SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliweridu. Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, sotsiyal, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dölet Giribi, hilal ayning ong teripide toqquz we sol teripide toqquz dane noqta bolup, bu noqtilarning, hilal ayning eng töwen qismidiki uchliri bughuch bilen baghlan’ghan. Hilal ayning otturisida hösnixet bilen yezilghan “Bismillahhirrahmanirrahim”, hilal ayning ikki uchining uchrishidighan yeride üch dane yultuzdin teshkil tapqan bir shekildin ibarettur. (Qoshumche B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur. Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy Türkistan Jumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp, Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Sherqiy Türkistanda yashighan herqandaq kishi Sherqiy Türkistanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri  

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti  wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Sherqiy Türkistan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Sherqiy Türkistanning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy Türkistan Parlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.
 
Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.     
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 
Alahiyde Eskertish: SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNINING AKTIWAL NUSXISINI BU YERDIN OQUNG!
 

“51 Chiler” ning Uyghuristan Jumhuriyiti Qurush Telipining Arqisidiki Seypidin Eziz Layihesining Berbat Bolushi

Muxbirimiz ümidwar
2019-10-10

ziya-51-chiler.jpg

ziya-51-chiler.jpg

Photo: RFA00:00/00:00 

Awazni köchürüsh

1944-1949-Yilliridiki sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabigha qatnashqan ghuljidiki “51 Ziyaliy” ning 1951-yili, 4-mart küni achqan Uyghuristan jumhuriyiti qurush mesilisi heqqidiki yighinining arqa körünüshi tasadipiy emes idi.

1949-Yili, 12-ayghiche xitay kompartiyesi 1944-yili, 12-noyabir küni qurulghan sherqiy türkistan hökümitini toluq axirlashturup, uning yéshil dölet bayriqini bikar qilip, milliy armiyesini özgertip bolghandin kéyin Uyghur diyarining siyasiy hoquq salahiyiti qandaq bolidighanliqi heqqide sherqiy türkistan jumhuriyiti qurghan milliy azadliq inqilab qatnashquchiliri, rehbiriy kadirlar we milliy armiye ofitsérliri arisida her xil qarashlar izchil dawamlashti. Gerche, xitay kompartiyesi hökümiti xitayda milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyidighanliqini jakarlighan hem uni özining “Ortaq programmisi” gha kirgüzgen bolsimu, biraq Uyghur diyaridiki milliy azadliq inqilab qatnashquchiliri, ziyaliylar arisida xitay kompartiyesi özining uzundin buyan tekitlep kelgen milletlerning öz teqdirini özliri belgilesh hoquqini étirap qilish hem fédératsiyelik sistéma qurush sho’ari boyiche milletlerge sowét ittipaqi modéli boyiche ittipaqdash yaki aptonom jumhuriyet hoquqi bérishi kérek dep qaraydighanlarmu bar idi. Seypidin eziz özining neshr qilinmighan “Ömür dastani” ning 3-tomida 1950-1951-yilliri del bu mesilide, yeni milliy aptonomiye mesilisi heqqide muzakiriler we munaziriler bolghanliqi, özi we bashqilarning xitay kompartiyesining ashu burunqi sho’arlirini otturigha qoyup, fédératsiye siyasiti milliy aptonomiye mesilisini hel qilishni otturigha qoyghanliqi, emma buninggha déng lichün qatarliqlarning qarshi chiqip, junggo kompartiyesining ilgiriki bu siyasiy teshebbusining emeldin qalghanliqini chüshendürüp, shinjangda ittipaqdash, yaki aptonom jumhuriyet qurush pikirige qattiq qarshi chiqqanliqini eskertidu.

Xitay kompartiyesining gherbiy shimal byurosi 1951-yilining bashlirida “Shinjangda milliy térritoriyelik aptonomiye” ni yolgha qoyush heqqidiki pikir-tekliplerni teyyarlash doklati telep qilghan bolup, bu ene shu jumhuriyetlik aptonomiye, yeni Uyghuristan jumhuriyiti telipining resmiy shekilde otturigha qoyulup, xitay hökümitige sunulushigha asas bolghanidi.

1947-1949-Yili ghuljidiki “Inqilabiy sherqiy türkistan” géziti we 1950-1954-yilliri “Ili géziti” ishligen, hazir almuta yashawatqan 92 yashliq tarixiy shahit munir yérzin ependining éytishiche, u “51 Chiler yighini” dep atalghan yighinning mezmunidin eyni waqitta xewerdar bolup, ularning otturigha qoyghan “Uyghuristan jumhuriyiti qurush” qa oxshash telepliri sherqiy türkistan inqilabigha qatnashqanlarning ortaq telipi idi.

Uning éytishiche, chünki, bir qisim ziyaliylar we rehbiriy kadirlar xitay kompartiyesining ilgiri fédératsiye tüzümi yolgha qoyidighanliqi, milletlerning öz teqdirini özliri belgilesh hoquqini étirap qilidighanliqini izchil jakarlap kelgenlikini bilgenliki üchün shinjanggha sowét ittipaqidikige oxshash jumhuriyetlik aptonomiye hoquqi bérilishi kérek, milliy térritoriyelik aptonomiye hoquqi töwen derijilik hoquqtur dep qaraytti.

Amérikadiki wodrow wilson merkizi élan qilghan sowét ittipaqining 1957-1958-yilliridiki Uyghur diyarida élip bérilghan yerlik milletchilikke zerbe bérish herikitige a’it arxip höjjetliri ichidiki abdulla zakirofning 1958-yili 21-iyun küni ghuljidiki sowét ittipaqi konsuli yé. I malunof bilen ötküzgen söhbitige a’it mexpiy doklatta qeyt qilinishiche, eyni waqitta xitay kompartiyesining milliy aptonomiye siyasiti boyiche milliy rayonlargha milliy térritoriyelik aptonomiye hoquqi bérish tüzümi yolgha qoyush qararigha shinjangdiki milliy rehbiriy kadirlar qoshulmighan bolup, ular özlirining burunqi köz qarashlirida, yeni shinjangda Uyghur jumhuriyiti qurush köz qarishida ching turghan.

Mezkur sowét mexpiy arxipidin ashkarilinishiche, seypidin eziz özimu milliy aptonomiye mesilisige a’it bir layihe teyyarlighan bolup, mezkur layihede shinjangda Uyghuristan qurush körsitilgen. Seydulla seypullayéf seypidin ezizning körsetmisi boyiche, ghuljida 51 ziyaliy qatnashqan, mezkur layiheni muzakire qilish yighinigha riyasetchilik qilghan. Seypidin eziz yene 5-korpusning ratsiyesi arqiliq qeshqerdiki 13-déwiziye komandiri muhemmedimin iminofning qeshqerdimu shundaq yighin échishigha teklip bergen. Démek, qeshqerdimu bu xil mezmundiki yighin échilghan bolup, xuddi 1951-yili, 3-ayning 4-küni ghuljida chaqirilghan 51 ziyaliyning Uyghuristan aptonom jumhuriyiti qurush telep lahiyesige oxshash pikir qeshqerdimu otturigha chiqqan. Bundaq pikir ürümchidimu bolghanliqi qeyt qilinidu.

Ghuljidiki yighin’gha sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining rehbiriy kadirliridin seypullayéf, qeyumbeg ghoja, osman ziyam, yasin xudaberdi, hetta milliy armiye, yeni 5-korpus komandiri fatiy léskin we bashqa 51 adem qatnashqanidi.

Ghuljida échilghan mezkur “51 Chiler” mejlisining ehwali we Uyghuristan jumhuriyiti qurush heqqidiki qarari wang jin qatarliq xitay kommunist rehberlirige we merkezge melum bolghandin kéyin, ular nahayiti ghezeplinip, 1951-yili, 13-19-aprél künliri xitay kompartiyesi shinjang shöbe byurosi ürümchide milliy siyasiy jehettiki idiyeni birlikke keltürüshni meqset qilghan kéngeytilgen yighin chaqirdi. Bu yighin’gha 225 neper kadir qatnashturulghan bolup, buning 120 nepiri az sanliq millet, yeni xitay emes millet kadirliri idi.

Yighinda xitay kompartiyesi shinjang shöbe byurosining sékrétari wang jin qatarliqlar “51 Chiler” ning Uyghuristan jumhuriyiti qurush telipini “Xata” dep qattiq eyiblidi. Yighin’gha qatnashqan mongghul wekili gérshaning “Tarixning sadasi” namliq eslimiside qeyt qilinishiche, hetta wang jin “51 Chiler” yighinigha riyasetchilik qilghan seydulla seypullayéfni mezkur kéngeytilgen yighinda eng qopal sözler bilen eyibligen, shuningdek “51 Chiler” yighinigha qatnashqan 5-korpus, yeni milliy armiye qomandani fatiy léskinnimu hayatigha tehdit salidighan sözler bilen sökken. Gerche, yighinda Uyghuristan jumhuriyiti qurush telipi qattiq eyiblen’gen we xata qarash dep békitilgen bolsimu, emma eyni waqitta bu pikirni otturigha qoyghan héchkim qattiq jazalanmidi. Eksiche, ularni qedemmu-qedem jazalash ussuli qollinildi.

Qazaqistandiki tarixchi, “Uyghurlarning qedimdin hazirghiche milliy siyasiy tarixi” namliq kitabning aptori qehriman ghojamberdi xitay kompartiyesining bu telepni otturigha qoyghuchilargha qarita eyni waqitta qattiq basturush élip barmasliqidiki seweb heqqide toxtilip, buning eyni waqitta xitayning téxi Uyghur diyarida muqim weziyet yaritip bolalmighanliqini körsetti. Uning éytishiche, bu waqitta milliy armiye 5-korpus namida téxi mewjut bolup, xitaylar téxi Uyghur diyarini qaplap bolalmighan, xitaylarning nopusi 6% etrapida idi. Qattiq basturush élip barsa belki zor qarshiliqlar we milliy armiyening qozghilangliri kélip chiqishi mumkin idi.

Xitay hökümiti axiri, fédératsiye tüzüm sho’arlirini üzül-késil bikar qilip, 1955-yili, 10-ayda Uyghurlargha Uyghuristan jumhuriyitimu emes, yaki Uyghuristan aptonom hökümitimu emes, belki “Shinjang” sözini bash orun’gha qoyghan “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” namidiki ölke derijilik aptonomiye hoquqi berdi. Seypidin eziz shu aptonom rayonning re’isi boldi. Shundaq qilip, xitay ilgiri-kéyin Uyghur, mongghul, tunggan tibet, ju’ang qatarliq 5 milletke aptonom rayon nami bilen aptonomiye hoquqi bergenlikini jakarlidi.

Qehriman ghojamberdining qarishiche, aptonom rayon nahayiti töwen derijilik bir hoquq bolup, özlirini marksizmchi, léninizimchi dep atiwalghan xitay kompartiyesi sowét ittipaqining, yeni lénin, stalinlarning jumhuriyetlik aptonomiye prinsiplirini qollanmastin, belki sowét ittipaqidiki aptonomiyelik hoquq tüzümidiki nopusi eng az milletlerge bérilidighan derijisi eng töwen bir xil hoquqni Uyghur we bashqa milletlerge yürgüzdi.

Emma, sabiq sherqiy türkistan jumhuriyiti qurushqa we rehberlik qilishqa qatnashqan rehbiriy kadirlar, ziyaliylarning jumhuriyet arzusi héchqachan toxtap qalmidi. Shuningdek xitay kompartiyesining ularni qattiq jazalishimu axiri 1957-1959-yilliri “Yerlik milletchilikke zerbe bérish herikiti” arqiliq emelge ashuruldi.

