SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dölet Giribi, hilal ayning ong teripide toqquz we sol teripide toqquz dane noqta bolup, bu noqtilarning, hilal ayning eng töwen qismidiki uchliri bughuch bilen baghlan’ghan. Hilal ayning otturisida hösnixet bilen yezilghan “Bismillahhirrahmanirrahim”, hilal ayning ikki uchining uchrishidighan yeride üch dane yultuzdin teshkil tapqan bir shekildin ibarettur. (Qoshumche B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 
Advertisements

Imin Dewmollam we Uning Délosigha Chétilip 5 Kishi Bille Késilgen

2018-05-21
Kent kadirliri kentke chüshken xitay kadir bilen. 2017-Yili, xoten.

Kent kadirliri kentke chüshken xitay kadir bilen. 2017-Yili, xoten.

 RFA/Abduweli Ayup

Xotende ömerjan hesen we élijan exmetning siyasiy kéngesh mu’awin re’isi imin damollam bilen bille késilgenliki ilgiri Sürülmekte.

Xoten wilayetlik arxip idarisining bashliqi ömerjan hesen bilen kériye nahiyelik xelq hökümitining katipi élijan exmetning 11 yilliqtin késilgenliki heqqidiki xewirimiz élan qilin’ghandin kéyin weziyettin xewerdar kériyelik muhajirlar, mezkur ikki kadirning kériye nahiyelik siyasiy kéngeshning sabiq mu’awin re’isi imin damollam bilen bir délogha chétilip késilgenliki, déloning yene ikki tijaretchi bolup jem’iy 5 kishige chétilghanliqini melum qildi.

Anglighuchilirimizdin biri ikki heptining aldida uchur yollap, kériye nahiyelik chong meschitning imami, nahiyelik siyasiy kéngeshning sabiq mu’awin re’isi imin damollamning haji bedel pulini atalmish bölgüchilerge bériwetkenliki bilen eyiblinip 18 yilliq késilgenlikini melum qilghan idi. Aldinqi küni kériyelik ömerjan hesen bilen élijan exmetning 11 yilliqtin késilgenlik xewiri radiyomizda élan qilin’ghandin kéyin, weziyettin xewerdar chet’elde yashawatqan kériyelik muhajirlar, yuqiriqi üchi bilen yene ikki tijaretchi qétilip jem’iy 5 kishining bir künde sotlan’ghanliqini melum qildi. Déyilishiche, bu besh kishi, 1989-yilidiki tyen’enmén oqughuchilar herikitige a’it bir in’glizche xewerni birlikte olturup körgenliki üchün, xitay kompartiyesige qarshi ikki yüzlimichilik bilen eyiblen’gen. Inkasta yene bu besh kishining kériye nahiyeside ilmiy, diniy we soda saheside közge körün’gen kishiler ikenliki, bularning otturisidiki öz’ara dostluqning xitay dölet bixeterlik tarmaqlirini guman’gha sélip qoyghanliqi ilgiri sürüldi. Emma weziyettin xewerdar kishilerdin biri imin damollamning eslide hökümet bilen yillardin béri hemkarliship ishlep kéliwatqanliqini, u kishining tutulushidin özining heyran qalghanliqini bayan qildi. Uning déyishiche, imin damollam siyasiy kéngeshke mu’awin re’is mezgilide birqanche qétim kériyelik hej ömikige yétekchi bolghan. Mekkide birqanche yil awwal hej ömikidikilerge yardem qilip kelgen kishilerdin biri bolghan obulqasim hajim imin damollamning haji bedel ishi bilen 18 yilliq késilgenlikidin xewer tapqanliqini éytti.

Melum bolushiche mezkur 5 kishi chétilghan déloda, imin damollam “Haji bedelni atalmish bölgünchilerge bériwétish” we “Eksi’inqilabiy filim körüsh”tin ibaret ikki jinayteke baghlan’ghini üchün 18 yilliq késilgen. Délodiki ikki tijaretchining isimliri we qanche yil késilgenliki hazirche melum emes. Biz ömerjan hesen bilen élijan exmetning imin damollam bilen déloda qaysi jehettin chétilghabliqini éniqlash üchün kériye nahiyelik xelq hökümitige qaytidin téléfon qilduq. Bir hökümet xadimi özining xizmetke yéngi chüshkenlikini seweb körsitip, élijan exmetni tonumaydighanliqini bildürdi. Aldinqi küni xoten wilayetlik partkomning bir xadimi arxip idarisi ömerjan hesen isimlik bir kishining ishlep baqmighanliqini bayan qilghan idi. Emma xitay beydu uchur ambiridiki bir matiryalda ömerjan hesen isimlik bir kishi tonushturulghan. Tonushturushta uning 1973-yili kériyede tughulghanliqi, ilgiri kériye nahiyelik partkomning muwin sékritarati, nahiyelik pen-téxnika idarisining mu’awin bashliqi qatarliq wezipilerni ötigenliki we 2010-yildin bashlap xoten wilayetlik arxip idarisining mu’awin bashliqi ikenliki tilgha élin’ghan. Xitayche tor bir xewerde yene wilayetlik arxip idarisining bashliqi ömerjan hesenning 2015-yili bir xizmet guruppisigha mes’ul bolup bir yézigha chüshkenliki, we milletler munasiwiti mesilide muhim soz qilghanliqi tilgha élin’ghan.

Yuqirida sabiq emeldar ömerjan hesen, imin damollam, élijan exmet qatarliq besh kishining bir délogha chétilip késilgenliki heqqide melumat berduq. shöhret hoshur

Abdulhekimxan Mexsumning Hayati we Küresh Yoli

 Autori: Qutlan

Abdulhekimxan mexsumning hayati we küresh yoli

(1)

2018-04-17
Türkiyediki sherqiy türkistan ma'arip jem'iyitining sabiq rehbiri merhum abdulhekimxan mexsum ependi. 2013-Yili iyul, türkiye.

Türkiyediki sherqiy türkistan ma’arip jem’iyitining sabiq rehbiri merhum abdulhekimxan mexsum ependi. 2013-Yili iyul, türkiye.

 RFA/Arslan

1-Bölüm: istanbuldiki Uyghurlar

Merhum abdulhekimxan mexsum hajim 2016-yili 12-ayning 22-küni tuyuqsiz alemdin ötti. Kütülmigen bu musibet xewiri istanbuldiki Uyghur jama’itining yüreklirini örtidi. Bu xewer türkiyediki Uyghur jama’itinila emes, belki muhajirette yashawatqan pütkül Uyghur xelqini éghir musibetke chömdürdi.

Merhum abdulhekimxan mexsum qaza qilghanda téxi emdila 53 yashta idi. Uning küresh yoli, ghayisi, arzu-armanliri we yiraqtiki wetini heqqidiki xiyalliri téxi tügimigen idi.

U, munqerz wetinide hörlük quyashining haman bir küni parlaydighanliqigha, asarettiki xelqining milliy iradisining haman bir küni ré’allishidighanliqigha, türlük-tümen mezhep we éqimlarning toqunushliri ichide qalghan wetendashlirining haman bir küni islam rohigha eng muwapiq we eng mötidil bolghan bir yolni tapalaydighanliqigha sheksiz ishinetti…

Abdulhekimxan mexsum wapatidin 10 ay ilgiri, yeni 2016-yili 2-ayning bashlirida istanbuldiki öyide radiyomiz ziyaritini qobul qilip, özining muhajirettiki Uyghur jama’iti we ularning küresh yoli toghrisidiki qarashlirini sherhlep ötken idi.

