SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI

Monday, December 28, 2009

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI ASASI QANUNI
Birinchi Bölüm

Dölet ismi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Istiqlal Marshi, Milli Marshi, Dölet Tili, Dölet Dini we Paytexti

1- Madda: Dölet Ismi: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti, dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida Sherqiy Türkistan  dégen isimni öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu bolidu.Meselen Türükchide Dogu Türkistan….Üzbekche we Germanchide Uyghuristan.

2-Madda: Dölet Tüzümi démokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtima’i, demokratik bir pütün hoquq dölitidur. Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünligini, millitining birligini parcilashqa bolmaydu we yol qoyulmaydu.

3-Madda: Dölet bayrighi Ay-yultuzluq kök bayraqdur. (Qoshumche resim A gha qarang)

4-Madda: Dölet Giribi, hilal ayning ong teripide toqquz we sol teripide toqquz dane noqta bolup, bu noqtilarning, hilal ayning eng töwen qismidiki uchliri bughuch bilen baghlan’ghan. Hilal ayning otturisida hösnixet bilen yezilghan “Bismillahhirrahmanirrahim”, hilal ayning ikki uchining uchrishidighan yeride üch dane yultuzdin teshkil tapqan bir shekildin ibarettur. (Qoshumche B ge qarang)

Belgüler, Sherqiy Türkistan yashawatqan tört chong Türki xeliqlerning simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistan qurulghan Kök Türk dewliti, Uyghur  Emparaturluqi, we Qaraxanilar dewletlirining simwolidur.

5-Madda: Döletning Istiqlal we Milliy Marshi,Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal Marshi,1933-yili Memtili Ependi (Tewpiq) teripidin yezilip, Sherqiy Türkistanliqlar teripidin oqulghan “Qurtulush Yolida” namliq she’iridur. Döletning milliy marshi yene Memtili ependining “Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz” digen she’iridur. (Qoshumche C we D ge qarang)

6-Madda: Dölet Tili, Dini we Paytexti

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili-Uyghur türkchisidur. Qazaq türkchisi bilen Qirghiz türkchisi milliy til qatarida qollinilidu.

Dini: Islamdur.Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu.

Döletning paytexti: Ürümchi.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

Ikkinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8 – Madda: 2004-yili 14-sentebirde Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti-wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghan’gha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy TürkistanJumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organ bolup hesaplinidu.

9-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi-dunyadiki barliq demokratiyini, heqqaniyetni, tenchliqni söyidighan, kishilik hoquqqa hörmet qilidighan döletler, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq xelq’ara teshkilatlar, xelq’aradiki kishilik hoquq organliri bilen hemkarliship, ularning yardimini qolgha keltürüp,Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistanning musteqilliqini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning qol astida Ministirlar kabineti bolup teshkillinidu. Ministirlar kabinetida hökümet programmilirigha xilapliq qilghan ministirlar üch qetim agahlandurilidu. Bu agahlandurushlargha etibar qilmighan teqdirde ministirlar kabinetining qarari we dölet reisining testiqi bilen bash minister teripidin kabinettin chiqirilidu.

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

Xitay bilen siyasi we iqtisadi munasiwiti bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanni parlament ezasi we ministir qilip saylashqa bolmaydu. Parlament we hökümet ezalirining wezipe ötewatqan muddet ichide herqanadaq sewep bilen Xitaygha, Xitay mustemlikisi astidiki dölet we rayonlargha berishi men’i qilinidu.

Üchinchi Bölüm Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir mua’win re’is, bir bash katip, ikki katipni parlament ezaliri ichidin töt yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her töt yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, tötinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning 17-, 18-, 19- maddilirigha asasen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani qurghuchi tunji parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining ichide yurtning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishining Parlament ezaliqigha saylinishigha yol qoyulmaydu.

14-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardem bermigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, yette ejdadighiche Uyghuristanda yashighan herqandaq kishi Uyghuristanliq hesaplinidu. Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

Tötinchi Bölüm Parlament Ezaliri

15-Madda:Parlament saylan’ghan parlament ezaliridin teshkil qilinidu. Parlament ezalirini 18 yashtin ashqan herbir Sherqiy Türkistan wetendishi, jinsiy perqige qarimay demokratik usullar bilen awaz berish arqiliq saylap chiqidu.
16-Madda: Esker we saqchilarni wezipe ötewatqan muddet ichide parlament ezaliqigha saylashqa bolmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

17-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanning nopus sanigha we ularning emili ehwaligh asasen, tunji qurghuchi Parlamentning testiqi bilen qanunlashqan belgilimiler boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaslighi kerek.
18-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

19-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu. Emma sürgündiki parlamentning ezasi wapat bolghan yaki istipa bergen teqdirde, shu parlament ezasi turushluq dölettiki Sherqiy Türkistanliqlar ichidin toluqlap saylinidu.

Beshinchi Bölüm Qanunlar we Qararlar

20-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

21-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash ministir bir yaki ikki ministirni hökümet bayanatchisi qilip teyinleydu.

Altinchi Bölüm Parlament we Dölet Armiyisi

22-Madda: Dölet re’isi dölet armiyisining ali bash qomandanidur.

23-Madda: Tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu.

24-Madda: Parlament döletning musteqilliqini qoghdash üchün herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini asas qilish sherti astida chet’eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzüsh we imzalash hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke beridu.

Yettinchi Bölüm Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

25-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, Sherqiy Türkistan xelqining menpe’eti üchün pidakarliq bilen ishleydighan, ali mektepni tamamlighan, parlament ezasi bolup saylan’ghan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer, milliy alahidiliklirini saqlighan, 40 yashqa toshqan Türk neslidin bolghan herqandaq Sherqiy Türkistanliq ichidin saylam arqiliq dölet re’isi saylinidu we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu.(Qoshumche E ke qarang)

26-Madda: Dölet re’isining hoquqliri: Dölet re’isi bash minister namzatini körsitidu, bash ministir teripidin sunulghan hökümet kabinetini testiqlaydu. Ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni ispat bilen yenggüshlesh yaki emeldin qaldurush heqqide bash ministirge yazma teklip beridu.

Dölet re’isi kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu. Bu madda Sürgündiki Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining re’isi üchünmu küchke ige bolidu.

Dölet re’isi dölet birligining simwolidur. Dölet re’isi Parlament testiqlighan qanun, Shertnamilar, qararlarni imzalaydu, chet’ellerge elchilerni teyinleydu we chet’el elcilirini qobul qilidu. Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilidu, yaki jazasini yeniklitidu.

Sekkizinchi Bölüm Bash Ministirning Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistanmusteqilliq dawasigha özini atighan, bu dawagha ishenchisi kamil bolghan, 40 yashqa toshqan, wetendashlar arisida hörmetke sazawer bolghan, milli alahidiliklirini saqlighan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq Sherqiy Türkistanliq Sherqiy Türkistan Dölet re’isi teripidin bash ministirlik namzatliqigha körsitilidu. Bash ministir ministirlar kabinetini teshkillep dölet re’isining testiqidin keyin parlamentqa sunudu. Parlament uning hökümet programmisini maqullighandin keyin, bu ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

28-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekillerni saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlirida dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni üch qetim agahlandurushqa we bu agahlandurushlargha etibar bermigen teqdirde, bash ministir dölet re’isining testiqi bilen bularni kabinettin chiqirishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

Toqquzinchi Bölüm Parlamentning Hoquqliri

29-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistan teritoriyisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

30-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

31-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa we bankilar qanunini chiqirishqa;

32-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;
33-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;
34-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

35-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

36-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;
37-Madda: Dölet chegrisidiki etkeschilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

38-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha taqabil turushqa;

39-Madda: Dölet armiyesini terbiyilesh, kücheytish we uni bashqurushqa;
40-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

41-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

42-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Uyghuristan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan barliq qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur.

Oninchi Bölüm  Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Heqliri

43-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Parlament töwendiki ishlar heqqide qanun chiqarmaydu:

Herkimning étiqad qilghan dinigha erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan temida iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan qanunlar.

44-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

45- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

46-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini tekshürüsh yaki musadire qilish hoquqi bolmaydu.

47-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha ige bolup uning’gha dexli qilinmaydu.

48-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz we teptishning yazma eyiplishi bolmay turup jinayi jawapkarliqi üchün qolgha elinmaydu. Herqandaq kishini oxshash jinayiti üchün ikki qetim eyipleshke bolmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötküzülmey turup erkinlikidin, mal–mülkidin , hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

49-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot mehkimiside qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitip bereleydu we özini aqlas üchün adwukat tutalaydu.

