very close to the Middle East.  China’s Western border lies next to the gate to the Middle East, Afghanistan and Pakistan, two countries that house Islamic extremists.

So, while China ostensibly may be free from the Islamic extremist terrorism that the West has come to know all too well, this may not be the case for much longer.

 

RELATED ARTICLES

 

http://www.clarionproject.org/analysis/china%E2%80%99s-war-islamist-extremism-real-or-subversive

 

Türkiye parlamént ezasi gürsel tékin: Uyghurlarni xitaygha pida qiliwétemsiler?

 

Önje xelq bétige chiqirilghan türkiye parlamént ezasi gürsel tékin: «uyghurlarni xitaygha pida qiliwétemsiler?» mawzuluq maqale.

Önje xelq bétige chiqirilghan türkiye parlamént ezasi gürsel tékin: «uyghurlarni xitaygha pida qiliwétemsiler?» mawzuluq maqale.

RFA/Erkin Tarim

Jumhuriyet xelq partiyisi parlamént ezasi gürsel tékin türkiye hökümitidin abduqadir yapchan toghrisida soal soridi. Bügün türkiye parlaméntining tor bétide, önje xelq, gerchek gündem qatarliq tor béketlirining 11-Ayning 24-Künidiki xewiride, j h p parlamént ezasi gürsel tékin hökümettin: «uyghurlarni xitaygha pida qilamsiler?» dep soridi mawzuluq xewerge orun bérildi.

Gürsel tékin ependi türkiye parlaméntidiki omumiy yighinda söz qilip hökümetke yapchan toghrisida munularni sorighan: «türkiyede 15 yildin buyan musapir süpitide turuwatqan bolsimu, wetendashliq heqqi bérilmigen abduqadir yapchan 8-Ayning 31-Küni tutup kétilip 40 kün istanbul maltepe türmiside qamap qoyulghan. Yapchan türkiye sot idarisi teripidin bigunah dep qoyup bérilgen bolsimu, hazir köch idarisining nazaretxanisida tutup turulmaqta. Qérindishimiz yapchan xitaygha qayturulush üchün tutup turulmaqta. Türkiye shangxey hemkarliq teshkilatigha eza bolushni xalaymiz, dewatqan bundaq bir peytte, yapchanning tutup turulushi jamaette türkiye hökümiti shangxey hemkarliq teshkilatigha yaxshichaq bolush üchün abduqadir yapchanni xitaygha qayturup bérishke teyyarliq qiliwatamdu? dégen soal peyda boldi. Adalet we tereqqiyat partiyisi hökümiti uyghurlarning meniwi anisi rabiye qadir xanimghimu oxshash pozitsiyede bolup, uning türkiyege kélishigimu ruxset qilmighan idi.»

Jumhuriyet xelq partiyisi millet wekili gürsel tékin ependi parlaméntta qilghan sözide, türkiye hökümitidin töwendikilerni sorighan:

  1. Yapchanni xitaygha qayturup bérishtiki seweb néme? hökümitinglar sherqiy türkistanda xitayning qirghinchiliqigha we zulumigha uchrawatqan qérindashlirimizgha ige chiqishtin waz kéchemdu?
  2. Abduqadir yapchanni qayturup ber dep xitaydin bir telep keldimu ‏- Yoq?
  3. Shangxey hemkarliq teshkilatigha kirish ‏- Kirmeslik mesilisining türkiyede küntertipke kélishi bilen yapchanni qayturup bérish otturisida bir munasiwet barmu?
  4. Rabiye qadir xanimni türkiyege kirgüzmeslik bilen yapchanni xitaygha qayturup bérish mesilisi dunyaning herqaysi jaylirida yashawatqan uyghurlar arisida qandaq bir tesir peyda qilidu?
  5. Yapchan xitaygha qayturulsa, uning hayati xewpke uchraydighanliqini hökümet bilemdu?
  6. Dölitimizde öz dölitide térrorchi élan qilinghan we daésh bilen hemkarlishiwatqanliqi ashkarilanghan tariq hashimigha oxshash kishiler bimalal yashawatqan bügünki künde, yapchan néme üchün xitaygha qayturulidu?
  7. Kéyinki 10 yil ichide hökümet yapchangha oxshash nechche kishini dölitige qayturup berdi? qaysi döletlerge qayturuldi?