Shu qétimliq yüzmu-yüz söhbitimizde merhum türkiyediki, jümlidin istanbuldiki Uyghur jama’iti, ularning köchüsh tarixi, jama’etlishish ehwali, milliy we diniy kimliki, ularning türkiye jem’iyitige maslishish we özini saqlash teqezzasi shundaqla ular duch kéliwatqan eng jiddiy mesililer heqqide özining bir yürüsh qarashlirini sherhlep ötken idi.

U shu qétimliq söhbitimizde mundaq dégen idi: “Istanbul türkiyening yüriki shundaqla bir xelq’araliq derijidin tashqiri chong sheher. Nurghun kishiler istanbulning köp qatlamliq medeniyet muhiti, renggareng kishiliri, hemmini hezim qilalaydighan hem en’eniwi hem échiwétilgen rohigha qarap, uni amérikigha oxshitidu. Uyghur jama’iti topliship olturaqlashqan zeytinburnu rayonida istanbulning yuqiriqidek alahidilikliri téximu roshen eks étidu. Yillardin buyan Uyghur jama’iti zeytinburnu rayonining bir muhim parchisini teshkil qilip, bu yerdiki yerlik xelqlerge özlirining eng yaxshi obrazi bilen yaxshi tesir qaldurup kelmekte…”

Tepsilatini awaz ulinishtin anglighaysiz.

Abdulhekimxan mexsumning hayati we küresh yoli

(2)

Merhum diniy ölima we muhajirettiki siyasiy pa'aliyetchi abdulhekimxan mexsum hajim (1963-2016).

Merhum diniy ölima we muhajirettiki siyasiy pa’aliyetchi abdulhekimxan mexsum hajim (1963-2016).

RFA/Arslan

2-Bölüm: zeytinburnudiki qérindashliq

Uyghur we qazaq muhajirlarning 1950-yillarning bashliridin bashlan’ghan türkiyege köchüsh we makanlishish tarixi özining egri-toqay jeryanlirida ajayip hékayilerni qaldurdi.

Kommunist xitay istélasi harpisida wetinini terk étip keshmirge toplan’ghan nechche minglighan sherqiy türkistanliq muhajirlar yillarche ghurbet azabi chekkendin kéyin, 1952-1954-yillarda türkiyege köchmen bolush pursitige érishken.

Shundaq qilip, 1950-yillardiki türkiyede sherqiy türkistanliq köchmenlerning birqanchilighan ijtima’iy topluqliri shekillen’gen. Istanbulning zeytinburnu rayoni kéyinche istanbuldiki Uyghur we qazaq muhajirlarning eng merkezlik topliship olturaqlashqan ijtima’iy topluqlirining birige aylan’ghan.

Merhum abdulhekim mexsum hajim 2016-yili 2-ayning bashlirida zeytinburnudiki öyide ziyaritimizni qobul qilghinida zeytinburnuda Uyghur we qazaq muhajirlarning asta-asta zoriyip bu yerdiki muhim bir jama’etke aylan’ghanliqini, ularning arisidin köpligen ixtisasliq xadimlarning yétiship chiqip, türkiyening hökümet organlirida, uniwérsitétlarda, shirket-férmilarda we bashqa türlük-tümen sahelerde xizmet qiliwatqanliqini tekitligen idi.

Abdulhekimxan mexsum shu qétimliq ziyaritimiz dawamida istanbulning zeytinburnu rayonidiki Uyghur we qazaq muhajirlarning ötmüshi, öz-ara munasiwetliri, weten dewasi yolidiki hemkarliqliri we kéyinki mezgillerde körülgen bir qisim ixtilaplar heqqide toxtilip ötken idi.

U shu qétim munularni körsitip ötti: “1950-Yillardin taki 1990-yillarghiche bolghan uzaq bir jeryanda istanbulning zeytinburnu we bashqa rayonlirigha topliship olturaqlashqan Uyghur we qazaq muhajirlar ortaq bir wetendin kelgenliki, ortaq bir kechürmishke sahib bolghanliqi we ortaq bir tupraq üchün küresh qilghanliqi seweblik birlik-ittipaqliqta ötkenliki melum. Merhum muhemmed’imin bughra we eysa yüsüp alptékinlermu öz dewride Uyghur yaki qazaq dep ayrip olturmay sherqiy türkistan tupraqliridin hijret qilghan insanlarning hemmisini türkiyege olturaqlashturush üchün küch chiqarghan iken. Ular türkiyege kelgendin kéyin xéli uzun mezgillergiche kök bayraqning astigha uyushup, ortaq bir wetenning dewasi üchün küresh qilghan iken. Epsuski, kéyinki mezgillerde, bolupmu sowétlar ittipaqi yiqilip qazaqistan musteqilliqqa érishkendin kéyin, türkiyediki bir qisim qazaqlarda sherqiy türkistan dewasigha bolghan heqdarliq tuyghusi ajizlap, özlirini qazaqistan’gha baghlaydighan, hetta türkiyedin qazaqistan’gha köchüp kétishni teshebbus qilidighan ehwallarmu yüz bergen iken. Emma uzaq ötmey qazaq muhajirlar bu xil tuyghuning emeliyetke uyghun kelmeydighanliqini hés qilip yetkenliki melum…”

Merhum abdulhekimxan mexsum shu qétimliq söhbitimizde yene munularni tekitligen idi: “Gerche yuqiriqi ehwallar yüz bergen bolsimu, lékin kéyinche türkiyediki qazaq qérindashlarda ré’alliqni tonup yétish shundaqla özliri bilen ortaq bir tupraq we ortaq bir qismetke shérik bolghan Uyghur qérindashliri bilen qayta hemkarlishish xahishliri körülüshke bashlidi. Biz türkiyege kelgendin kéyin bu ehwallargha qarap chiqip, amal bar ariliqtiki ixtilaplarni tügitish, ikki xelqning qérindashliq rishtisini ching baghlash we ortaq wetinimizning dewasini birlikte élip bérish üchün tirishchanliq körsettuq. Zeytiburnudiki qazaq qérindashlarning aqsaqalliridin merhum exmetbékmu bu jehette köp xizmetlerni élip bardi. Netijide kéyinki mezgillerde zeytinburnudiki Uyghur we qazaq qérindashlar bir-birining pa’aliyetlirige aktip qatnishidighan, öz-ara yéqin munasiwette yashaydighan ehwallar omumlashti. Elwette, tarixiy we bashqa sewebler tüpeylidin aridiki hemme ixtilaplar we xata chüshinishler tamamen tügimigen bolsimu, emma eng zor derijide qérindashliq munasiwitimizni saghlam bir keypiyatta dawamlashturush yolida tirishmaqtimiz.”

(Dawami bar)

Chinese Uyghurs forced to welcome Communist Party into their homes

Ethnic Uyghur members of the Communist Party of China carry a flag past a billboard of Chinese President Xi Jinping on June 30, 2017 in Xinjiang province, China.

Beijing, China (CNN)More than a million Chinese Communist officials are being dispatched to live with local families in the western region of Xinjiang, a move seen as a sign of the government’s increasingly tightened grip over the area’s predominantly Uyghur Muslim population.

