SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dewlet Giribi: Üstige ay-yultuzluq dewlet bayriqini tutup turghan, Sherqiy Türkistan xelqining simiwoli bolghan tengritagh bürküti, bürkütning ong we sol teripide tinichliq, adalet we bexitning simiwoli bolghan akatsiye yopurmiqi chüshürilgen nur chéchip turghan qoyash, quyashning etrapida Sherqiy Türkistanyashawatqan  qerindash xeliqlerge temsil qilinghan ilahiy bürelerning shekli chüshürülgen qutsal tashpütükdur.  (Qoshumche resim B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 
Advertisements

Yéngisar Topluqtiki Keng Kölemlik Tutqunda 100 ge Yéqin Kent Kadiri Jazalanghan

Türmige élip kiriliwatqan uyghur siyasiy mehbuslar.

Türmige élip kiriliwatqan uyghur siyasiy mehbuslar.

 Social Media

Yéngisardiki bu yilliq qattiq zerbide kent kadirliri we partiye ezalirimu nishandin chette qalalmighan.

Melum bolushiche keng kölemlik tutqun we éghir késim dawam qiliwatqan yéngisar nahiyeside kent we mehelle kadirlirimu qattiq zerbe nishanining sirtida qalalmighan. Bir saqchi xadimining ashkarilishiche, topluq yézisidin tutulghan 2000 din artuq kishining 100 ge yéqini kent we mehelle kadiri؛ bularning ichidin öteng kentidin tutulghan 10 neper kadir yéqinda 10 yilliqtin késilgen.

Melum bolushiche, uyghur rayonida 2014-Yilidin bashlap shiddetlengen we kéngeygen qattiq zerbe dolquni deslepki ikki yilda nuqtiliq we gumanliq kishilerni nishanlighan bolsa, bu yilgha kelgende nishan dairisi yene bir derije kéngeygen. «Ikki yüzlimichilik» ke qarshi turush namidiki bu kéngiyish, yéngisarning topluq yéza öteng kentide yüzge yéqin kent we mehelle kadirini türmige tashlighan.

Xitay 2014-Yili tarqatqan «diniy esebiylikning 75 xil alamiti» namliq qollanmida, kent kadirlirigha we partiye ezalirigha salam bermeslik, ularni chetke qéqishmu diniy esebiylikning alamiti dep sanighan. Yeni bu qollanmida kent kadirliri bilen partiye ezaliri xitaygha sadiq kishiler qatarigha tizilghan we atalmish «üch xil küch» lerning hujumidin qoghdalghan idi. Emma bu yilgha kelgende, kent kadirliri bilen partiye ezalirining adettiki diqqetsizliklirimu jinayi jawabkarliqqa tartilghan. Öteng kentide 10 nechche kadir peqet téléfondin mesile chiqqanliqi üchünla tutulghan we késiwétilgen.

Melum bolushiche, téléfoni toxtap qélish nöwette uyghur rayonida nurghun kishilerni endishige séliwatqan, ulargha bir pishkelchilik we palaketchiliktin isharet bériwatqan bir hadise. Xitay hakimiyitige qesem ichip sadaqet bildürgen kompartiye ezalirimu bu endishidin xaliy emes. Ashkarilinishiche, peyziwatning shaptul yézisidiki kompartiye ezasi yasin tursun, téléfoni toxtitilghandin kéyin tutulghan we 7 yilliq késilgen.

Yopurghuluq bir amanliq mudirining bayan qilishiche, téléfongha tamdin atlash détallirining qachilinishi yaki cheklengen mezmundiki ün-Sin matériyallirining téléfonda körülüshi téléfonning shu zaman toxtitilishigha seweb bolidu. Téléfon toxtighandin kéyin téléfon igisi saqchixanigha chaqirtilidu؛ bezi ahalilerning déyishiche, jazalinish-Jazalanmasliq, atalmish xataliqning qesten yaki diqqetsizliktin bolushi bilen munasiwetsiz؛ u peqet saqchi xadimi yaki sotchining keypi we peylige munasiwetlik.

Yéngisar topluqning öteng kentidiki téléfoni toxtighandin kéyin, térrorluq we zorawanliq heriketlirige qiziqish we hewes qilish gumani bilen tutulghan we dölet bixeterlikige tehdit shekillendürüsh bilen jazalanghan 10 neper kadir ichide kent sékrétari, amanliq mudiri, boghaltiri we mehelle bashliqliridin bashqa yene ayallar mudirimu bar. Ayallar mudiri aynisa sopi téléfonini atalmish «qanunsiz qollanghanliqi» üchün nöwette türmide jaza mudditini ötimekte.

Xitay dairiliri uyghur aptonom rayonida özliri élip bériwatqan qattiq zerbe herikitining nishanining peqetla térrorchilar ikenlikini, muhajirettiki uyghur paaliyetchiliri bolsa, nishanning bir pütün uyghur milliti ikenlikini ilgiri sürüshmekte./shöhret hoshur

Jorji Washington Uniwérsitétida Xitayning Ottura Asiyada Bash Kötürüshi Heqqide Léksiye Bérildi

Xitay proféssor pen guang jorj washington uniwérsitétida léksiye bermekte. 2017-Yili 17-Öktebir, washington.

Xitay proféssor pen guang jorj washington uniwérsitétida léksiye bermekte. 2017-Yili 17-Öktebir, washington.

 RFA/Eziz

«Dunyaning erzan emgek küchi baziri» dep qariliwatqan xitay dölitining asiyada yéngidin qed kötürgen siyasiy küch süpitide otturigha chiqishigha egiship, uning qoshna rayonlar we döletler bilen bolghan munasiwitimu xelqaraning diqqitidiki mesililerdin bolup kelmekte. Shu qatarda xitayning ottura asiya rayoni, bolupmu sowét ittipaqi halak bolghandin kéyin hasil bolghan ottura asiya jumhuriyetliri bilen bolghan türlük munasiwetliri herqachan kishiler köngül bölüp kéliwatqan témilardin bolup qaldi. 17-Öktebir küni amérikaning paytexti washington shehiridiki jorji washington uniwérsitétigha qarashliq éllyot xelqara munasiwet institutida ötküzülgen léksiye ene shu témigha béghishlandi.