Türkchide «gensoru» déyilgen bu soal hökümettin yaki ministirlardin sorilidighan bolup, qanun boyiche hökümetning bu soallargha jawab bérish mejburiyiti bar.

Biz türkiye hökümitige bérilgen bu soallar heqqide köz qarishini igilesh üchün abduqadir yapchan mesilisini yéqindin közitiwatqan sherqiy türkistan maarip we hemkarliq teshkilati reisi hidayetullah oghuzxan ependi we türkiye-Xitay munasiwetliri mutexessisi doktor erkin ekrem ependiler bilen téléfon söhbiti élip barduq.(erkin tarim)

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/xelqara-xewer/abduqadir-yapchan-11242016135325.html/story_main?encoding=latin

Yaponiyediki «uyghurlar awazi» téléwiziyesining yéngi programmisi tarqitildi

Yaponiyelik siyasiy obzorchi miura kotaro ependi bilen yaponiye uyghur jemiyitining reisi ilham mexmut ependi yaponiyediki «uyghurlar awazi» téléwiziyeside.

Yaponiyelik siyasiy obzorchi miura kotaro ependi bilen yaponiye uyghur jemiyitining reisi ilham mexmut ependi yaponiyediki «uyghurlar awazi» téléwiziyeside.

RFA/Qutluq

Yéqinda yaponiyediki «uyghurlar awazi» intérnét téléwiziyesining yéngidin teyyarlanghan programmisi yotub arqiliq resmiy tarqitilghan.

Yaponiye uyghur jemiyitining tor bétide körsitilishiche, «uyghurlar awazi» intérnét téléwiziyesining yéngidin hazirlanghan mezkur programmisida uyghurlarning üzümchilik we kariz medeniyiti shundaqla turpanda ötken shair abduxaliq uyghur toghrisida qisqiche chüshendürüshler bérilgen.

«Uyghurlar awazi» intérnét téléwiziyesining bu qétimqi yéngi programmisi aldi bilen, uyghur élidiki «üzüm makani» dégen nami bilen meshhur bolghan turpan diyarining jughrapiyelik ehwali we shundaqla turpanning üzümchiliki toghrisida toxtalghan. Uyghur élida neshr qilinghan tarixiy kitablarda körsitilishiche,idiqut xelqi üzüm heqqide gep bolghanda uni tashqa aylinip ketken «yette qiz riwayiti» ge baghlaydiken. Bu riwayette:«yette qiz tashqa aylinish waqtida boyunliridiki ünche-Marjanlirini chachqandin kéyin, bu wadida üzüm barliqqa kelgen iken. Shu sewebtin qizil saywa, qizil yaquttek yaltiraq, kishmishliri ünche-Marjandek körkem üzümning her sapiqi yette qizning boynigha ésilghan ünchilerdek ghuzhmek » dep riwayet qilinghan.

Tarixtin buyan bu munbet tupraqta yashighuchi uyghurlarning asasiy iqtisadi igiliki üzümchilik bolup kelgen bolup, turpan üzümi temining shérinliki, sortining köp xilliqi we mehsulatdarliqi bilen dunyagha meshhur.

Ziyaritimizni qobul qilghan yaponiye uyghur jemiyitining reisi ilham mahmut turpanning üzümchiliki toghrisida mezkur programmida bérilgen mezmunlar toghrisida toxtaldi.

Ilham mahmutning bildürüshiche, mezkur programmida idiqut xelqining pem-Parasitining jewhiri we özige xas keshpiyati bolghan kariz medeniyiti toghrisidimu bezi bir melumatlar bérilgen bolup, uyghur élida 1996-Yili neshr qilinghan «shinjang tarixi matériyalliri» ning 29-Tomidiki kariz heqqidiki melumatta, rusiye alimi grom grzhimaylof:«uyghurlarning ajayip parasetlik bilen turpanda ijad qilip chiqqan heywetlik qedimiy kariz su inshati-Uyghur millitining yéza igilikining nahayiti burunqi zamanlardila yüksek derijide tereqqiy tapqanliqini körsitidu. Uyghurlarning karizi misirliqlarning pramidasidin qilishmaydighan, qayil qilarliq küchke ige su inshatidur» dep teripligenliki qeyt qilinghan.