The so-called “home stays,” announced by the government, target farmer households in southern Xinjiang, where the authorities have been waging an unrelenting campaign against what they call the forces of “terrorism, separatism and religious extremism.”
Government statements and state media reports show that families are required to provide detailed information during the visits on their personal lives and political views. They are also subject to “political education” from the live-in officials– whose stays are mandated to be at least one week per month in some locations.
Sponsor Content
Learning English opens new doors for billions around the world
David Crystal, the British linguist and academic, has calculated that thereare three times more people learning English than there are native speakers of the language. Why?
Content provided by WeSpeke
International advocacy group Human Rights Watch highlighted and condemned the government’s “home stay” program in a report released Sunday, calling it a serious violation of privacy and cultural rights of the 11 million ethnic minorities in Xinjiang.
“What can be more intrusive than forcing your way into somebody’s home, making them host you while conducting surveillance on them and saying you’re bringing benefits to them?” Maya Wang, senior China researcher at Human Rights Watch and author of the report, told CNN on Monday.
“It’s the ultimate form of surveillance — it’s a forced political indoctrination and assimilation program,” she added. “It’s both creepy and perverse.”
The “home stay” program, evolved from a government attempt that began in 2014 to have officials regularly visit and monitor people in Xinjiang, has greatly expanded since, involving 110,000 officials just two years ago to more than a million now, according to government figures.
State media reports these officials, most of whom belong to China’s predominantly Han ethnic group, teach minority families to speak Mandarin, sing the national anthem and organize weekly national flag-raising ceremonies — activities similar to what activists say are mandated for thousands of Uyghur Muslims arbitrarily detained in political education camps across Xinjiang.
CNN contacted the Xinjiang provincial government for comment but has not yet received a response.

‘Forced intimacy’

Tensions have remained high in Xinjiang — a resource-rich area long inhabited by the Turkic-speaking ethnic Uyghurs and other Muslims — following a spate of violent attacks in recent years. The Chinese authorities have blamed the incidents on Muslim Uyghur separatists seeking to establish an independent state.
In numerous photos posted online, the authorities paint a picture of ethnic unity, showing smiling Han officials and minority families jointly preparing meals, doing household chores, playing sports and even sharing the same bed — images that Human Rights Watch’s Wang says put the “forced intimacy” element of the program on full display.
Government statements have stressed the program’s effectiveness in resolving people’s daily and social problems such as trash collection to alcoholism.
But in a speech last December, a top Xinjiang official made clear the scheme’s “strategic importance” in “maintaining social stability and achieving lasting security,” as well as instilling the political theory of President Xi Jinping in the minds of local residents.
A local government statement online also indicated that officials must inspect the homes they are staying for any religious elements or logos — and instructed the officials to confiscate any such items found in the house.
Activists say the regional government, now led by a hardline Xi loyalist, has not only continued to arrest and imprison many Uyghurs, but also increasingly relied on both high-tech tools and mass mobilization programs to keep the population in check.
In addition to the “home stay” initiative and the political education camps, they cite examples ranging from ubiquitous surveillance cameras, to mandatory GPS tracker installation in cars and DNA collection for all residents aged 12 to 65.
Last year authorities also enacted a sweeping anti-extremism law, with long beards, veils in public and home-schooling all on the ban list, prompting new denunciations from international human rights groups.
Amnesty International has said Uyghurs face widespread discrimination in housing, education and employment as well as curtailed religious freedom in their homeland. Other critics have linked the rise of violence in Xinjiang to Beijing’s repressive reign there — a claim the government vehemently denies.

Ethnic tensions

Over the past decades, the arrival in Xinjiang of waves of Han Chinese has also fueled ethnic tensions, despite the government’s best effort to portray an image of ethnic harmony.
Uyghur scholar on trial for 'separatism'
Uyghur scholar on trial for ‘separatism’ 07:09
“We guarantee the legitimate rights and interests of all ethnicities and prohibit the discrimination and oppression against any ethnic groups,” Zhang Yijiong, a senior Communist Party official in charge of ethnic minority affairs, told reporters last October.
“The cultures, histories, languages and traditions of all ethnicities are protected and respected by national laws.”
Critics of Beijing’s Uyghur policy see a starkly different scenario in Xinjiang, as the authorities intensify their crackdown and surveillance while forced political indoctrination spreads.
“The real intention of the Chinese government is to eliminate the Uyghurs as a distinct ethnic group,” Rebiya Kadeer, a longtime exiled Uyghur leader who recently stepped down as president of the advocacy group World Uyghur Congress, told CNN in an interview in Washington last year.
“All this repression (in Xinjiang) only makes the Uyghurs hold on to their identity more firmly,” she added. “China has awakened the Uyghur people.”

Amérika Xelq’ara Diniy Erkinlik Komitéti: Uyghurlarning Weziyitidin Endishe Qiliwatimiz

2018-05-14
Meschitning üstide charlawatqan tik'uchar ayropilan. 2009-Yili 11-iyul, ürümchi.

Meschitning üstide charlawatqan tik’uchar ayropilan. 2009-Yili 11-iyul, ürümchi.

 AP Photo/Ng Han Guan

Ramizan kélish aldida Uyghurlarning diniy étiqad erkinlikini öz ichige alghan omumiy weziyiti amérika hökümitining küchlük endishisini qozghighan. Bu munasiwet bilen amérika dölet mejlisi xelq’ara diniy erkinlik komitéti düshenbe élan qilghan bayanatida, xitay hökümitining Uyghur musulmanlirigha qarita basturushni kücheytiwatqanliqini tekitlep, Uyghurlar yashaydighan Uyghur aptonom rayonining hazirqi weziyiti saqchi dölitige oxshap qalghanliqini, xitay hökümitining keng da’iridiki cheklime siyasiti we nazaret qilish sistémisi yürgüzüp, Uyghur musulmanlirining diniy étiqad erkinlikidin ibaret eng eqelliy insaniy erkinlikinimu inkar qiliwatqanliqini, buning aldimizda, yeni 15 -may bashlinish aldida turghan ramizan éyidiki diniy étiqad pa’aliyetlirigiche parakendichilik élip kélidighanliqini tekitligen.

“Xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan cheklimiliri qorshaw astidiki diniy we étnik bir az sanliq milletni assimilyatsiye qilishqa urunushidin ibaret” deydu xelq’ara diniy erkinlik komitéti re’isi daniyal mark bayanatida.

U yene؛ “Xitay hökümiti kommunist kadirlirini Uyghurlarning öylirige orunlashturush, sanaqsiz bigunah Uyghurlarni qanunsiz halda qayta terbiyelesh lagérlirigha qamash arqiliq pütün shinjang miqyasida wehime, guman we ishenmeslik weziyiti yaratti”, dep körsetti.

U yene, emeliyette xitay hökümitining bu herikitining pütün jem’iyetning xatirjemlikini buzidighanliqi, chünki ularning öz hayatini saqlap qélish we tinch halda öz ibadetlirini qilishqa tirishiwatqanlar ikenlikini tekitligen.

Bayanatta yene xitay hökümitining Uyghur musulmanliri üstidin yürgüzüp kéliwatqan diniy cheklimiliridin tashqiri ramizan éyida Uyghurlarning roza tutush we ibadet qilishni cheklesh üchün, zorlash xaraktérlik bezi yéngi tedbirlerni alghanliqi ilgiri sürülgen. Doklatta, bu mezgillerde qoralliq tekshürüsh ponkitlirini we yéngi saqchixanilarni qurup, kemsitish xaraktérlik tekshürüsh élip bérish, amanliq xadimlirini köpeytip, bixeterlik sélinmisini ashurush, iz qoghlash sistémisi, yüz tonush, köz tonush apparatlirini orunlashturush arqiliq, her xil téxnikiliq nazaret üskünilirini seplep, nuqtiliq halda Uyghurlarni nishan’gha alidighan nazaret we kontrol qilish tedbirlirining dawamlashturiliwatqanliqi tilgha élin’ghan.