Bu qétimqi léksiyeni teyyarlighuchi xitay mutexessis pen guang xitaydiki shangxey ijtimaiy penler akadémiyisining proféssori bolup, qoshumche shangxey hemkarliq teshkilati we belwagh-Yol tetqiqat merkizining diréktori. Xitaydiki yehudilar we ularning hazirqi ehwalini tetqiq qilish sahesi bilen tonulghan pen guang ilgiri birnechche qétim amérikidiki dangliq uniwérsitétlarda léksiye bergen.

U léksiyede aldi bilen ottura asiyadiki musteqil jumhuriyetlerning omumiy ehwalini tonushturup ötkendin kéyin, xitay hökümitining islam kerimofning ölümidin kéyin ottura asiyada bir zor malimanchiliq chiqishi mumkin, dep texmin qilghanliqini, emma sabiq sowét ittipaqi dewridin qalghan bir türküm kona «rehber» lerning hazirghiche ottura asiyada muqim weziyetni saqlap kéliwatqanliqini bayan qildi. U sözining dawamida shangxey hemkarliq teshkilatining iqtisadiy tereqqiyati anche yaxshi bolmighan bu jumhuriyetlerde muqim bolghan siyasiy weziyetning dawam qilishida achquchluq rol oynighanliqini alahide tekitlidi. Shuningdek shangxey hemkarliq teshkilatining xitay, rusiye we ottura asiya jumhuriyetlirini tunji qétim bir sistémigha jem qilip «bixeterlik» we «térrorluq» mesilisi boyiche ghelibilik hemkarlashqanliqini bayan qildi.

Proféssor pen guangning pikriche, nöwette shangxey hemkarliq teshkilati sheklide ottura asiyada bash kötürüwatqan xitay hökümitining bu döletler bilen bolghan siyasiy hemkarliqi iqtisadiy hemkarliqtin köp halqip ketken. Iqtisadiy jehettiki hemkarliq asasen türkmenistan-Xitay gaz turubisi, qazaqistan-Xitay néfit turubisi qatarliq qurulushlar bilen cheklinip qalghan. Bolupmu néfit we gazgha merkezleshken bu soda hemkarliqining sewiyisi bekmu töwen halette dawam qilmaqta iken. U bu jehettiki yétishsizlikni xitay hökümiti nöwette zor küch bilen ijra qiliwatqan «bir belwagh, bir yol qurulushi» zor derijide toluqlap kétidiken. Chünki bu qurulush yawro-Asiyadiki xitay we rusiyedin ibaret ikki zor küchni bir ortaq hemkarliqqa jelp qilidiken. Buning bilen amérika dollirini herqaysi terepler otturisidiki soda ishlirida ishletmeslik, uning ornigha xitay we rusiye pullirini ishlitishkimu yol échilidiken. Mushu meqsette hazir shangxey hemkarliq teshkilati namida bir ortaq banka qurup chiqish küntertiptiki muhim mesililerdin boluwétiptu.

Pen guangning qarishiche, hazir xitayning ottura asiyada bash kötürüshige xiris qiliwatqan bir muhim amil bixeterlik sahesidiki mesililer iken. Bolupmu özbékistan, afghanistan, shuningdek uyghur diyaridin kelgen «esebiy küchler» ilgiri «jihad» namida süriyede jeng qilghan bolsa emdilikte ularning waqti namelum bolghan kelgüside «daish küchliri» namida ottura asiyagha qaytip kélip, xitayni hujum nishani qilish éhtimalliqi bar iken. Chünki hazir türkiye chégrasigha yéqin jaylarda «mujahid» namida jeng qiliwatqan qoralliqlar arisida mueyyen sandiki uyghurlar we özbékler bar iken. Shunga ottura asiyaning bixeterlik saheside hazirche bir chong chataq bolmisimu, «jihadiy» küchlerning ottura sherq rayonidin ottura asiyagha qaytip kélish éhtimalliqi yenila bir bash qétinchiliqi iken.

Pen guang léksiyening axirida xitayning ottura sherq elliri bilen bolghan iqtisadiy hemkarliqi we buning ikki terepke élip kélidighan menpeetliri heqqide sözlidi.

Léksiyedin kéyinki soal-Jawab bölikide soralghan soallarning biri bixeterlik mesilisi heqqide boldi. Shu qatarda yighin qatnashquchiliridin bireylen nöwette qeshqer rayonida qattiq bolghan herbiy halet yürgüzülüwatqanliqi, kech saet 10 din kéyin sirtta méngish cheklengenliki, bu xil tedbirlerning élinishi rayon dairisidiki iqtisadning tereqqiyati üchün tosalghu bolush-Bolmasliqi heqqide soal soridi. Pen guang buninggha jawab bérip mundaq dédi: «tégi-Tektidin alghanda, men bixeterlik tedbirliri bilen iqtisad bir-Birni algha süridu, dep qaraymen. Emma bezi rayonlarda (bixeterlik üchün) élinghan tedbirler chektin éship ketken bolushi mumkin. Bu tamamen mumkin. Emma men mushu yéqinda shinjanggha bérip baqmidim. Shunga u jaydiki ehwallarni anche bilip ketmeymen. Shangxey hazir qeshqerge yardem bériwatidu, yeni biz qeshqerni shangxeyning hemkarliq shériki, dep ataymiz. Hazir shangxeydin nurghun doxturlar, oqutquchilar we proféssorlar qeshqerge yardemge bériwatidu. Bu jehette jiq ish qiliwatimiz. Shangxeydin bérip qeshqerde ders bériwatqan birnechche proféssorni tonuymen. Ishlar mushu yosunda dawamliq yaxshi bolup ketsiken, dep ümid qilimen. Emma bezi selbiy hadisilermu yoq emes, bularni bek éniq bilip ketmeymen. Chünki ötken üch yilda men shinjanggha bérip baqmidim. Yene alsaq, siz tilgha alghan chong weqeler, yeni (19-Nöwetlik) partiye qurultiyi seweblik bezi amanliq tedbirliri qattiq ijra boluwatqan bolushi mumkin. Emma köp qisim waqitlarda undaq emes, dep oylaymen. Chünki shangxeydin shinjanggha sayahet ömekliri méngip turuwatidu, ular ürümchi, qeshqer, qanas qatarliq jaylargha baridu. Bularning hemmisi bek chirayliq jaylar.»