50-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri- normal usulda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yeng’gillikige asasen jazalinidu.

51-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri, behriman bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

52-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Sherqiy Türkistan wetendashliri qanun aldida barawerdur.

On Birinchi Bölüm Hökümetning Hoquq Cheklimisi

53-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning maqulliqidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin kechürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlik we organlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament ezaliri ichidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3,5,7,9,…kishidin teshkil tapidu.

54-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki parlament ezasi parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hediye yaki mensep qobul qilmaydu. Emma döletning milliy menpe’eti yüzisidin bir qisim dölet xadimliri, ziyalilar sherep unwanliri we xatire buyumlirini elish we berish hoquqigha ige.

On Ikkinchi Bölüm Edliye

55-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan musteqil asasi qanun mehkimisi, ali sot mehkimisi we sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sodiye we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

56-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini yuquri sot mehkimisi hesaplan’ghan ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

57-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Uyghuristan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

Sherqiy Türkistan hökümiti asasi qanunda belgilen’gen pütün qanunlarning terepsiz halda edliye teripidin ijra qilinishigha, xelqara qanuni kelishimlerning we Sherqiy Türkistan jumhuriyiti imzalighan barliq xelqara qanuni ehdinamilarning emelge ashurilishigha mes’ul bolidu.

58-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

59-Madda: Dölet ichide Uyghuristan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish- weten’ge asiliq qilish jinayiti bolup hesaplinidu. Ikki neper guwahchining guwahliqi bolmighan we biterep sot mehkimisining etirap qilishi bolmighan ehwalda heckimni weten’ge asiliq qilish jinayiti bilen eyipleshke bolmaydu.

60-Madda: Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

On Üchinchi Bölüm Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

61-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Emma Asasi qanunning deslepki birinchi, ikkinchi, üchinchi, tötinchi, beshinchi we altinchi maddilirigha tüzitish kirgüzüshke bolmaydu we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip berishke bolmaydu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

62-Madda: Bu asasi qanun we uning’gha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside muqeddestur. Sotchilar mushu qanunlar boyiche ish bejiridu. Uyghuristan ning parlament ezaliri, dölet rehberliri, edliye xizmiti ishleydighanlar qesem berip wezipe tapshurup alidu.

63-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her töt yilda bir qetim 10-ayning 1-heptiside Sherqiy Türkistan wetendashliri teripidin domokratik usulda awazgha qoyush arqiliq saylinidu. Sherqiy Türkistan azat qilghandin keyin parlament saylimi her töt yilda bir qetim, 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament 14-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

64-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar töt yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu we wezipisini öteydu.

On Tötinchi Bölüm Asasi Qanun Mehkimisi

65-Madda:Asasi qanun mehkimisi-Sherqiy TürkistanParlamenti teripidin chiqirilghan mexsus qanun’gha asasen qurulghan bolup, bu mehkime qanunlarning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu.

Asasi qanun mehkimisi 11 neper resmi eza, 4 neper kandidat ezadin terkip tapidu. Asasi qanun mehkimisi ezaliri öz ichidin bir kishini asasi qanun mehkimisi bashliqi, bir kishini bashliq wekili qilip saylap chiqidu.

66-Madda: Asasi qanun mehkimisi eng ali mehkime süpitide siyasi partiyilerning emeldin qaldurulishi we melum siyasi partiyini emeldin qaldurushqa tegishlik dawalarda jumhuriyet bash teptishining emeldin qaldurush heqqidiki yazma doklat we tekliwini közdin köchürüp bu heqte qarar ciqiridu. Qarar chiqirishtin awal, u partiyening re’isi yaki re’is wekilining özini aqlash heqqidiki bayanatlirini anglaydu.

67-Madda: Asasi qanun mehkimisi jumhuriyet bash teptishining yazma shikayiti we parlamentning testiqi bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

68-Madda: Ushbu asasi qanun 14 bölüm 68 maddidin teshkil tapqan bolup, Miladiye 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-künigiche Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezaliri teripidin maqullandi we elan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Qoshumchilar

Qoshumche A:
Dölet Bayriqining Shekli

(1933-yil 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan  jumhuriyitining dölet bayriqi)

Qoshumche B:Dölet Girbining Shekli

11097_455386391269258_7584251139139249125_n (1)
(1933-yili 12-noyabir qurulghan Sherqiy Türkistan jumhuriyitining dölet girbi)

Qoshumche C: Döletning Istiqlal Marshi

Qurtulush Yolida

Qurtulush yolida sudek aqti bizning qanimiz,

Sen üchün ey yurtimiz bolsun pida bu janimiz.

Qan kechip hem jan berip axir qutuldurduq seni,

Qelbimizde qutquzushqa bar idi imanimiz.

Yar hemdem boldi bizning himmitimiz sen üchün,

Dunyani sorighan idi ötken ulugh ejdadimiz.

Yurtumiz biz yüz-közüngni qan bilen pakizliduq,

Emdi hech kirletmigeymiz chünki Türktur namimiz.

Atilla, Ching’giz, Tömür dunyani titretken idi,

Qan berip nam alimiz biz ularning ewladibiz.

Chiqti jan hem aqti qan düshmendin alduq intiqam,

Yashisun hech ölmisun parlansun istiqbalimiz.

Qoshumche D: Döletning Milliy Marshi

Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz

Tarixtin ewwel biz iduq, tarixtin songre yene biz,

Qelbimizde wijdanimiz, bu bizning imanimiz.

Türk biz, ana yurtimizning köksi biz tuch suferi,

Bash kesilse qaytmas basqan izidin Türk erliri.

Yurtimizning altunidur taghi birle tashliri,

Her biri bir arslandur, bu wetenning yashliri.

Yurtimiz üchün qurbandur yashlirimizning bashliri,

Imani, issiq qani, ularning yoldashliri.

Ordimiz hem yurtimiz, meshhur Türkdur namimiz,

Dinimiz, imanimiz, bu bizning wijdanimiz.

Yurtimiz Türkning yurti, biz uning qurbanimiz,

Bayriqimiz kök bayraq otturisida ay-yultuz.

Qoshumche F: Dölet Re’isi(Parlament ezaliri) ning Qesimi

Dölet Reyisi (Parlament ezasi) bolush süpitim bilen, döletning dawasini, istiqlalini we wetenning, milletning bölünmes pütünligini qoghdishimgha, wetenning istiqlalini mudapiye qilishimgha, qanuni asasta hoquqning aliliqigha we kishilik hoquq pirinsiplirigha hörmet qilishimgha, Uyghuristan Dölitining shan-sherepini qoghdishimgha, döletni tereqqi qildurush üchün pütün kücüm bilen xizmet qilishimgha, Ulugh Allah we Sherqiy Türkistan xelqi aldida ar-nomus we sheripim bilen qesem qilimen.

Qoshumce G

Bu asasi qanun eyni chaghda -Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlament ezaliridin Enwer Yüsüp Turani, Xizirbek Gayretullah, Sultan Maxmut Qeshqeri, Henife Erbash Ketene, Demiyan Rehmet, Aydoghan Qubilay, İsmayil Jeng’giz, Sultan Muhemmet, Erkin Ezizi qatarliqlar teripidin tüzüp chiqilghan bolup,bu qétimmu  parlamentimizgha sunulup muwapiq dep qarilip maqullandi we elan qilindi.

Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti We Parlaménti
Xatime: 
Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan Sherqiy Türkistan tupraqliridin chet’elge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistan/Uyghuristanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi.

Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan/Uyghuristan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyitini qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.
Sherqiy Türkistanning asasiy qanunining 1- Maddasida dewlet Ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti dep békitildi. Sherqiy Türkistan  dégen isimni dunyadiki milletler we xeliqler özlirining tillirida  Sherqiy Türkistan dep ishletsimu öz tillirigha uyghun shekilde terjime qilip ishletsimu we yaki Uyghuristan dep éniq atisimu boliwéridu.  Meselen Türükche qatarliq bir qisim qérindash türkiy tillarde Sherqiy Türkistan/Dogu Türkistan….Ortaasya we Yawropa tillirida Uyghuristan.
20O4-yili 11-ayning 12-küni  Amerika Qoshma Shitatliri 

 

 

TÜRKİYE’DE ÇİN POLİSLERİNİN NE İŞİ VAR?

  1. Anasayfa
  2. DÜNYA
  3. TÜRKİYE’DE ÇİN POLİSLERİNİN NE İŞİ VAR?

Çin yönetiminin Türkiye’ye İstihbarat Ajanlarını gönderdiği ve halı hazırda Türkiye’de eyleme geçtiği haberi Uygur Diasporasından hızlı bir şekilde yayılmasından sonra Türkiye’de yaşayan Uygur Türkleri endişelenmeye başlamıştı.