Bayanatta buningdin tashqiri yene xitay hökümitining Uyghur tilini cheklesh üchün mekteplerdimu Uyghur tili oqutushni bikar qilghanliqi, Uyghur perzentlirining meschitlerge bérishi we ulargha islamiy isimlarni qoyushnimu cheklewaqtanliqi qatarliq keng da’iridiki adaletsiz siyasetlirini dawam qiliwatqanliqi eyiblen’gen.

Mark daniyal yene bayanatta déyish arqiliq amérika hökümitini, Uyghurlar uchrawatqan basturushni toxtitishqa jiddiy heriket qollinishqa chaqiriq qilip: “Xelq’ara diniy erkinlik komitéti amérika dölet ishliri ministirlikini xitayning Uyghur musulmanlirigha qaratqan xorlashlirigha diqqet aghdurushqa chaqiridu shundaqla amérika hökümitini diniy erkinlik depsendichilikige arilashqan döletlik we rayonluq hökümet erbabliri hemde hökümet apparatlirigha qarita jaza tedbirliri qollinishqa küchlük rewishte righbetlendüridu. Dunyawi magnitskiy kishilik hoquq qanuni, xelq’ara diniy erkinlik qanuni we bashqa qaratmiliqqa ige qanuniy wasitiler hökümitimizni bu xildiki depsendichiliklerge qarshi küresh qilishta hoquq we imkaniyet bilen teminleydu” dégen.

Amérika xelq’ara diniy erkinlik komitétining mu’awin re’isi sandra jolli xanim bügün bu heqte ziyaritimizni qobul qilip, “Xitay Uyghurlarni basturushta heddidin ashqan wasitilerni qolliniwatidu”. Dédi: u mundaq deydu: “Kométitimiz Uyghur musulmanlirining weziyitini, bolupmu ularning jazaliniwatqanliqini közitip kéliwatimiz, shundaqla rayonda xitay hökümitining din’gha étiqad qilghuchi az sanliq milletlerge qaratqan basturush siyasiti we cheklimilirini kücheytkenlikige qarita xelq’araning diqqitini tartishqa chaqiriq élan qilip, xitay hökümitini ashkara halda eyiblep kelduq. Xitay hökümitining bolupmu Uyghurlargha qarita qanunsiz halda jazalashni ilgirikidinmu kücheytkenliki alahide diqqet qozghashqa tégishlik jiddiy mesile, epsuski bashqa döletler we xelq’ara kishilik hoquq teshkilatlirining buninggha qarita inkasi menche téxi yéterlik emes”.

Sandra xanim, bayanatta tilgha élin’ghan, Uyghur musulmanliri uchrawatqan adaletsizlikni toxtitishta dunya magnitiskiy qanunining xelq’ara miqyada terghib qilinishining tesiri bolidighanliq ishenchini ipadilep yene mundaq dédi : “Men amérika hökümiti shundaqla xelq’ara jem’iyetning bu xelqqe jiddiy diqqet bérishige teqezza, ularning uchrawatqan adaletsizliki we yamanlishiwatqan kishilik hoquq weziyitige küchlük inkas qayturushimiz heqiqetenmu texirsiz bir mesile. Men bu heqte hökümetlerning xitay bilen bolghan munasiwetlerde xitay hökümitidin insan heqliri weziyiti heqqide so’al sorashtin sirt magnitiskiy qanuni arqiliq emeliy tedbir qollinishi intayin küchlük we halqiliq rol oyniyalaydu dep ishinimen. Xitay hökümitining az sanliq milletler üstidin insan heqliri depsendichiliklirini emeliyleshtürüshte rol oynighan munasiwetlik xitay kommunist rehberliri we hökümet kadirlirigha magnitskiy qanuni boyiche jaza qollinish we émbargo qoyush choqum aktip tesir peyda qilidu”.

Sandra jolli xanim xitay türmisidiki Uyghur ziyaliysi gülmire imin xanimni erkinlikke érishtürüsh üchün küchlük tirishchanliq körsitip kéliwatqan komitét ezalirining biri bolup, u ötken yili gülmire iminning amérika xelq’ara diniy erkinlik komitétining wijdan mehbusliri tizimlikige kirgüzilishide wakaletchi bolghan idi.

Amérika xelq’ara diniy erkinlik komitéti özining yéqinda élan qilghan 2018‏-yilliq doklatida, Uyghurlarning ötken bir yilliq diniy erkinlik weziyiti téximu nacharlashqanliqi, xitay da’irilirining téximu qattiq yéngi cheklimilerni yolgha qoyup, Uyghurlarning diniy erkinlikini ilgirilep boghuwatqanliqini bildürgen idi.

Uyghur diyarining ramizan harpisidiki weziyiti heqqide rayon’gha qaratqan téléfon ziyaritimiz dawamida, ürümchidiki bir ottura mektep oqughuchisi mekteptin oqughuchi we an- anilargha roza tutmasliq heqqidiki wedinamige qol qoyghanliqini bayan qildi.

Uyghur diyarida da’irilerning 2017‏-yilidin bashlap kücheytken bezi yéngi tedbirliri bilen Uyghur musulmanlirining yenimu éghir bir weziyette ikenlikidin endishe qiliwatqanliqini bildürgen dunya Uyghur qurultiyi aliy rehbiri rabiye qadir xanim, Uyghurlar üstidin diniy we siyasiy, milliy, medeniy jehetlerdiki qattiq basturushlirini kücheytip kéliwatqan xitay hökümitining yene ramizan mezgilde Uyghurlarni nishan qilghan tutqun qilish we jazalashni éghirlashturidighanliqini eskertti. U özining bu yilliq ramizanda Uyghurlarning ramizanliq ibaditini qilalishini qiyas qilalmaydighanliqini, emma zulumgha uchrighan bir xelqning roza tutalmiduq dep ökün’gininingmu ibadet süpitide qobul bolushigha ishinidighlanliqini tekitlidi.

 Muxbirimiz gülchéhre

Xu jya: “Ilham toxtining Nobél Tinchliq Mukapatigha Namzat Körsitilgenlikidin Söyündüm!”

2018-05-11
Uyghur ziyaliysi ilham toxtining xitay merkizi milletler uniwérsitétida léksiye sözlewatqan körünüshi. 2009-Yili 1-dékabir, béyjing.

Uyghur ziyaliysi ilham toxtining xitay merkizi milletler uniwérsitétida léksiye sözlewatqan körünüshi. 2009-Yili 1-dékabir, béyjing.

 AP

Xu jya ependi öz pilanida, “Yawropa küni” pa’aliyitidiki uchrishishta ilham toxti mesilisini otturigha qoymaqchi bolghanliqini bildürdi.

Washin’gton waqti 10-may küni etigen béyjingdin ziyaritimizni qobul qilghan kishilik hoquq pa’aliyetchisi xu jya özining yene nezerbendke élin’ghanliqi üchün yawropa parlaménti ishxanisining béyjingda uyushturghan “Yawropa küni” pa’aliyitige qatnishalmighanliqini bildürdi.
Xu jya ependi buningdin qattiq epsuslan’ghanliqini bildürüp, öz pilanida bu qétimqi uchrishishta ilham toxti mesilisini otturigha qoymaqchi bolghanliqini bildürdi.