Shuningdin kéyin biz erkin asiya radiyosi namidin uyghurlar diyarida hazir yolgha qoyuluwatqan tedbirler, bolupmu chén chuengo ötken yili uyghurlar diyarigha partiye sékrétari bolup kelgendin buyan pütkül rayonning «saqchi döliti» ge aylandurulushi, bu weziyetning xitayning ottura asiyada bash kötürüsh herikitining bir qismi yaki emesliki heqqide soal soriduq. Halbuki, proféssor pen guang bu soalgha jawab bérishni ret qildi we mundaq dédi:

«Sizning chén chuengo heqqidiki soalingizgha kelsek, men chén chuengo heqqide söz qilalmaymen. Men silerning chén chuengogha chish-Tirniqinglarghiche qarshi ikenlikinglarni bilimen. Shuningdek siler xitay hökümiti shinjangda qiliwatqan hemmila nersige qarshi turisiler. Shunga siler jezmen chén chuengogha qarshi turushqa éhtiyajliq. Chén chuengo kim, u hazir néme ish qiliwatidu? men bularni bilmeymen. Emma siz uni tenqidlisingiz bolidu. Uni dawamliq tenqid qiliwéring. Men bu kishige baha bérelmeymen. Siz kim, qeyerdin kelgen, bumu manga qarangghu. Siz ‹erkin asiya› din, deysiz. Men u yerni bilimen, siler xitay hökümiti shinjangda qiliwatqan hemmila nersini inkar qilisiler. Siler ashu xizmitinglarni dawam qiliwéringlar. Bu sizning ‹erkin› bolghiningiz, shundaqla sizning erkinlikingiz.»

Léksiyening axirida uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining xadimliridin zubeyre shemsidin ziyaritimizni qobul qilip, xitayning ottura asiyadiki yéngi hökümran küch bolup kötürülüshi heqqide öz qarashlirini otturigha qoydi.

Uyghur kishilik hoquq qurulushi teshkilatining xadimliridin hénriy shajawiskimu léksiyege kelgen bolup, u xitayning hazirqi «bir belwagh, bir yol qurulushi» hemde uning uyghurlar rayonidiki weziyetke körsitidighan tesiri heqqide oylighanlirini biz bilen ortaqlashti. U bu heqte mundaq dédi:

«Hazir bizning körüwatqinimiz shu bolmaqtiki, ‹bir belwagh bir yol qurulushi› shinjangdiki uzun mezgilni közligen tereqqiyat qurulushining bir parchsi. Yeni ilgiriki ‹gherbni keng kölemde échish›, ‹shinjang xizmet yighini›, ‹bir belwagh, bir yol› dégenler mushu yosunda bir-Birige ulinip kélidu. Méning qarishimni sorisingiz, men buni xitayning ziméngha bolghan kontrolluq hoquqini mustehkemlesh qurulushi, dep chüshinimen. Bu xildiki zémin kontrolluqini mustehkemlesh qurulushi hazir ‹bixeterlik› namidiki türlük tedbirler arqiliq kapaletke ige qiliniwatidu. Ular shu arqiliq özlirining shinjanggha serp qiliwatqan atalmish sélinmilirini qoghdap qalmaqchi boluwatidu. Shunga bu jehette biz uning emili ehwaligha yéqindin nezer sélishimiz zörür. Bu nuqtidin xitayning yer shari miqyasida qaysi derijide bash kötürelishi hazir bizge namelum, uning shinjanggha qandaq tesir körsitishigimu bir nerse dep bolghili bolmaydu. Emma bizge ashkara bolghini shuki, 2013-Yili ‹bir belwagh, bir yol› qurulushi bashlanghandin buyan shinjangdiki ‹bixeterlik› tedbirliri mislisiz derijide kücheydi. Diniy erkinlik, uchur erkinliki qattiq teqibge uchrawatidu. Hazir muxbirlar u jaygha baralmaywatidu. Shunga bu jehette endishe qilidighan ishlar köp.»

Melum bolushiche, xitayning yéngi siyasiy küch bolup bash kötürüshining asiya qitesi we dunyaning bashqa jaylirigha qandaq tesir körsitishi toghriliq her sahe mutexessisliri otturisida oxshash bolmighan munaziriler dawam qilmaqta iken.

«Uyghur-Hon Dostluq Jemiyiti» Budapéstta «Uyghur Medeniyet Heptiliki» Ötküzüshni Qarar Qildi

Wéngiriye paytexti budapéshtta 1-Öktebir küni échilghan «uyghur-Hon dostluq jemiyiti» ning yighinida xatire süret.

Wéngiriye paytexti budapéshtta 1-Öktebir küni échilghan «uyghur-Hon dostluq jemiyiti» ning yighinida xatire süret.

 RFA/Abduweli Ayup

«Uyghur-Hon dostluq jemiyiti» kéler yili budapéshtta «uyghur medeniyet heptiliki» ötküzüshni qarar qildi.