Seypidin eziz öz eslimisining 3-tomida bayan qilishiche, 1957-1959-yilliri élip bérilghan “Yerlik milletchilikke zerbe bérish herikiti” ene shu 1951-yilidiki “51 Chiler” ge zerbe bérishtin bashlan’ghan, yeni mezkur heriketning nishani Uyghuristan jumhuriyiti qurush, sherqiy türkistan qurush we yaki ittipaqdash jumhuriyet hoquqi telep qilghanlarni bir terep qilishtin ibaret idi.

1957-1959-Yilliri élip bérilghan “Yerlik milletchilikke qarshi turush” kürishide “51 Chiler” yighinigha qatnashqanlarning köpi, jümlidin sabiq sherqiy türkistan inqilabining rehbiriy kadirliridin abduréhim eysa, ibrahim turdi, ziya semedi, abduréhim se’idi we bashqilar, “Uyghuristan jumhuriyiti”, “Sherqiy türkistan” qurush idiyesige ige dep atilip “Yerlik milletchi” süpitide qattiq jazalandi. Shu qétimda yene seydulla seypullayéf, es’het is’haqof, tursun isra’il, muhemmedimin iminof we bashqa rehbiriy kadirlarmu tenqid astigha élindi. Pütün Uyghur diyari boyiche 1600 din artuq kishige “Yerlik milletchi” qalpiqi kiydürülüp jazalandi. Sabiq sherqiy türkistan inqilabining rehbiriy kadirlirining bir qismi we “51 Chiler” ning bir qismi 1955-1962-yilliri sowét ittipaqigha kétip shu yerde yashidi, bir qismi atalmish medeniyet inqilabida öldi we azablarni chekti.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/tarix-bugun/51-chiler-10102019165633.html?encoding=latin

Sherqiy Türkistan Yaki Uyghuristandin “Shinjang Uyghur Aptonom Rayonigha”

Muxbirimiz Ümidwar
2019-10-17

Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining herbiy we siyasiy kadirliri, Uyghur jumhuriyet hoquqi terepdarliri we milletperwerliri.  Ongdin birinchi kishi ziya semidi, soldin birinchi kishi qasimjan qembiri. 1950-1953-Yilliri. Ürümchide.

Sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining herbiy we siyasiy kadirliri, Uyghur jumhuriyet hoquqi terepdarliri we milletperwerliri. Ongdin birinchi kishi ziya semidi, soldin birinchi kishi qasimjan qembiri. 1950-1953-Yilliri. Ürümchide.Photo: RFA00:00/11:29 

Awazni köchürüsh

1949-Yili, 10-ayda xitay xelq jumhuriyiti qurulghandin kéyin, xitaydiki her qaysi milletlerge qandaq milliy muxtariyet hoquqi bérish, yeni fédératsiyelik tüzüm boyiche, ichki mongghuliye, Uyghur diyari, tungganlar rayoni, tibet we bashqa rayonlargha milliy jumhuriyetlik aptonomiye hoquqi, bolupmu sowét ittipaqi modéli boyiche ittipaqdash jumhuriyet hoquqi bérish kérekmu yaki xitay kompartiyesi 1949-yili, 9-ayda testiqlighan “Ortaq programmisi” boyiche “Milliy térritoriyelik aptonomiye” hoquqi bérish kérekmu dégen mesililerde talash-tartishlar dawamlashti. Lékin, seypidin ezizning öz eslimisining 3-tomida qeyt qilishiche, xitay kompartiyesi 1954-yili béyjingdiki aptonomiyege a’it yighinda hetta mongghul wekillirimu birleshme jumhuriyet hoquqini telep qildi, emma xitay kompartiyesi junggoning ehwalining sowétlar ittipaqigha oxshimaydighanliqi, az sanliq milletlerning junggoda aran 6% ikenlikini körsitip, bundaq yolgha mangmaydighanliqini qet’iy jakarlap, peqet birla yol, yeni milliy térritoriyelik aptonomiye ikenlikini tekitlidi.

Qazaqistandiki tarixchi munir yérzin ependining qarishiche, xitay kompartiyesi özining burunqi izchil tekitligen fédératsiye tüzümi qarishidin waz kéchip peqet milliy térritoriyelik aptonomiye charisinila qollandi, bu uning öz milliy menpe’etidin chiqish qilin’ghanidi. Xitay kompartiyesi egerde milletlerge sowét ittipaqidek ittipaqdash yaki aptonom jumhuriyet berse, hoquqni merkezleshtürüshning tes bolidighanliqini, hetta jumhuriyetlerning ayrilip kétish hoquqini bolidighanliqini chüshinip, buni özi üchün ziyanliq hésablidi. Chünki, sowét ittipaqidiki ittipaqdash jumhuriyetlerning öz asasiy qanunliri, öz bayraqliri, öz dölet teshkilati sheklen bolsimu bar idi.

Xitayda her qaysi milliy rayonlardiki aptonomiyelik hoquqlarning yolgha qoyulushi her xil usul we waqit perqi boyiche élip bérilghan bolup, eyni waqitta xitay üchün qandaq aptonomiye bérish mesilisi eng murekkep rayon 1944-yili, musteqil sherqiy türkistan jumhuriyiti qurup, besh yil musteqil hakimiyet mewjut bolghan Uyghurlar diyari idi. Seypidin ezizning eslimiside qeyt qilinishiche, ju énley qatarliq xitay kommunist rehberliri uning “Shinjang Uyghur muxtariyet hökümiti” qurush teklipigimu qoshulmay, bu mesilini muzakire qilishqa qaldurghan. Shuningdin kéyin 1951-yili, 3-ayda sherqiy türkistan jumhuriyitining sabiq kadirliridin, ghuljidiki 51 ziyaliyning “Uyghuristan jumhuriyiti” qurush teklip layihisi wang jin qatarliq xitay kommunist kattiwashliri teripidin qattiq tenqid qilindi we xitay kompartiyesi merkiziy komitéti shinjangda milliy muxtariyet qurushqa jiddiy tutush qilmastin, belki muzakire qilish, jaylardiki milletler ehwalini omumyüzlük tekshürüsh, aptonomiyelik orunlarni qurushqa mes’ul organlarni qurush, rehberlerni békitish, aptonomiye kadirlirini terbiyelesh we axirida aptonomiye hoquqini asasiy millet Uyghurlardin emes, belki töwendin bashlash, yeni sani az milletlerning hoquqidin bashlash charilirini qollandi. 

Tarixiy menbelerge qarighanda, xitay merkiziy hökümiti, 1951-yili, sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining 51 neper kadirining Uyghuristan jumhuriyiti qurush layihisi qattiq tenqid qilin’ghandin kéyin, 1952-yili, 8-awghust küni “Jungxu’a xelq jumhuriyiti milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush programmisi” ni élan qilip, milliy térritoriyelik aptonomiyening asasiy mezmunliri we prinsiplirini békitti shuningdek xitay kompartiyesi shinjang shöbe komitétigha milliy aptonomiye teyyarliq qilish xizmitini asasiy xizmet qilip élip bérishni körsetti, shuningdek milliy aptonomiyelerni yolgha qoyushni yer islahati xizmiti axirlashqandin kéyin bashlashni belgilidi.

Seypidin ezizning öz eslimiside qeyt qilishiche, 1952-yili, wang jin uninggha maw zédungning uning milliy aptonomiye toghrisida konkrét pikir qoyushini telep qilghanliqini yetküzgen, shuning bilen u derhal tutush qilip bir pikir layihisi teyyarlighan bolup, u özining bu layihede Uyghur muxtariyitini “Ittipaqdash aptonom réspublika depmu atimay”, “Shinjang Uyghur muxtariyet hökümiti” dep atash pikirini yazghanliqini qeyt qilidu.

Seypidin eziz özining mezkur pikir layihisini muzakire qilghanda léninning “Milletler öz teqdirini özliri belgilesh hoquqi” mesilisi otturigha qoyulghanda, déng lichünning qarshi pikirde bolghanliqini qeyt qilidu. Uning ashkarilishiche, u, bu prinsipni Uyghur diyaridimu ishqa ashurushni tekitligen bolsimu, emma déng lichün qarshi chiqip, buni sowét ittipaqidiki milletlergila qaritilghan dep turuwalghan. Seypidin eziz bu heqte: “Ish qilip bu mesilide xéli talash-tartishlarni qilduq, déng lichünmu léninning eserlirini élip chiqti, menmu léninning, stalinning eserlirini élip chiqip, mejliste xéli munazirileshtuq, lékin bu muzakiride her ikkila terep bir-birimizni qayil qilalmiduq, shu boyiche ish shundaq qéliwerdi” deydu.

Xitay hökümiti, 1952-yili, 8-ayda ürümchide shinjang ölkilik milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush teyyarliq komitéti qurup chiqip, burhan shehidini mudirliqqa, gaw menchün, seypidin eziz, enwer jakulinni mu’awin mudirliqqa teyinlidi. Buningda her millettin 40 kishi kirdi, abdulla zakirof bu komitétning kündilik xizmetlirige mes’ul boldi. 

1953-Yili, 2-aprél küni xitay kompartiyesi shinjang shöbe biyurosi yighin échip xitay merkiziy hökümitining milliy aptonomiye xizmitige a’it körsetmisini uqturdi, xitay merkizi hökümiti töwendikidek qoshumche körsetme bergen. Bu körsetmide shinjangda 13 millet barliqi, ularning ichide Uyghurlar asasiy millet, shunga Uyghurlar milliy térritoriyelik aptonomiyeni yolgha qoyush jeryanida we yolgha qoyup bolghandin kéyin, teshebbuskarliq bilen bashqa qérindash milletlerge yardem körsitishi kérek, shuningdek qazaqlar aptonom rayonida ichide 13 millet bolghanliqi üchün qazaqlarmu öz aptonom rayoni ichide bashqa azsanliq milletlerge köngül bölüshi kérekliki tekitlen’gen. Axirida yene milliy térritoriyelik aptonomiyeni “Töwendin yuqirigha”, “Kichiktin chonggha” qarap yolgha qoyush belgilen’gen. Bu pilan boyiche aldi bilen rayon-yéza derijilik aptonom rayonlarni qurush, ikkinchi qedemde, nahiye derjiliklerni qurush, 3-qedemde, wilayet derijiliklerni, 4-qedemde, memuriy mehkime, yeni mu’awin ölke derijilik aptonom rayonni qurush, 5-qedemde ölke derijilik aptonom rayon qurush qarar qilindi. 1954-Yili, aptonom rayonlarni qurush ishliri bashlinip, 1954-yilining axirighiche barliq aptonom yéza, aptonom, nahiye, oblastlarning hemmisi bolup, 27 aptonomiyelik hoquq orunlirini qurulup boldi.

1954-Yili, xitay merkiziy hökümitining pilanlishi boyiche aldi bilen atushni merkez qilip qizilsu qirghiz aptonom rayoni, korlini merkez qilip, mutleq köp qisim teklimakan wadilirini öz ichige alghan bayin’gholin mongghul aptonom rayoni. Ili, tarbaghatay we altayni öz ichige alghan ili qazaq aptonom rayonliri quruldi. Seypidin eziz eslimiside özining qizilsu qirghiz aptonom oblastigha atush qatarliq déhqanchiliq jaylirini kirgüzüsh, ilini öz ichige alghan üch wilayetni asas qilip, qazaq aptonom oblasti qurush hemde bayin’gholin mongghul oblasti qurush mesiliside bir qisim Uyghur kadirlarning bu pikirning hemmisige qoshulmaydighan qarashlardimu bolghanliqi, emma özining chüshendürüp qayil qilghanliqini yazghan.