Ilham mahmutning ilgiri sürüshiche, mezkur programmida yene, turpan diyarida yashap ötken shair abduxaliq uyghur toghrisidimu bezi melumatlar bérilgen.

Uzundin buyan «uyghurlar awazi» intérnét téléwiziyesining programmilirigha riyasetchilik qilip kéliwatqan yaponiyede közge körüngen siyasiy obzorchi miura kotaro ependimning bildürüshiche, u bu qétimqi programmida, yéqinda yaponiyede neshr qilinghan shair abduxaliq uyghurning yapon tilidiki shéirlar toplimi toghrisida özining bezi bir qarashlirini bayan qilghan bolup, bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan miura kotaro mundaq dédi: «men shair abduxaliq uyghurning yapon tilidiki shéirlar toplimining neshr qilinghanliqi toghrisida keng körürmenlerge melumat bérish bilen birge, shairning shéirlirida ilgiri sürülgen dunyawi qarash we u yashighan dewrdiki siyasiy weziyet toghrisida qisqiche toxtilip öttüm.»

Mezkur programma axirida uyghur tilidin «erzimeydu» dégen sözni keng körürmenlerge ögitish bilen axirlashqan.haji qutluq qadiri

Yuqiriqi awaz ulinishidin tepsilatini anglang.

Türkiye parlamént ezasi gürsel tékin: «uyghurlarni xitaygha pida qiliwétemsiler?»

 

Önje xelq bétige chiqirilghan türkiye parlamént ezasi gürsel tékin: «uyghurlarni xitaygha pida qiliwétemsiler?» mawzuluq maqale.

Önje xelq bétige chiqirilghan türkiye parlamént ezasi gürsel tékin: «uyghurlarni xitaygha pida qiliwétemsiler?» mawzuluq maqale.

RFA/Erkin Tarim

Jumhuriyet xelq partiyisi parlamént ezasi gürsel tékin türkiye hökümitidin abduqadir yapchan toghrisida soal soridi. Bügün türkiye parlaméntining tor bétide, önje xelq, gerchek gündem qatarliq tor béketlirining 11-Ayning 24-Künidiki xewiride, j h p parlamént ezasi gürsel tékin hökümettin: «uyghurlarni xitaygha pida qilamsiler?» dep soridi mawzuluq xewerge orun bérildi.

Gürsel tékin ependi türkiye parlaméntidiki omumiy yighinda söz qilip hökümetke yapchan toghrisida munularni sorighan: «türkiyede 15 yildin buyan musapir süpitide turuwatqan bolsimu, wetendashliq heqqi bérilmigen abduqadir yapchan 8-Ayning 31-Küni tutup kétilip 40 kün istanbul maltepe türmiside qamap qoyulghan. Yapchan türkiye sot idarisi teripidin bigunah dep qoyup bérilgen bolsimu, hazir köch idarisining nazaretxanisida tutup turulmaqta. Qérindishimiz yapchan xitaygha qayturulush üchün tutup turulmaqta. Türkiye shangxey hemkarliq teshkilatigha eza bolushni xalaymiz, dewatqan bundaq bir peytte, yapchanning tutup turulushi jamaette türkiye hökümiti shangxey hemkarliq teshkilatigha yaxshichaq bolush üchün abduqadir yapchanni xitaygha qayturup bérishke teyyarliq qiliwatamdu? dégen soal peyda boldi. Adalet we tereqqiyat partiyisi hökümiti uyghurlarning meniwi anisi rabiye qadir xanimghimu oxshash pozitsiyede bolup, uning türkiyege kélishigimu ruxset qilmighan idi.»

Jumhuriyet xelq partiyisi millet wekili gürsel tékin ependi parlaméntta qilghan sözide, türkiye hökümitidin töwendikilerni sorighan:

  1. Yapchanni xitaygha qayturup bérishtiki seweb néme? hökümitinglar sherqiy türkistanda xitayning qirghinchiliqigha we zulumigha uchrawatqan qérindashlirimizgha ige chiqishtin waz kéchemdu?
  2. Abduqadir yapchanni qayturup ber dep xitaydin bir telep keldimu ‏- Yoq?
  3. Shangxey hemkarliq teshkilatigha kirish ‏- Kirmeslik mesilisining türkiyede küntertipke kélishi bilen yapchanni qayturup bérish otturisida bir munasiwet barmu?
  4. Rabiye qadir xanimni türkiyege kirgüzmeslik bilen yapchanni xitaygha qayturup bérish mesilisi dunyaning herqaysi jaylirida yashawatqan uyghurlar arisida qandaq bir tesir peyda qilidu?
  5. Yapchan xitaygha qayturulsa, uning hayati xewpke uchraydighanliqini hökümet bilemdu?
  6. Dölitimizde öz dölitide térrorchi élan qilinghan we daésh bilen hemkarlishiwatqanliqi ashkarilanghan tariq hashimigha oxshash kishiler bimalal yashawatqan bügünki künde, yapchan néme üchün xitaygha qayturulidu?
  7. Kéyinki 10 yil ichide hökümet yapchangha oxshash nechche kishini dölitige qayturup berdi? qaysi döletlerge qayturuldi?

Türkchide «gensoru» déyilgen bu soal hökümettin yaki ministirlardin sorilidighan bolup, qanun boyiche hökümetning bu soallargha jawab bérish mejburiyiti bar.

Biz türkiye hökümitige bérilgen bu soallar heqqide köz qarishini igilesh üchün abduqadir yapchan mesilisini yéqindin közitiwatqan sherqiy türkistan maarip we hemkarliq teshkilati reisi hidayetullah oghuzxan ependi we türkiye-Xitay munasiwetliri mutexessisi doktor erkin ekrem ependiler bilen téléfon söhbiti élip barduq.

http://www.rfa.org/uyghur/xewerler/xelqara-xewer/abduqadir-yapchan-11242016135325.html/story_main?encoding=latin

Passport Application Process ‘Not Easy’ for Uyghurs

A Chinese police officer shows new e-passports introduced last year, in Shenyang city, northeast China's Liaoning province, May 8, 2012.

A Chinese police officer shows new e-passports introduced last year, in Shenyang city, northeast China’s Liaoning province, May 8, 2012.

Imaginechina

Ethnic Uyghurs in China’s troubled Xinjiang region are facing increasing travel restrictions despite a policy introduced last month aimed at simplifying procedures for citizens to apply for passports, sources say.

The new policy allows applicants to submit their passport applications at “one-stop” government processing centers, usually police stations, instead of having to obtain approval stamps at as many as 18 separate locations.

But the mostly Muslim Uyghurs in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region (XUAR) complain that the new policy is intended to benefit only the majority Han Chinese and discriminates against them, according to sources.

They say they find it difficult to use the new system because the one-stop government-run processing centers have not yet opened in Uyghur-majority areas of Xinjiang such as Ghulja, Aksu, Hotan, or Kashgar, sources say.

Because of this, Uyghurs often turn to privately run centers, which sometimes demand bribes, to process their applications.

“The new passport regulation, which is supposed to make the application process easy and simple, is not for Uyghurs,” a worker at a privately run passport application office told RFA’s Uyghur Service.

“Everything is difficult for the Uyghurs if you do not know the way,” he said.

Bribes required

Officially, the fee charged for a new passport is 240 yuan (U.S. $40), but Uyghurs applying at privately run offices sometimes face demands for bribes as high as 20,000 yuan (U.S. $3,280), the source said.

Chinese officials in Xinjiang say the new policy is aimed at making it easier for citizens to obtain passports as more locals travel abroad.

“At this moment, the number of people who are traveling abroad is increasing,” said Yu Peng, head of the XUAR public security bureau’s border control office, quoted at the end of October in the Urumqi Morning Post.

“Therefore, in order to serve the people better, we have implemented a new policy to handle all passport-related applications in one location.”

Though retired Uyghurs under the age of 60 can apply for passports, “if you are over 60 it is not that easy,” RFA’s source said.

“They think that people over 60 may have health problems, and so it takes a long time, sometimes as long as three or four years,” he said.

And in some cases, the denial of passports to one group of Uyghurs has been used as an excuse to refuse passports to others, sources said.

“If there was a clear reason for this, we could understand it, but there isn’t any,” U.S.-based Uyghur activist Memet Tohti told RFA, citing information gained from local sources.

“In reality, they are using this policy to block Uyghurs from getting passports,” he said, adding, “not many Uyghurs are able to get passports in the Uyghur region.”