2017-Yili öktebirning 1-Küni qurulghan «uyghur-Hon dostluq jemiyiti» ning bash katipi ümid agahi, mezkur jemiyetning 15-Öktebirdiki tunji qétimliq ijraiye komitét yighinidin yuqiriqi xushxewerni yetküzdi.

«Uyghur-Hon dostluq jemiyiti» ning töt saetlik jiddiy yighinida uyghurlarning bügünki pajielik halitini wéngiriye xelqige chüshendürüsh, jamaet pikrining bésimi arqiliq hökümetke we yawropa ittipaqigha tesir körsitish, uyghur medeniyitini wéngiriye xelqige tonushturush, wéngir-Uyghur dostluqini kücheytish dégendek zörür témilarda muzakire bolghan.

Ümid agahi ependi mezkur jemiyetning kéler yilliq pilanliri heqqide toxtilip ötti.

«Hon-Uyghur dostluq jemiyiti» ijraiye komitéti 11 kishidin teshkil tapqan bolup, uyghurlardin ümid agahi, perhat yurungqash we qurban weli ependi, wéngirlardin yanush horkowich, wukis ferens ependi we annamariye xanim qatarliqlardin ibaret iken.

Jemiyetning qurulushigha türtke bolghuchilarning biri, yeni mezkur jemiyetning reisi, uyghurlarning qedinas dosti yanush horkowich ependi ziyaritimizni qobul qilip, aldi bilen pütün dunyadiki uyghurlargha salam yollidi. Andin bundaq bir teshkilat arqiliq ikki milletning medeniyet almashturushining küchiyidighanliqini, uyghurlarning wéngiriyede öz medeniyitini qoghdash hoquqigha érisheleydighanliqini, buning éziliwatqan uyghurlargha bir ümid béridighanliqini tekitlidi.

«Uyghur-Hon dostluq jemiyiti» ning katipi doktor annamariye xanim mezkur jemiyetning türtkiside uyghur we hon yashlirining chüshinishi emelge éship, tarixi qérindashliqning tirilishige bolghan ümidlirini otturigha qoydi. Uningche bügünki uyghurlarning yawropadiki qérindishini tépiwélishi emeliy ehmiyetke ige iken. U öz tarixini ruslarning burmilishi bilen yétishken wéngirlar we tarixini xitay özgertiwetken uyghur yashlirining mezkur teshkilatning paaliyetliri arqiliq eslini tépiwélishidin ümidwar iken.

«Uyghur-Hon dostluq jemiyiti» ge asas salghuchilardin biri bolghan perhat yurungqash ependi jemiyetning arqa körünüshi heqqide chüshenche berdi. U wéngiriyede gerche uyghurlar medeniyet jehette özini namayan qilish pursitige hemmidin köp érishiwatqan bolsimu, birer teshkilat bolmighanliqi seweblik nurghun qolaysizliqlargha duch kelgenlikini, barghanche éghirlishiwatqan uyghur weziyitining teqezzasi seweblik wéngirlarning yardimide bu jemiyetning qurulghanliqini bayan qildi.

Perhat yurungqash ependining qarishiche uyghur dawasi türkiye we wéngiriyede ammiwi asasqa ige iken, uyghurlarni öz bilidighan mundaq eller uyghur medeniyitining tonulushigha her zaman imkaniyetlik iken. Wéngiriye yawropa ittipaqidiki orni seweblikmu uyghur dawasi üchün muhim ehmiyetke ige iken. Honlar wéngiriyedin bashqa yene yawropadiki ruminiye, silowakiyede bir qeder köp bolghachqa uyghur-Hon dostluqining küchiyishi uyghur medeniyitining yawropada teshwiq qilinishi üchün paydiliq iken.

Igilishimizche, uyghur paaliyetchiler 2005-Yildin bashlap wéngiriyede uyghurlarni tonushturushqa we uyghur medeniyitini körek qilishqa meshghul iken. «Dunya honlar qurultiyi» mu uyghurlargha daim orun bérip kelmektiken. Hon tetqiqatchilar we uyghursöyer honlarning yutyub qanallirida tarqitiwatqan uyghurlargha ait inglizche melumatlar dunya jamaitining uyghurlarni chüshinishide muhim rol oynawatqanliqi melum. Bu qétim uyghur-Hon dostluq jemiyitining qurulushi bundaq paaliyetlerning téximu sistémiliq, pilanliq we ünümlük bolushigha kapaletlik qilidiken./abduweli ayup

Demand the release of Buzainafu Abudourexiti from imprisonment without charge

Imagine being newly married, expecting your first child and waiting to join your husband in his country to begin your lives together. Then out of the blue, you are arrested without charge and imprisoned, with no hope of legal representation, and no way of contacting your family. You face certain torture and terrible circumstances in prison. 

This is what happened to Buzainafu Abudourexiti.