Xu jya mundaq dédi: “Men tünügün ‘yawropa küni’ pa’aliyitige teklip qilin’ghan idim, bu xil pa’aliyetler yawropadiki herqaysi döletliridin kelgen siyasiy erbablar bilen pikir almashturidighan purset idi. Emma öyde nezerbendte bolghinim üchün baralmidim. Ular méni öyge nezerbend qilish arqiliq bundaq uchrishishlardin tosup kelmekte. Eger uchrishish muweppeqiyetlik bolghan bolsa, men bu qétimqi uchrishishta bu jayda barghanche yamanlishiwatqan kishilik hoquq weziyiti bilen birlikte téximu muhimi, naheq türmige tashlan’ghan ilham toxti mesilisini otturigha qoymaqchi idim.”
Biz xu jya ependidin eger yawropa parlaménti ezaliri bilen körüsheligen bolsa, türmidiki Uyghur ziyaliysi ilham toxti heqqide némilerni démekchi ikenlikini sorighinimizda, u hayajanlan’ghan halda mundaq dédi: “Men ular bilen her qétim körüshkinimde ilham toxti mesilisini üzlüksiz otturigha qoyup kéliwatimen. Elwette, ular bilen bolghan söhbetler adette yépiq shekilde bolidu. Bu qétim uchrishish pursiti bolghan bolsa, men ilham toxtini nobél tinchliq mukapatigha namzat qilip körsetken gherbtiki dölet erbabliri we proféssorlargha rehmet éytattim. Ularning ilham toxtini nobél tinchliq mukapatigha namzat qilip körsetkenlikidin söyün’genlikimni bildürettim. Emma téximu muhimi, ulardin nobél tinchliq mukapatigha namzat qilip körsitilgen ilham toxtining türmidiki shara’itini yaxshilash, hetta uni qoyup bérish heqqide xitay hökümitige telep qoyushi we bésim ishlitishini telep qilattim.”

Chet’ellerdiki Uyghur pa’aliyetchiliridin gérmaniyediki “Ilham toxti guruppisi” ning mes’uli enwerjan ependimu ziyaritimizni qobul qilip, ilham toxtining nobél tinchliq mukapatigha namzat qilip körsitilishide xu jyagha oxshash bir qisim xitay pa’aliyetchilirining üzlüksiz qollash xizmetlirini ishlep kelgenlikini bildürdi.

Xu jya ependi bayanida xitay kommunist hökümitining ilham toxtidek bir mötidil Uyghur ziyaliysini adaletsizlik bilen türmige qamishi we teshwiqatida Uyghurlargha “Térrorluq qalpiqi” kiygüzüshi we Uyghurlar üstidin basturush siyasiti yürgüzüshining yaman aqiwitini agahlandurdi.

U mundaq dédi: “Men shundaq démekchi: xitay hakimiyiti ilham toxtini tutqun qilip türmige tashlighinida özlirining sherqiy türkistan döliti üchün bir prézidént yaratqanliqini bilmemdighandu?! elwette, men bu geplerni mushundaq udulla ulargha deymen we ilgirimu bundaq geplerni qilghan idim. Men ulargha siler mushundaq mötidil bir ziyaliyni, yeni xitaydek bundaq bir chong a’ilide milletler barawerlikini telep qilghan, öz xelqining eng eqelliy izzet-hörmitini telep qilghan bir ziyaliyni tutqun qilsang, u halda sen özüng tekitlewatqan ‘bölgünchilik idiyisi’ ge asas salghuchi bu yolini échip bergen bolmamsen, deymen. Men yene ulargha siler tekitlewatqan ‘üch xil küch’ ke zerbe bérish teshwiqati emeliyette milliy öchmenlikni ulghaytish emesmu, qanliq toqunushlarning yüz bérishige seweb boluwatqan amil emesmu, deymen. Ilham toxti esli silerning Uyghurlar bilen bolghan munasiwitinglardiki bir köwrük idi. Emma siler uni qepeske solidinglar. Bu köwrükni buzdunglar. Men ulargha eger siler bu xil basturushni dawamlashtursanglar, shinjang muqerrer halda bölünüp chiqip kétidu, dégen geplerni qilmaqchi”

Xu jiya ependi yene xitay hökümitining bir tereplime halda Uyghurlarni “Térrorluq” teshwiqati arqiliq qarilap, ularni basturush qilmishigha qarita xitay ziyaliyliriningmu otturigha chiqip sözlishining zörürlükini tekitlidi.

U mundaq dédi: “Kompartiye teshwiqatlirida Uyghurlarni radikal qarshiliq yoligha mangdi dégen teshwiqatni kücheytmekte. Künming poyiz istansisi weqesige oxshash weqelerni chongaytip teshwiq qilmaqta. Adwokat pu jichyang bu xil teshwiqatni tenqidligini üchünla ‘milliy qutratquluq’jinayiti artilip türmige tashlandi. Kompartiyening Uyghurlarni radikal qilip körsitidighan bu xil teshwiqatliri seweblik hazir bir qisim xitay puqralirida Uyghurlargha hésdashliq qilishning ornigha Uyghurlarning basturulush weziyitige qarita süküt qilish, hetta xitay hökümitige yantayaq bolushtek weziyet shekillenmekte. Kompartiyening teshwiqati we Uyghurlargha qaratqan siyasiti hazir Uyghurlarning naraziliqini téximu kücheytiwatidu. Shunga men hazirqi shara’itta ziyaliylarning otturigha chiqishi zörür dep qaraymen. Bu sewebtin men ilham toxti mesilisini dawamliq otturigha qoydum, we Uyghurlargha qaritilghan siyasetni üzlüksiz tenqidlep kéliwatimen.”

Enwerjan ependi xu jya ependining ilham toxtigha oxshash Uyghur ziyaliylirining qollighuchisi bolush bilen birlikte yene xitay hökümitining Uyghurlar üstidin yürgüzüwatqan basturush siyasitini üzlüksiz tenqidlep kéliwatqan xitay ziyaliylirining biri ikenlikini tekitlidi. U yene Uyghurlarning xu jya ependige oxshash heqiqetni yaqlaydighan téximu köp xitay ziyaliylirigha éhtiyajliq ikenliki, Uyghurlarning basturulush weziyitini pütkül xitay xelqige anglitishning zörürlükini bildürdi.Muxbirimiz méhriban

Xitay Kadirlirining Uyghur A’ililirini “Makan” Qiliwélishi Küchlük Ghulghula Qozghidi

2018-05-14

Xitay kadirliri Uyghur a'ililirini "Makan" qilip, siyasiy teqiblesh élip barmaqta.

Xitay kadirliri Uyghur a’ililirini “Makan” qilip, siyasiy teqiblesh élip barmaqta.

 hrw.org

Uyghur diyarida 2017-yilidin bashlap ewj élishqa bashlighan “Milletler ittipaqliqi” we “Tughqanlishish” siyasiy sho’ari herqaysi jaylardiki xitay kadirlirini “Töwen’ge chüshüsh” ke shuningdek özliri turushluq jaylardiki Uyghur a’ililiri bilen “Tughqanlishish” qa righbetlendürgen idi. Bu yil kirgendin bashlap bu xildiki “Tughqanlishish” pa’aliyitining ötken mezgillerge oxshash ayda birer-ikki qétim “Yoqlap bérish” bilen kupayilinish ornigha, muntizim halda shu a’ililerde yémek-ichmek, yétip-qopush pa’aliyetliride birge bolush, shu arqiliq “Bir a’ile bolush” ni ishqa ashurushni telep qiliwatqanliqi melum. Xitay axbaratliri bolsa bu halni “Qattiq zerbe bérish” herikitining bir muhim terkibi qismi süpitide teshwiq qilmaqta.