Emma, 1954-yilidin bashlap, taki 1955-yili, 9-ayghiche Uyghurlargha téxi aptonomiye hoquqi bérilmigen bolup, Uyghur diyaridiki qazaq, qirghiz, tunggan, mongghul, tajik, shiwelerge aptonom hoquqlar bérilip, ularning chégraliri ayrilip, yashighan zéminliri belgilinip bolun’ghan. 1955-Yili barliq “Aptonom rayonlar” aptonom oblastqa, aptonom nahiye we aptonom yézilargha özgertilip, Uyghurlargha bolsa töwen derijilik “Aptonom rayon” namida hoquq bérilgen. 

Shuningghiche bolghan ariliqta xitay barliq aptonom jaylarni ili qazaq aptonom rayoni, qizilsu qirghiz aptonom rayoni, sanji tunggan aptonom rayoni dégendek namlar bilen atighanidi. Emma, 1955-yili, 7-aydin kéyin bularni “Oblast”, emma, Uyghurlargha bérilgen aptonom hoquqni “Aptonom rayon” gha almashturdi.

Lékin, Uyghurlar arisida özlirige bérilidighan aptonomiyelik hoquqning zadi qanchilik derijide bolidighanliqi, choqum aptonom jumhuriyet yaki ittipaqdash jumhuriyet hoquqi bérilish-bérilmesliki mesilisi yenila ayding emes bolup, 1953-yili, 12-ayda Uyghurlargha ölke derijide aptonom hoquqi bérilidighanliqi jakarlan’ghandin kéyin naraziliqlar yene kücheydi. Merhum tarixiy shahit hashir wahidining 1990-yillarda qazaqistandiki “Yéngi hayat” gézitide élan qilghan eslimisige qarighanda, 1953-yilidiki milliy aptonomiye mesilisi heqqidiki yighinda Uyghur wekilliri shinjangning namini “Uyghuristan” gha özgertish we ölkidin yuqiri derijilik aptonomiye bérish mesilisini otturigha qoyghan bolsimu, wang énmaw bashliq xitay wekilliri we bashqa bir qisim wang énmaw terepdarliri qazaq, mongghul qatarliq millet wekilliri qarshi chiqqan.

Xitay menbeliride qeyt qilinishiche, axiri 1951-1955-yili arisida xitay merkizi hökümiti aldigha Uyghur diyari da’irisidiki aptonomiyelik birlikning nami heqqide bir qanche xil teshebbuslar qoyulghan bolup, bular: bu aptonom jayning namini “Uyghuristan aptonom yaki ittipaqdash jumhuriyiti” dep atash, yeni biri “Uyghur aptonom rayoni”, yene biri bolsa “Shinjang aptonom rayoni” dep atash idi. Hetta yene “Tyanshan aptonom rayoni” dep atashmu otturigha chiqti. Seypidin eziz öz eslimiside qeyt qilishiche, u 1954-yili béyjinggha barghanda, shi jongshün maw zédongning uningdin “Shinjanggha bérilidighan aptonomiye” ni “Shinjang aptonom rayoni” dep atashqa qoshulush-qoshulmasliqi heqqidiki pikir sorighanliqini yetküzgende, seypidin eziz özining “Aptonomiyening tagh deryalargha bérilmeydighanliqi, uning milletke bérilidighanliqi, shunga bu jaygha Uyghur qoshulushi kéreklikni éytqanliqini, uzun ötmey maw zédongning bu pikirge qoshulup, “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” dep atashqa maqul bolghanliqini bayan qilidu. Wehalenki, burhan shehidi seypidin ezizning maw zédongning pikirige qarshi chiqip, Uyghur sözini qoshush telipini otturigha qoyushidin narazi bolidu. Heqiqeten, Uyghurlargha bérilidighan bu aptonomiyelik hoquqning namini “Shinjang aptonom rayoni” dep-atash mawning pikiri idi. Qisqisi, pütün Uyghurlar diyari parche-parche aptonom jaylargha bölünüp, hemme jaylargha her qaysi milletlerning igidarchiliq hoquqi bérilgendin kéyin andin Uyghurlar diyarini Uyghuristan we yaki sherqiy türkistan depmu atlimastin, shuningdek ittipaqdash, yaki aptonom jumhuriyetmu bermestin, belki “Shinjang” nami astida “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” hoquqi bérilip, 1955-yili 10-ayning 1-küni, xitay xelq jumhuriyiti qurulghanliqining 6 yilliq xatire künide “Shinjang Uyghur aptonom rayoni” qurulghanliqi jakarlinip, seypidin eziz tunji qétim re’is bolidu. Qehriman ghojamberdining qeyt qilishiche, xitay aptonomiye mesiliside sowét ittipaqining jumhuriyetlik aptonomiye modélini ülge almisimu, emma uning bezi usulliridin paydilandi, mesilen ular Uyghurdek chong milletke, yeni pütün Uyghur diyari ahalisining 75 % teshkil qilidighan xelqqe eng töwen derijidiki aptonomiye hoquq birliki bolghan “Aptonom rayon” salahiyiti berdi, sowét ittipaqida bolsa “Aptonom rayon” nopusi on nechche mingghimu yetmeydighan nahayiti az sanliq milletlerge bérilidighan bolup؛ “Aptonom rayonlar” adette aptonom oblasttin töwen bolidu we oblastning astida rayonlar, yeni nahiyeler bolidu, aptonom oblastlar ittipaqdash yaki aptonom jumhuriyetlerning astidiki salahiyette bolidu. Qehriman ghojamberdi bu heqte: “Uyghurlargha aptonom rayoni namini bérish pilanliq qilin’ghan ish, Uyghuristanni aldi bilen qazaq, qirghiz, mongghul we bashqa milletlerge parchilap bérip, aldi bilen ularning hoquqlirini kapaletke ige qilip bolup, axirida Uyghurlarning mesilisini hel qilishi emeliyette bu milletler bilen Uyghurlar arisida ziddiyet chiqirishni meqset qilghan. Hazirghiche qazaqistan we rusiyelerde xitaydiki Uyghurlargha qazaqlardin töwen aptonom hoquqi bérilgen, yeni qazaqlargha oblast, Uyghurlargha rayon, yeni nahiye derijilik hoquq bérilgen deydighan chüshenche bar, biz da’im xitayning aptonomiye usulida oblastning aptonom rayonning terkibide bolidighanliqini chüshendürduq. Omumen, xitayning aptonom rayon uqumi tolimu müjimeldur” deydu.

1955-Yili, 10-ayda ölke derijisidiki Uyghur aptonom rayonining qurulushi bilen Uyghur milletperwerlirining Uyghuristan yaki sherqiy türkistan jumhuriyiti arzuliri köpükke aylan’ghan bolsimu, emma yenila üzülüp qalmidi, ular öz telepliri we küreshlirini dawamlashturuwergendin kéyin, axirida xitay kompartiyesi teripidin 1957-1958-yilliri “Yerlik milletchi”” qalpiqi kiydürülup qattiq jazalandi.

Munasiwetlik xewerler

Sherqiy Türkistan Milliy Dawa Qoshunidiki Teshkilat Rehberlirige

Essalamueleykum Sherqiy Türkistan Milliy dawa qoshunidiki teshkilatliridiki eziz qerindashlar, ushbu künliringlar xeyirlik bolsun.
Hemmimiz bilimiz, pütkül dunya yengi bir dewirge qedem qoydi. Xelqara siyasetler özgürep, jemiyet tereqqiyatida yengi seyipiler échiliwatidu. Xelqaradiki zor özgürüshler öz nöwitide milliy herkitimizge jiddiy tesir körsetti.
Keyni keynidin yüz beriwatqan dunya xaraktérliq yengiliqlar, rayon xaraktérliq özgürüshler bolupmu künsayin küchiyip beriwatqan xitay zulumi, bizning zamanisigha layiq shekilde teshkillinishimizni jidiy teqezza qilmaqta.
Wetinimiz xitay mustemlikiside qalghan 100 yilgha yeqin, weten ichi we siritida elip barghan milliy musteqilliq kürishimiz netijiside milliy dawayimizning xeliqaralishish dewri axirlishti. Emdi siyasiy jehettin resmiy shekilde teshkillinip, Xitay tajawuzchiliri bilen robiro, tighmu tigh élishidighan dewir yetip keldi. Mushu bir dewirde wetinimizdiki Xitay zulmini yersharidiki hemme adem azdur köptur bilsimu, wetinimizning besiwelinghan bir dewlet, xelqimizning qul qilinghan bir millet ikenlikini yenila nurghun milletler bilmeydu.
Biz yoqarqi achchiq heqiqetni dunyagha anglitip, hüriyitimiz üchün sepler boyiche resmiy atlinidighan dewir yetip kelgende, özimizning tolimu hazirliqsiz bir halgha yaqilanghanliqimizni his qiliwatimiz. Inqilawimizdiki buningdin kéyinki xizmetlerni, emdi burunqi qelipta teshkilatning ichige jemiyet qurup, teshkilatni teshkilatqa kirishtürüp hergiz hel qilghili bolmaydu.
Milliy herkitimiz ikkinchi qedemni, musteqil bir millet, ayrim bir dewlet sewiyesige kötürüp, pilan we programiliq, teshkillik we sistémiliq elip barmaydiken, qilghan ishlirimiz ölükke yasin oqughandekla bir netijini keltürüp chiqiridu.
Biz milliy heriketni, milliy inqilap derijiside qilayli, deydikenmiz, teshkilat we jemiyet arqiliq bu meqsetke hergizmu yételmeymiz. Nöwettiki weziyette, bizning ussighan yerimizge baridighan bir qurulush barmu dep qarisaq, közimizge 2004-yili Séntebirde Amerikining payitexti Washinggitunda qurulghan Sherqiy Türkistan Jumhiriyiti Sürgündiki Hökümiti kélidu. Bu qurulush etrapigha toplinayli, disek hökümetning üch parchige bölünüp heriket qiliwatqan echinishliq we külkilik halini körüp qattiq epsuslanmaqtimiz.
Biz bir qisim Sherqiy Türkistan Teshkilatliri Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Parlamentosidiki islahatchilar etrapigha uyushup, milliy dawa éhtiyajliq bolghan tarqaq, chéchilanghu we chuwalchaq turiwatqan sürgündiki hökümetimizni, tereplerning beshini bir yerge ekkilip, bu qetimqi aliy qurultayda qaytidin birleshken asasta eslige keltürüsh üchün yolgha chiqtuq we silerge oxshash milliy musteqilliq yoli birdinbir tallashtur, deydighan küchler bilen hökümetni, islahat qilish, zamaniwiylashturush we ihtiyajimizgha yarisha tereqqiy qildurush sepirige atlanduq.
Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümiti hergizmu bir teshkilat emes, jemiyetmu emes, partiye yaki bir siyasiy goruhmu emes, belki pütkül sherqiy Türkistan xelqining eng aliy iradisige wekillik qilidighan dewlet derijilik muqeddes qurulushtur.
Sherqiy Türkistan Teshkilatlirini Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki hökümitige ige chiqip, ayrilip turiwatqan hökümet tereplerni birleshtürüsh xizmetlirige özlirining emeliy ehwaligha yarisha aktip we pidakarliq bilen qatishishi lazim, dep qaraymiz. Shunga silerning bu heriketke qizghin awaz qoshup, wekil chiqirip biz bilen hemkarlishishinglarni semimiy ümit qilimiz. Biz yene teshkilatinglarning bölünüsh halitide turiwatqan hökümetning birlishishi heqqide, munasiwetlik organlargha we özini Sherqiy Türkistanning hökümeti, dep atawatan mawjut tereplerge qaritip yézilidighan xet-chek we chaqriqnamilerge teshkilatinglarning ismi we logosini ishlitishimizge ijazet berishinglarni semimiy ümit qilimiz!
Axirda eziz tininglargha tinchliq amanliq, weten-millet yolida ishlewaqtan pidakirane Xizmetliringlsrgha mol utuq tileymiz!