Özgür Asiye radyosunun haberine göre 10 Aralık insan hakları günü münasebetiyle Türkiye Kamu Sen tarafından İstanbul’un Fatih ilçesinde düzenlenen basın açıklamasından sonra Uygur lokantasına giden bazı Uygur Türkü kadınların Çin İstihbarat Acanı olduğu tahmin edilen kimliği belirsiz 3 kişi tarafından sorguya çekildiği ve hatta tehdit edildiği öğrenild.

TÜRKİYE’DE DE ÖZGÜR BIRAKMIYORLAR.
Çin’in Doğu Türkistan’da tesis ettiği toplama kamplarından kurtulup Türkiye’ye sığınan Uygur asıllı Kazakistan Vatandaşı Gülbahar Celilova hanımın anlattıklarına göre Çin istihbarat elemanı olduğunu iddia ettği 3 kişinin, lokanta dışında iken uzun bir süre kendilerini gözettiğini ve ardından sorguya çekmeye kalkınca çevredekilere seslenmesi sonucu 3 şüpheli şahsın koşarak uzaklaştığı bildirildi.

Kaynak:https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/turkiyede-uyghur-12112018164831.html

MUHAMMED ALİ ATAYURT

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/olumdin-horlukkiche-12052018153229.html?encoding=latin

Xitay Da’irilirining Lagérlarni Tekshürüshke Qarita Bir Saxta Sehne Hazirlawatqanliqi Ashkarilandi


2018-12-07

Terbiyelesh lagéridikilerge türmidiki mehbuslargha oxshash kiyim kiydürülgen bolup, yighin échiwatqan körünüsh.

Terbiyelesh lagéridikilerge türmidiki mehbuslargha oxshash kiyim kiydürülgen bolup, yighin échiwatqan körünüsh.

 Social Media00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Aldinqi küni anglighuchirimizdin biri radiyogha inkas yollap, aqsuning awat nahiyesidiki 3 atalmish terbiye merkizidin birining tamliridiki tikenlik simning we yataqliridiki kaméralarning éliwétilgenliki we bu arqiliq yéqinda kélidighan bir tekshürüsh ömikige qarita körünüsh peyda qiliwatqanliqini pash qildi. Muxbirimizning bu heqtiki éniqlashliri dawamida, ghuljida kadirlarning öymu-kirip ahalilerge weziyet heqqide gep ögitiwatqanliqi, ilgiri xitay bayriqi ésilghan bir qisim orunlargha dutar qatarliq chalghu eswablirining modéllirining ésilghanliqi ؛ qeshqerde saqchilarning ahalilerni ziyaret qilip tekshürigüchiler kelgende xata gep qilip qalmasliq heqqide agahlanduriwatqanliqi ashkarilandi.

Radiyomizgha kelgen bu mektupta aqsu awatta 1‏-, 2‏-we 3‏-terbiyelesh merkizi namida 3 orunda lagér barliqi, da’irilerning bularning ikkinchisidiki 5700 tutqundin 2700 ni yéqinda birinchi we üchinchi “Terbiyelesh merkizi” ge yötkigenliki bayan qilin’ghan. Mektupta yene déyilishiche bu merkez melum bir tekshürüsh guruppisigha qarita mexsus teyyarliniwatqan bolup, da’iriler ishchi–xizmetchi we aha’ililerni eger birliri “Awatta qanche lagér bar dep sorap qalsa”, “Birla lagér bar” dep jawab bérishke buyrighan. Mektupta yene eskertilishiche, 2 ‏-terbiyelesh merkizining tamliridiki tikenlik simlar éliwétilgen, atalmish oqughuchlar yatiqining ishik we dérizilirige qaplan’ghan tömür taxtilirimu éliwétilgen. Biz bu uchurning toghra-xataliqini éniqlash üchün aqsu awattiki alaqidar saqchi orunlirigha téléfon qilduq. Saqchilardin biri yuqiridin kélidighan tekshürüshke qarita qandaq teyyarliqta ikenlikini sorighinimizda, bu heqte téléfonda melumat bérelmeydighanliqini éytti. Yene bir xadim özining bundaq bir uqturushtin xewiri yoqluqini éytti. 

Nöwette ottura asiyada tijaret qiliwatqan bireylen, ghuljining weziyiti heqqide eng yéqinda anglighanliri heqqide melumat berdi. Uning déyishiche ghuljining bezi jaylirida kadirlar öymu-öy ziyaret qilip, ahalilerge weziyet heqqide némilerni déyish, némilerni démeslik heqqide gep ögetken. Kadirlar ochuq halda ahalilerge pat yéqinda bir tekshürüsh guruppisi kélidighanliqi, bu guruppa kelgende gep-sözige intayin pexes bolushi kérekliki, eger geptin kétip qalsa üch ewladqa qeder chékit urulup nazaret qilinidighanliqini uqturghan. Yene bu tijaretchining chégradin kirip-chiqiwatqanlardin anglighanlirigha asasen bayan qilishiche, da’iriler kent ishxanisi we qoruliridiki bir qisim qizil bayraqlar ornigha dutar we tembür qatarliq chalghu eswablirining modéllirini asqan. Ahalilerni usul we naxsha meshq qilghuzup tekshürgüchiler kelgende keypiyatini qizghin we üstün tutushni, bichare yaki ghemkin körünmeslikni tapilighan. Yene melum bolushiche da’iriler tekshürgüchiler kelgende némilerni déyishni bir qeghezge yézip körsitip, ahaliler uni yadlap bolghandin kéyin qeghezni yighiwalghan. 

Qeshqer qaghiliqtiki bir saqchi xadimi, özlirining yuqiridin kélidighan bir tekshürüshtin xewiri we buninggha qarita teyyarliqi barliqini éytti؛ emma u bu teyyarliqning tepsilatini bir derije yuqiri orunlardin tekshürishimiz kéreklikini éytti. Qeshqer yéngisheherdiki yene bir saqchi xadimi nöwette saqchilarning kélidighan bir tekshürüshke qarita jiddiy bir teyyarliqta ikenlikini pash qilish bilen birlikte؛ bir qisim lagérlarda tikenlik simlarning we yataqlarda kaméralarning éliwétilgenlikini tilgha aldi. Bu xadimmu tekshürüshning nedin kélidighanliqi we qachan kélidighanliqi heqqide özining téxi melumatu yoqluqini, bu heqte yuqiri derijilik organlarningla melumat béreleydighanliqini éytti. 

Hörmetlik radi’o anglighuchilar, yuqiriqi uchurlardin Uyghur rayonida da’irilerning yéqin mezgilde kélidighan bir tekshürüsh guruppisi üchün sün’iy sehne hazirlawatqanliqi ashkarilandi؛ emma kélidighan bu tekshürüsh ömikining kimler ikenliki téxi aydinglashmidi.
 shöhret hoshur

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/siyaset/lager-12072018185456.html?encoding=latin

Bayin’gholin Oblastliq Teptish Mehkimisining Mu’awin Bashliqi Hékim Qadirningmu Tutqunda Ikenliki Ashkarilandi


2018-12-12

Ürümchi bilen turpanning ariliqigha sélin'ghan "Terbiyelesh lagéri" ning sirtqi körünüshi. 2018-Yili 4-séntebir.

Ürümchi bilen turpanning ariliqigha sélin’ghan “Terbiyelesh lagéri” ning sirtqi körünüshi. 2018-Yili 4-séntebir.

 REUTERS00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Melum bolushiche, atalmish “Kespiy terbiye” nami astida dawam qiliwatqan Uyghurlargha qarita keng-kölemlik tutqun dolqunida yéqinqi 6 aydin béri tutqun nishani siyasiy-qanun sahesidiki rehbiriy kadirlargha yüzlen’gen. Weziyettin xewerdar kishilerning pash qilishiche, yéqinqi birnechche ay ichide korlida siyasiy-qanun sahesidiki Uyghur rehbiri kadirlardin bayin’gholin oblastliq teptish mehkimisining mu’awin bashliqi hékim qadir qatarliq az dégende 4 kishi tutqun qilin’ghan. 