Xitay axbarat wasitiliri we herqaysi ijtima’iy taratqularda élan qilin’ghan bu heqtiki xewer hemde süretlerdin melum bolushiche, 2018-yilidin bashlap xitay ishchi-xizmetchiliri qerellik yosunda Uyghur a’ililirige bérip “Yétip-qopushta birge bolush” ni omumlashturghan. Buningda xitay kadirliri özlirige teqsimlen’gen Uyghur a’ililiri bilen “Bir öydiki bir supida bille uxlash” ni ishqa ashurushqa kirishken. Melum bolushiche, bu xil qerellik “Bir a’ile bolush” ta Uyghur a’ililiri “Ziyaret” ke kelgen xitay kadirlirigha özlirining dunya qarishi, siyasiy qarishi hemde da’imliq turmushi qatarliqlarni melum qilip turushi lazim iken.

Amérikidiki aktip Uyghur pa’aliyetchilerdin roshen abbas özining deslep bu heqtiki ehwalni anglighanda bedenlirining shürkinip ketkenlikini, shundaqla néme déyishini bilelmey turup qalghanliqini bildürdi.

“Kishilik hoquqni közitish teshkilati” ning bu heqtiki doklatida xitay kadirlirining bu xildiki “Mejburlash xaraktérlik ziyaret” pa’aliyetlirining Uyghur a’ililiri behrimen bolushqa tégishlik shexsiyet hoquqi, kündilik turmush hemde medeniyet heqlirige qilin’ghan dexli-teruz ikenliki körsitilidu hemde “Xitay hökümiti atalmish ‘qattiq zerbe bérish herikiti’ ni hemde buninggha munasiwetlik barliq heq-hoquq depsendichilikini derhal toxtitishi shert,” dep xitab qilinidu.

Mezkur teshkilatning xadimliridin maya wang bu heqte toxtilip, buni “Hazir shinjangdiki musulman a’ililirining yémek-ichmek hemde yétip-qopush adetliri, jümlidin ularning kündilik hayati özige tewe hayatliq makanida izchil hökümetning küchlük nazaritide bolup kelmekte,” dep körsitidu.

Amérika Uyghur birleshmisining re’isi ilshat hesen bu heqte toxtilip, xitay hökümitining “Milletler ittipaqliqi” teshwiqatining nöwettiki “Hemme millet bir a’ile bolush” qa yüzlinishide Uyghur diyaridiki zulum we uninggha qayturulghan inkasning muhim rol oynighanliqini tekitleydu.

Mezkur doklatta alahide gewdilendürülgen yene bir nuqta shuki, xitay hökümitining ijtima’iy muqimliqni emelge ashurush namida “El rayini bilish, elge nep yetküzüsh, elni mayil qilish” namidiki pa’aliyetni pa’al qanat yaydurup kéliwatqanliqi, buning bolsa yéqinqi mezgilde “Milletler ara inaqliq berpa qilish” dégen namda “Bir a’ile bolush” pa’aliyitige tereqqiy qiliwatqanliqi bolghan. Melum bolushiche, 2017-yili dékabir éyidila xitay hökümiti bir milyondin artuq xitay kadirni seperwerlikke keltürüp, yéza-qishlaqlardiki Uyghurlarning öyliride “Az dégende bir hepte bille turush” ni telep qilghan.

Doklatta körsitilishiche, bu xildiki “Bir a’ile bolush”qa ewetilgen xitay kadirliri özliri bilen turmush adetliri jehette asman-zémin perq qilidighan Uyghur a’ililiride turush jeryanida shu a’ilining nopus ehwali, diniy étiqadi qatarliq xususiy uchurlirini toplighan shundaqla bu jeryanda özliri bayqighan “Gheyriy ehwallar”, jümlidin nöwettiki “Muqimliq” weziyitige ziyanliq qilmishlarni aktipliq bilen “Tüzetken”. Ular “Shi jinping idiyesi”, xitay kompartiyesining “Uyghurlargha qiliwatqan ghemxorluqi” dégenler heqqide uzundin-uzun chüshenche bergen shuningdek “Pan türkizm” we “Pan islamizm” idiyelirining xetiridin saqlinishqa agahlandurghan.

Roshen abbas bu heqte söz bolghanda bu xildiki “Bir a’ile bolush”qa ewetilgen xitay kadirlirining shu a’ilining bir terkiwi qismi bolush ornigha ularni közitidighan “Köz-qulaq”qa aylinip qéliwatqanliqini, shunga bundaq ehwalda Uyghurlar bilen xitaylar otturisida “Inaqliq” berpa qilishning mumkin emeslikini tekitleydu.

Xitay hökümitining “Bir a’ile bolush” sho’arini wasite qilip turup, xitay kadirlirini mejburiy yosunda Uyghurlarning öylirige orunlashturushi heqqide pikir qilghan ilshat hesen mushu teriqide Uyghurlarning en’eniwi dunya qarishida muqeddes sanilidighan a’ile muhitining bu sho’ar üchün qurban qiliniwatqanliqini bildürdi. Emma xitaylarning bu usul arqiliq Uyghurlarning öyliridiki qaranchuqsiz qéliwatqan gödek perzentlirini özlirige mayil bir ewlad qilip yétildürüp chiqish urunushini emelge ashmaydighan xiyal, dep körsetti.

Melum bolushiche, nöwettiki “Bir a’ile bolush” pa’aliyitining bir muhim mezmuni Uyghurlargha xitayche ögitish bolmaqta iken. Buningda qolliniliwatqan asasiy usul xitay dölet shé’iri ögitish, kompartiyeni medhiyeleydighan naxshilarni ögitish bolmaqta iken.Muxbirimiz eziz

Amérika Metbu’atlirida Xitayning Uyghur Diyarida Qurghan Lagérliri Pash Qilindi

2018-05-18
Ömürbek eli Uyghur élige xizmet munasiwiti bilen barghan waqti. 2017-Yili mart, ürümchi.

Ömürbek eli Uyghur élige xizmet munasiwiti bilen barghan waqti. 2017-Yili mart, ürümchi.

Ömürbek Eli özi teminligen

 

Yéqinqi ikki kün mabeynide “Washin’gton pochtisi”, “Birleshme agéntliqi” qatarliq amérikidiki nopuzluq axbarat wastilirida xitayning Uyghur diyarida “Yépiq terbiyilesh merkizi” namida qurghan lagérliri heqqide chong hejimlik maqaliler élan qilinip, küchlük tesir qozghidi. 17‏-May küni birleshme agéntliq élan qilghan “Xitayning keng kölemlik terbiyilesh lagérliri medeniyet inqilabini qayturup ekelmekte” namliq maqalide xitayning Uyghur élida qurghan lagérlirining ichki sirliri, bu yerdiki qiyin-qistaq we zulumlar shahitlarning bayanliri arqiliq inchike we tepsiliy yorutulghan. Mezkur maqalidiki muhim nuqtilar heqqide muxbirimiz gülchéhre melumat béridu.

Amérika birleshme agéntliqida gérry sé teripidin élan qilin’ghan “Xitayning keng kölemlik terbiyilesh lagérliri medeniyet inqilabini qayturup ekelmekte” mawzuluq maqalida, xitayning bultur etiyazdin bashlap pütün Uyghur diyari miqyasida keng kölemlik qurulup Uyghur we qazaq qatarliq musulmanlarni nishan qilip solawatqan atalmish “Qayta terbiyilesh lagérliri” ning ichki sirliri köp menbeler bilen yorutuldi. Lagérlarda musulmanlarning öz étiqadidin waz kéchip, kommunist xitay hökümitige sadaqitini we minnetdarliqini bildürüshke mejburlinidighanliqidek psixikiliq we jismaniy qiynash usulliri, xitayning qarimaydiki “Qayta terbiyilesh lagéri” din qutulup chiqqan tunji shahit, qazaqistan puqrasi ömürbék élining béshidin ötkenliri arqiliq tepsiliy bayan qilin’ghan.