Hürmet bilen:

Sürgündiki Hökümitimizni Tertipke Sélish Kommitéti

Küresh Atahan

28.09.2019

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining Waqitliq Saylam Pirinsipliri

1) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki parlaméntining aliy qurultiyi asasiy qanunimizning rohigha asasen her 4 yilda bir qetim xelqimiz  teripidin demokratik ölchemler asasida élip bérilidu.

2)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin, herqaysi dewlet we rayonlarda xeliq seperwer qilinghan yerlilik saylam paaliyiti teshkillinidu.

3) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultayda xeliq saylap chiqqan, kona we yengi qurultay wekilliridin terkip tapqan shexisler arqiliq, yengi bir nöwetlik  aliy qurultay wekilliri barliqqa keltürülidu.

4) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri kona millet wekiller we yengi millet wekiller dep ikkige ayrilidu.

5) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri asasiy qanun we qararlarning rohigha asasen mawjut parlamentimiz teripidin tekshürülip, hökümitimizning aliy kengishi teripidin qanuniy, siyasiy we ijtimayi jehetlerdin layaqetlik, dep qaralghanda andin resmiy millet wekili süpitide étirap qilinidu. 

6)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda barliqqa keltürülgen millet wekilleri terkiwidiki kona millet wekilliri özining parlament ezasiliq salahiyiti bilen aliy qurultay resmiy bashlanghanda wezipisidin istipa bergen waqitqiche hökümet xizmetlirini dawamlashturidu.

7) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin teshkillengen yerlik qurultaylarda kona we yengi ezalardin bashqidin saylap chiqilghan millet wekilleri qurultayda qesem berip, parlamentqa eza bolup, yengi parlament resmiy shekillengendin keyin wezipisidin istipa bergen aldinqi bir qarar millet wekillerning ornida hökümet xizmetlirini üstige élish salahiyitige ige bolghan bolidu.

8) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin aliy qurultay bashlinishtin awal Saylamgha yitekchilik qilish kommetiti qurup chiqilidu.

9) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti ezaliri  hökümitimizning munasiwetlik tarmaqliri teripidin tekshürep chiqilip, aliy kingeshning testiqidin ötkendin keyin, qurultaygha yitekchilik qilidighan resmiy qanuniyorgangha aylinidu.

10) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti saylamning qanuniy we demokrattik ölchemler asasida muwepeqiyetlik élip berilishigha hökümitimizge wakaliten kapaletlik qilidu.

11) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti özining reyisining yetekchilikide qurultaygha riyasetchilik qilidu.

12) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti, hökümetke wakaliten,  hoquqni waqitliq ötküziwalidu we qanuniy tertiplerge asasen kona bir nöwetlik hökümet we parlametning rehberliri we ezalirini wezipisidin istipa bergüzidu.

13) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti, hökümetke wakaliten,  hoquqni waqitliq ötküziwalidu we qanuniy tertiplerge asasen kona bir nöwetlik hökümet we parlametning rehberliri we ezalirini wezipisidin istipa bergüzüp, herqaysi jaylardin bashqidin  millet wekili bolup saylinip parlament ezasiliqigha sherti toshqanlardin yengi bir nöwetlik Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki parlaméntini wujutqa chiqiridu.

14) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti Parlament ezalirini seperwer qilish arwiliq, mexpiy awaz bérip saylash shekli bilen, awal özini parlamentimizning parlamet ezaliqigha riqabet ichide özini namzat körsetken wekiller ichidin özining parlament reyisini, andin özini parlamentimizning muawin parlament reyisilikige körsetken wekiller ichidin muawin parlament reyisini, andin özini parlamentning bash katipliqigha körsetken namzatlar ichidin, parlamentimizning bash katibini saylap chiqidu.

15) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti teripidin qurup chiqilghan Aliy Qurultay Saylam Kommetiti yengidin saylanghan sürgündiki parlament wujutqa chiqqandin keyin, rehberlik ornini parlamentqa automatik ötküzüp beridu we yengi nöwetlik parlamentning orunlashturishigha asasen saylamgha yitekchilik qilidu.

16) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Sürgündiki Parlaménti Aliy Qurultay Saylam Kommetiti bilen hemkarlashqan halda Parlamet ezalirini seperwer qilip, asasiy qanunimizning rohigha asasen toluq demokrattik we milliy dawa pirinsiplirigha uyghun shekilde Özini Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Jumhur Reyislikige körsetken namzatlargha mexpiy awaz berish arqiliq, hökümitimizning yengi nöwetlik Pirezidentini saylap cjiqidu we Arqidinla yene özini hökümitimizning muawin jumhur reyislikige namzat qilip körsetken wekiller arisidin, asasiy qanunimizning rohigha asasen hömümitimizning bir neper muawin pirezedintini saylap chiqidu.

17) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining rehberliri Pirezidentning rehberliki we Aliy Qurultay Saylam Kommetitining hemkarliqida qurultaygha yetekchilik qilidu we Bash menistirlik, Qanun  Chiqirish kommetiti, Edeliye, Sot we Teptish qatarliq organlarni wojutqa chiqiridu.

18) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti Prezidenti parlamet ezaliri teripidin bash menistirlik kabintigha  namzat körsütülgen üch wekil ichidin asasiy qanunimizning rohigha asasen birni bash menistirlikke, ikkinchisini birinchi bash menistir yardemchilikige, üchünchisini ikkinchi bash menistir yardemchilikige békitip chiqidu.

19) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining reyisi parlamet ezaliri teripidin körsütülgen üch namzatning birinchisini Jumhuriyetlik Qanun Chiqirish Kommetitining pirezidentliqigha , ikkinchisini Jumhuriyetlik Aliy Sot Mehkimisining Wezirlikige, üchünchisini Jumhuriyetlik Teptish Mehkimisining Wezirlikige mesul qilip belgüleydu.

20) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde xizmetlerni ötküziwalidu.

21) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti Milliy Armiye ichidiki abroyluq bir zatni milliy armiyening qomandani qilip bekitidu.

22) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti milliy dawaning ihtiyajigha asasen Hökümitimizde uzaqtin beri jan köydürüp xizmet qilghan, tejiribilik, bilimlik we qabiliyetlik zatlardin, her qitege birdin kishini hökümet wakaletchisi qilip belgüleydu. Hökümet wakaletchiliri biwaste pirezident bilen birlikte xizmet qilidu we jaylarning xizmetlirige pirezidentqa wakaliten nazaretchilik qilidu.

23)Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti pirizedenti yene bash menistirgha menistirlar kabentini teshkillesh heqqide buyruq chüshüridu we bash menistir awal dewlet mudapiye menistirini, tashqiy ishlar menistirini, maliye menistirini, ichkiy ishlar menistirini, maarip menistirini, diniy ishlar menistiri, alie hem köchmenler menistirini, pen-texnika hem tereqqiyat menistirini, teshwiqat menistirini, maarip menistirlikini, neshriyat we axbarat menistirini, Insan  Heqliri we Kishlik Hoquq Kommetiti we hökümet sözchilikini bekitish elip baridu.

24) ) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde qurulup bolghandin keyin, Jumhur reyisining testiqini alghandin keyin xizmetlirini Aliy kengeshning yetekchilikide resmiy bashlap ketish üchün qanuniy salahiyetke ige bolghan bolidu.

25) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti resmiy shekilde qurulup bolghandin keyin, Jumhur reyisining testiqini alghandin keyin xizmetlirini Aliy kengeshning yetekchilikide resmiy bashlap ketish üchün qanuniy salahiyetke ige bolghandin keyin Aliy Qurultay Saylam Kommetiti automatik küchtin qalidu.

Qoshumche madda:

26) Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaméntining aliy derijilik rehberliridin teshkil tapqan 7 kishlik aliy kengesh hökümitimizning eng hoquqluq orgini bolup, bu kengeshning bezi alahiyde dep qaralghan pewqulade yighinlirigha, kespiy  ehtiyajgha qarap bash qomandan, dewlet mudapiye menistiri, parlamentning bash katibi, Bash Sotchi, Edeliye weziri, Bash Teptish qatarliqlardin ikki kishi qatnashturilidu.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümiti we Sürgündiki Parlaménti

Parlamet Reyisi: Korash Omar Atahan

24.07.2019

Sherqi Türkistan Sürgündiki Hökümitini Qaytidin Tertipke Selish Heqqide Bayanat!

Essalamueleykum hörmetlik Enwer Yüsüf Turani ependi, Ismayil Chenggiz ependi, Ghulam Osman ependi, Küresh Atahan ependi qatarliqlar, hemminglarning mushu waqti güzel we xeyirlik bolsun.

Xitay zulumini aghdurup tashlap, wetinimiz Sherqiy Türkistanni xitay mustemlikisidin üzül-késil azat qilip, musteqil Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti qurup chiqish meqsidide 2004-yili Amerikining payitexti Washinggitunda qurulghan  Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti bir jemiyet, teshkilat yaki partiye bolmastin, rsmiy bir hökümettur we pütkül Sherqiy Türkistan xelqining ortaq bayliqidur. Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti dewlet sheklidiki bir qurulush bolup, hergizmu kichik bir goruppining yaki bölünüsh we tarqaq halette turiwatqan ikki yaki üch top ademning hemde birer partiye yaki goruhning shexsiy  müliki emes.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti hazir bölünish halitide bolup, bu halet millitimizning, milliy dawa qoshunimizdikilerning we xelqaradiki bizni qollap quwetleydighan her xildiki küchlerning kütken yeridin chiqmidi hemde bu halet weten ichi we siritida köngüllerni intayin ghesh qilmaqta. Demisimu nöwettiki xelqara weziyet, wetinimizde künsayin küchiyip beriwatqan xitay zulmi, mustemlike astida iziliwatqawatqan millitimiz duch kelgen éghir tiragediyelik aqiwetler, milliy herkitimizning nöwettiki tereqqiyati Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining tarqaq, chuwalchaq we parchilanghan haletke xatime berip, birleshken, ittipaqlashqan we hemkarlashqan peqet birla hökümet rehberlik aparatining otturgha chiqishini kütmekte.