Uyghurs complain they have long suffered ethnic discrimination and oppressive religious controls under Beijing’s policies and blame the influx of Han Chinese into Xinjiang for lack of employment and other opportunities.

Chinese authorities often blame outbreaks of violence in Xinjiang on “terrorists” among Uyghurs, but rights groups and experts say Beijing exaggerates the terrorism threat to take the heat off domestic policies that cause unrest or to justify the authorities’ use of force against Uyghurs.

Xinjiang has seen a string of violent incidents in recent years as Beijing tightens security measures and extends house-to-house raids targeting Uyghur families.

Reported by Guligiekela Kevoumu for RFA’s Uyghur Service. Translated by Mamatjan Juma. Written in English by Richard Finney.

Çin, 10 milyon Uygur’dan pasaportlarını istedi

377806

Çin, Doğu Türkistan’da yaşayan yaklaşık 10 milyon Uygur’dan pasaportlarını polise teslim etmelerini istedi. Çin, yetkililerden izin almadan Uygurların ülkeden ayrılmamasını da bildirdi.

Çin Komünist Partisi’nin resmi yayın organlarından “Global Times” gazetesinin haberine göre, Doğu Türkistan’da yaşayan 10 milyon Uygur’un güvenlik ve bürokratik işlemler nedeniyle pasaportlarını polis karakollarına teslim etmesi istendi.

Şıhızı kenti Kamu Güvenlik Bürosu Göç Ofisi’nin sosyal paylaşım sitesi “weibo”da yayınlanan açıklamasında, Uygur Özerk Bölgesi sakinlerinin pasaportlarını “yıllık inceleme” için polis karakollarına teslim etmeleri gerektiği belirtildi. Doğu Türkistan’da “kamu düzenini” sağlamak için denetimlerin sıkılaştırıldığı da vurgulandı.

Doğu Türkistan’da pasaport almanın ülkedeki diğer eyaletlere göre daha karmaşık hale geldiğini kaydeden bir yetkili, “Global Times” gazetesine yaptığı açıklamada pasaport kontrollerinin suçlu ve şüpheli kişilerin yurt dışına kaçmasını önlemek için sıkılaştırıldığını ifade etti.

“SIRADAN İNSANLAR ETKİLENMEYECEK” UYARISI 

Çinli yetkili, yeni pasaport denetim politikasının sıradan insanları etkilemeyeceğini iddia etti.

Bir güvenlik yetkilisi de pasaportların kişisel veya hizmet pasaportu olup olmadığına bakılmaksızın yerel güvenlik birimlerine teslim edilmesi gerektiğini söyledi.

Pasaport denetim politikasının tüm Doğu Türkistan’da uygulandığını kaydeden yetkili, pasaporta ihtiyacı olan herkesin polis karakollarına başvurması gerektiğini belirtti.

İNSAN HAKLARI İZLEME ÖRGÜTÜ’NDEN UYARI 

İnsan Hakları İzleme Örgütü’ne göre, Çin geçtiğimiz ekim ayından bu yana, Uygur vatandaşlarından pasaportlarını yetkili kurumlara iade etmelerini istiyor. İnsan Hakları İzleme Örgütü, benzer bir uygulamanın Tibet bölgesi için de uygulandığını belirtti.

Çin’den ayrılma talebi olan Tibet ve Doğu Türkistan’daki azınlıklar, Çin tarafından baskı altına alınıyor ve muhaliflerin yurtdışına çıkmasına engel çıkarılıyor.

CHP MİLLETVEKİLİ GÜRSEL TEKİN, TUTUKLU UYGUR YAPÇAN’IN DURUMUNU TBMM.’NE TAŞIDI

Cumhuriyet  Halk Partisi İstanbul Milletvekili Sayın Gürsel Tekin, Çin’in kendisine tesliim edilmesini talep ettiği ve halen Kırıklarıeli Mültecileri Geri Gönderme Merkezi’nde tutulan  Doğu Türkistanlı Uygur Mülteci   Abdulkadir Yapçan’ın durumunu TBMM.’ne taşıdı.Hükümetin cevaplaması talebi ile TBMM:Başkanlığına verdiği  7 maddelik önerge’de Yapaçan’ın yanı sıra Dünya UYgur Kurultayı Başkanı Rabia Kadir’e Türkiye’ye gelebilmesi için neden giriş vizesi verilmediğini de gündeme getirdi. CHP.Milletvekili Tekinyazılı soru önergesin’de Yapçan’in Çin’e iadesi   konusunu gündeme getirerek bunun “ŞANAGHAY İÇİN VERİLEN BİR JEST MİDİR ? ” diye sordu. CHP.Milletvekili Gürsel Tekin  TBMM’ne verdiği soru önergesinin özellikle Başbakan Yardımcısı Tuğrul Türkeş tarafından cevaplanmasını  istediği belirtiliyor,