Uyghur rayonida yéqinqi ikki yilda yuquri pellige chiqqan keng-kölemlik tutqun we zerbe zerbe dolqunida Uyghur jem’iyitining yétekchi qatlimidin eng deslepte diniy zatlar, arqidin soda-karxanichilar, uningdin kéyin tonulghan ziyalilar tutqun qilin’ghan bolsa, yéqinqi aylardin béri nishan siyasiy-qanun sahesidiki Uyghur rehbiri kadirlargha qarap yüzlen’gen. Weziyettin xewerdar kishilerning bayan qilishiche, xitay da’iriliri özliri bilen yillardin béri, hetta dewrlerdin bir sep, bir meydanda turup ishlep kelgen bu emeldarlarni ikki yildin buyanqi siyasiy dolqunda aktip bolmasliq we yaki siyasiy meydanini éniq we keskin tonda ipadilmeslik sewebidinla tutqun qilghan. Korlida siyasiy-qanun saheside xizmet qiliwatqan bir xadim korlida siyasiy-qanun saheside tutqun qilin’ghanlarning sanining “Xéli bar” ikenlikini ashkarilidi. U korlida közge körünerlik emel tutqanlardinla sot we teptish mehkimisidin az dégende 4 kishi barliqini pash qildi. Uning bayan qilishiche, bayin’gholin oblasliq teptish mehkimisining bashliqi hékim qadir buningdin ikki ay awwal tutqun qilin’ghan iken. 

Ötken yili ziyartimizni qobul qilghan we korlidiki lagérlar heqqide muhim melumatlarni bergen bir sabiq “Milletler ittipaqliqi ülgisi” korlida siyasiy-qanun sahesidiki Uyghur rehbiriy kadirlargha qarita tutqunning bu yilning béshidila bashlan’ghanliqini tilgha alghan idi. Uning déyishiche, sheherlik qatnash idarisining emeldarliridin biri yil béshida bir qétim tutulup qoyup bérilgen. Weziyettin xewerdar kishilerning bayan qilishiche, siyasiy qanun sahesidiki bezi emeldarlarning tutqun qilinishigha uning 10 hetta 15 yil ilgiriki bezi délolilarda hökümni yenggil chiqirip qoyghanliqi, atalmish “Üch xil küch” lerge yumshaqqolluq qilghanliqi sewep bolghan iken. Yene bezlirining tutqun qilinishigha bolsa a’ile we ijtima’iy munasiwtimu sewep bolghan iken. Mezkur siyasiy-qanun xadimining pash qilishiche, bayin’gholin oblasliq teptish mehkimisining mu’awin bashliqi hékim qadirning tutqun qilinishigha uning ürümchidiki aptonum rayonluq ormanchiliq nazaritirining tutqundiki sabiq naziri memet abdulla bilen bolghan tughqandarchiliq munasiwtimu bir sewep bolghan iken. Déyilishiche, tutqun hékim qadir tutqun memet abdullaning ayalining inisi bolghanliqi we uning bilen ilgiriki waqitlarda qilghan téléfon alaqisi seweplik tutulghan iken. shöhret hoshur

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/siyaset/hekim-qadir-lager-12122018144257.html?encoding=latin

Naxshichi Zahirshah Ablimitning Atush Sana’et Rayonidiki “5‏-Terbiyelesh Merkizi” de Ikenliki Delillendi


2018-12-11

Naxshichi zahirshah ablimit ata-anisi bilen türkiyede sayahette. Istanbul (waqti éniq emes)

Naxshichi zahirshah ablimit ata-anisi bilen türkiyede sayahette. Istanbul (waqti éniq emes)

 Oqurmen Taminligen00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Naxshichi zahirshah ablimitning amérikida yashawatqan akisi abduwaris ablimit xitaygha qarshi naraziliq namayishta. 2018-Yili dékabir, washin'gton.

Naxshichi zahirshah ablimitning amérikida yashawatqan akisi abduwaris ablimit xitaygha qarshi naraziliq namayishta. 2018-Yili dékabir, washin’gton.Social Media

Naxshichi zahirshah ablimitining nede tutup turuluwatqanliqi heqqidiki ilgirilep ehwal éniqlishimiz dawamida atush shehiridin 10 kilométirche uzaqliqtiki yéngi sana’et rayonida tesis qilin’ghan atalmish “5‏-Terbiyelesh merkizi” de ikenliki delillendi. Zahirshahning amérikida yashawatqan akisi abduwaris inisining ehwalini dunyagha anglitish arqiliq lagérlar mesilisini dunyagha tonutush ishida özining heriketke ötkenlikini bayan qildi. 

Atush süntagh kentining saqchi xadimi naxshichi zahirshah ablimitni bundin 5 yil burun körgenlikini, zahirshahning sen’et pa’aliyitidiki aldirashliqi sewebidin uning bilen birer sorunda uchrishish pursiti bolmighanliqini éytti. U yene zahirshahning dadisi ablimit we apisi buxelchemlerning qachan we qeyerde tutulghanliqi heqqide melumat bérelmidi. Zahirshahning amérikida yashawatqan akisi abduwaris ablimit özlirining a’ile ehwali heqqide melumat berdi. U inisi zahirshahtin bashqa ata-anisiningmu lagérda ikenlikidin xewiri barliqini, emma atushta ma’arip saheside ishlewatqan bir hedisi we ikki singlisining ehwalidin xewersizlikini éytti.

Abduwarisining bayan qilishiche, naxshichi zahirshah yéqinqi 10 yildin béri ürümchi we xitayning ichki ölkiliride oyun qoyush bilen ötken. Zahirshah 2015‏-yili “Yipek yoli sadasi” naxsha musabiqisige qatnashqanda özining sen’et hayatini tonushturup ötken. 

Atushtiki melum bir saqchi xadimi zahirshah ablimitning nöwette atushtiki bir lagérda ikenlikini delillidi. Uning bayan qilishiche u atushtiki sana’et rayonigha tesis qilin’ghan “5‏-Terbiyelesh merkizi” namidiki yighiwélish lagérigha qamalghan iken. 

Zahirshahning akisi abduwaris özining inisi tutulup bir yildin kéyin ehwalni ashkarilishining sewebi üstidimu toxtaldi. Uning bayan qilishiche, u deslepte uchurning toghriliqigha jezm qilalmay qalghan. Kéyinche ishenchlik uchurgha érishken bolsimu, déloni jiddiyleshtürüwetmeslik üchün ehwalni ashkarilashtin özini tartqan. Axiri u weziyetning kündin-kün’ge yamanlishiwatqanliqini körgendin kéyin, inisining ehwalini dunyagha ashkarilashning inisi we ata-anisining teqdiri üchünmu, Uyghur weziyitining dunyagha bilinishi üchünmu zörür ikenlikini hés qilip, heriketke ötken. shöhret hoshur

Munasiwetlik xewerler

Uighur leaders warn China’s actions could be ‘precursors to genocide’

Campaign group urges foreign governments to halt ‘business as usual’ relations with Beijing until action is taken

Kate Lyons

Fri 7 Dec 2018 01.35 GMTLast modified on Fri 7 Dec 2018 01.37 GMT

Shares1,003

A gate of what is officially known as a ‘vocational skills education centre’ in Dabancheng, in Xinjiang
 A gate of what is officially known as a ‘vocational skills education centre’ in Dabancheng, in Xinjiang Photograph: Thomas Peter/Reuters

Uighur leaders have called on democratic governments to confront Chinaover its treatment of ethnic minority Uighur Muslims, saying the government’s actions against the ethnic minority group are “precursors to genocide”.

On a visit to Australia, leaders of the Uyghur Human Rights Project (UHRP), based in Washington, said governments, businesses, academics and thinktanks all had a responsibility to stop “business as usual” relations with China.

They also warned of China’s “extra-territorial reach”, which saw coercion and threats against Australian Uighurs, who were unable to escape the reach of the Chinese state.

“It’s time for action, something horrific is happening on our watch,” said Nury Turkel, chair of the board for the UHRP.

‘A community in unbelievable pain’: the terror and sorrow of Australia’s Uighurs

 Read more

An estimated one million Muslims are being held in detention camps in Xinjiang by the Chinese government as part of a sweeping crackdown on the rights of the minority group.

The authorities in Beijing call the camps “vocational training centres”, saying those detained within them are taught language, culture and vocational skills. In August, the UN called for the immediate release of people from the camps, saying they had received many credible reports that a million ethnic Uighurs were held in what resembled a “massive internment camp that is shrouded in secrecy”.

‘Mass murder cannot be ruled out’

Advertisement

Turkel cited James Millward, a historian at Georgetown University, who called cultural cleansing of Uighurs “Beijing’s attempt to find a final solution to the Xinjiang problem”. Turkel said: “those of us who are students of history know what that means. We’ve seen how it ends when a government or an authoritarian leader promotes that sort of ideology”, saying the Communist party of China had likened Uighurs to “a cancerous tumour”.

Asked whether he thought the Holocaust was the best historical comparison for the situation in Xinjiang, Turkel said: “The Chinese have not publicly shown any sign of gassing Uighurs” but that the few reports coming out of the camps suggested people were dying inside them. He added: “We may see mass murder.”