 Ötkende Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining qurghuchi ezaliridin milliy rehber Ahmet Igamberdi ependi, Sabiq Parlament Reyisi Doktur, Professor Sultan Mahmut Qeshqiri ependi, Hökümitimizning nöwettiki muawin Presidenti möhtirem Xizirbek Gheyretulla ependi, qatarliq  toquz neper pishqedem hökümet qurghuchiliri hökümitimizning xizmetlirini qandaq tertipke selish we hökümetning milliy dawadiki rolini qandaq jariy qilish heqqide kolliktip imza sheklide bir bayanat élan qilghanidi. Bu bayanat gerche del waqtida toghra we paydiliq shekilde élan qilinghan bolsimu, hazirghiche hökümet xizmetlirini tertipke sélish heqqide tereplerdin qanaetlinerlik bir ilgirleshni we chare-tedbir körelmiduq!

Biz Sherqiy Türkistan xelqi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti qurghuchi ezalirining chaqriqigha awaz qoshimiz we hökümet xizmetlirining milliy dawa ehtiyajini nezerde tutqan halda, 8-nöwetlik aliy qurultayda  jiddi islahat qinishini, bölünüsh halitidiki goruppilarning milliy musteqilliqtin ibaret bir bayraq astida toplunup, hökümitimizning keyinki nöwetlik rehberlik aparatining yengidin saylap chiqilishini semimiy ümit qilimiz.

Munazire telep qilmayduki, xelq hökümetning asasi, hökümet xeliqsiz mawhutliqini hergizmu qoghdap qalalmaydu. Millitimiz xelqimiz qollimighan yaki bir qismi qollap yene bir qismi qollimaydighan weyaki yene bir qanche goruppigha bölünüp men hökümet, dep biljirlaydighan gorohlarni we kishilerni hich waqit özliriining temsilchisi, dep qarimaydu. Bir dewlette bir hökümet, bir bayraq, bir aliy hakemiyet aparati bolidu. Biz peqet birleshken, ittipaqlashqan we hemkarlashqan birla aliy rehberlik ornini hökümet, dep qaraymiz.

Hazirqi ehwaldin qarighanda Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümetning teshkillinishide nahayiti köp xataliqlar saqliniwatidu we milliy herkitimizning saghlam tereqqiyatigha tosqunluq qiliwatidu.

Hörmetlik Enwer Yüsüf Turani ependi, Ismayil Chenggiz ependi, Ghulam Osman ependi, Küresh Atahan ependi Silerning sherqiy türkistan jumhuriyiti sürgündi hökümitining qurulishi we tereqqiyati jeryanida körsetken pidakarliqinglargha hergizmu köz yummaymiz, eksiche hörmet qilimiz. Hürmetlik Ependiler lekin silerning tereplerge bölünüwélip, men hökümet dep qiliwatqan bir qatar kommediyelik ishliringlar sürgün hökümet arqiliq sherqiy türkistan dewasini bir döletning dewasi sheklide bir merkezdin élip bérishqa intiliwatqan Sherqiy Türkistan xelqining milliy musteqilliq herkitige eghir ziyanlarni salmaqta. Bundaq ketiwerse milliy musteqilliq herkitimiz sepidiki mushu bir ewlat kishiler ejdatlirimizgha, xelqimizge, ewlatlirimizgha hergiz yüz kelelmeydu. Yüz kelelmeslik bir yerde tursun, namimiz tarix betlirige yirginishlik qara xetler bilen pütülüp qalidu we menggülik lenet we ar- nomus ichide qalimiz!

Hey hökümet méning dep, hökümetning millitimizning ortaq müliki ikenlikini untup öz aldigha heriket qiliwatqanlar, siler dawada rastchil bolsanglar küchni merkezleshtürüp, xeliqni yiteklep xitaygha önümlük zerbe beridighan ortaq yollarni tepishinglar lazim!

Biz Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündi Hökümitining tarqaq, parchilanghan we chechilangghu halitini hergizmu körüshni xalimaydighan teshkilatlar, jamaet erbapliri, siyasetchiler, teshkilatchilar silerning shexsiyitinglardin ghalip kélip, jiddi halda bir arigha toplinip, köngüldikidek bir birliksep teshkillishinglarni keskinlik bilen ümid qilimiz! Sherqiy Türkistan dewasi halqiliq peytte turiwatidu, pütün milletning mewjutliqi tetür sanaq basquchigha kirgen hazirqidek bir peytte, waqitni boshqa ötküzmeslikinglarni, milliy dawani xelqqe yüzlendürüp, hökümetning ammiwi asasini birlik, barawerlik we hemkarliq ichide tiklep chiqishinglarni ümit qilimiz.

Hürmetlik Aner Yüsüp Turaniy, Ghulam Osman, Ismail Chengiz qatarliq ependiler siler  özenglarni heqliq sanap öz-ara jidel- majragha petip qalghan mushu künlerde Xitay tajawuzchiliri millitimizge irqiy, diniy we kultural jehettin shepqetsizlerche ölüm jazasi berip, dewlet terrorini ishqa sélip,  jiddiy ijra qiliwatidu. Silerning qilghan birqatar exmiqane ish heriketliringlar, muqeddes sürgündiki hökümetning xelqimiz we xelqara jemiyet aldidiki güzel obrazini yer bilen yeksan qildi!

Sherqiy Türkistan köp xil millet, til-yeziq we medeniyet arqa körünishige ige mustemlike astidiki bir dewlettur. Wetinimizde her xil irq, medeniyet, til we yeziqqa ige bolghan bir pütün Sherqiy Türkistan Xelqining ortaq menpeeti üchün xizmet qilidighan bir nishangha qarap mangidighan hakimiyet yeni hökümet qurush aliy istiqbalgha ige, millitimizning ditigha yaqidighan chong ishken, biz chong birlishish uyaqta turup, buyaqtin parchilanghan tarqaq we chuwalchaq halette ish bashlisaq, qilsaq, düshmenni unutqan halda öz-ara chetke qéqishsaq, bu bir tolimu külkilik bir ish bolidu.

Eger biz milliy dawa qoshunidiki Sherqiy Türkistanliqlar xelqara jemiyetning, millitimizning we milliy heriket qoshunimizning aldida külkige qalmayli, deydikenmiz nöwettiki nomusluq haletke xatime berip, sürgündiki hökümitimizni xelqara weziyetke, dewir roghigha we milliy iradimizge mas halda qaytidin birlikte qurup chiqmisaq bolmaydu!

Biz emdi Sherqiy Türkistan Sürgündiki Hökümetni teshkilat yaki partiye sheklide emes, belki resmiy bir hökümet süpitide millitimiz we wetinimiz üchün xizmet qilidighan bir mexaynizim shekillendürip chiqishimiz lazim! Siler heqiqiten wetenperwer  we milletperwer bolsanglar emdi ichkiy jédel-majralardin yiraq turup, bölünüp heriket qilishqa xatime berip, ortaq söhbet, ortaq pilan, ortaq heriket basquchigha kiringlar we bu qetimqi hökümetning aliy qurultiyini xelqimizning nazariti we qizghin qollishi astida birlikte elip berish pilanini qaytidin hemme ademni qanaetlendüridighan shekilde yengidin tüzünglar!

Biz bu qetimqi aliy qurultayni échishtin burun, konkertni bir tarix belgülep, bölünüsh halette turiwatqan Anver Yüsüp Turaniy, Ismail Chengiz we Ghulam Osman goruppilarining birlikke kélgen istishare yighinini echishimiz, pikir we yolda hemmimizge ortaq bolghan bir pilanni tüzüp chiqishimiz lazim.

Bu qetim biz SherqiyTürkistan xelqining iradimiz qattiq. Bu sürgündiki hökümet hichqandaq bir goruhning, shexisning we kimliki melum bolmighan bir qisim yawa küchlerning hökümiti emes. Biz rastinla ilgiri bu hökümetke ige chiqmighan iduq, chünki eyni chaghda milliy heriketning tereqqiyati shundaq qilishni teqezza qilmayti. Hazir bolsa dewir özgerdi, milliy herkitimiz xeliqaraliship, bir dewir axirliship yengi bir dewir bashlinish harpisida turiwatidu. Bundin keyin Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining merkezlik qomandanliq qilishi asasida milliy musteqilliq herkitini qanat yaydurushni kün tertipke qoyghan ikenmiz, herqandaq bir goroh, goruppa we shexisning tosqunliqigha qarimay, Allahning izni bilen bu qurulushni qolimizgha alimiz we ige chiqimiz. Bu xizmet milliy iradimizning nöwettiki texirsiz teliwi bolup, qollap quwetligen siyasetchiler, teshkilatchilar we rehberlerge egishimiz, birlikte ish qilimiz. Bu xizmet milliy iradimizning nöwettiki texirsiz teliwi bolup, qollap quwetlimigen siyasetchiler, teshkilatchilar we rehberlerge egeshmeymiz, birlikte ish qilmaymiz we xeliq herkiti qozghap milliy heriket qoshunidin bizge tetür heriket qiliwatqan milliy munapiqlarni pak- pakiz süpürüp tashlaymiz.

Biz xitay tajawuzchilirining mustemlikisidiki Sherqiy Türkistan dewlitining we millet süpitide yoqutiwétilish girdabida turiwatqan eziz millitimizning teqdiri üstide jiddiylishiwatqan teshkilat we jemiyetlerning wekilliri bolush süpitimiz bilen, silerni intayin jiddiy söhbetke, birlishike, ortaq pilan tüzüshke semimiy chaqriq qilimiz! Silerni yene Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitini dewirning ehtiyajigha uyghun shekilde peqet birla rehberlik aparatining yitekchiliki asasida yéngilap qurup chiqishqa chaqriymiz! Silerni yene millitimizning milliy musteqilliqimiz yolida hökümitimizning milliy musteqilliq bayriqi astida küresh qilishqa chaqriymiz! Silerni yene milliy musteqilliq iradisi we ghayisidiki addiy awam piqralarning qollishi asasida inqilap qilishqa hemde xelqimizning inqilap qilishtiki ottek qizghinliqigha yol échip berishke chaqriymiz! Silerni yene xitay tajawuzchilirigha qarshi küreshte semimiy, rastchil we pidakar bolushqa chaqriymiz!

Hey xeliqimizning omumiy yüzlük qolishi we himayisige ige bolmighan halda, özini bir pütün millitimizning hökümitining wekili men dep dawrang séliwatqan qérindashlar, Silerni yene milletimizning istiqbali üchün hoquqwazliq, sexsiyetchilik we abroyperestlikke berilmestin, milliy herkitimizning jümlidin hökümitimizning küchlinishi üchün kolliktip halda  pilan tüzüshke, heriket qilishqa we pidakarliq körsütüshke chaqiriq qilimiz.