Gürsel Tekin Resimleri ile ilgili görsel sonucu

Uygur Haber ve Araştırma Merkezi(UYHAM)

Cumhuriyet Halk Partisi  İstanbul Milletvekili Gürsel Tekin, Doğu Türkistan’da yaşayan Uygur Türkleri’nin önde gelen Cemaat    önderlerinden olan Abdulkadir Yapçan’ın durumunu  yazılı bir önerge ile TBMM.’de hükümete sordu. CHP.Milletvekili Tekin, Başbakan Yardımcısı Tuğrul Türkeş’in yanıtlaması istemiyle yazılı soru önergesi verdi.

YAPÇAN HALEN İADE MERKEZİNDE TUTULUYOR

2001 yılından bu yana Türkiye’de bulunan Yapçan, ekim ayında, Çin hükümetinin hakkında “kırmızı bülten çıkarması” gerekçesiyle gözaltına alınmış, 40 gün Maltepe cezaevinde tutulmuştu

Yapçan, cezaevinden salıverildiğinde, bu kez Göç İdaresi tarafından alınarak, vatandaşı olduğu Çin’e iade edilmek üzere Kırklareli iade merkezine konuldu. Yapçan, halen iade merkezinde tutuluyor.

TÜRKİYE’DEKİ UYGUR TÜRKLERİ AYAKTA

Yapçan’ın, 15 yıl Türkiye’de yaşadıktan sonra, tam da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Türkiye’nin “Şanghay Beşlisi” olarak da bilinen Şanghay İşbirliği Örgütü’ne üyeliği konusunda sıcak mesajlar verdiği dönemde önce gözaltına alınıp, ardından iade merkezine koyulması, Türkiye’de yaşayan Uygur Türkleri’ni de harekete geçirdi.

Hür Doğu Türkistan Platformu yayınladığı bildiri ile Cumhurbaşkanı Erdoğan’a, Yapçan’ın Çin’e iade edilmemesi yönünde çağrıda bulundu. Erdoğan’a hitaben yazılan Hür Doğu Türkistan Platformu mektubunda, ”2002’den beri İstanbul’da yaşayan Çin uyruklu Abdulkadir Yapcan’a iftira atıldığı, kırmızı bültenle iadesinin istenmesinin ise bir tuzak olduğu” vurgulandı.

Doğu Türkistan Sürgün Hükümeti de, Yapçan’ın iade edilmesi kararının ardından yaptığı açıklamada, kararın Uygur Türklerinde derin üzüntü ve endişe doğurduğunu vurguladı. Açıklamada, “Pekin yönetiminin 15 yıl sonra güncelleyerek hazırladığı ‘kırmızı bülten’ ile iadesini talep ettiği Doğu Türkistanlı dini âlim ve kanaat önderlerinden Abdulkadir Yapçan hakkındaki ‘bölücü ve terörist’ suçlaması tamamen iftiradan ibarettir, hakikati yansıtmıyor” ifadeleri kullanıldı.

GÜRSEL TEKİN SORDU: UYGUR TÜRKLERİ FEDA MI EDİLİYOR

Konuyu soru önergesi ile Türkiye gündemine taşıyan Tekin, Başbakan Yardımcısı Tuğrul Türkeş’in yanıtlaması istemiyle verdiği soru önergesinde konuyu şöyle özetledi;