Buzainafu, an ordinary Uighur woman, was taken away from her parents’ house in Urumqi, Xinjiang Uighur Autonomous Region (XUAR), on 29 March 2017 and transferred to the city of Akesu, 1,000km away. According to sources, she was sentenced on 5 June, without any legal representation, to seven years imprisonment and is currently being held at Urumqi Women’s Prison. No official documentation about her case, including what charges she has been convicted of, have been provided to her family. Buzainafu Abudourexiti was pregnant at the time of her arrest, however it is believed that she is no longer with child. Nothing is known about her current health status.
Buzainafu Abudourexiti, went to Egypt to study Islam at Al-Azhar University for two years. She returned to Urumqi in 2015 and worked at her father’s company while learning English. Planning to join her new husband in Australia, she then went back to Egypt in September 2015 to receive the necessary documentation for her visa application. She received the necessary clearance from the Urumqi police department for her visa, and her husband had lodged an application for her spousal visa prior to her detention.
The detention of Buzainafu Abudourexiti may be part of a wider crackdown on the Uighur ethnic minority. According to Radio Free Asia (RFA), Chinese authorities have been compelling Uighur students enrolled in universities abroad to return to China since May 2017. In early July, approximately 200 Uighurs were detained in Egypt by order of the Chinese authorities, with 22 who have been forcibly returned have not been heard from since. Media reports have illustrated the extent of the new draconian security measures implemented since Chen Quanguo, the new XUAR Party Secretary, came into power in 2016, including over 90,000 new security-related positions being advertised within a one-year period. In October 2016, there were numerous reports that authorities in the region had confiscated Uighur passports in an attempt to further curtail their freedom of movement.
We urge the authorities to:
 Ensure that Buzainafu Abudourexiti has regular, unrestricted access to family and lawyers of her choice, and is not subjected to torture and other ill-treatment;
 Immediately and unconditionally release Buzainafu Abudourexiti unless there is sufficient credible and admissible evidence that she committed an internationally recognized offence and is granted a fair re-trial in line with international standards;
 Allow her prompt, regular and unrestricted access to medical care on request or as necessary.

Amnesty International has verified this case and is working with her husband to provide support. 

Buzainafu committed no crime. She was pregnant with her first child, hoping to join her husband in Australia. She was imprisoned with no charge, with no chance for legal representation and with no access to doctors.

Please sign and share this petition. Help us put pressure on the authorities to return Buzainafu to her family and husband.

Diese Petition wird versendet an:

  • Party Secretary of Xinjiang Uighur Autonomous Region
    Chen Quanguo Shuji
  • Xinjiang Uighur Autonomous Region Women’s Prison
    Director
  • Premier
    Li Keqiang Zongli Guowuyuan Bangongting
 https://www.change.org/p/party-secretary-of-xinjiang-uighur-autonomous-region-chen-quanguo-shuji-demand-the-release-of-buzainafu-abudourexiti-from-imprisonment-without-charge/nftexp/ex14/control/748135057?

Xitayning Halal Yémeklikler Belgilimisi Diniy Zatlarning Tenqidige Uchridi

Halal belgilirining ölchimi heqqidiki belgilime.

Halal belgilirining ölchimi heqqidiki belgilime.

 Social Media

Uyghur aptonom rayonluq diniy ishlar idarisi bu yil chiqarghan «musulmanche yémekliklerni bashqurush charisi» namliq höjjitide, musulmanche yémekliklerge tedbir bérilip, musulmanlarning kündilik hayatidiki bu uqumning dairisi gösh, süt we haywan yéghida pishurulghan yémeklikler bilen cheklinidighanliqini bildürgen.

Mezkur höjjette, musulmanche belgisini gösh, süt yaki haywan yéghida pishurulghan yémekliklerdin bashqa mehsulatlargha ishlitish cheklinip, buninggha xilapliq qilghuchilargha jerimane qoyulidighanliqi agahlandurulghan.

Uyghur aptonom rayoni dairilirining ilgiri chiqarghan bir höjjitide, «halal», dégen bu uqumni kishilerning kündilik turmushigha keng dairide tetbiqlap, uni süt, gösh we haywan yéghida pishurulghan yémekliklerdin bashqa mehsulatlargha yaki ish-Heriketlerge ishlitish diniy «ashqunluq» ning bir xil ipadisi, dep tenqid qilghan idi.

Lékin bezi tunggan ziyaliyliri we uyghur diniy zatlirining bildürüshiche, musulmanlarning kündilik turmushidiki «halal-Haram», dégen bu uqumning istémal menisini taraytip, uni peqet göshlük yémekliklergila baghlap qoyushi, musulmanlarning diniy turmushini kontrol qilishni meqset qilghan.

Amérikada turushluq tunggan ziyaliysi, weziyet analizchisi sulayman yigu ependi, halal belgisini chekleshning xitaydiki musulmanlargha qarshi keypiyat bilen munasiwetlik ikenlikini bildürdi. Uning körsitishiche, yéqinqi yillardin béri xitayda halal mehsulatlargha bolghan éhtiyaj artqan. U, buning xitay hökümiti éytqandek diniy ashqunluq bilen munasiwiti yoqluqini eskertip, buning bazar éhtiyajidin tughulghanliqini bildürdi.

Sulayman yigu mundaq deydu: «bu mesile shinjangdila emes, pütün xitayda mewjut hadise. Xususen gensu, chingxey, ningshya qatarliq tungganlar olturushluq rayonlarda musulmanlishishqa zerbe bérip keldi. Musulmanlishishqa qarshi turush déginimiz, yéqinqi ikki yildin béri xitay hökümitining bazarda halal mehsulatlarning bundaq köpiyish kétishige qarap, buni dini ashqunluq küchiyiwatidu, dep qaridi. Uning bazardiki halal belgisi qoyulghan mehsulatlarning gösh, süt qatarliq yémeklikler emeslikige qarap, buni ashqunluqning ipadisi, dep qarishi bimenilik. Bunchilik köp mehsulatlargha halal belgisi qoyulushi, bu bazarning éhtiyaji bilen bolghan bir soda hadisisidur. Chünki, hazirqi xitay bazirida yémeklik bixeterlik intayin éghir hadise. Lékin, halal yémekliklerde diniy étiqadning cheklimisi bar. Shunga, u nisbeten ishenchlik. Mana bu xitayda halal yémekliklerning köpiyishidiki seweblerning biri. Elwette musulmanlar köp olturushluq rayonlarda tijaretchiler bazar tépish üchün ishenchlik mehsulatni köprek bazargha salidu. Esli buning islam dinining kéngiyishi bilen munasiwiti yoq».