Hürmet bilen: Sherqiy Türkistan Sürgündiki Parlamenti, Sherqiy Türkistan Milliy Mejlisi, Sherqiy Türkistan Milliy Musteqilliq Herkiti Teshkilati, Sherqiy Türkistan Ittipaqi Teshkilati, Sherqiy Türkistan Köchmenler Derniki, Sherqiy Türkistan Ülimalar Teshkilati, Sherqiy Türkistan Maarip we Hemkarliq Teshkilati, Sherqiy Türkistan Akademiyesi, Sherqiy Türkistan Medeniyet we Hemkarliq Teshkilati, Sherqiy Türkistan Jumhuriyetchiler Partiyesi, Sherqiy Türkistan Uyghur Birliki Teshkilati, Uyghuristan Azatliq Teshkuilati, Uyghuristan Kultur Merkizi, Sherqiy Türkistan Wqpi, Shiwitsiye Uyghur Kommetiti, Sherqiy Türkistan Bilgiye Uyghur Kommetiti, Sherqiy Türkistan Awistiyie Jemiyiti, Awistiraliye Sherqiy Türkistan Jemiyiti, Sherqiy Türkistan Yashlar Hemkarliq Teshkilati, Kanada Uyghur Islam Jemiyiti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitini Qaytidin Tertipke Selish Kommétiti

26.09.2019

سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە سۈرگۈن ھۆكۈمىتىنى قۇرغۇچىلار يىغىنىنىڭ بىر قىسىم ئەزالىرى بىلەن جامائەت ئەرباپلىرىنىڭ ، شەرقى تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى ھەم پارلامېنتىنىڭ بىر پۈتۈنلىگىنى قەتئى قوغداش توغرىسىدىكى باياناتى

               ھۆرمەتلىك سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتىنىڭ مەسئۇللىرى، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ يىتەكچىلىرى  ۋە پارلامېنت ئەزالىرى! سىزلەرگە ھۆرمەت ، ئېھتىرام ئىچىدە قىزغىن سالاملىرىمىزنى يوللاش بىلەن بىرگە ، سەمىمىي ھال – ئەھۋال سورايمىز !

               ھەممىمىزگە مەلۇم بولغىنىدەك، شەرقى تۈركىستان خەلقىنىڭ، خىتاي ھۆكۈمرانلىقىنىڭ  چەكتىن ئاشقان مىللىي زۇلىمىغا قارشى قانلىق كۆرەشلەر بەدىلىگە 1944- يىلى 12- نويابىردا ، ئىلى ۋىلايىتىنىڭ غۇلجا شەھرىدە قۇرۇپ چىققان مىللىي مۇستەقىل دۆلىتى_ شەرقى تۈركىستان جۇمھىرىيتى، روسىيە ۋە خىتايدىن ئىبارەت ئىككى جاھانگىر دۆلەتنىڭ تىل بىرىكتۈرىشى بىلەن قوراللىق ئىشغال ئارقىلىق 1949- يىلىنىڭ ئاخىرلىرىدا يوق قىلىپ تاشلىنىپ ، 55  يىل ئۆتكەندىن كىيىن، شەرقى تۈركىستان خەلقىنىڭ چەتئەللەرگە سۈرگۈن قىلىنغان مىللىي مۇنەۋەرلىرىنىڭ ۋەكىللىرى ۋە مۇھاجىرەتتىكى شەرقى تۈركىستان داۋاسىنىڭ جامائەت ئەرباپلىرى تەرىپىدىن 1995- يىلىدا ئامېرىكىدا قۇرۇلغان شەرقى تۈركىستان مىللىي ئازاتلىق مەركىزىنىڭ تەكلىۋىگە ئاساسەن 2004 – يىلى 9- ئاينىڭ 12- 13 كۈنلىرى ئامېرىكىنىڭ پايتەختى ۋاشىنگېتوندا يىغىن ئۆتكۈزۈپ ، شەرقى تۈركىستان مىللىي داۋاسىنى خەلقئارا سىياسىي سەھنىگە ئېلىپ چىقىش مەقسىدىدە ، شەرقى تۈركىستاننىڭ سۈرگۈندىكى پارلامېنتى بىلەن سۈرگۈن ھۆكۈمىتىنى قۇرۇپ چىقىپ، 14- سىنتەبىر كۈنى ۋاشىنگىتوننىڭ كونگرە بىناسىدا پۈتۈن دۇنياغا تەنتەنىلىك ھالدا  جاكارلىغان ئىدى.  

                 بۇ خەۋەر دۇنيا مىقياسىدا گۈلدۈرماما ساداسىدەك ياڭراپ ، خەلقئارادا نۇرغۇن دۆلەتلەرنىڭ دىققىتىنى جەلىپ قىلغان ۋە بۇ دۆلەتلەردىكى تېلېۋىزور ، تور تاراتقۇلىرى ، رادىئو  ۋە گېزىت-ژورناللاردا مۇھىم خەۋەر سۈپىتىدە ئېلان قىلىنغان ئىدى.

              شەرقى تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ قۇرۇلغانلىق خوش-خەۋىرى مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئۇيغۇر ، قازاق قاتارلىق شەرقى تۈركىستان خەلقىنىڭ خوشاللىق كۆز ياشلىرى بىلەن قارشى ئېلىشىغا مۇيەسسەر بۇلۇش بىلەن بىرگە ئۇلارغا بۈيۈك ئىلھام ، تەسەللى، جاسارەت ۋە ئۈمۈتۋارلىق بېغىشلىغان ، ئىشغالچى خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ يۈرىكىگە مىخ بۇلۇپ سانجىلىپ، ئۇنى قاتتىق ئالاقزادە ۋە بىئارام قىلىۋەتكەن ئىدى .

                سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتى قۇرۇلغان ۋاقىتتىن باشلاپ سىياسى ،ئىقتىسادى ئىمكانىيەتلىرىنىڭ چەكلىك بولىشىغا قارىماي، پىداكارلىق بىلەن پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇرۇپ ، ئامېرىكا بىرلەشكەن دۆلەتلىرى ، كانادا ،ياپۇنىيە ۋە تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە 8 قېتىپ ئومومىي يىغىن ئۆتكۈزۈپ، شەرقى تۈركىستان داۋاسىنى خەلقئارا سەھنىگە ئېلىپ چىقىش ۋە بۇ داۋانىڭ ھەققانىيەت داۋاسى ئىكەنلىكىنى پۈتۈن دۇنياغا ئاڭلىتىش يولىدا مۇھىم پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ باردى .                                      

                    سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى  ۋە دۇنيادىكى شەرقى تۈركىستان تەشكىلاتلىرى بىلەن بىرلىكتە ئېلىپ بېرىۋاتقان ئاكتىپ پائالىيەتلىرى، ئانا ۋەتىنىمىز شەرقى تۈركىستاننى ئىشغال ئاستىدا تۇتۇپ تۇرىۋاتقان خىتاي مۇستەملىكىچى ھاكىمىيتىنى بەكمۇ بىئارام قىلىپ، ئۇنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈرك جۇمھۇرىيەتلىرىنى ئۆز تەسىر دائىرىسىگە ئېلىش ۋە دۇنياغا ھۆكۈمرانلىق قىلىش خام خىياللىرىنى بۇزىۋەتتى . مۇشۇنداق ۋەزىيەت ئاستىدا خىتاي سوتسيال جاھانگىرلىكى 2017 – يىلىدىن باشلاپ تېرورىزىمغا ۋە دىنىي رادىكالىزىمغا قارشى تۇرۇشنى باھانە قىلىپ، شەرقى تۈركىستاندا نازى جازالاش لاگىرلىرىنى قۇرۇپ، ئۈچ مىليوندىن ئارتۇق شەرقى تۈركىستانلىق ئۇيغۇر ، قازاق ، قاتارلىق مۇسۇلمان تۈرك خەلقلىرىنى بۇ جازالاش لاگىرىغا قاماپ، ئۇلارغا ئەڭ دەھشەتلىك ماددى ۋە مەنىۋى قىيىن – قىستاقلار بىلەن ئېتنىك قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈپ ، مېڭە يۇيۇش ۋە جىسمانىي جەھەتتىن يوقۇتۇش ھەرىكىتى ئېلىپ بېرىشقا باشلىدى . خىتاي ھۆكۈمران گوروھىنىڭ بۇ خىل فاشىزىملىق، ئېتنىك، مىللىي سويقىرىمىغا خەلقئارادا كۈچلۈك نارازىلىق مەيدانغا كەلدى . كىشىلىك ھوقۇق ۋە ئىنسان ھەقلىرى قىممەت كۆز قارىشىغا ئىگە ئامېرىكا ۋە ياۋرۇپادىكى 23 دۆلەت، خىتاي ھاكىمىيتىگە جازالاش لاگىرلىرىنى دەرھال تاقاش ۋە ئۇ يەرلەرگە قامالغان شەرقى تۈركىستانلىقلارنى دەرھال قۇيۇپ بېرىش ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇش بەردى.

                     چەتئەللەردىكى شەرقى تۈركىستانلىقلار ئۆزلىرى ياشاۋاتقان مەملىكەتلەردە قۇرغان تەشكىلاتلىرى ئارقىلىق، دۇنيانىڭ بەش قىتئەسىدە نامايىش دولقۇنلىرى قوزغاپ، خىتاي ھاكىيمىتىنىڭ بۇ زوراۋانلىق ۋە فاشىزىملىق سىياسىتىگە قارشى ئەمەلىي ھەرىكەتكە ئۆتتى . خىتاي ھۆكىمىتى ئۆزىنىڭ چەتئەللەرگە يەرلەشتۈرگەن ھەر خىل نىقاپلارغا كىرگۈزگەن جاسۇسلىرى ئارقىلىق پىتنە – ئىغۋالار پەيدا قىلىپ ، تەشكىلاتلارنى پارچىلاپ يوقۇتۇش ھەرىكىتىنى باشلىدى . دەل مۇشۇنداق بىر ۋەزىيەتتە سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيتى ھۆكۈمىتى ئىچىدە مۇھىم بىر مەۋقەدىكى  مەلۇم بىر شەخس، ھۆكۈمەت ۋە پارلامېنت رەھبەرلىرى بىلەن ھېچ قانداق بىر مۇزاكىرە ئېلىپ بارماي، ئۆز بېشىمچىلىق بىلەن 2018 – يىلى ئاۋغۇست ئېيىدا تور تاراتقۇ ۋاستىسى بىلەن بايانات ئېلان قىلىپ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكۈمىتىنى تارقىتىپ تاشلىغانلىقىنى جاكارلىدى . ئۇنىڭ ئۆز بىشىمچىلىق بىلەن ئېلان قىلغان باياناتى ،  سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنى قوللىغان خەلقىمىز تەرىپىدىن قاتتىق ئەيىپلىنىپ لەنەتلەندى . 2018 – يىلى 10 – ئايدا تۈركىيەنىڭ مۇگلا شەھرىدە شەرقى تۈركستانلىقلار تەرىپىدىن ئۆتكۈزۈلگەن ” تۈرك دۇنياسى ۋە شەرقى تۈركىستان مەسىلىسى ھەققىدە ئېلىپ بېرىلغان مۇھاكىمە يىغىنى ” دا شەرقى تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتىگە ۋەكىللىك قىلالمايدىغان بۇ بايانات قاتتىق ئەيىپلىنىپ، ئۇنىڭ ھېچقانداق كۈچكە ئىگە ئەمەسلىكى، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ مەۋجۇدىيىتىنى سۈردۈرۈۋاتقانلىقى ، ھۆكۈمەتنى تارقىتىۋېتىش ھەققىدە بايانات ئېلان قىلغان شەخىسنىڭ سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ئەچىدىكى بارلىق ۋەزىپىسىنىڭ ئېلىپ تاشلانغانلىقى جاكارلاندى .

            بۇ ۋەقەلەر يۈز بەرگەندىن كىيىنكى بىر يىل ئىچىدە، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى بىلەن ھۆكۈمىتىنىڭ بىر پۈتۈنلىكىنى پارچىلايدىغان ھەرىكەتلەر يەنە ئەۋج ئېلىشقا باشلىدى.