Xitayning türmiside 7 ay we arqidin qarimaydiki “Qayta terbiyilesh lagéri” da bir ay yétip chiqqan 42 yashliq ömürbék birleshme agéntliqning muxbirigha özi turghan lagérdiki 3 binagha mingdin artuq kishining solan’ghanliqi, her xil sewiye we arqa körünüshke ige qiriq kishi bilen bir kamérda yatqanliqi, lagérdikilerning her küni qizil naxsha, sho’arlarni öginish we her waq tamaqta tekrarlashqa mejburlinidighanliqi, etigendin kechkiche élip bérilidighan idé’ologiye terbiyeliri we bulargha boysunmighan kishining 24 sa’etlep ach qoyushtek jazalargha uchraydighanliqliri, u jaydiki nachar shara’it, nachar tamaq we nachar mu’amile hem xorluqlar heqqide tepsiliy melumat bergen.

U, özining lagérda chekken jismaniy qiyin-qistaq we rohiy zulumlar seweblik hetta bezide ölüwélish xiyaligha kelgenlikini, erkinlikke chiqqandin kéyinmu éghir psixologiyilik iskenjidin qutulalmighanliqtin künlirini tang atqiche uxliyalmay ötküzüwatqanliqini éytqan.

Ömürbék éli zulumlardin qutulup qazaqistan’gha kelgendin kéyin, tunji bolup erkin asiya radi’osining ziyaritini qobul qilip, Uyghur rayonidiki “Yépiq terbiyilesh merkezliri” din saq chiqqan we xelq’araliq axbaratqa “Yépiq terbiyilesh merkezliri” ning ichki yüzi heqqide melumat bergen tunji shahit bolup qaldi. U türmidiki jismaniy qiyin qistaqlar, lagérdiki rohiy xorluq we ménge yuyush heriketliri, qesten kichik we chong teretke ruxset qilmasliqtek, insan tebi’itige qarshi qiynash ussullirining, qamalghanlarda oxshimighan késelliklerni peyda qiliwatqanliqini ashkarilighan idi.

Pichanda tughulup ösken, anisi Uyghur, dadisi qazaq jemetidin bolghan ömürbék, qazaqistan puqraliqini alghanliqidek alahide salahiyiti bolghanliqi üchün qazaqistanning arilishishi bilen qoyup bérilgen bolsimu, lékin jismaniy we rohiy jehetlerdin éghir zexmet chekkenliki üchün türme we “Terbiyilesh merkizi” diki jeryanda u 40 kilogram oruqlap ketken iken. Ömürbék hazirghiche dawalanmaqta.

Birleshme agéntliq yene lagérlardiki qiyin-qistaqlarni astanaliq qazaqistan puqrasi qayret semerqentning bayanidinmu yorutqan bolup, u bultur 12-ayda, Uyghur élining shimalida tutulup bir “Terbiyilesh merkizi” ge qamalghan. Uning birleshme agéntliqining muxbirigha sözlep bérishiche, u qamalghan lagérda 5700 köprek adem bar bolup, tüzümge boy sunmighanlar, qarshi chiqquchilar tömürdin yasalghan bir qapning ichige solap jazalinidiken. Uning ichide heriket qilish mumkin emes bolup, ene shu halette 12 sa’etlep solapmu idiyisi özgermigenler bolsa “Yolwas orunduq” qa olturush jazasi deydighan, qol putidin tartip baghlap qoyidighan bir xil jazagha uchraydiken, yene shuningdek béshini sugha tiqip, tunjuqturushmu jazalash usulining biri qiliwélin’ghan.

2016-Yili özining xotendiki jaza lagérida yétip chiqqanliqi heqqide birleshme agéntliqigha sözlep bergen bir xotenlik ayalning éytishiche, u jayda tutup turulghan ayallar islamche kiyin’genliki, qur’an ögen’genliki, balilirigha islamche isim qoyghanliqliri üchünla jazalan’ghanlar iken.

Xotenlik yene bir kishi birleshme agéntliqigha, 2015-yili özining xoten shehirige yéngi sélin’ghan “Terbiyilesh lagéri” da yétip chiqqanliqini, bu jayda “Terbiyilesh” élip barghan xitay emeldarning haqaretlik sözler bilen Uyghur ayallarni kemsitip, ghururigha tegkenliki heqqide sözlep bergen.

Özini shinjang téléwiziye istansisining diktori dep tonushturghan éldosning birleshme agéntliqi muxbirigha dep bérishiche, uning xitaychisi alahide yaxshi bolghachqa, 2017-yili da’iriler teripidin melum terbiyilesh lagérida xitay tili we xitay tarixidin ders bérishke orunlashturulghan, uning déyishiche, lagérdikiler 3 derijige bölinidiken. 1-Türdikiler, asasen sawatsiz déhqan, xitaychini bilmigendin bashqa gunahimu yoqlar, 2-türkümdikiler yanfonidin din’gha a’it yaki bölgünchilikke a’it, mesilen ilham toxtining dersi dégendek cheklen’gen nersiler tépilghanlar iken. 3-Türdikiler bolsa eng éghirliri bolup az dégende 10-15 yil késilidiken. Ular asasen chet’eldin qaytip kelgen yaki chet’eldikiler bilen baghlinishi barlar iken. Éldos bir qétim dérizidin 20 din artuq “Oqughuchi” ning merkezge élip kélin’genlikini, ular mashinidin chüshishigila ikki ret tizilghan saqchilarning ularni dumbalighanliqini körgen. U, kéyin saqchilardin ularning ottura sherqte dinda oqughanlar ikenlikini anglighan.

Éldos ötken yili 8 aylarda chet’elge qéchip chiqqandin kéyin lagérda körgenliri heqqide birleshme agéntliqining ziyaritini qobul qilghan bolup, u özining lagérda 80 kishi bilen bir zalda turush jeryanida her kéche kishilerning azabliq yigha awazlirini anglap turghanliqini éytqan we bu jeryanlarni: “Bu méning hayatimdiki eng échinishliq bir sergüzesht” dep teswirligen.

Birleshme agéntliqining ziyaritini qobul qilghan her bir Uyghur özining az dégendimu bir qétim urush yaki jismaniy xorlashqa shahit bolghanliqini bildürgen iken.

Uyghur élidiki “Yépiq terbiyilesh” namida kéngeytip dawamliq quruluwatqan, milyondin artuq Uyghur we bashqa milletlerning solan’ghanliqi texmin qiliniwatqan, mezkur atalmish qayta “Terbiyilesh lagérliri” heqqide birleshme agéntliqida élan qilin’ghan bu inchike tepsilatlar, bashqa xelq’araliq taratqulardinmu keng orun élip, küchlük ijtima’iy tesir peyda qilmaqta. Bu heqte ziyaritimizni qobul qilghan amérikidiki kishilik hoquqni közitish teshkilati asiya bölümi diréktori doktor sofi richardson xanim gerche özining, xitayning Uyghurlarni qayta terbiyilesh lagérlirida jazalawatqanliqi heqqidiki mesile üstide bir yildin artuq közitish élip bériwatqan bolsimu, lékin lagér heqqide ashkarilan’ghan bu ehwallarni oqughandin kéyinki inkasini “Shürkün’güdek qorqunchluq” dep teswirleydu: “In’gliz tili dunyasida tesiri eng zor ikki metbu’atta oxshash bir künde, shinjangdiki siyasiy terbiyilesh merkezliri heqqide ademni shürkündüridighan melumatlarning bésilishi, amérika dölet mejlisi, we hökümitidiki köpligen ademlerning shundaqla dunyaning bashqa jayliridiki yene nurghun kishilerning xitayning Uyghurlarning kimlikini tazilimaqchi boluwatqanliqini tonup yétidighanliqidin dérek béridu. Téximu muhimi lagérlarning ichidiki ehwallarni, kimler teripidin qandaq bashqurulidighanliqi, kishilerning qandaq mu’amililerge uchraydighanliqi, bu jayda qiyin-qistaqlar élip bériliwatqanliqining küchlük delili. Bu xitay hökümitining mezkur orunlarni taqishi üchün bésim ishlitishte muhim ispatlardur.”