D u q diniy ishlar komitétining reisi turghunjan alawidin ependi islam dinida halal-Haramning gösh bilenla cheklenmeydighanliqini bildürdi. U mundaq deydu: «islam dinidiki halal-Haram peqet gösh bilen cheklenmeydu. Halal, dégenning menisi u ishni qilish yaki yémeklik bolsa yéyish, ichimlik bolsa ichish yaki bir paaliyet bolsa qilish, bu hemmini öz ichige alidu. Haram, dégenmu xuddi shuninggha oxshash dinimizda cheklengen yémekke alaqidar nersilernimu öz ichige alidu we uningdin bashqa yaman ishlarni qilish, mesilen, insanni öltürüsh, ademlerni öltürüsh haram. Bashqilarning jénigha qest qilish haram. Haram dégenning esli menisi dini jehettin cheklengen ishlar, paaliyetler we nerse-Kérekler. Halal-Haram bu dinda nahayiti muhim. Alla taallah peyghember eleyhissalam arqiliq musulmanlargha quranning emiri bilen halal-Haramni éniq belgilep bergen».

Lékin turghunjan alawidinning bildürüshiche, halal yémekliklerni telep qilish yaki halal uqumini bashqa sahelerde qollinishning dini ashqunluq bilen héchqandaq munasiwiti yoq iken. U, xitayning buni bahane qilip, uyghurlarning étiqadini ajizlashturush we ularni assimilyatsiye qilish ikenlikini bildürdi.

Turghunjan alawidin: «bu halal-Haramni ayrighanliq héchqandaq diniy radikalliqqa kirmeydu. Xelqara qanundimu bilisiz yawropa-Amérikidimu halal-Haram, dep musulmanlar özining étiqadi boyiche paaliyet qilip mangidu. Yémek-Ichmeknimu shuninggha qarita belgileydu, gherb döletliri qopup sen halal-Haramni ayriding, sen radikal, démeydu. Haram -Halalni ayrish bu dindiki asasliq uqum. Lékin radikalliq dégen bashqa bir mesile».

Sulayman yigo ependining qarishiche, xitay hökümitining qandaq mehsulatning halal, qandaq mehsulatning halal emeslikige arilishishi toghra emes. U, némining halal yaki halal emeslikini musulman istémalchilarning özi qarar bérishi, islam jemiyetlirining nazaret qilishi kéreklikini bildürdi.

Sulayman yigu mundaq deydu: «hökümet bu mesilini qandaq hel qilishi kérek. Bu ishning eslidinla kompartiye bilen héchqandaq alaqisi yoq. Uning bu mesilige qol tiqishining héchqandaq zörüriyiti yoq. Biz bu yerde kompartiye hökümitining xitaydiki hökümranliqini qanunluq yaki emeslikini, uning shinjangdiki hökümranliqining qanunluq yaki emeslikini talash-Tartish qilmaywatimiz. Bularning hemmisi bashqa mesile. Bu yerde musulmanlarning néme yéyishi, néme ichishi bu her bir puqraning shexsiy mesilisi. Buninggha néme üchün hökümet qol tiqishi kérek. Musulmanche mehsulatlar bir xil tawar. U bir xil bazar herikiti, eger bir adem özining mehsulatigha halal, dep belge qoyup, emeliyette u halal bolmisa, démek u saxta mehsulat ishlepchiqirip, istémalchilarni aldighan bolidu. Bu ehwal gherb döletliride bayqalsa, hökümet ariliship qanun arqiliq hel qilidu. Xitaymu shundaq qilsa bolidu. Lékin u halal, halal emes dégenlerge arilashmasliqi kérek. Xitayning soda -Sanaet idarisi esli mushundaq ishlarni qilishi kérek».

Uyghur aptonom rayonluq diniy ishlar idarisining musulmanche yémekliklerni bashqurush heqqidiki 92-Nomurluq höjjiti tarqitilghandin kéyin her qaysi nahiyeler arqa-Arqidin özlirining bu heqtiki yerlik höjjetlirini chiqirip ijra qilishqa bashlighan.

Radiyomizning igilishiche, mori nahiyelik diniy ishlar idarisi yéqinda buninggha alaqidar höjjet chiqirip, musulmanche yémekler ishlepchiqirish karxanilirini derhal qayta tizimgha aldurup, musulmanche yémeklik belgisini qayta élishni telep qilghan. Belgilimide, gösh, süt we haywan yéghi bolmighan yémeklik we mehsulatlargha musulmanche belge qoyush meni qilinidighanliqini bildürgen./erkin

Qaraqashning Yawa Yézisida Az Dégende 10 Pirsent Ahale Qamaq we Türmide

Türmige élip kiriliwatqan uyghur siyasiy mehbuslar.

Türmige élip kiriliwatqan uyghur siyasiy mehbuslar.

 Social Media

Uyghur aptonom rayonidiki «yépiq terbiyelesh merkezliri» heqqidiki éniqlashlirimiz dawamida qaraqash nahiyisining yawa yézisida 700-800 Che kishining késilgenliki, 3000 gha yéqin kishining atalmish «terbiyelesh merkizi» de qamaqta ikenliki melum boldi.

Ötken yili 12-Ayning 28-Küni qaraqash nahiyelik partkom binasigha mashiniliq hujum qilghan 4 gumandar mana mushu yawa yézisidin idi. Melum bolushiche, yawa yézisidin tutup kétilgen 3000 gha yéqin kishi nöwette qaraqash nahiyisidiki bostanköl «terbiyelesh merkizi» qatarliq 3 merkezde tutup turulmaqta.