سۈرگۈن ھۆكۈمىتى ئىچىدىكى بەزى شەخسلەر، يامان نىيەتلىك ۋە قۇتراتقۇچى ئايرىم كىشىلەرگە ئالدىنىپ، مەزھەپچىلىك ۋە شەخسى قەھرىمانلىق ئىللەتلىرىنى ئەۋچ ئالدۇرۇپ ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ قۇرۇلغان كۈنىدىن تاكى بۈگۈنگىچە داۋام قىلىپ كەلگەن ئۆز-ئارا مەسلىھەت ۋە كوللىكتىپ رەھبەرلىك قىلىش ئەنئەنسىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ،ھۆكۈمەت ئىچىدە بۆلۈنۈش خەۋپىنى كۈچەيتىۋەتتى. نەتىجىدە سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ بىر پۈتۈنلىگىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان بەزى قارارلارنى ئالدى . بۇ ھەقتە ئامېرىكا بىرلەشكەن دۆلەتلىرىدە 2019- يىلى 4 – ئايدا ئايرىم شەخىسلەرنىڭ ئاچقان يىغىنى ۋە ئۇنىڭدا ئېلىنغان قارارلار ۋە بۇنىڭغا جاۋابەن  2019 – يىلى 5- ئاينىڭ بېشىدا تۈركىيە ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلگەن يىغىندىن كىيىن ئېلان قىلىنغان قارارلار ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ  بىر پۈتۈنلىگىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان يامان ئاقىۋەت پەيدا قىلدى .

         بىز كىچىك كۆلەملىك بۇ ئىككى يىغىننىڭ ئايرىمچىلىقىنى ئاساس قىلغان، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتىنى پارچىلاشقا سەۋەپ بۇلىدىغان قارارلىرىنى، كۈچكە ئىگە ئەمەس دەپ قارايمىز . چۈنكى بۇ قارارلار سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ ئومومى يىغىنلىرىدا ئېلىنمىغان بۇلۇپ ، ھۆكىمەت ئەزالىرىنىڭ ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ كۆپچىلىگى قاتناشمىغان يىغىنلاردا ئېلىنغان قارارلاردۇر .

             سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتى، تارىخ سەھنىسىگە چىققان 2004- يىلىدىن بېرى، ئۆزىگە قارشى ئېلىپ بېرىلغان ھەر خىل توسالغۇلارنى يىمىرىپ تاشلاپ ، سۈرگۈن ھۆكىمىتىنىڭ بىرلىك  ۋە پۈتۈنلىكىنى 13 يىلدىن ئىبارەت بىر تارىخى جەريان ئىچىدە قەتئى قوغداپ ، شەرقى تۈركىستان مىللى داۋاسىنى كۈچەيتىشتە مۇھىم رول ئويناپ كەلدى. سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتى تەرپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان «شەرقى تۈركىستان مەسىلىسىنى ھەل قىلىشنىڭ بىردىن بىر چارىسى، مىللى مۇستەقەللىقنى قولغا كەلتۈرىشتىن ئىبارەت» دىگەن  ئىستىراتىگىيلىك كۆز قاراش، پۈتۈن دۇنيادىكى بارلىق شەرقى تۈركىستان تەشكىلاتلىرى ۋە خەلقئارا ئىجتىمائى تەشكىلاتلار تەرىپىدىن قۇبۇل قىلىنغان بۇگۇنكى كۈندە، كونا مۇستەملىكىچلىك سىياسىتىنىڭ جەندىسىگە ۋارىسلىق قىلىپ كېلىۋاتقان خىتاي تاجاۋۇزچىلىرى تارىختىن بېرى قوللۇنۇپ كەلگەن پىتنە _ئېغۋالىرىنى بازاغا سېلىپ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتىنى «بۈلۈش، پارچىلاش ۋە ئاخىرىدا يوقۇتۇش» تاكتىكىسىنى ئىشقا سېلىش ئارقىلىق، جىددى ئىغۋاگەرچىلىك ھەرىكىتىنى جىددى ھالدا ئەۋج ئالدۇردى. مۇنداق بىر ئەھۋال ئاستىدا، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنى بۆلۈپ پارچىلاشقا ئۇرۇنۇش _ خىتاي جاھانگىرلىكىنىڭ تۈگمىنىگە سۇ قۇيۇشتەك ۋە ئۇنىڭغا ماسلىشىشتەك خەۋپلىك خاتا يولدىن ئىبارەتتۇر . مۇنداق بىر خاتا يولغا ھەۋەسلىنىش ، ۋەتىنىمىز شەرقى تۈركىستانغا قىلىنغان بۈيۈك بىر جىنايەتتۇر. شەرقى تۈركىستان داۋاسىغا قىلىنغان ئەڭ رەزىل خىيانەتتۇر . شەرقى تۈركىستاننىڭ مىللى مۇستەقىللىق داۋاسىغا ساپ نىيەت بىلەن بەل باغلىغان قېرىنداشلىرىمىزنىڭ ئارىسىدىكى ئىختىلاپ ۋە كۆز قاراش پەرقلىرىنى سەمىمىي نىيەت بىلەن ئېلىپ بېرىلىدىغان دېموكوراتىك مۇزاكىرە يولى بىلەن ھەل قىلالايدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز .

             بۇ ئەھۋالنى نەزەرگە ئالغان ھالدا، ۋەتەن داۋاسىغا باش قويغان ۋەتەنپەرۋەر ئىنسانلار، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكۈمىتى ۋە پارلامېنتىنى بىر نەچچىگە بۈلۈنۈپ كېتىشتەك خەۋپلىك ئاقىۋەتتىن ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن پىداكارلىق بىلەن كۈرەش قىلىپ، ھۆكۈمىتىمىزنىڭ  بىرلىگى ۋە پۈتۈنلىگىنى قەتئى قوغداپ قېلىشىمىز لازىم .   

          سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكۈمىتىنى  قۇرغۇچى يىغىن ئەزالىرى ۋە جامائەت ئەرباپلىرى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن ،  سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ بارلىق كونا يىڭى مەسئۇللىرىنى ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنى، شۇنداقلا مۇھاجىرەتتىكى ۋەتەنپەرۋەر شەرقى تۈركىستان خەلقىنى ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ بىر پۈتۈنلىكىنى قوغداش يولىدا پىداكارلىق كۆرسۈتۈشكە ۋە قەتئى قوغداپ قىلىشقا چاقىرىمىز. سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنىڭ ، بۇ جىددى چاقىرىقىمىزغا بىردەك ئاۋاز قوشىدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز .

            سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ 9- نۆۋەتلىك ئومومىي قۇرۇلتىيىنى ، ئۆز _ئارا مۇزاكىرە ئارقىلىق پىكىر بىرلىكىگە كېلىپ، بىر ئورۇندا  ئۆتكۈزىشىنى تەشەببۇس قىلىمىز. شۇنداق قىلغاندىلا سۈرگۈن ھۆكىمىتى ۋە پارلامېنتىنىڭ قۇرغۇچى يىغىنىنىڭ ئەزالىرى بولۇش سۈپۈتىمىز بىلەن ، 9- نۆۋەتلىك ئومومىي قۇرۇلتايغا قاتنىشىدىغانلىقىمىزنى تەكىتلەپ ئۆتىمىز . ئەكسى ھالدا، بۆلۈنگەن ھالدا ئېچىلغان يىغىنلارنى قانۇنسىز يىغىن ھېساپلاپ، ئۇنىڭغا قەتئى ئىشتىراك قىلمايمىز .

             ئختىلاپ ۋە پەرقلىق كۆز قاراشلارنى بىر تەرەپ قىلىش، ھۆكىمەت ۋە پارلامېنت مەجلىس  قۇرۇلمىسىنى ھازىرلاشقا بىرئاز زامان ئېھتىياجى بۇلىدىغان بولسا، 9 – نۆۋەتلىك ئومومىي قۇرۇلتاينى 2019- يىلى 11- ئايدا ئەمەس، 2020 – يىلى 5- ئايلاردا ئۆتكۈزۈشكە بۇلىدىغانلىقى ھەققىدىكى تەكلىپىمىزنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى ئۇيغۇن كۆرىدىغانلىقىمىزنى بىلدىرىمىز .

2019 – يىلى 9-ئاينىڭ 14 – كۈنى سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىمىز ۋە ھۆكىمىتىمىز قۇرۇلغانلىقىنىڭ 15- يىلى بۇلۇپ، بۇ مۇقەددەس كۈنىمىز مۇبارەك بولسۇن !

ھۆرمەت ۋە سالام بىلەن      

              ئەخمەت ئىگەم بەردى ئەپەندى.    

      سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ سابىق جۇمھۇر رەئىسى

               سۇلتان ماخمۇت قەشقەرى ئەپەندى.

         سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغىچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ سابىق رەئىسى

خىزىر بەگ غەيرەتۇللاھ ئەپەندى .    

               سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ،سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇر رەئىسى ئورۇن باسارى

 دىميان رەخمەت ئەپەندى            

             سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ، سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتىنىڭ سابىق باش مىنىستىرى.

 ياقۇپچان ئەپەندى  

            سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ،     سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان ھۆكىمىتىنىڭ باش مىنىستىرى ئورۇن باسارى.

                   مەھەممەد ئالى ئەنگىن ئەپەندى .

                سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى،     سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ باش كاتىپى.

            تالات قوچيىگىت ئەپەندى .

               سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ،     سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ ئەزاسى

سېيىتنىسا لوقمان خانىم

سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ باش كاتىپ ئورۇنباسارى

  مەلىكە مەھەممەد ئەلىۋا خانىم .

سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتى ۋە ھۆكىمىتىنى قۇرغۇچىلار مەجلىسىنىڭ ئەزاسى ،سۈرگۈندىكى شەرقى تۈركىستان پارلامېنتىنىڭ ئەزاسى.

          يىلى 9 – ئاينىڭ 20 – كۈنى 2019 –

Sürgündiki Sherqi Türkistan Parlaménti we Sürgün Hökümitini Qurghuchilar Yighinining Bir Qisim Ezaliri Bilen Jama’et Erbaplirining , Sherqi Türkistan Sürgün Hökümiti Hem Parlaméntining Bir Pütünligini Qet’i Qoghdash Toghrisidiki Bayanati