“Türkiye’de 15 yıldır mülteci statüsünde yaşamasına rağmen vatandaşlık hakkı verilmeyen Uygur Türklerinin kanaat önderlerinden Abdulkadir Yapçan, Çin hükümetinin kırmızı bülten kararını güncellemesinin ardından Türkiye’de gözaltına alınmış ve 40 gün Maltepe Cezaevi’nde tutuklu kalmıştır. Yapılan itiraz sonrası mahkeme kararıyla serbest kalan Yapçan’ın serbest kaldığı gün, Göç İdaresi Genel Müdürlüğü gözetim kararı çıkarmıştır. Soydaşımız Yapcan, Kırklareli’nde Çin’e iade edilmek üzere bekletilmektedir. Son yıllarda Türkiye’de, Doğu Türkistan’dan gelip Türkiye üzerinden IŞİD’e katılmak için Irak ve Suriye’ye geçmek isteyen Uygur gençlerine engel olan, Doğu Türkistanlılar tarafından bilge adam olarak nitelendirilen Yapçan’ın kırmızı bülten kararının Çin tarafından yenilenmesini ise yine Doğu Türkistanlılarca, olmayan bir örgütün ismiyle bir iftiraya dayandığı ileri sürülmektedir. Özellikle ekonomi, güvenlik ve siyasi anlamda altyapısız bir söylem olan Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) üyeliğine üye olma sözlerinin üzerine böyle bir hamlenin yapılması, kamuoyunca “ŞİÖ’ye yaranmak için soydaşımız bir iftira uğruna teslim ediliyor” yorumlarına neden olmuştur. AKP Hükümetleri, aynı tutumu Uygur Ana olarak bilinen Rabia Kadir’e de uygulamış, soydaşlarımızın haklarını dünya çapında savunan Kadir’i Türkiye’ye sokmamıştır.

İŞTE O SORULAR: YAPÇAN’IN İADESİ, ŞANGAY BEŞLİSİ İÇİN Mİ ?

Tekin, önergesinde hükümete şu soruları sordu;

  1. Yapçan’ın Çin’e iade edilmesinin nedenleri nelerdir? Hükümetiniz, Doğu Türkistan’daki zulüm ve katliamlara maruz kalan soydaşlarımıza sahip çıkmaktan vaz mı geçiyor?
  2. Yapçan’ın iade edilmesi için Çin tarafından Hükümetinize herhangi bir talep gelmiş midir?
  3. ŞİÖ üyeliğinin kamuoyunda tartıştırılmasıyla Yapçan’ın iade edilmesi arasında siyasi bir ilişki var mıdır?
  4. Rabia Kadir’i Türkiye’ye sokmayan Hükümetinizin, Yapçan’ı da iade etmesi, dünyanın çeşitli yerlerinde yaşayan soydaşlarımız arasında nasıl bir etki doğuracaktır?
  5. Yapçan’ın iadesi sonrası yaşamsal tehlikesi ya da işkence görme riski olduğu Hükümetiniz tarafından bilinmekte midir?
  6. Ülkemizde, kendi ülkesi tarafından terörist ilan edilen ve IŞİD ile işbirliği açık biçimde bilinen Tarık Haşimi gibi kişiler polis korumasıyla rahatça yaşamaktayken, Yapçan neden iade edilmektedir?
  7. Son 10 yılda kaç kişi, Yapçan’a benzer gerekçelerle ülkelerine iade edilmiştir? Bu iadeler hangi ülkeleredir?”

Çin’e Şanghay jesti: 'Abdülkadir Yapçan'

Abdulkkadir Yapçan hakkında Bilgi : 

Türkiye’de 15 yıldır BM.’ce kabul gören “Mülteci” statüsünde yaşayan Uygur Türkleri’nin Cemaat önderlerinden Abdülkadir Yapçan  31 Ağustos 2016’de  tutuklandı, ancak  bir  süre  sonra Savcılık talimatı ile  serbest bırakıldı.Ancak,12 saat geçmeden  tekrar gözaltına alınarak Maltepe Cezaevine konuldu. Ancak,bir süre sonra tekrar tutuklanarak   Göç İdaresi Genel Müdürlüğü’nce   Kırklareli’de bulunan Mültecileri Geri İade Merkezi’ne konuldu.Kendisi halen bu Merkez’de tutulmaktadır. Çin Yapçan hakkında 2003’de çıkardığı Kırmızı Bülteni ekim ayında tekrar güncellediği  ve Türkiye’den kenedizsine teslim etmesini istediği iddia ediliyor. Çin’e  teslim ve iade edilmesinden endişe ediilmektedir. 

Kaynak:  http://www.yenicaggazetesi.com.tr/mobi/cine-sanghay-jesti-abdulkadir-yapcan-151325h.htm