Louisa Greve, director for external affairs for the UHRP, said: “Academics believe that when you look at the progression of policies that dehumanise ethnic groups, you have to say that mass murder cannot be ruled out. We see many, many of the precursors of cultural and possibly physical genocide.”

Thomas Cliff, research fellow at the ANU college of Asia and the Pacific said what was going on in Xinjiang was “a form of genocide, although it’s not killing everybody”.

“The objective seems to be to wipe out all traces of what’s distinct about being a Uighur,” he said. Some people are coming out of the camps and saying ‘kill me, I don’t want to bear this anymore’,” he said.

Greve said government action needed to be taken in response to the repression of Uighurs, which included forcible separation of children from their parents, reports of forced marriage between Uighurs and Han Chinese, and the banning of Uighur language and culture.

 China’s mass incarceration of Muslims cannot be left unchallenged

Timothy Grose Read more

Greve said Uighurs, including herself and fellow panellists, had received threats and coercion from the Chinese government to infiltrate or spy upon members of the Uighur community in the US and had been threatened with reprisals against their families in China if they didn’t stop their activism.

Australian Uighurs told the Guardian of China’s extra-territorial reach, with one woman saying she believed a Chinese spy came to her business in Sydney where he quizzed her about her political views, her opinion on the situation in Xinjiang and the ethnicity of her employees. Another Australian permanent resident said she is required by Chinese police to take a photo of herself holding her passport and the day’s paper and send it to them every few weeks.Advertisement

Sultan Hiwilla, a prominent Australia-Uighur activist based in Sydney, said he had not been able to speak to his family in Xinjiang since 2014 and does not know what has happened to them, but a message reached him a few months ago through a friend telling him to stop his activism because it was affecting his family.

But he said he could not stop his work: “It’s not only affecting my family it’s affecting all Uighur people, if I stop, it will keep going, some one needs to make this sacrifice.”

Since you’re here…

… we have a small favour to ask. Three years ago we set out to make The Guardian sustainable by deepening our relationship with our readers. The same technologies that connected us with a global audience had also shifted advertising revenues away from news publishers. We decided to seek an approach that would allow us to keep our journalism open and accessible to everyone, regardless of where they live or what they can afford.

More than one million readers have now supported our independent, investigative journalism through contributions, membership or subscriptions, which has played such an important part in helping The Guardian overcome a perilous financial situation globally. We want to thank you for all of your support. But we have to maintain and build on that support for every year to come.

Sustained support from our readers enables us to continue pursuing difficult stories in challenging times of political upheaval, when factual reporting has never been more critical. The Guardian is editorially independent – our journalism is free from commercial bias and not influenced by billionaire owners, politicians or shareholders. No one edits our editor. No one steers our opinion. This is important because it enables us to give a voice to those less heard, challenge the powerful and hold them to account. Readers’ support means we can continue bringing The Guardian’s independent journalism to the world.

If everyone who reads our reporting, who likes it, helps to support it, our future would be much more secure. For as little as £1, you can support the Guardian – and it only takes a minute. Thank you.

https://www.theguardian.com/world/2018/dec/07/uighur-leaders-warn-chinas-actions-could-be-precursors-to-genocide#img-1

Ölüm Girdabidin Hörlükkiche: Xitay Lagéridiki Paji’eler

 (1)

Möjizilerche lagérdin hayat qutulup chiqqan shahit méhrigül tursun xanim ikki perzentini baghchida oynatmaqta. 2018-Yili öktebir, amérika.

Möjizilerche lagérdin hayat qutulup chiqqan shahit méhrigül tursun xanim ikki perzentini baghchida oynatmaqta. 2018-Yili öktebir, amérika.

 RFA/Gülchéhre00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh
Möjizilerche lagérdin hayat qutulup chiqqan shahit méhrigül tursun xanim xitayning gu'angju shehiridiki xelq'ara soda shirkitide ishlewatqan mezgili.

Möjizilerche lagérdin hayat qutulup chiqqan shahit méhrigül tursun xanim xitayning gu’angju shehiridiki xelq’ara soda shirkitide ishlewatqan mezgili.RFA/Gülchéhre

Xitay da’irilirining 2016-yilining axirliridin bashlap Uyghurlarni we bashqa musulman milletlerni atalmish “Jaza lagérliri” gha milyonlap qamishi, ata-aniliri lagérgha élip kétilgen naresidelerning “Tirik yétim” lerge ayliniwatqanliqi, Uyghur ziyaliyliri we serxillirining arqimu-arqa tutqun qilinishi yaki iz-déreksiz yoqap kétishi, atalmish qayta terbiyelesh merkezliride yüz bériwatqan sewebsiz ölüm weqeliri pütün dunya köngül bölüwatqan bir mesilige aylandi. 

Xelq’aradiki chong axbarat wasitilirining xitayning pütün Uyghur diyarida torlashqan jaza lagéri sistémisini qurghanliqi we nurghun Uyghurning sewebsiz tutqun qilin’ghinigha a’it yéngi pakitlarni ashkarilishi shuningdek xitaygha qaritilghan tenqid we eyibleshler astida lagérlarning mewjutluqini inkar qilghan xitay hökümiti nöwette bu lagérlarni ixtiyari téxnika bilen terbiyelesh orunliri süpitide teshwiq qilishqa bashlidi.

Mana shundaq peytte bextige yarisha möjizilerche lagérdin hayat qutulup chiqqan shahitlarmu yoq emes. Ular guwahliq bérip bayan qilghan: “Béshigha qara xalta kiydürülüp élip méngish, put-qollirini kishenlesh, kéche-kündüz yuqiri téxnika üsküniliri bilen közitish, qoralliq muhapizet qilinidighan égiz tamlar ichige sewebsiz bir élip kétilgenche qoyup bérilmeslik, türme we herbiy tüzümde bashqurush, ach qoyush, qattiq jismaniy we psixikiliq qiyin-qistaqqa élish, dawalimasliq we bashqa ehwallar bu lagérlarning téxnika terbiyelesh orni ikenlikidin dérek béremdu?”

Xitay hökümiti 21-esirde Uyghur élide qurghan bu lagérlar zadi qandaq jay?

Méhrigül tursun, 29 yash, bundin 6 ay burun cherchendiki lagérdin qoyup bérilgen. Méhrigülning ikki hayat qalghan balisining misir girazhdani bolghanliqi ularning xitaydin möjizilerche qutulup chiqishigha seweb bolghan. Cherchende qalghan ata-anisi, qérindashliri we uruq-tughqanliri görüge élinish sherti bilen qoyup bérilgen méhrigül qosh kézek baliliri bilen misir elchixanisining himayiside 2018-yili 4-ayning 28-küni qahirege qaytip kélidu we 9-ayning 21-küni amérikigha yétip kélidu.

Méhrigül amérikigha kelgendin kéyin, xitayning Uyghur élide qurghan lagéridin qutulup chiqqan tunji ayal shahit süpitide erkin asiya radiyomizning ziyaritini qobul qildi.

Méhrigül 2015 yili 3-ayning 15 küni, qahirede ikki oghul, bir qiz, jem’iy 3 kézek bala tughqandin kéyin, 2 ayliq bolghan balilirini élip iptixarliqta ata-anisini körüsh üchün misirdin yurti cherchen’ge qaytidu, u 2015-yili 5-ayning -13 küni ürümchi ayrodromida xitay bixeterlik tarmaqliri teripidin tutqun qilinidu. Téléfonliri tartiwélin’ghan méhrigülning misirda qalghan éri bilen pütünley alaqisi üzülidu.

Emdila tughuttin qopqan, 3 kézek balisini émitiwatqan méhrigül xéyjasen türmisige 3 ay qamilip, bu jeryanda qayta-qayta éghir qiyin-qistaq we soraqlarni béshidin kechürgen peytte xitay saqchiliri teripidin ana sütidin ayriwétilgen bowaqlar bolsa tengla qattiq aghrip qalidu, 3 aydin kéyin, yeni, 8-ayning 25-küni méhrigül tuyuqsiz qoyup bérilip baliliri dawaliniwatqan ürümchi sheherlik ana-balilar doxturxanisigha élip kélinidu. Ikki kündin kéyin méhrigül 3 kézekning ichidiki chong oghul muhemmetning muzlighan jesitini qoligha alidu. Bir balisining ölüp kétishi, qalghan ikkisining éghir aghrip qélishi seweblik méhrigül képillikke qoyup bérilgen bolsimu, pasporti tartiwélinip, misirgha qaytishi turmaq bir yerge bérishi cheklinip öyige nezerbend qilinidu.