«Yépiq terbiyelesh» herikiti uyghur aptonom rayonida omumyüzlük élip bériliwatqan bolsimu, emma bu herikitining kölimide, bolupmu tutqunlar sanida yenila oxshimighan perqler mewjut. Ötken heptidiki éniqlishimiz dawamida qaraqashning aqasaray yézisida 2000 din artuq, purchaqchi yézisida bolsa 4000 etrapida kishining «terbiyelesh» te ikenliki ashkarilanghan. Bu heptidiki éniqlishimzida qaraqashning yawa yézisidiki tutqunlar heqqide melumat soriduq. Yéziliq edliye ponkitida ishleydighan bir xadim, yézida «terbiyelesh» ke apirilghanlar sanining 3000 gha, késiwétilgenlerning bolsa 700-800 Ge yéqinlashqanliqini bayan qildi.

Melum bolushiche, yawa yézisidin tutulghan bu 3 minggha yéqin kishining köpinchisi qaraqash nahiyisidiki bostanköl, poyiz istansisi, 2-Ottura mektep we pédagogika mektipi qatarliq 4 orundiki «terbiyelesh merkizi» ge qamalghan.

Matériyallarda körsitilishiche, qaraqash nahiyesining yawa yézisi jemiy 22 kent, 30586 nopustin teshkillengen. Yéza nopusining 99. 86 Pirsenti uyghur. Éniqlashlirimiz dawamida ahaliler nopusining az dégende 10 pirsentining qamaq we türmide ikenliki aydinglashqan bolsimu, lékin dairilerning bu nisbetni zadi qanchige yetküzidighanliqi melum emes.

Kent sékrétarlirining ashkarilishiche, kentlerde yene künige nechchiligen kishi tutulmaqta.

Qaraqashning nahiyisining yawa yézisida bultur 12-Ayning 28-Küni, yeni uyghur aptonom rayonida chén chüenge hakimiyet béshigha kélip uzun ötmey qaraqash partkom binaisigha hujum qilish weqesi yüz bergen. Weqeni toxtimemet tursunniyaz, nurmemet tursunniyaz we abdulétip mettursun qatarliq 4 kishi élip barghan. Weqe chén chüenge dewridiki tunji weqe süpitide xitay we xelqaara metbuatlarda keng orun alghan idi. Xitay axbarati bu weqenimu térrorluq bilen eypligen, emma bir qisim közetküchiler, hujum xitayning bir hakimiyet orginigha, bolupmu partkom binasini mudapie qiliwatqan xitay qoralliq küchlirige qaritilghanliqi üchün weqeni térrorluq bilen eyibleshke bolmaydighanliqini ilgiri sürüshken idi./shöhret hoshur

Xitay Terbiyelep Özgertish Sinipliri ning Chümbilini Achti

Ürümchide uyghurlar topliship yashawatqan rayonlarning kochilirigha qoyulghan qoralliq saqchilar. 2013-Yili 30-Iyun, ürümchi.

Ürümchide uyghurlar topliship yashawatqan rayonlarning kochilirigha qoyulghan qoralliq saqchilar. 2013-Yili 30-Iyun, ürümchi.

 AFP

Chén chuengo uyghur aptonom rayonluq partkomning sékrétarliqigha teyinlinipla «esebiylikni tügitish xizmiti shinjangning ijtimaiy muqimliqi we ebediy eminliki, dölet bixeterlikige munasiwetlik chong ish» dep körsetken idi. Xitay hökümiti bu yil kirgendin buyan «esebiylikni tügitish nizami» ni we «térrorluqqa qarshi turush» qanuni jiddiy ijra qilishqa bashlash bilen teng, rayondiki her qaysi sheher, bazar asasiy qatlamlarda «esebiylikni tügitish terbiyelesh sinipi» namida yéngi shekildiki lagirlarni berpa qildi. Bu jaygha mejburiy qamalghanlar bilen sirtning alaqisini pütünley üzüp tashlap, ularning saq-Salametlik uchurinimu bermey, yépiq shekilde, xuddi türmilerdikidek bashquruwatqanliqi melum bolmaqta.

Deslep bu jaylar «esebiylikni, radikalliqni tügitish terbiyelesh merkezliri» dep ataldi. Kéyinche, «yépiq terbiyelesh merkizi» yaki «maarip bilen özgertish terbiyelesh merkizi», «téxnika ögitish merkizi» dégendek oxshimighan namlarda atashqa bashlidi.

Xitay dairiliri yépiq terbiyelesh merkezlirining emeliy ehwalini yoshurushqa tiriship kéliwatqan bolsimu, emma dairilerning minglarche uyghurlarni qanunsiz tutqun qilip, ulargha siyasiy terbiye élip bérish bahaniside erkinlikidin mehrum qiliwatqanliqidek bir qatar pakitlar ashkarilinip, xelqarada küchlük inkas qozghidi we kishilik hoquq teshkilatliriningmu diqqitini tartqan idi.

11-Séntebir küni «xelqara kishilik hoquqni közitish teshkilati», «xitay, shinjangdiki siyasiy öginish tutqunlirini qoyup béringlar» namliq bir parche doklat élan qilip, uyghurlarning xitay hökümiti teripidin mejburiy halda «yépiq terbiyelesh merkezliri» ge qamiliwatqanliqi, héchqandaq qanuniy asasiy bolmighan ehwalda uyghurlarni xalighanche tutqun qilishtek bu heriketni «dehshetlik bir qilmish» dep atidi.

Xitay hökümiti uyghur aptonom rayonidiki «yépiq terbiyelesh merkezliri» ni kéngeytip, tutqun kölimini zoraytish bilen birge bu terbiyelesh merkezlirini qurush siyasitini aqlash teshwiqatlirini kücheytip barmaqta. Bu yil 5-Ayda uyghur aptonom rayonluq yashlar ittipaq komitéti, soxu, ündidar supilirida «terbiyelep özgertish sinipi zadi qandaq jay?» dégen témida mexsus teshwiqat maqalisi élan qilip tarqitishqa bashlighan idi. Yéqinda buning yene awazliq nusxisi ijtimaiy alaqe wasitiliride tarqilishqa bashlidi.