Hörmetlik sürgündiki sherqi türkistan hökümitining mes’ulliri, sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining yitekchiliri we parlamént ezaliri! sizlerge hörmet , éhtiram ichide qizghin salamlirimizni yollash bilen birge , semimiy hal – ehwal soraymiz !
Hemmimizge melum bolghinidek, sherqi türkistan xelqining, xitay hökümranliqining chektin ashqan milliy zulimigha qarshi qanliq köreshler bedilige 1944- yili 12- noyabirda , ili wilayitining ghulja shehride qurup chiqqan milliy musteqil döliti_ sherqi türkistan jumhiriyti, rosiye we xitaydin ibaret ikki jahan’gir döletning til biriktürishi bilen qoralliq ishghal arqiliq 1949- yilining axirlirida yoq qilip tashlinip , 55 yil ötkendin kiyin, sherqi türkistan xelqining chet’ellerge sürgün qilin’ghan milliy munewerlirining wekilliri we muhajirettiki sherqi türkistan dawasining jama’et erbapliri teripidin 1995- yilida amérikida qurulghan sherqi türkistan milliy azatliq merkizining tekliwige asasen 2004 – yili 9- ayning 12- 13 künliri amérikining paytexti washin’gétonda yighin ötküzüp , sherqi türkistan milliy dawasini xelq’ara siyasiy sehnige élip chiqish meqsidide , sherqi türkistanning sürgündiki parlaménti bilen sürgün hökümitini qurup chiqip, 14- sintebir küni washin’gitonning kon’gre binasida pütün dunyagha tentenilik halda jakarlighan idi.
Bu xewer dunya miqyasida güldürmama sadasidek yangrap , xelq’arada nurghun döletlerning diqqitini jelip qilghan we bu döletlerdiki téléwizor , tor taratquliri , radi’o we gézit-zhornallarda muhim xewer süpitide élan qilin’ghan idi.
Sherqi türkistan sürgün hökümiti we parlaméntining qurulghanliq xosh-xewiri memliket ichi we sirtidiki uyghur , qazaq qatarliq sherqi türkistan xelqining xoshalliq köz yashliri bilen qarshi élishigha muyesser bulush bilen birge ulargha büyük ilham , teselli, jasaret we ümütwarliq béghishlighan , ishghalchi xitay hakimiyitining yürikige mix bulup sanjilip, uni qattiq alaqzade we bi’aram qiliwetken idi .
Sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaménti qurulghan waqittin bashlap siyasi ,iqtisadi imkaniyetlirining cheklik bolishigha qarimay, pidakarliq bilen pa’aliyetlirini dawamlashturup , amérika birleshken döletliri , kanada ,yapuniye we türkiye qatarliq döletlerde 8 qétip omomiy yighin ötküzüp, sherqi türkistan dawasini xelq’ara sehnige élip chiqish we bu dawaning heqqaniyet dawasi ikenlikini pütün dunyagha anglitish yolida muhim pa’aliyetlirini élip bardi .
Sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntining mewjut bolup turushi we dunyadiki sherqi türkistan teshkilatliri bilen birlikte élip bériwatqan aktip pa’aliyetliri, ana wetinimiz sherqi türkistanni ishghal astida tutup turiwatqan xitay mustemlikichi hakimiytini bekmu bi’aram qilip, uning ottura asiyadiki türk jumhuriyetlirini öz tesir da’irisige élish we dunyagha hökümranliq qilish xam xiyallirini buziwetti . Mushundaq weziyet astida xitay sotsyal jahan’girliki 2017 – yilidin bashlap térorizimgha we diniy radikalizimgha qarshi turushni bahane qilip, sherqi türkistanda nazi jazalash lagirlirini qurup, üch milyondin artuq sherqi türkistanliq uyghur , qazaq , qatarliq musulman türk xelqlirini bu jazalash lagirigha qamap, ulargha eng dehshetlik maddi we meniwi qiyin – qistaqlar bilen étnik qirghinchiliq yürgüzüp , ménge yuyush we jismaniy jehettin yoqutush herikiti élip bérishqa bashlidi . Xitay hökümran gorohining bu xil fashizimliq, étnik, milliy soyqirimigha xelq’arada küchlük naraziliq meydan’gha keldi . Kishilik hoquq we insan heqliri qimmet köz qarishigha ige amérika we yawrupadiki 23 dölet, xitay hakimiytige jazalash lagirlirini derhal taqash we u yerlerge qamalghan sherqi türkistanliqlarni derhal quyup bérish heqqide agahlandurush berdi.
Chet’ellerdiki sherqi türkistanliqlar özliri yashawatqan memliketlerde qurghan teshkilatliri arqiliq, dunyaning besh qit’eside namayish dolqunliri qozghap, xitay hakiymitining bu zorawanliq we fashizimliq siyasitige qarshi emeliy heriketke ötti . Xitay hökimiti özining chet’ellerge yerleshtürgen her xil niqaplargha kirgüzgen jasusliri arqiliq pitne – ighwalar peyda qilip , teshkilatlarni parchilap yoqutush herikitini bashlidi . Del mushundaq bir weziyette sürgündiki sherqi türkistan jumhuriyti hökümiti ichide muhim bir mewqediki melum bir shexs, hökümet we parlamént rehberliri bilen héch qandaq bir muzakire élip barmay, öz béshimchiliq bilen 2018 – yili awghust éyida tor taratqu wastisi bilen bayanat élan qilip, sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökümitini tarqitip tashlighanliqini jakarlidi . Uning öz bishimchiliq bilen élan qilghan bayanati , sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntini qollighan xelqimiz teripidin qattiq eyiplinip lenetlendi . 2018 – yili 10 – ayda türkiyening mugla shehride sherqi türkstanliqlar teripidin ötküzülgen ” türk dunyasi we sherqi türkistan mesilisi heqqide élip bérilghan muhakime yighini ” da sherqi türkistan sürgün hökümitige wekillik qilalmaydighan bu bayanat qattiq eyiplinip, uning héchqandaq küchke ige emesliki, sürgündiki sherqi türkistan jumhuriyiti hökümiti we parlaméntining mewjudiyitini sürdürüwatqanliqi , hökümetni tarqitiwétish heqqide bayanat élan qilghan shexisning sürgündiki sherqi türkistan hökimiti echidiki barliq wezipisining élip tashlan’ghanliqi jakarlandi .
Bu weqeler yüz bergendin kiyinki bir yil ichide, sürgündiki sherqi türkistan parlaménti bilen hökümitining bir pütünlikini parchilaydighan heriketler yene ewj élishqa bashlidi.
Sürgün hökümiti ichidiki bezi shexsler, yaman niyetlik we qutratquchi ayrim kishilerge aldinip, mez’hepchilik we shexsi qehrimanliq illetlirini ewch aldurup , sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntining qurulghan künidin taki bügün’giche dawam qilip kelgen öz-ara meslihet we kolliktip rehberlik qilish en’ensini ajizlashturup,hökümet ichide bölünüsh xewpini kücheytiwetti. Netijide sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntining bir pütünligini ajizlashturidighan bezi qararlarni aldi . Bu heqte amérika birleshken döletliride 2019- yili 4 – ayda ayrim shexislerning achqan yighini we uningda élin’ghan qararlar we buninggha jawaben 2019 – yili 5- ayning béshida türkiye istanbulda ötküzülgen yighindin kiyin élan qilin’ghan qararlar , sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntining bir pütünligini ajizlashturidighan yaman aqiwet peyda qildi .
Biz kichik kölemlik bu ikki yighinning ayrimchiliqini asas qilghan, sürgündiki sherqi türkistan hökimitini parchilashqa sewep bulidighan qararlirini, küchke ige emes dep qaraymiz . Chünki bu qararlar sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntining omomi yighinlirida élinmighan bulup , hökimet ezalirining we parlamént ezalirining köpchiligi qatnashmighan yighinlarda élin’ghan qararlardur .
Sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaménti, tarix sehnisige chiqqan 2004- yilidin béri, özige qarshi élip bérilghan her xil tosalghularni yimirip tashlap , sürgün hökimitining birlik we pütünlikini 13 yildin ibaret bir tarixi jeryan ichide qet’i qoghdap , sherqi türkistan milli dawasini kücheytishte muhim rol oynap keldi. Sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaménti terpidin otturigha qoyulghan «sherqi türkistan mesilisini hel qilishning birdin bir charisi, milli musteqelliqni qolgha keltürishtin ibaret» digen istiratigiylik köz qarash, pütün dunyadiki barliq sherqi türkistan teshkilatliri we xelq’ara ijtima’i teshkilatlar teripidin qubul qilin’ghan bugunki künde, kona mustemlikichlik siyasitining jendisige warisliq qilip kéliwatqan xitay tajawuzchiliri tarixtin béri qollunup kelgen pitne éghwalirini bazagha sélip, sürgündiki sherqi türkistan hökimitini «bülüsh, parchilash we axirida yoqutush» taktikisini ishqa sélish arqiliq, jiddi ighwagerchilik herikitini jiddi halda ewj aldurdi. Mundaq bir ehwal astida, sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntini bölüp parchilashqa urunush xitay jahan’girlikining tügminige su quyushtek we uninggha maslishishtek xewplik xata yoldin ibarettur . Mundaq bir xata yolgha heweslinish , wetinimiz sherqi türkistan’gha qilin’ghan büyük bir jinayettur. Sherqi türkistan dawasigha qilin’ghan eng rezil xiyanettur . Sherqi türkistanning milli musteqilliq dawasigha sap niyet bilen bel baghlighan qérindashlirimizning arisidiki ixtilap we köz qarash perqlirini semimiy niyet bilen élip bérilidighan démokoratik muzakire yoli bilen hel qilalaydighanliqigha ishinimiz .
Bu ehwalni nezerge alghan halda, weten dawasigha bash qoyghan wetenperwer insanlar, sürgündiki sherqi türkistan hökümiti we parlaméntini bir nechchige bülünüp kétishtek xewplik aqiwettin saqlap qélish üchün pidakarliq bilen küresh qilip, hökümitimizning birligi we pütünligini qet’i qoghdap qélishimiz lazim .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökümitini qurghuchi yighin ezaliri we jama’et erbapliri bolush süpitimiz bilen , sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntining barliq kona yingi mes’ullirini we parlamént ezalirini, shundaqla muhajirettiki wetenperwer sherqi türkistan xelqini , sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntining bir pütünlikini qoghdash yolida pidakarliq körsütüshke we qet’i qoghdap qilishqa chaqirimiz. Sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlamént ezalirining , bu jiddi chaqiriqimizgha birdek awaz qoshidighanliqigha ishinimiz .
Sürgündiki sherqi türkistan hökimiti we parlaméntining 9- nöwetlik omomiy qurultiyini , öz _ara muzakire arqiliq pikir birlikige kélip, bir orunda ötküzishini teshebbus qilimiz. Shundaq qilghandila sürgün hökimiti we parlaméntining qurghuchi yighinining ezaliri bolush süpütimiz bilen , 9- nöwetlik omomiy qurultaygha qatnishidighanliqimizni tekitlep ötimiz . Eksi halda, bölün’gen halda échilghan yighinlarni qanunsiz yighin hésaplap, uninggha qet’i ishtirak qilmaymiz .
Xtilap we perqliq köz qarashlarni bir terep qilish, hökimet we parlamént mejlis qurulmisini hazirlashqa bir’az zaman éhtiyaji bulidighan bolsa, 9 – nöwetlik omomiy qurultayni 2019- yili 11- ayda emes, 2020 – yili 5- aylarda ötküzüshke bulidighanliqi heqqidiki teklipimizni otturigha qoyushni uyghun köridighanliqimizni bildirimiz .
2019 – yili 9-ayning 14 – küni sürgündiki sherqi türkistan parlaméntimiz we hökimitimiz qurulghanliqining 15- yili bulup, bu muqeddes künimiz mubarek bolsun !
Hörmet we salam bilen
Exmet igem berdi ependi.
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan jumhuriyitining sabiq jumhur re’isi
Sultan maxmut qeshqeri ependi.
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghichilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining sabiq re’isi
Xizir beg gheyretullah ependi .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi ,sürgündiki sherqi türkistan jumhur re’isi orun basari
Dimyan rexmet ependi
Sürgündiki sherqi türkistan jumhuriyiti parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan hökimitining sabiq bash ministiri.
Yaqupchan ependi
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan hökimitining bash ministiri orun basari.
Mehemmed ali en’gin ependi .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi, sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining bash katipi.
Talat qochyigit ependi .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi , sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining ezasi
Séyitnisa loqman xanim
Sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining bash katip orunbasari
Melike mehemmed eliwa xanim .
Sürgündiki sherqi türkistan parlaménti we hökimitini qurghuchilar mejlisining ezasi ,sürgündiki sherqi türkistan parlaméntining ezasi.

      2019 – yili 9 – ayning 20 – küni