Bu uchurlarning bir-biridin muhim ikenlikini tekitligen sofi xanim yene, “Bu jayda yüz bériwatqan ishlar ajayip xata deydu”.

Birleshme agéntliqining mezkur tepsilat maqaliside gerche xitay hökümitining lagérlar heqqide resmiy izahat bérishtin bash tartip kéliwatqan bolsimu, biraq bezi dölet ammiwi axbarat wastilirida xitay hökümitining bölgünchilik we diniy ashqunluqqa qarshi turush üchün idé’ologiye jehettin özgertish élip bériwatqanliqi, xitay hökümitining bu bahanide özige tehdit dep qarighan kishilerni, bolupmu Uyghurlarni jiddiy türde, héchqandaq qanuniy resmiyetsiz halda qamaqqa élip, jismaniy jehettin qiynash, ach qoyush qatarliq usullar arqiliq jazalawatqanliqi toghrisida yéziliwatqanliqimu otturigha qoyulghan.

Maqalida yene, bu xil “Qayta terbiyilesh” herikitining insanni özgerteleydighanliqigha ishinishning xitayda, maw zédong dewride bir qétim dehshetlik halda tejribidin ötkenlikidek tarixiy asasqa ige bolghanliqi, buning hazirqi xitay dölet re’isi shi jinpingning chongqur milletchilik iradisi bilen hakimiyetni mustehkemleydighan dölet xewpsizlik apparatining obrazi bilen munasiwetlik ikenliki sherhilen’gen.

Aptor maqalisige washin’gtondiki jorjtown uniwérsitétining proféssori, Uyghur diyari tarixi tetqiqatchisi jeyms millwardning “Bu medeniyet qirghinchiliqi béyjing da’irilirining shinjang mesilisini üchün bir eng axirqi hel qilish charisini izdeshke urunushi” dégen qarishini qisturghan.

Xitayning atalmish “Qayta terbiyilesh” sistémisining insan heqliri eng éghir derijide depsendichilikke uchrighan tarixlarni eslitidighanliqini bildürgen amérikidiki loyola uniwérsitéti tarix proféssori, Uyghur tarixi tetqiqatchisi rayin sam: “Bu sistémini belkim medeniyet inqilabigha oxshitish mumkin. Emma bu sistémining psixikiliq asariti uzun mezgillik bolidu. Bu, köpligen ademler peqet saqiyalmaydighan bir nechche ewlad rohiy jarahet peyda qilidu” dégen.

Sofi richardson, xitay hökümitining bu jayda élip bériliwatqan, keng kölemlik insan heqliri depsendichiliklirini “Tamamen étnik qirghinchiliq déyishke bolidu”. Dédi, u mundaq deydu:

“Bularni körgendin kéyin, eger xitay qurghan qayta terbiyilesh merkezlirige gunahsiz halda solan’ghanlarning uchrawatqan insan heqliri depsendichilikliri bunche éghir iken, jinayetchiler solan’ghan türmiler qandaq bolidighandu? dégen oy peyda qilidu. Xitay hökümiti terbiyilesh merkezliridiki ichki ehwallarni intayin mexpiy tutuwatqan bir waqitta, bu uchurlar terbiyilesh merkezliri arqiliq xitayning biwasite az sanliq milletlerge qarita intayin keng kölemlik éghir derijide insaniy heqliri depsendichilikliri élip bériwatqanliqini bizge süretlep béreleydu. Bu mesile xitay hökümitini, meyli ‘bir belwagh bir yol’ bolsun, birleshken döletler teshkilati we tinchliq saqlashta bolsun, iqtisadiy di’aloglarda bolsun bir yaxshi hemkarlashquchi dep qaraydighan her qandaq birige, bu hökümetning ishench qilghili bolmaydighan, wediside turmaydighan, héchqandaq bir xelq’araliq qanun’gha ri’aye qilmaydighan bir hökümet ikenlikidin jiddiy signal bérishi kérek dep qaraymen”.
Maqalida yene gérmaniyelik tetqiqatchi adri’an zénzning tetqiqatlargha asasen, uning “Qayta terbiyilesh merkezliri” ge solan’ghanlarning yüz minglarche hetta bir milyondin ashidighanliqi, 2016-yilidin bashlap dawam qiliwatqan “Qayta terbiyilesh lagérliri” ni qurushqa xitayning 100 milyon dollardin artuq meblegh ajratqanliqini, shundaqla bu xil qurulushlarning hélihem dawamlishiwatqanliqini ilgiri sürgenliki körsitilgen.

Insan hoquqini közitish teshkilati asiya ishliri bölümining diréktori sofi richardson xanim xitayning atalmish siyasiy “Terbiyilesh lagérliri” ni qurushtiki meqsiti we pilanlirini bilishte gérmaniyediki tetqiqatchi adri’an zénzning teminligen tetqiqat netijiliriningmu intayin zor ehmiyiti bar dep qaraydighanliqini otturigha qoyup yene mundaq deydu: “Qayta terbiyilesh lagérliri heqqide adri’an zénzning buningdin ikki kün awwal tarqatqan we birleshme agéntliqida neqil élin’ghan melumatlarmu oxshashla muhim. Uningda xitay hökümitining, qaysi jaylarda qanchilik terbiyilesh merkezlirini qurghanliqi, bulturdin bashlap qanchilik ademning soliniwatqanliqini texminleshte intayin muhim uchurlar bérilgen. Biz bu mesile heqqide bultur etiyazdin bashlap doklat teyyarlashqa bashlighan iduq, eyni chaghda biz buning xitayning qisqa muddetlik bir tedbiri bolushini ümid qilghan iduq. Bu ispatliq matériyallar epsuski xitay hökümitining terbiyilesh merkezlirini qurushining uzaq muddetlik pilan ikenlikini körsitip turmaqta. Xitayning yenimu ilgiriligen halda qurulushini kéngeytiwatqanliqigha jiddiy diqqet qilishimiz kérek”.

Xitayning Uyghur élide qurghan “Terbiyilesh lagérliri” ning ichki sirliri shahitlarning bergen cheklik melumatliridin bashqa, tetqiqatchi we közetküchilerning tetqiqat doklatliri bilenmu barghanche yorutulup, xelq’araning diqqitini Uyghur diyarining weziyitige tartmaqta.

Radiyomiz igiligen we delilligen uchurlardin xitay hökümitining hazirmu dawamliq ademlerni “Terbiyilesh lagérliri” gha solawatqanliqi, shundaqla bu xil qurulushlarning hélimu dawam qiliwatqanliqi köp xil menbelerdin dawamliq melum bolmaqta.Muxbirimiz gülchéhre