Xitay mezkur teshwiqati arqiliq bu xil yépiq terbiyelesh merkezlirining pütün uyghur élini qaplighanliqidek, zor kölimini étirap qilghan. Uningda, bu xil atalmish terbiyelep özgertish siniplirigha teshkillengenler «diniy esebiylik, zorawan térrorluq idiyisidin yuqumlanghan, shunglashqa ular balnistta yétip dawalinishi kérek» dep körsitip, idiye jehette késelge giriptar bolghan dep ammini waqtida dawalash üchün, her qaysi wilayet, nahiye, sheher, rayonlarda tesis qilghan terbiyelep özgertish sinipliri ammigha nisbeten bir qétimliq heqsiz «balnistta yétip dawalinish» pursiti dep körsitip, pütün uyghur we bashqa yerlik milletlerni idiyiwi jehettin késel qatarida körüwatqanliqini ashkarilighan.

Xitayning bu teshwiqatigha inkas qayturghan amérika uyghur birleshmisining reisi élshat hesen ependi, buni: «oghrining yüriki pok-Pok dégendek özining bu terbiyelesh merkezlirini échishtiki meqsetlirini perdazlap körsitishke aldirap kétiwatqanliqi» dep chüshinidighanliqini bildürdi.

U, xitayning bu teshwiqatini élip bérishqa qistighan amillarning, xelqraning mezkur mesilige bolghan inkasliri we özining pütün uyghur élini üsti ochuq türmige aylandurghanliqining pash bolup qiliwatqanliqi seweb boluwatqanliqini mulahize qildi.

Kanadadiki uyghur paaliyetchi ruqiye turdush xanim buni «xitay hökümitining sherqiy türkistanni bir lagérgha aylandurghanliqining iqrari, bu eyni waqittiki fashistlarning gérmaniyede yehudilargha ayrim lagérlarni qurup qul qilip ishletkinidinmu xeterlik we éghir bir mesile, chünki xitay bu lagérlar arqiliq uyghurlarni pütün bir millet süpitide méngisini, oy pikrini qayta programlimaqchi», dep mulahize qildi.
Ilshat ependi yene «buni kemsitish siyasitini ochuq ashkara élip bériwatqanliqini étirap qilghanliq» dep körsetti.

Bu awazliq teshwiqatta yene «idiye jehettiki késellik jismaniy jehettiki késelge oxshash choqum öz waqtida dawalash kérek», dep körsitilgen shundaqla u terbiyelesh merkezliride ularning némining toghra, némining xataliqini, némini qilish némini qilmasliqni öginidighanliqi sözlengen.

Ruqiye xanim, «bu xitayning pütün uyghurlargha ishenmeydighanliqini körsitip béridu, mejburiy halda terbiyelesh merkezlirige qamash arqiliq uyghurlarni pütünley kontrol qilish meqsitini ashkarilaydu. Bu emeliyette ten jazasidinmu éghir rohiy jaza» dep otturigha qoydi. Ruqiye xanim yene, bu xil rohiy bésim uzun dawam qilghanda, uyghurlar özlirining kimlikini yoqitidighanliqi, solanghan kishiler eger hökümetning telep qilghinini qilmisa, özgermise, qiyin-Qistaqlargha uchrishining mumkinlikini otturigha qoydi.

Terbiyelesh merkezliri heqqide oxshimighan jaylardin éniqlighan hemde delilligen melumatlirimizdin, bu xil jaylarda terbiyeliniwatqanlar arisida xitay millitidin bolghan birmu kishining yoqluqi pash bolghan idi. Shundaqla mezkezdiki terbiyelesh xadimliri bu heqte bergen izahatida, kursning meqsiti esebiylikni tügitish bolghachqa, kursantlar arisida xenzular yoqluqini bayan qilghan idi. Uchurlardin melum bolushiche, terbiyelesh merkizige qamalghanlar: adettiki dingha étiqad qilidighan amma, chetellerge chiqip kirgenler, dinda oqughanlar, sabiq siyasiy mehbuslardin tartip, geptin kétip qalghan dölet kadirliri we hetta mesuliyitini aktipliq bilen ada qilmighan kompartiye ezasighiche bolghan her sahe, her qatlamdiki kishiler iken.

Emeliyette xitay teshwiqatidiki bu sözler «xitayning uyghur we bashqa milletlerge qaratqan kemsitish siyasiti échip bérilgen» dep mulahize qilghan ilshat ependi, «bu xitay terbiyelep özgertish siniplirining chümbilini achti, biz bu pakittin ünümlük ijabiy paydilinishimiz zörür» dégen qarashlirini otturigha qoydi.

U, uyghur aptonom rayonluq yashlar ittipaqi komitéti tarqatqan bu awazliq teshwiqatni, xitay hökümitining bu qanunsiz lagérlarni uzun muddet dawamlashturidighanliqining béshariti dep bilsimu, emma u xitayni «yenila közligen meqsitige yételmeydu» dep qaraydighanliqini otturigha qoydi. Ilshat hesen ependi: «terbiyelep özgertish jeryani qanche uzun dawam qilishi we kishilerning zor rohiy bésim we riyazet chékishidin qetiy nezer, xitay dairiliri yenila uyghurlarning méngisini pütünley yuyup özgertish meqsitige yételmeydu. Chünki özgertish siniplirigha teshkillengenler, peqet mejburliniwatqanliqi üchünla xitayning shertlirige könmey bashqa amali yoq» dep mulahize qildi.

Ilshat ependi xitay dairilirining jaylarda kücheytip élip bériwatqan terbiyelep özgertish sinipliri namidiki siyaset, tüzümliridin dunyaning xewerdar ikenlikini we uyghurlar üstidin élip bériwatqan insan heqlirige xilap qanunsizliqlirini buningliq bilen yoshuralmaydighanliqini otturigha qoydi./gülchéhre