Ömride héchqandaq bir jinayet ötküzmigen, aliy melumatliq méhrigülning bu adaletsiz we rehimsiz mu’amililerge, bu échinishliq qismetlerge uchrishigha peqet uning misirda oqughan we yashighanliqi seweb bolghan. 
Méhrigül cherchen nahiyelik dölet bixeterlik da’iriliri teripidin 2017-yili 4-ayda tutulup, lagérgha qamilidu we 3 ay jismaniy we rohiy xorlashlargha uchrash seweblik tutqaqliq késilige giriptar bolup qalghandin kéyin dawalinishqa qoyup bérilidu. 2018-Yili 1-ayda u 3-qétim bu qabahetlik lagér hayatini yene qaytilaydu.

Méhrigülning qabahetlik kechmishlirining dawamini sehipimizning kéyinki qisimliridin anglaysiler.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/olumdin-horlukkiche-10312018161130.html?encoding=latin

(2)

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 1-noyabir, washin'gton.

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 1-noyabir, washin’gton.

 RFA/Gülchéhre00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Méhrigül: insan u zulmetlik lagérdin chiqip kétishke ümidini yoqatmighan teqdirdimu, uning, u yerdiki qatmu-qat qiyin qistaqlardin xorlan’ghan jismi axirighiche berdashliq bérelmesliki mumkin.

2016-Yilining axirliridin bashlap, xitay da’irilirining Uyghur diyarida kéngeytip quruwatqan “Qayta terbiyelesh”, “Kespiy terbiyelesh” namliridiki orunlarning emeliyette milyondin artuq Uyghurni qanunsiz halda mejburiy qamighan, kéche-kündüz yuqiri téxnika üsküniliri bilen közitilidighan, qoralliq muhapizet qilinidighan, türmige oxshash sirt bilen alaqisi tamamen üzüwétilgen jaza lagérliri ikenliki dunyagha ashkarilandi. Lagérdin möjizilerche qutulup chiqqan shahitlarmu yoq emes. 

“Béshigha qara xalta kiydürüp élip méngish, put-qollirini kishenlesh, sewebsiz bir élip kétilgenche qoyup bérilmeslik, türme we herbiy tüzümde bashqurush, ach qoyush, jismaniy we psixikiliq qiyin-qistaqqa élish, dawalimasliq we bashqa ehwallar bu lagérlarning téxnika terbiyelesh orni ikenlikidin dérek béremdu?” xitay hökümiti 21-esirde Uyghur élide qurghan bu lagérlar zadi qandaq jay?

Bularni siz, ” Ölüm girdabidin hörlükkiche: xitay lagéridiki paji’eler” mexsus sehipimizde, ene shu xitayning jaza lagérliridin möjizilerche qutulup chiqqan shahitlarning bayanliridin anglaysiz.

Sehipimizning bügünki 2-sanida, xitayning Uyghur élide qurghan lagéridin qutulup chiqqan tunji ayal shahit süpitide erkin asiya radiyomizning ziyaritini qobul méhrigül tursun özining ikkinchi qétim lagérgha qayta élip kétilishi we özining bu qabahetlik jayda uchrighan qiyin-qistaq hem qorqunchluq kechmishlirini bayan qilidu.

Sehipimizning 1-sanida, emdila 2 ayliq bolghan 3 gézek omaq balisini élip misirdin wetinige qaytqan méhrigül, téxi yurti cherchen’ge yétip barmay turup ata-anisi bilen körüshmek tügül émitiwatqan bowaqliridinmu waqitsiz ayriwétilip, xitay bixeterlik tarmaqliri teripidin ürümchi xéyjyasen türmisige qamalghanliqi, 3 aydin kéyin a’ilisige képillikke bérilgenliki, emma uning tuyuqsiz qoyup bérilishige bolsa 3 gézek balisi ichidiki muhemmetning doxturxanida jan üzüshi seweb bolghanliqidek paji’elik kechmishlirini anglatqan iduq.

Sewebsiz tutqun qilinip 3 ayliq türme hayatini axirlashturup, axiri ata-anisi, qérindashliri we qalghan ikki bowiqi bilen jem bolalighan méhrigülni, uni hayatining yenimu éghir sinaqliri, qorqunchluq zulmetler kütüwatqan idi.

Eyni waqitta balilirini dawalitish helekchiliki we tügimes doxtur chiqimlirini tölesh bilen bolghan bu yash ana, cherchen nahiyelik dölet bixeterlik da’iriliri teripidin 2017-yili 4-ayda qayta tutulidu. Bu mezgil xitay da’irilirining Uyghurlarni keng kölemlik lagérlargha qamashni kücheytken mezgili idi. 

Bu nöwet uning béshigha qara xalta kiydürülidu, put we qollirigha qosh kishen sélinidu, chéchi chüshürülidu, yalingach qilinip doxtur tekshürüshidin ötküzülidu. Shuningdek cherchen nahiyelik dölet bixeterlik idarisining tutup turush ornida méhrigülning ismi “54-” nomurgha aylinidu.

Méhrigül u jayda özige tonushluq péshqedem oqutquchi, mehellidiki qoshnilirining özidinmu kichik qizi, hetta özini dawalighan en’gliyede oqup kelgen doxtur qatarliq özige oxshashla bigunah 68 neper Uyghur ayal bilen 210-nomurluq kaméragha qamilidu. 

Méhrigül 54 -nomurluq mehbusqa aylan’ghandin kéyin soraq jeryanida éghir jismaniy we rohiy xorlashlargha uchrighan. Qiyin-qistaq we qorqunchluq bu zulumlar uni tutqaqliq késilige giriptar qilghan. U söhbitimizning kéyinki qismida xitayning lagérlardiki dangliq “Yolwas orunduqi” gha olturghuzush qatarliq jismaniy we psixikiliq xorlash usullirining tepsilatlirini ashkarilaydu. Sehipimizning kéyinki qismida körüsheyli.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/uyghurda-lager-11072018152427.html?encoding=latin

 (3)

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 1-noyabir, washin'gton.

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 1-noyabir, washin’gton.

 RFA00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Cherchen nahiyelik dölet amanliq da’iriliri teripidin tutqun qilinip 54-nomurluq mehbusqa aylan’ghan bigunah méhrigül tursun 210-nomurluq kamérgha qamalghandin kéyin, bu qorqunchluq jayda “Yolwas orunduq” qa olturghuzup tokqa chétish, ach qoyulush, pütünley xitayche siyasiy-qanun derslerni öginish, ach qaldurulush, dawalimasliq, ussuz qaldurush, shexsi taziliq qildurmasliq, héyiz toxtitish dorilirini mejburiy ichküzüshke oxshash jismaniy we rohiy xorluqlargha uchraydu.

Dunyadin, hayatliqtin, insanliqtin yiraq bu qarangghu we zulmetlik jaydiki qiyin-qistaqlargha bezilerning rohiy bezilerning wujudi berdashliq bérilmeydu. 3 Ay ichide méhrigül kamérdashlardin 9 kishining échinishliq ölümige shahit bolidu. Uning ésidin chiqmaydighinini 62 yashliq gülnisaxan anining türme saqchilirining éghizgha alghusiz éghir til-haqaretliridin kéyin éghir azab we ahanet ichide axirqi nepisining toxtishi bolghan. Bu méhrigül 210-kamérda shahit bolghan 1-ölüm weqesi iken.

Méhrigül bayan qilghandek, da’irilerning tutqunlargha su bermesliki, tamaq miqdarini intayin az halda kontrol qilishi ularning taharet qétim sanini eng töwen chekte kontrol qilish üchün iken. Ayal tutqunlargha soraq jeryanida mejburiy ichküzülgen namelum tablétka waqitliq halda ularning normal oylash we eqliy inkas qayturush iqtidarini dexlige uchratqan. Qerellik we mejburiy ichküzülgen dughsiman su ayallarning héyizining toxtishini keltürüp chiqiridiken. Hetta beziliride eks tesir peyda qilghanliqtin toxtimay qan kélip qansirap ölüsh weqelirimu yüz bergen iken.

Ayallargha bu namelum dorilar néme meqsette ichküzüldi? bu bir dora tejribisi élip bérilishtin dérek béremdu-yoq? mejburiy dora ichküzülüp ziyankeshlikke uchrighuchilarda yene qandaq eks tesirler peyda qilishi mumkin? bular hazirche namelum. Emma lagérgha qamalghanlargha qandaqtur namelum dorilarning zorluq bilen ichküzülgenliki bir emes, bir qanche shahit teripidin tekrar otturigha chiqmaqta. Bu nöwette xitayning lagérlardiki tutqunlarni bir terep qilish meqsitige guman tughduruwatqan mesilining biridur.

29 Yashliq aliy melumatliq méhrigülning bu adaletsiz we rehimsiz mu’amililerge, bu échinishliq qismetlerge uchrishigha peqet uning misirda oqughanliqi we yashighanliqi seweb bolghan. Emma uning bilen bir kamérda oxshash zulmetni körgen we belkim hayat bolsa hazirghiche tekrar körüwatqan u bigunah ayallarchu? ularning gunahi néme? méhrigül buninggha “Ularning gunahi peqet we peqet Uyghur bolghanliqidur,” deydu.

Méhrigül özining we bashqa tutqunlarning türmige ewetilishtin burun adem boyi égizliktiki sanduqsiman, eyneklik, aptomatik échilip-yépilidighan we aylandurulup nur ötküzüp tekshürülidighan alahide bir eswabqa yalingach halda chüshürülüp tekshürülgenlikini eslep ötti. Méhrigül bu heqtiki uchurlarni programmimizning kéyinki qismida ashkarilaydu.

Munasiwetlik xewerler

 (4)

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun guwahliq bermekte. 2018-Yili 26-noyabir, washin'gton.

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun guwahliq bermekte. 2018-Yili 26-noyabir, washin’gton.

 RFA00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Xitayning jaza lagérida uda 3 qétim yétish jeryanidiki qorqunchluq kechmishliri qaldurghan asarettin téxi toluq qutulup kételmigen ayal shahit méhrigül tursun, ölüm girdabidin hörlükke: xitay lagéridiki paji’eler sehipimizning bu sanida, muxbirimiz gülchéhrege özining axirqi qétim tutulghanda ilgiriki qétimqi beden tekshürüshlerde körüp baqmighan, adem boyi égizliktiki eyneklik, aptomatik échilip-yépilidighan bir alahide yuqiri téxnikiliq üskünide, yalingach halda tekshürülgenliki qatarliq yéngi uchurlarni ashkarilidi.

Xitayning bigunah ayallarni qamighan jaza lagérliri heqqide guwahliq bergen méhrigül tursun ötkenki söhbitimizde, özining 2017-yili, 4-ayda cherchendiki tutup turush ornidiki 210-kamérgha 3 ay qamilish jeryanida, kamérdashliridin jem’iy 9 ayalning, her türlük sewebler bilen ölüp kétishige shahit bolghanliqini éytqan idi. U, özi bilen birge qamalghanlarning hemmisiningla özige oxshash héch bir qanun’gha xilap gunah ötküzüp baqmighan, oxshimighan medeniyet sewiyesidiki, oxshimighan salahiyettiki we oxshimighan yashtiki ayallar ikenlikini bildürdi. 

Radiyomizgha guwahliq bergüchiler shundaqla muxbirlirimiz delilligen melumatlardin, xitay hökümitining az kem ikki yildin buyan, Uyghur élide qurghan yighiwélish lagérliri, terbiyelesh merkezliri yaki tutup turush orunliri dep atalghan jaza lagérlirigha qamalghanlarning peqet Uyghur we qazaq, qirghiz hem az bir qisim islam dinigha étiqad qilidighan bashqa milletler ikenliki, bu orunlarda xitaylarning yoqluqi melum bolghan idi. Emma méhrigül yatqan kamérgha wang liping isimlik 50 yashtin ashqan bir ayalmu qamalghan bolup, esli bu xitay ayalning qamilish sewebi, uning bir Uyghur bilen toy qilghanliqi we musulman bolghanliqi iken. Shundaqla u özining ismini ayshemgül qilip özgertken iken. Méhrigülning dep bérishiche, da’iriler gerche rayonda milletler ara toylishishni ilgiri sürüsh üchün, Uyghur qizlirini xitay erler bilen toylishishqa righbetlendürüsh tedbirliri hem teshwiqatlirini qolliniwatqan bolsimu eksiche xitay qizlarning Uyghur erlirige yatliq bolushigha qarshi turuwatqan iken.

Méhrigül yene qayta-qayta 3 qétimliq lagérgha qamilish jeryanida özi béshidin kechürgen qorqunchluq kechmishler ichide özide guman qozghighan yene bir nuqtini bayan qildi. Yeni, u özining üchinchi qétim tutulghanda ilgiriki ikki qétimliq qamilishta élip bérilghan omumyüzlük salametlik tekshürüsh jeryanigha yene bir sirliq yéngi tekshürüsh usuli qoshulghanliqini ashkarilidi. Méhrigülning éytip bérishiche, u 3-qétim qamilish aldida cherchen nahiyelik doxturxanigha béshigha qara xalta kiydürülgen, put-qoli koyza-kishenlen’gen halda élip bérilip, awwalqidekla toluq we omumyüzlük doxtur tekshürüshidin ötkendin kéyin, doxturxanining yer astigha élip chüshürülüp, ilgiri körüp baqmighan alahide yuqiri téxnikiliq bir eswabta yalingach tekshürülgen. 

Méhrigülning teswirlep bérishiche, u peqetla tekshürüsh eswabi qoyulghan bu sirliq öyge yalangachlandurulup, mexsus doghisiman bir suyuqluq ichküzülgendin kéyin yalghuz kirgüzülgen. U, sirttiki yene bir öyde uni apparat arqiliq közitip turghan saqchi we doxturlarning buyruqi boyiche, özi élip kirilgen qarangghu öydiki adem boyi égizliktiki sanduqsiman, eyneklik, aptomatik échilip-yépilidighan eswabqa kirip turghan. Bu, aptomatik aylinip nur ötküzüp tekshüridighan eswab bolup, gerche méhrigülning bu sirliq apparatta turghan waqti 10-15 sékunt ariliqida bolsimu, lékin méhrigül uningdin chiqqandin kéyinla béshi qéyip, intayin rahetsizlen’gen. Uningda ishteydin qélish, maghdursizlinishqa oxshash halet bir-ikki heptigiche dawamlashqan. Méhrigülning közitishiche, bu gheyriy eswabta peqet qismen ademlerla ayrip qélinip tekshürülidiken. Da’iriler bu eswabining némilikini éytip bermigen. 

Méhrigül özining xitayning jaza lagéridin möjizilerche qutulup yashawatqanliqigha yérim yil bolghan bolsimu, hazirghiche özige mejburiy ichküzülgen bu namelum dorilarning tesirliri, salametlik tekshürüsh we bu xildiki tekshürüsh eswablirining némilerni meqset qilghanliqi heqqide oylanmaqta iken. Uning éytishiche, u: bu tekshürgen eswab qandaq eswablardur? bu némini meqset qilidighandu? da’iriler üstimizdin dora tejribisi élip barghanmidu? mejburiy ichküzülgen dora we okulning tesiride asta-asta ölüp kétermenmu? dégendek her türlük chigish so’allar we tégi yoq qorqunchluq qiyas hem gumanlarning sarasimidin qutulalmay kelmekte iken. 

Méhrigül 3 qétimliq lagér hayatida eng zar bolghan nersining su ikenlikini tekrarlaydu. Undaqta yüz yuyidighan’ghimu su bérilmeydighan lagérda yétiwatqini aylar bolghan hetta yildin ashqan ayallar kiyimlirini yuyalishi mumkinmu? méhrigül özining 3 qétimliq bu lagér hayatida peqet birla qétim kir yuyushqa tallinip su tutush pursitige érishkenlikini éytip, buni “Zulmetlik türmidiki eng bextlik bir kün” dep teswirleydu. Sapla ayallar qamalghan, kün nuri we sudin mehrum zulmetlik türmide méhrigülning kir yuyush hékayisini kéyinki programmimizdin anglang.

Munasiwetlik xewerler

 (5)


Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 1-noyabir, washin'gton.

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun muxbirimizning ziyaritini qobul qilmaqta. 2018-Yili 1-noyabir, washin’gton.

 RFA00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Méhrigül tursun özining 3 qétim tutqun’gha uchrash jeryanida oxshash nuqtining biri süpitide tutup kélin’gen gumandarlarning kamérgha qamilishtin burun yalingach tekshürülüp, gerche ularning üsti-béshidiki kiyim-kéchekliri we bashqa barliq nerse-kérekliri türme saqchiliri teripidin tizimlinip élip qélinsimu, emma türmidin chiqidighan chaghda bolsa qimmet bahaliq nersilirining héchqachan toluq qayturulmaydighanliqini bayan qildi.

Méhrigül bizge özining ikkinchi qétim tutqun qilin’ghanda, yeni özining 2017-yili, 4-ayda cherchendiki tutup turush ornidiki 210-kamérgha qamalghanda, u kamérgha kirgen tunji kéchisi uni kamérdiki ayallarning öz yénida yétishini taliship: “Siz bek mezzilik puraydikensiz” dep uning dümbisige chapliship yatqinini sözlep bergen idi. U kéyin bilgenki, aylarche hawa almashturulmaydighan bu yer asti türme, ayallargha ichidighan yaki taziliq qilidighan sumu bérilmeydighan, kiyiminimu almashturmaydighan bolghachqa betbuy purap kétidiken. Uning éytishiche, mezkur zulmetlik jaydiki shu xil nachar shara’itta aylarche hetta bir yildin artuq turghanlarmu bar bolup, bezilirining bedinini kir we türlük yarilar bésip ketken iken.

3 Ay qamilish jeryanida méhrigül bir qétim su tutush pursitige érishken, u bolsimu uning teliyi kélip kir yuyushqa tallan’ghan waqti iken:

Méhrigül tursun özining 2015-yili, 2017-yili we 2018-yili qayta-qayta 3 qétimliq tutup turush ornigha qamilish jeryanida, öz kechmishliri arqiliq, xitayning zulmetlik kamérlirida yüz bériwatqan özgirishlerni yekünligen bolup, uning analiz qilishiche, biri, türmidiki qistangchiliqning éshishi tutush kölimining zorayghanliqini körsitip berse, türmide bérilidighan tamaqning qétim sani, miqdarining barghanche azlap kétishi bolsa türmilerde acharchiliq yüz bériwatqanliqidin bésharet bérishi mumkin iken. Eng qorqunchluqi ölüm-yétim ehwallirining pewqul’adde köp bolushi yene némilerdin dérek béridu? bu nuqtilarda méhrigül sehipimizning kéyinki sanida anglighuchilirimiz bilen ortaqlishidu.

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/olumdin-horlukkiche-11282018151326.html?encoding=latin

(7)

Muxbirimiz gülchéhre
2018-12-12

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun, xitay saqchiliri teripidin türmige talinip baliliridin ayriwétilgen körünüshke tetbiqlap sizilghan süret.

Xitayning lagér we türmiliridiki türlük qiynashlargha shahit bolghan méhrigül tursun, xitay saqchiliri teripidin türmige talinip baliliridin ayriwétilgen körünüshke tetbiqlap sizilghan süret.

 RFA00:00/00:00

Anglash
Awazni köchürüsh

Méhrigül tursun 2-qétim qayta tutqun qilinip, 2017-yili 4-ayda cherchendiki tutup turush ornining 210-kamérida 3 ay qamilidu. Bu jeryanda yolwas orunduqta olturush, nöwetliship uxlash, éghir ten jazasi, ach qoyulush, susiz qaldurulush, shexsi taziliq qilalmasliq, dawalinalmasliq we psixikiliq xorluq qatarliq bir qatar qismetlerni bashtin kechüridu. Uningdin bashqa yene bigunah ayallarni qamighan bu jaza lagérida kamérdashliridin jem’iy 9 ayalning her türlük sewebler bilen ölüp kétishige shahit bolidu. Bu qabahetlik türme hayati uning wujudidin bekrek rohini kardin chiqiridu. Uning ikkinchi qétim 3 ayliq tutqundin kéyin, dawalinish üchün a’ilisige képillikke qoyup bérilidu. 

Bir qanche ay dawalinip salametliki asta-asta eslige kélishke bashlighan méhrigül 2018-yili 1-ayning 21-küni 3-qétim tutqun qilinidu. Bu qétim da’iriler uninggha éghir jaza késishni pilanlighan bolsimu, emma méhrigülning balilirining xitayda nopusqa élinmighanliqi seweblik ishlar xitayning pilanidek bolmaydu.

Xitay saqchiliri méhrigülni béyjingdin uning balilirini élip ketkili kelgen misir diplomatliri bilen körüshtürgende méhrigülge yéngi kiyimlerni kiydürüp, hetta girim qilip, artuq gep qilmasliq heqqide gep ögitip qattiq agahlandurup élip chiqidu. Emma uning chong kélip qalghan kiyimlirining yéngi astidin körünüp qalghan kishendin bolghan jarahetler diplomatlarning diqqitini tartidu. Ular méhrigülning xeter astida ikenlikini sézidu. Misir diplomatlirining xitay terep bilen méhrigülning balilirini anisiz élip kétishke bolmaydighanliqi heqqide élip barghan bir mezgillik talash-tartishliridin kéyin, axiri méhrigül xitaydin qutulup erkinlikke érishidu. 

Shundaq qilip, misir elchixanisining yardimide milyonlarche Uyghurlarning qamalghanliqi ilgiri sürülüwatqan zulmetlik jaza lagéridin méhrigül axiri qutulup chiqidu. Méhrigül özining 2015-yili-5 aydin, -2018 yili-5 ayghiche bolghan jeryanda 3 qétimliq türme kechmishlirini yekünlep chiqidu. U türmidiki qistangchiliqning destidin xitayning Uyghurlarni tutush kölimining zorayghanliqini hés qilghan bolsa, türmide bérilidighan tamaqning qétim sani we miqdarining barghanche azlap kétishidin, waqitning uzirishi we tutqundikilerning köplükidin türmilerde acharchiliq yüz bériwatqan bolushi mumkin dégen gumanlirini otturigha qoyidu. Uning hemmidin ensireydighini ölüm-yétim ehwallirining pewqul’adde köpiyishi bolup, méhrigül Uyghurlarning, bolupmu jaza lagérlirida jan talishiwatqan Uyghurlarning teqdiridin qattiq endishe qiliwatqanliqini tekitleydu. U mundaq deydu: “Men 3 ay jeryanida bir kamirida 9 kishining ölümige shahit boldum. Yene qanchilighan ademler ölüp kétiwatqandu?. . . Shunga men sözleshke, xitayning jinayetlirini pash qilishqa aldiridim.”

Munasiwetlik xewerler

https://www.rfa.org/uyghur/xewerler/kishilik-hoquq/olumdin-horlukkiche-12052018153229.html?encoding=latin

Xelqara Insan Heqliri Künide Firankfurtta Xitaygha Qarshi Namayish Qilindi

Gérmaniyede yashaydighan  bir qisim Uyghurlar 2018-yili 12-ayning 10-küni Firankfurt sheheride xelqara insan heqliri küni munasiwiti bilen paaliyet ötküzüp, xitaylarning Uyghur xelqi üstidin yürgüziwatqan étnik, siyasiy we iqtisadiy qirghinchiliqini pash qildi.

Paaliyetni Uyghuristan Kultur Merkizi, Germaniye Hessin Ölkisidiki Türükler Birliki, Germaniyede paaliyet qiliwatqan yash türükler awazi teshkilati qatarliqalar birlikte teshkillidi.

Paaliyet jeryanida Uyghuristan Kultur Merkizi we Türük Yashlar Awazi teshkilatining ezaliri Xitayning Sherqiy Türkistanda Yürgüziwatqan insanliqqa qarshi jinayetlirini pash qilidighan 500 parchidin artuq teshwiqat wereqi tarqatti.Undin bashqa yüzligen sheher ahalisining Uyghur xelqining beshigha kelgen nöwettiki qabahetler heqqidiki suallirigha etrapliq jawap bérildi.

Bu paaliyetke Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümiti Parlamentosi reyisi Küresh Atahan, Germaniye Türük Yashlar awazi teshkilatidin Oghuzhan Ghezinichi qatarliq chong kichik ellikke yeqin adem qatnashti. Teshkilat ezaliri, yash, ösmürler sheher ahalisini yene Uyghur xelqining beshigha kelgen külpetler bilen bilgülendürdi.

Paaliyetke qatnashqanlardin Küresh Atahan ependi söz qilip,  Xitay millitimizge qarshi ishlewatqan jinayetlerni toxtatmisa bu xildiki heriketlirimizni teximu keng kölemde élip baridighanliqini bildürdi. Paaliyet ishtirakchiliri Küresh Atahan ependi yene xitaylar qewmi-qerindashlirimizni ölümge ittiriwaqtan qanliq jaza lagerlirini taqimisa pütkül dunya miqyasidiki qarshiliq körsütüsh heriketlirining bir minutmu toxtap qalmaydighanliqini tilgha aldi.


Paaliyet 2018-yili 12-ayning 10-küni Firankfurt sheherining Konsitablerwaxe degen awat kochisida saet 14:00 de bashlinip, kech saet 18:00 de axirlashti.Bu paaliyet bashtin axiri tertiplik, qizghin we aktipliq bilen élip bérildi.(K.A)

Uyghuristan Kultur Merkizi 

11.12.2018  Gérmaniye